Monthly Archives: February 2016

“પ્રવીણ સાગર” ના રચઈતા રાજકોટ ઠાકોર સાહેબ મહેરામણજી -૧ (પ્રવિણ એટલે લીમડી ના રાજકુમારી પ્રવિણકુંવરબા અને સાગર એટલે મહેરામણજી સાગર ના ઉપનામ થી સાહિત્ય લખતા)

Standard

ક્ષાત્રપ્રતિભા
“પ્રવીણ સાગર” ના રચઈતા રાજકોટ ઠાકોર સાહેબ
મહેરામણજી -૧ (પ્રવિણ એટલે લીમડી ના રાજકુમારી પ્રવિણકુંવરબા અને સાગર એટલે મહેરામણજી સાગર ના ઉપનામ થી સાહિત્ય લખતા)

રાજકોટની રાજગાદી ઉપર વિદ્વતા ના મહેરામણ જેવા રાજા મેરામણજી રાજ કરે. એની જીભે અને લેખણે જાણે સરસ્વતી હાજરા હજૂર છે. કાવ્યકળાના તો પોતે સાગરઃ કચેરીમાં અમીર ઉમરાવો કરતાં પણ અદકાં આદરમાન કવિઓને આપે.પોતાની નાકડી રાજસભામાં પોતે ચારપાંચ કવિરત્નોને વસાવ્યાં હતાં: એક તો કવિ દુર્લભરામ વરસડા; બીજા જન જતિ જીવનવિજય; ત્રીજો જેસો લાંગો ચારણ; ચોથો પોલો ચારણ; અને પાંચમો એક બાવો. એ પાંચ અને છઠ્ઠા પોતેઃ છએ મળીને ‘પ્રવીણસાગર’નો પ્રેમગ્રંથ લખ્યો એમ સૌરાષ્ટ્ર ની રસધાર માં શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી નોધે છે.એ ગ્રંથમાં તો વ્યવહારનું ડહાપણમાત્ર વલોવી લીધું. શી કવિતા! શો વ્રજ ભાષાનો મરોડ! શી વિવિધ ભાત્યની વિદ્યા! અને શી વિજોગી નાયક-નાયિકાની હૈયાવીંધણ વાણી! ‘ પ્રવીણસાગર’ રચીને તો કવિઓએ હાથ ધોઈ નાખ્યા છે.
એક દિવસ રાજકોટને પાદર આજીને કાંઠે એક બાવો આવ્યો; ધૂણી ચેતાવી. ધીરેધીરે માણસોનો ઘેરો થવા માંડ્યો. ગંજેડી-ભંગેડીઓ ગાંજો-ભાંગ પીબા ટોળે મળાવા માંડ્યા. રાખમાં રૂપિયા-પૈસા દાટીને બાવો ચમત્કારને નામે ચપટીમાંથી રૂપિયા કાઢવા લાગ્યો. નગરની ભોળી તેમ જ નટખટ નારીઓ દોરાધાગા કરાવવા આવતી થઈ. એક દિવસ એ બાવાએ રાજની બે વડારણોને શીખવ્યું: “તમારા પઠાણ જમાદારની નવી વહુ અને મેરામણજી ઠાકોરને હીણો વહેવાર છે એવી વાત ફેલાવો તો તમને ન્યાલ કરી આપું.”
હલકી વડારણો લાલચમાં પડી ઠાકોરના માનીતા પઠાણ જમાદારના ઘરમાં જતી-આવતી થઈ ને કૂડી વાત ફેલાવવા લાગી. વાતો સાંભળીને પઠાણ જમાદારને ઝેર ચડવા લાગ્યું.
આ બાવો કોણ હતો? મૂળ સોની હતો. એની સ્ત્રીને પઠાણ જમાદારે ઘરમાં બેસાડી હતી.સોની વેર વાળવા આવ્યો હતો.
એક દિવસ ઠાકોર મેરામણજી ગામમાં ફરવા નીકળ્યા છે. ગાડીની બાજુમાં પઠાણ ઘોડે ચડીને ચાલે છે. ઓચિંતી ગાડી પઠાણના ધર પાસેથી નીકળી, પઠાણનો વહેમ વધ્યો.
વડારણો તો લાગ જોઈ પઠાણની મેડીએ પહોછી ગઈ હતી. એણે મેળ મેળવ્યો. પઠાણની વહુને પૂછ્યું: “બાપુને જોવા છે?”
“ના, બાઈ, પઠાણ જાણે તો જીવ કાઢી નાખે.”
“અમે આડી ઊભી રહીએ, તમે સંતાઈને જોઈ લેજો. બાપુ તો આપણાં માવતર કહેવાય.”
ગાડી નીકળી. ઊંચી બારીમાં બે વડારણો ઊભી છે. વચ્ચેથી પઠાણનિ વહુ જોવે છે. એમાં ઓચિંતાની વડારણો બેસી ગઈ. પઠાણની વહુને ભાન આવે તે પહેલાં પઠાણની નજર ઊંચી પડી. એના મનમાં ડાઘ પડી ગયો. ઠાકોર ઉપર એની ખૂની આંખ રમવા માંડી.
ગઢમાં જઈને ઠાકોરે સાંજની મશાલ વેળાની કચેરી ભરી. ભાઈબંધ પડખે જ બેઠા છે, બિરદાવેલીઓ બોલાય છે. ત્યાં પઠાણ આવ્યો. ‘આવો જમાદાર!’ એટલું બોલીને ઠાકોર જ્યાં આદર આપે છે, ત્યાં તો પઠાણ કશા પણ ઓસાણ વગરના નિર્દોષ ને નિઃશસ્ત્ર ઠાકોર ઉપર તલવાર ખેંચીને ધસ્યો.
એક જ ઘડી- અને ઠાકોરના દેહ પર ઝાટકો પડત.
પણ પાંપણનો પલકારો પૂરો થાય તે પહેલાં તો એક હાથ દેખાણો. એક કટાર ઝબૂકી. અને કટાર પડી. ક્યાં? પઠાણની પહોળી છાતીમાં. પહાડ જેવો પઠાણ પડ્યો. ઝબકેલાં માણસોને જાણે ફરી વાર જીવ આવ્યો.
ઠાકોરને બચાવનારો એ કટારીદાર હાથ કોનો હતો? જેસોભાઈ ચારણનો. ઠાકોર એને ભેટી પડ્યાઃ “ગઢવી! તમે મારા પ્રાણદાતા!”
“ખમા બાપને!” ગઢવી બોલ્યાઃ”હું નહિ, જોગમાયા!”
“ગઢવી, રોણકી ગામ વંશ પરંપરા માડી આપું છું.”
“શી જરૂર છે, બાપ? આ કાયા પડે જ તારે કણે બંધાણી છે.”
“પણ જેસા ગઢવી! એક રોણકી દીધે જીવની હોશ પૂરી થાતી નથી. અંતરમા કાવ્યની છોળ્યું આવે છે.”
એમ કહી ઠાકોરે ‘કટારીનું કીર્તન” પરબારું જીભેથી ઉપાડ્યું. શબ્દો આપોઆપ આવતા ગયા અને રૂડી રચના બંધાતી ગઈઃ

મહેરામણજી ની અદભૂત રચના “કટારી”
[ગીત- સપાખરું]

ભલી વેંડારી કટારી, લાંગ! એના દી ફળાકા ભાણ!
સંભારી ક્યારી માંહી હોવ’તે સંગ્રામ.
હેમજરી નીસરી વનારી શાત્રવાંકા હોયા
અજાબીઆ માગે થારી દોધારી ઇનામ!

પઢ્ઢી અઢ્ઢી આખરાંકી જમ્મદઢ્ઢી કઢ્ઢા પાર
ધ્રસઢ્ઢી શાત્રવાં હૈયે રાખવા ધરમ.
બંબોળી રતમ્માં થકી કંકાળી શી કઢ્ઢી બા’ર
હોળી રમી પાદશારી નીસરી હરમ!

આષાઢી બીજલી જાણે ઊતરી શી અણી બેરે,
મણિ હીરાકણી જડી નખારે સમ્રાથ;
માળીએ હો મૃગાનેણી બેઠી છત્રશાળી માંય,
હેમરે જાળીએ કરી શાહજાદી હાથઃ

કરી વાત આખયાત, અણી ભાત ન થે કણી
જરી જાળિયામાં તરી જોવે ઝાંખ ઝાંખઃ
શાત્રવાંકા હિયા બીચ સોંસરી કરી તેં જેસા,
ઈસરી નીસરી કે ના તીસરી શી આંખ………….

(ભાવાર્થ smile emoticon
૧. યુધ્ધકાળમાં આતિ સમર્થ લાંગા! આટલા દિવસ તે કમરમાં કટારી બાંધી એ આજે સાર્થક થયું. આજ બરાબર સંગ્રામ વખતે જ એનેતેં ઠીક યાદ કરી. શત્રુનું હૃદય ચીરીને સોંસરી બહાર નીકળીને તારી અજબ સુવર્ણ જડિત બેધારી કટારી કેમ જાણે પોતાના પરાક્રમનું ઈનામ માગતી હોય એવો દેખાવ થયો.
૨. તારી કટારી કેવી! જાણે અઢી અક્ષરનો મારણમંત્ર! જાણે જમની દાઢ! તારો સ્વામીધર્મ સાચવવા તેં અને શત્રુની છાતીમા ઘોંચીને આરપાર કાઢી.અને પછી જ્યારે લાલ લોહીથી તરબોળ બનાવીને તેં એને પાછી બહાર કાઢી, ત્યારે એ કેવી દીસતી હતી? જાણે હોળી રમીને લાલ રંગમાં તરબોળ બનેલી બાદશાહની કોઈ હુરમની કળી!
૩. કેવી! કેવી એ કટારી! અહો, જાણે અષાઢ માસની વીજળી આકાશમા ઊતરી હોય! અને લોહીમાંથી રંગાઈને જ્યારે આરપાર દેખાઈ ત્યારે એવું લાગ્યું કે કેમ જાણે કોઈ મહેલને ઝરૂખે બેઠેલી મૃગનયની પોતાનો હાથ સોનાના જાળિયામાંથી બહાર કાઢ્યો હોય?
૪. બીજા કોઈથી ન બને તેવી વાત આજે તેં કરી. ફરી વાર કેવી લાગે છે એ કટારી? જાણે જાળિયામાં બેઠી બેઠી કો રમણી જરી જરી ઝાંખું નીરખતી હોયઃ પતિની વાટ જોતી હોય! અહો જેસા! એમાંના એકેય જેવી નહિ, પણ એ તો શંકરની ત્રીજી પ્રલયકારી આંખ જેવી મને લાગી.
“રાજકોટ નો ઈતિહાસ આવતા અંક માં જરૂર વાંચશોજી”
લીખીતન : વાઘેલા ધર્મરાજસિંહ (છબાસર)

Advertisements

મહારાજા શ્રી ભગવતસિંહજી ઓફ ગોંડલ

Standard

“ક્ષાત્રપ્રતિભા”

ગોંડલના વિકાસમાં મહત્વનો ભાગ ભજવનાર મહારાજા સર ભાગવતસિંહજી અને મહારાણી નંદકુંવરબા
તથા “ગોંડલ રાજ્યનો સંશિપ્ત ઈતિહાસ”

રાજકોટ ના ઠાકોર સાહેબ શ્રી મેહરામણજી ના ફટાયા કુંવર કુંભાજીએ ઈ.સ. ૧૬૩૪ માં ગોંડલી નદીના કિનારે ગોંડલ રાજ્યની સ્થાપના કરી અને આજુબાજુ ના પ્રદેશને સામ, દામ, દંડ, ભેદથી જીતી ગોંડલનો વિસ્તાર કર્યો તેમણે ઈ.સ. ૧૬૭૯ સુધી રાજ્ય કર્યું, ત્યારબાદ સંગ્રામજી-૧,- હલોજી,- કુંભોજી-૨,- સંગ્રામજી-૨, – મુળુભા, – દાજીભા, – દેવાજી, ના ચારેય પુત્રો અનુક્રમે ગાદીએ આવ્યા જેમાં નાથુજી, – કનુજી,- ચંદ્રસિંહ તથા ભાણજી ત્યારબાદ તેમના પુત્ર સંગ્રામજી- ૩જા ગાદીએ ત્યારબાદ મહારાજા ભગવતસિંહજી કે જેમણે ગોંડલ રાજ્ય ને એક આદર્શ રાજ્ય બનાવ્યું અને પ્રજાના કલ્યાણાર્થે ઘણા કર્યો દ્વારા ચિરંજીવી નામના મેળવી ભગવતસિંહજી ૧૯૪૪ માં સ્વર્ગે સિધાવ્યા, તેમના પુત્ર ભોજરાજસિંહજી એ ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ ના રોજ લોકકલ્યાણાર્થે દેશને સમર્પિત કર્યું ત્યારે આ રાજ્યની આવક અંદાજે રૂ. આંઠ લાખ જેટલી અને ૧૧ ગન ની સેલ્યુટ નું માન ધરાવતું રાજ્ય હતું.
ઠાકોર સાહેબ ભોજરાજસિંહજી બાદ તેમના પુત્ર વિક્રમસિંહજી બાદ હાલ ઠાકોર સાહેબ શ્રી જ્યોતીન્દ્રસિહજી હયાત છે, અને યુવરાજ સાહેબ હિમાંશુસિંહજી કે જેઓ પોતાના પૂર્વજોની કીર્તિને વધારી રહ્યા છે, તેઓ વિન્ટેજ કારો તથા નુતન કારો નું સુંદર કલેકશન ધરાવે છે, ગોંડલ ખાતે નો પેલેસ પણ આકર્ષણ નું કેન્દ્ર છે, ત્યાં અવાર-નવાર ગુજરાતી, હિન્દી ફિલ્મો અને સિરિયલો નું શુટિંગ પણ થાય છે.

ગોંડલ ને આદર્શ રાજ્ય બનાવવા માં મહારાજા ભગવતસિંહજી અને મહારાણી નંદકુંવરબા નો મોટો ફાળો છે તો તેમના જીવન ની મહત્વની ઘટનાઓ ને ટુકમાં રજુ કરું છું.

ગોંડલ નરેશ શ્રી ભગવતસિંહજી જાડેજા :-

નામ :ભગવતસિંહજી સંગ્રામસિંહજી જાડેજા
ઉપનામ :ગોંડલ બાપુ
જન્મ : 24 મી ઓક્ટોબર 1865 , કારતક સુદ પાંચમ – ધોરાજી
માતા – મોંઘીબા
પિતા – સંગ્રામ સિંહ ભાણજી જાડેજા
રાજ્યાભિષેક :- ૨૫ ઓગસ્ટ ૧૮૬૯ માં પિતા સંગ્રામજી બાપુનું અવસાન થતા ગોંડલની ગાદી પર બેઠા અને ત્યારબાદ ઈ.સ. ૧૮૮૪ માં ગોંડલ ની સ્વતંત્ર સત્તા સંભાળી.
લગ્ન – (ચાર રાણીઓ):- પટરાણી સાહેબ નંદકુંવરબા (ધરમપુર ના કુંવરી), બીજા રાણીસાહેબ વાંકાનેરના કુંવરી, ત્રીજા રાણીસાહેબ મીણાપુરના કુંવરી, ચોથા રાણીસાહેબ ચુડાના કુંવરી હતા.
સંતાનો – ભોજરાજસિંહ, ભૂપતસિંહજી, કિરીટસિંહજી, નટવરસિંહજી, બાકુંવરબા , લીલાબા, તારાબા.
અભ્યાસ : નવ વર્ષની ઉંમરે ઈ.સ. ૧૮૭૫ માં રાજકુમાર કોલેજ માં અભ્યાસ માટે દાખલ થયા,
1887 – સ્કોટલેન્ડ ની એડિનબરો યુનિવર્સિટીમાંથી એલ.એલ.ડી (ડોકટરી અભ્યાસ)
1890 – એડિનબરોમાંથી એમ.બી.સી.એમ અને એમ.આર.સી.પી.
1895 – એડિનબરો રોયલ કોલેજમાંથી એફ. આર. સી. પી. અને એમ. ડી -આયુર્વેદ ના સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસની શોધખોળ માટે
વ્યવસાય : રાજકર્તા
1887 – માં સૌ પ્રથમ ટેલીફોન લાઈન (દરબારગઢ થી હજૂર બંગલો) શરૂકરી.
1895 – માં ફર્ગ્યુંસન કોલેજ, પૂ ના ને દાન આપી ગોંડલ રાજ્યની સીટો ભવિષ્ય માટે રીઝર્વ કરાવી તથા ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સીટી ને પણ દાન આપ્યું.
1900 – માં ગોંડલ ગરાસીયા કોલેજની સ્થાપના કરીજે હાલ સંગ્રામજી હાઇસ્કુલ તરીકે ઓળખાય છે.
1919 – માં મફત અને ફરજીયાત શિક્ષણ ની શરૂઆત કરાવી.
1924 – માં ગોંડલ માં ઈલેક્ટ્રીસીટી નો પ્રારંભ કર્યો.
1928 – માં કે.કા. શાસ્ત્રી અને અન્ય વિદ્વાનો ને રાજ્યાશ્રય આપીને ભગવદ્ ગોમંડલ રચવાની શરૂઆત કરાવી જે- નવ ભાગ – માં વિભાજીત સૌથી મોટો ગુજરાતી વિશ્વકોષ છે.
1934 – માં બિહાર માં ધરતીકંપ આવતા ૧ લાખ રૂપિયા ની સહાય આપી.
1934 – માં ગોંડલ કોઈપણ કરવેરા રહિત નું રાજ્ય બનાવ્યું.
1930-33 – કરોડો રૂપિયાના લોકોપયોગી કાર્યો – પુલો, નિશાળો, રસ્તા, ધોરાજી અને ઉપલેટામાં જળી, ટ્રામની સગવડ; ગોંડલ, ધોરાજી? અને ઉપલેટા દેશનાં શ્રેષ્ઠ શહેરો ગણાયા; ગોંડલ અને મોવિયા ગામને સાત ટાંકીમાંથી શુદ્ધ પાણી,ગોંડલમાં તે જમાનામાં અન્ડર ગ્રાઉન્ડ ગટર વ્યવસ્થા, અન્ડર ગ્રાઉન્ડ વીજળીનું પ્લાનીંગ અને રાજ્યનાં તમામ ગામડાંઓ ગોંડલ સાથે ટેલિફોનથી જોડાયેલાં હતાં,
1936 – માં વાઇસરોય લોર્ડ વિલિંગટન ની ગોંડલ રાજ્ય ની મુલાકાત.
વૃક્ષપ્રેમ – ગોંડલ સ્ટેટ ના રસ્તાઓની બંને બાજુએ અસંખ્ય વૃક્ષો વવડાવ્યાં હતાં, પરિણામે વટેમાર્ગુ વૃક્ષોની શીતળ છાયા હેઠળ આરામથી મુસાફરી કરી શકતો.
પુસ્તક પ્રકાશન – કોઇ પણ ભારતીય ભાષામાં ન હોય તેવા ભગવદ્દગોમંડલના કુલ નવ દળદાર ગ્રંથોના 9870 જેટલા વિશાળ પૃષ્ઠોમાં વિશ્વકોશ જેવી કક્ષાની ભારતીય સંસ્કૃતિની માહિતીનો સંગ્રહ.
સન્માન
1897 – મહારાણી વિક્ટોરિયાની ડાયમંડ જ્યુબિલીમાં કાઠીયાવાડના રાજાઓના પ્રતિનિધિતરીકે હાજરી અને જી.સી.આઇ.ઇ. નો ઇલકાબ
1915 – માં ૨૭ જન્યુઆરી માં મહારાજા ની હાજરી માં ગોંડલ ખાતે રસશાળા ઔશધાલય માં રાજવૈધ જીવનરામ કાલિદાસ શાસ્ત્રી અને આચાર્ય ચરણતીર્થ મહારાજ (ભુવનેશ્વરી પીઠ) દ્વારા ગાંધીજી ને “મહાત્મા” ની પદવી થી નવાજ્યા હતા.
1934 – તેમના રાજ્યકાલના પચાસ વર્ષ પૂરા થતાં, પ્રજાએ પોતાના ખર્ચે તેમની સુવર્ણતુલા કરી, સોનું એકઠું કર્યું હતું જે જાહેર કામો માટે વાપરવામાં આવ્યું હતું.
અવસાન : 9 મી માર્ચ 1944.

ગોંડલના મહારાણી નંદકુંવરબા :-
પટરાણી – નંદકુંવરબા મહારાજ ભગવતસિંહજી ના પ્રથમ ધર્મપત્ની અને ધરમપુર માં મહારાજા
રાણા નારાયણદેવજી રામદેવજી ના કુંવરી હતા.
તેમણે મહારાજા ની અનુમતિ મેળવી કન્યા કેળવણી ફરજીયાત બનાવી,
સ્ત્રી શિક્ષણ અને જાગૃતિ ના કર્યોકર્યા ૧૮૮૯ માં પડદા પ્રથા બંધ કરાવી.
આથી તેમને પડદાના રિવાજને તોડનાર, મહિલાઓની ઉન્નતિ સાધવાના તેમના પ્રયાસો માટે ૧૮૯૨ માં રાણી વિક્ટોરિયા દ્વારા તેમને સી.આઈ.ઈ ( ‘ક્રાઉન ઓફ ઇન્ડીયા’) નો ખિતાબ આપેલો હતો.
મહારાણીએ મહિલાઓ ના વિકાસ તેમજ અધિકારો માટે મહત્વની ભૂમિકા નિભાવી હતી.

આમ ગોંડલ ના રાજવી તરીકે મહારાજા ભગવતસિંહજી એક ઉમદા રાજવી હતા દીર્ઘદ્રષ્ટિ ધરાવતા હતા તેમણે પોતાના રાજ્ય ઓદ્યોગિક વિકાસ નો પાયો નાખ્યો તથા પોતાના કર્યો દ્વારા પ્રજા ના હૃદય માં “ભગાબાપા” તરીકે ચિરંજીવ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.

લીખીતન : ધર્મરાજસિંહ જે. વાઘેલા

લાલબાપુ ગધેથડ ગાયત્રી આશ્રમ

Standard

“એક રાજા, ચારણ, વાણિયો અને એક નાનકડી નાર આ ચાર જીવ એવા કે જેને જલ્દી ભક્તિ લાગે નઈ અને જો લાગીજાય તો બેડોપાર”

image

રાજા એટલે ક્ષત્રિય (રાજપૂત) ચારણ (ગઢવી) વાણિયો અને નાનકડી નાર આ ચર્જીવો ને કોઈપણ ક્ષેર્ત્રે જલ્દી ચિત લાગે નઈ (ભક્તિ) અને જો લાગે તો એનો છેડો ગોત્યા વગર મુકેનઈ એમાય રાજપૂત નેતો યુદ્ધ હોય વૈરાગ્ય ભક્તિ, પ્રીતિ કે અન્ય ક્ષેત્ર હોય એમાં જો ચિત લાગે તો એમાં વિજય કે શહાદત બેમાંથી એક તો મેળવી ને જ રહે એ એના લોહીના ગુણધર્મો છે … ઈશ્વરભક્તિ કે આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રે પણ ક્ષત્રિયો પોતાનો ભવ્યાતી ભવ્ય ફાળો આપ્યો છે એમાં અગણિત નામો છે.. રાજા વિશ્વરથ કે ભરથરી સહીત નવનાથ હોય બુદ્ધ, મહાવીર હોય, મીરાંબાઈ કે ગંગાસતી હોય રામદેવપીર કે જેસલપીર હોય ભક્ત બોડાણા (વિજયસિંહ વાઘેલા) કે રવિભાણ સાહેબ (થરાદ ઠાકોર સાહેબ) હોય અત્યારે રાજશ્રીમુનીજી અને લાલબાપુ જેવા અગણિત સંતો આ સમાજ કે રાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિ અને ધર્મના પૃથ્વીવલ્લભો કહીશાય એવું અમુલ્ય યોગદાન આપ્યું છે પણ આજે મારે એવી વિભૂતિ વિશે કેહવું છે કે એમાંથી એકે ભારત ની આર્ય સંસ્કૃતિ ના સનાતન ધર્મ ના પાયામાં મહત્વનું ચણતર કર્યું અને એકે એ ઈમારત ને આજદિન સુધી ટકાવી રાખી છે….

મિત્રો આપ જાણતા હશો કે આપડો ધર્મ એટલે સનાતન ધર્મ અને ધાર્મિક મૂળ ગ્રંથો વેદો ને અપૌરુષેય (ઈશ્વર દ્વારા સ્થાપિત કોઈ પુરુષ કે વ્યક્તિ દ્વારા નહિ) માનવામાં આવે છે અને ચાર વેદો માં ઋગ્વેદ ને પ્રથમ વેદ માનવામાં આવે છે તેને આધારે બાકીના વેદો અને વૈદિક સાહિત્ય રચાયું એવું આપણે જાણીએ છીએ ઋગ્વેદ માં ૧૦ મંડળો, ૧૦૨૮ શ્લોકો (૧૦૧૭ સૂક્ત અને ૧૧ વલાખીલ્ય) અને ૧૦,૬૦૦ મંત્રો છે, એમાં પ્રથમ અને છેલ્લા બે મંડળો બાદમાં ઉમેરવામાં આવ્યા છે અને ૨ થી ૮ મંડળો એટલે કે કુલ સાત મંડળો પ્રાચીન માનવામાં આવે છે જે બ્રહ્મપ્રેરણાથી સપ્તઋષિઓ દ્વારા રચવામાં આવ્યા છે એમાં નું બીજું મંડળ સપ્તઋષિ માના એક મહર્ષિ વિશ્વામિત્રએ રચ્યું જે જન્મે ક્ષત્રિય અને સંસારિક જીવનમાં દિગ્વિજયી રાજા વિશ્વરથ હતા તેમણે બીજા મંડળ માં સૌપ્રથમ “ગાયત્રી મહામંત્ર” ની રચના કરી જે સૂર્ય દેવને સમર્પિત છે જેને વેદોની માતા કેહવામાં આવે છે આ મહામંત્ર મહા કલ્યાણ કારી ગણવામાં આવે છે આસિવાય તેમણે યજુર્વેદ નો ઉપવેદ ધનુર્વેદ ની રચના કરી જે યુધ્ધકળા નો પાયો છે.

જે મંત્રની રચના એક ક્ષાત્રઋષિ દ્વારા થઇ એ મંત્રને અને તેની પરંપરાને આજે પણ એક મહાસમર્થ ક્ષાત્રઋષિ લાલબાપુ (ગધેથર) આગળ ધપાવી રહ્યા છે અને સંસાર માં ધર્મને ટકાવવા પૃથ્વીવલ્લભ ની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે જે ખુબ જ ગર્વ અનુભવવા જેવું અને ક્ષત્રિય સમાજે તેમાંથી પ્રેરણા લેવી રહી.
લીખીતન : વાઘેલા ધર્મરાજસિંહ

“રાજપૂતાણી” / राजपूतानी / Rajputani

Standard

“રાજપૂતાણી”

image

ઉગમણી ધરતીના દાદા કોરા કાગળ આવ્યાં રે
ઈ રે કાગળ દાદે ડેલીએ વંચાવ્યાં રે
કાકો વાંચે ને દાદો રહ રહ રુવે રે
ઉપરવાડેથી તેજમલ ડોકાણાં રે
શીદને રુવો છો દાદા શું છે અમને કહો ને રે
દળકટક આવ્યું છે દીકરી વહારે કોણ ચડશે રે
સાત સાત દીકરીએ દાદો વાંઝિયો કહેવાણો રે
હૈયે હિમ્મત રાખો દાદા અમે વહારે ચડશું રે
માથાનો અંબોડો તેજમલ અછતો કેમ રહેશે રે
માથાનો અંબોડો દાદા મોળીડામાં રહેશે રે
કાનનાં અકોટા તેજમલ અછતાં કેમ રહેશે રે
કાનનાં અકોટા દાદા બોકાનામાં રહેશે
હાથનાં ત્રાજવા તેજમલ કેમ અછતાં રહેશે રે
હાથનાં ત્રાજવા દાદા બાંયલડીમાં રહેશે રે
પગનાં ત્રાજવા તેજમલ કેમ અછતાં રહેશે રે
પગનાં ત્રાજવા દાદા મોજડિયુંમાં રહેશે રે
દાંત રંગાવેલ તેજમલ અછતાં કેમ રહેશે રે
નાના હતાં ત્યારે મોસાળ ગ્યાં ‘તાં રે
ખાંતીલી મામીએ દાંત રંગાવ્યા રે
નાક વીંધાવેલ તેજમલ અછતાં કેમ રહેશે રે
અમારી માતાને અમે ખોટનાં હતાં રે
નાનાં હતાં તે દિ ‘ નાક વીંધાવ્યાં રે
ચલો મારા સાથી આપણે સોનીહાટ જઈએ રે
સોનીહાટે જઈને અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એનાં બેરખડે મન મો ‘શે રે
અસતરી હશે તો એનાં ઝૂમણલે મો ‘ શે રે
સંધા સાથીડાએ ઝૂમણાં મૂલવિયાં રે
તેજમલ ઠાકોરિયાએ બેરખાં મૂલવિયાં રે
ચાલો મારા સાથી આપણ વાણી હાટે જઈએ રે
વાણીહાટે જઈને અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એનાં પાઘડીએ મન મો ‘શે રે
અસતરી હશે તો એનાં ચૂંદડીએ મન મો ‘શે રે
સંધા સાથીડાએ ચૂંદડિયું મૂલવિયું રે
તેજમલ ઠાકોરિયાએ મોળીડાં મૂલવિયાં રે
ચાલો મારા સાથી આપણ સંઘેડા હાટે જઈએ રે
સંઘેડાં હાટે જઈને અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એનાં ઢોલિયે મન મો ‘શે રે
અસતરી હશે તો એનાં ચૂડલે મન મો ‘ શે રે
સંધા સાથીડાએ ચૂડલા મૂલવિયાં રે
તેજમલ ઠાકોરિયાના ઢોલિયે મન મોયાં રે
ચાલો મારા સાથીઓ દરિયે ના ‘વા જઈએ રે
દરિયા કાંઠે જઈ અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એ દરિયો ડો’ળી ના ‘ શે રે
અસતરી હશે તો એ કાંઠે બેસી ના ‘શે રે
સંધા સાથીડા તો કાંઠે બેસી ના ‘યા રે
તેજમલ ઠાકોરિયો તો દરિયો ડો’ળી ના ‘ યો રે
ચાલો મારા સાથી આપણ લશ્કરમાં જઈએ રે
લશ્કરમાં જઈને અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એ સામે પગલે ધાશે રે
અસતરી હશે તો એ પાછે પગલે ખસશે રે
તેજમલ ઠાકોરે જુદ્ધમાં પહેલો ઘા દીધો ને
સૌ સાથીડાં એની પાછળ ધાયાં રે
દળકટક વાળી તેજમલ ઘરે પધાર્યા રે
દાદે ને કાકે એને મોતીડે વધાવ્યાં રે…..
– શ્રી રાજ ક્ષાત્રગૌરવ સાંસ્કૃતિક સંસ્થાન, રાજકોટ..

વાછરા દાદા , વત્સરાજ સોલંકી, વચ્છરાજ સોલંકી

Standard

“વડો વંશ વાઘેલ”

image

“ક્ષાત્રત્વ અને શોર્ય ની પરાકાષ્ટા એટલે
ચૌલુક્ય કુલભૂષણ સોલંકી સૂર્ય વીર વચ્છરાજ ”

શરણાગત સોંપે નહિ ,એવી રજપૂતો ની રીત
મરે પણ મૂકે નહિ , ખત્રીવટ ખચીત…
સિંધુ રાગ સોહામણો , શુર મન હરખ ન માય
શીર પડે ને ધડ લડે,એના વધામણા વૈકુઠ જાય..
એકલ દેતા દાન જે , એકલ ઝુઝતા જંગ ,
એકલ જગ નીંદા સહે , એ મરદો ને રંગ …

બહુચરાજી તાલુકાનું કાલરી ગામ જેમની જન્મભુમિ છે.અને રણ કાંઠો કમભમિ છે.એવા યુગ પુરુષ દાદા વચ્છરાજ સોલંકી ગૌરક્ષા કાજે વીરગતીને વહાલી કરી અમરત્વ પામ્યા છે.લાખો ભાવિકો ની શ્રધ્ધા અને આસ્થાના દેવ બન્યા છે.કાલરી ગામની પવિત્ર ભુમિ પર બાળપણમાં ગૌરક્ષાના સંસ્કારો મેળવનાર રાજવી કુવર લગ્નનીચોરીમાંથી ગૌમાતાને કસાઈઓના હાથમાંથી મુકિત અપાવવા યુધ્ધે ચડયા હતા.અને ગૌમાતાઓને મોતના મુખમાંથી બચાવી વીરગતી પામ્ય હતા.આવા અમરત્વ પામનાર દાદા વચ્છરાજ લાખો ભાવિકોની મનોકામના પુરી કરનાર જાગતા વીર તરીકે પુજાઈ રહયા છે.આથી કાલરી ગામે અને તેઓના સમાધી સ્થળે ચૈત્ર મહિનામા મેળો ભરાય છે.
ત્યારે તેમની ગૌરવગાથા અને ઈતિહાસની યાદ શ્રધ્ધાળુ માટે પ્રેરણા દાઈ બની રહેશે. સમી તાલુકાના રણ કાંઠે આવેલ કોડધા ગામના રણમાં વિર વચ્છરાજ સોલંકી નુ સમાધી સ્થાન આવેલ છે. આ પવિત્ર સ્થાનની ઐતિહાસિક ધટના એવી છે કે :-

ચોરીમાં લગ્નવિધિનો ત્રીજો ફેરો ફરવા જ્યાં વરરાજા પગ મૂકે છે ત્યાં તો રિડિયા સંભળાણા.“દોડો દોડો ગામનું ગૌધણ સુમરા લૂંટારુંઓ હાંકી જઈ રહ્યા છે.”
“હે વત્સરાજ! તને અમારા ઝાઝેરા ધન્યવાદ છે. ક્ષત્રિયો માટે ગૌ-બ્રાહ્મણ પ્રતિપાળના બિરુદને તે યથાર્થ કર્યું છે. કાલરી ગામ અને કુવર ગામને કેટકેટલાં છેટાં છે તેમ છતાં જાણે આજે તું પાડોશીની જેમ પડખે આવી ઊભો રહ્યો, અમારું નાક રાખ્યું. તારા ભુજબળે ગામ આખાની ગાયો પાછી આવી પણ મારી વેગડ ગાય પછી આવી નથી.”
“માડી, તમે ખાતરી કરી?” મીંઢોળબંધા જુવાને આઈ દેવલ સામે પ્રશ્ન કર્યો.
“હા, દીકરા બધે જ ખાતરી કરી છે, વગડા સામી નજર નોંધી નોંધીને પણ જોયું છે. વેગડ તો મારા કુટુંબનું માણસ ગણાય. મેં એના વિના અન્ન જળ હરામ કર્યાં છે! જુવાન, મારી ગાય મારા આંગણે લાવી આપ.” ચારણ્યે ધા નાખી.
કચ્છના નાના રણની કાંધી માથે બેઠેલા હાલના પાટણ જિલ્લાના સમી તાલુકામાં આવેલ કુવર ગામમાં આનંદનો દરિયો ઉછળી રહ્યો છે. ગામની એક તરફ શરણાઈઓના સૂર ફરી વાર ગુંજતા થયા છે. એવે ટાણે માંડવે મહાલતા જુવાન વરરાજવી વત્સરાજ સોલંકી અને વિધવા ચારણ્ય આઈ દેવલ વચ્ચે પ્રારંભમાં જણાવ્યા મુજબ વાતોનો દોર સંધાણો. જાનૈયા અને માંડવિયા મોદમાં બેઠા છે. ગોર મહારાજ લગ્નવિધિનો ત્રીજો ફેરો પૂરો કરવા ચોરીમાં આવી ઉતાવળ કરે છે. જોબન છલકતા વરરાજવી વત્સરાજ સોલંકીએ માથા ઉપર સોનેરી લોકીટવાળો સાફો અને કલગી ધારણ કર્યાં છે. જરિયન જામો ઝળાંઝળાં થઈ માંડવામાં પ્રતિબિંબો પાડે છે.
બીના તો એવી બનેલ છે કે આ વત્સરાજ સોલંકી એટલે આઈ બેચરાજીનાં જ્યાં બેસણાં છે તે સ્થાનકેથી ત્રણ કિમીના અંતરે આવેલ કાલરી નામના ગામના ગિરાસદાર હાથીજી સોલંકીના બીજા નંબરનું સંતાન. સેવા, ત્યાગ તેમજ પરહિતની લાગણીને કારણે હાથીજી તરફ લોકો આદરની નજરે જોતા. બાર બાર વરસ સુધી ધર્મપરાયણતા અને ગૌ સેવા કરવા છતાં તેમનાં રાજપૂતાણી કેસરબાનો ખોળો ખાલી હતો. ગિરાસદારને શોભે તેવી દોમદોમ સાહ્યબીનો વારસદાર ન હોવાથી દંપતીનું આયખું ડુંગર જેવડું ભારે થઈ ગયેલું. તેમણે ગોકુળ, મથુરાની જાતરાનો વિચાર કરી તે તરફ પ્રયાણ કર્યું અને યમુનાનાં જળમાં જીવનલીલા સંકેલવાનો નિર્ણય કરેલો, પરંતુ જળમાં ઝંપલાવતાં કોઈ ગેબી અવાજનો આદેશ સંભળાયો. પછી તેમને ત્યાં પ્રથમ પુત્ર બલરાજ અને બીજો પુત્ર વત્સરાજે જન્મ લીધો. થોડા સમય પછી માતાપિતા બંનેએ લાંબાં ગામતરાં કર્યાં. ગિરાસદારી વહીવટ બલરામ સંભાળવા માંડયા જ્યારે ગૌધણનું તેમજ અન્ય કામ વત્સરાજે માથે લીધું. તેવામાં સમીથી નજીકની ભોમકા ઉપર બેઠેલા લોલાડા ગામના મામા સામતસંગ રાઠોડને કોઈ સંતાન ન હોવાથી લોલાડાની જાગીરના અધિપતિ વત્સરાજને નીમ્યા, ખોળે લીધા. યુવાન વત્સરાજે મામાના હૈયામાં અદકેરું સ્થાન લેતાં સામતસિંહ રાઠોડે કુવર ગામના તેમના ભાયાત વજેસિંહ રાઠોડની દીકરી પૂનાબા સાથે તેમનું સગપણ કરાવ્યું. ટૂંકા સમયમાં જ લગ્ન લેવાણાં. ચોરીમાં લગ્નવિધિનો ત્રીજો ફેરો ફરવા જ્યાં વરરાજા પગ મૂકે છે ત્યાં તો રિડિયા સંભળાણા. “દોડો દોડો ગામનું ગૌધણ સુમરા લૂંટારુંઓ હાંકી જઈ રહ્યા છે.” બૂંગિયો ઢોલ વાગ્યો ને વત્સરાજના કાને સંભળાયો,એના પગ થંભી ગયા. મોં ઉપરનો ઉલ્લાસ અલોપ થયો! આખોમાં ખનખન અંગારા ઝરવા માંડયા. લગ્નની છેડાછેડીને તલવારના એક ઝાટકે તોડીને કોઈની પણ રાહ જોયા વિના પોતાની રતન ઘોડી માથે છલાંગ મારી. આંખના પલકારામાં આ બધું બની રહ્યું. રતન વાયુ વેગે ઊપડી. લૂંટારું જે દિશામાં ગયા હતા તેનો કેડો પકડયો. લૂંટારુઓનો ભેટો થતાં તલવાર, ભાલાની બટાઝટી બોલી, મારો-કાપોની કિકિયારીઓ સંભળાણી. વચ્છરાજ તે’દી મરણિયો થયો. લૂંટારુંઓ ગૌધણ પડતું મૂકીને ભાગ્યા.
હરખની હેલી મંડાણી ને ગોર મહારાજે અધૂરા ફેરા પૂરા કરવા ફરી વાર હાકલ કરી, ત્રીજો ફેરો ફરવા વરકન્યા જ્યાં આગળ ડગ મૂકે છે ત્યાં વિધવા ચારણ્ય દેવલબાઈની વેદના, વચ્છરાજના કાને પ્રારંભમાં જણાવ્યા મુજબ સંભળાણી.
“પોપટ ને પારેવા તણી રાણા તું રમતું મેલ
હવે ધર ખાંડા ના ખેલ વેગળ વરણ હે, વાછરા”
એણે હાંક મારી, “ગોર મહારાજ થંભાવી દો આ વિધિ. હવે તો આ આઈની ગાયને લાવીને પાછો આવું ત્યારે બાકીની વિધિ પૂરી કરજો.” એવાં વેણ સાથે રતન ઘોડી ઉપરનો એ અશ્વાર ઊપડયો. ગણતરીની પળોમાં એને લૂંટારુંઓનો ભેટો થયો. અને..

“પડકારા યુદ્ધ ના પડે , સુરવીરો ઘોડલે ચડે
વીર હાંક સુણી ઉઠયા વીરો , કર લીધી કરમાળ
અંગ રુવા જેના અવળા , બનીયા ક્રોધ બંબાળ
શરણાઈ માંથી સિંધુળો છૂટ્યો , રણ નો રૂડો રાગ
ઝરે રે જ્યાં દુશ્મનને જોતા,આંખ થી જ્વાળા આગ
મરદો કેરું યુદ્ધ મંડાણું , ખણેણે ભાલા ખાગ
પંજાળા દુશ્મન પાળના કરે , ભાગ ખાગે બે ભાગ
રણ ઘેલુડા રણ માં રમે , ઘોર કરીને ઘાવ
પટ્ટાબાજી માં નર પટાધાર,પાછા ભારે નઈ પાવ
દુશ્મન દળ નો દાટ વાળીને , શહીદ થયા શુરવીર
“ભૂપત બારોટ”કહે રણ ભૂમી માં, રૂડા લાગે રણધીર…

અઢાર અઢાર લૂંટારુંઓને એણે જનોઇવઢ ઘાથી વેતરી નાખ્યા. લૂંટારુંઓ ભાગ્યા પરંતુ એક જણે વચ્છરાજને પાછળથી તલવારનો ઘા કર્યો ને વચ્છરાજ દાદાનું મસ્તક પડ્યું અને ઈતિહાસ ની સૌપ્રથમ અદભૂત ઘટના બની મસ્તક પડ્યું છતાં ધડ લડ્યું હોય એવી આ ઘટના એ ઇતિહાસ માં સાબિત થયેલ ઘટના છે, આમ રજપૂતો ના મસ્તક પડે ને ધડ લડતા શુકામ? કારણ કે એ શૂરવીરતા એની પરાકાષ્ઠા એ પોહચી હોય આવું રાજપૂતોમાં જે “ક્ષાત્રતત્વ” હોય છે એને કારણે બને છે. પછી તે વેગડ ગાય ત્યાં મૂકીને ભાગ્યો. દેવલબાઈ, પૂનાબા બંને પણ પાછળ હતાં. વચ્છરાજનું ધડ વાછરા બેટ પાસે અને મસ્તક ગૌખરી બેટ નજીક પડેલાં. ગામલોકો, જાનૈયા, માંડવિયા, કાલરી ગામનો ઢોલી હીરો વગેરે પણ આવી પહોંચ્યા ને વચ્છરાજની વીરતાને વંદી રહ્યાં. દેવલબાઈ, પૂનાબા, હીરા ઢોલી વગેરેએ પણ ત્યાં પ્રાણાર્પણ કર્યા. મોતીયો કૂતરો અને રતન ઘોડી ઝૂરીઝૂરીને મર્યાં. રણક્ષેત્રના માંડવે એમણે મહોબ્બત કરી. ખુમારીના આ ખમીરને યાદ કરતા વાછરા બેટની એ ભોમકા અત્યારે તીર્થધામ બની ગઈ છે. ગૌરક્ષક અને હડકવાને હાંકી કાઢવા માટે તે પૂજાય છે.
લીખીતન: વાઘેલા ધર્મરાજસિંહ (છબાસર) રાજકોટ..

Shirstran / शिरस्त्राण

Standard

“શિરસ્ત્રાણ ભાગ :-૨”
(સાફો) :-

image

પીળો પોરહ તણો, ને કેશરિયો કુળની લાજ;
કાળો બહારવટાનો, ને સફેદ મરણ ને કાજ ,
ટીપકીયાળો ગઢપણનો, લહેરીએ જુદા સાજ;  
ઈણ બાંધણ સોહે ગરાસિયો, ઈ એનો તાજ ,

“નાચણ કાજ બાંધવો નઈ બાંધવો-સાચવો ઈ મર્જાદ ગણાય  
કહે ‘અજાન’ ઢીલો-પોચો બંધાય નઈ, ઈતો લોકનો ભણાય ”

                ભારતની આર્યસંસ્કૃતિમા શિરસ્ત્રાણનું આગવું સ્થાન અને મહત્વ જોવા મળે છે, શિરસ્ત્રાણ ભાગ ૧ માં  આપણે અગાઉ જોઈગયા એ પ્રમાણે એના ઘણા પ્રકારો છે જે અંતર્ગત પાઘ અને પાઘડી ભારતીય આર્યસંસ્કૃતિ માં મૂળભૂત રીતે સમાવિષ્ટ છે  આ સિવાય મુગટ દેવતાઓ ના શિલ્પો માં જોવા મળે છે, તેના પ્રતિરૂપ કે પ્રતિનિધિ ગણાતા રાજા કે એને સમાન રાજકીય હોદ્દેદારો (પટરાણી, યુવરાજ)  પ્રાચીન સમય માં  ધારણ કરતા બાકીના બધા પાઘ કે પાઘડી ધારણ કરતા, આસીવાય યુદ્ધ દરમિયાન  કવચ ધારણ કરતા અને મસ્તકની રક્ષા કાજે  લોહ કે તેને સમાન ધાતુ ના  મુગટ ધારણ કરતા જે આપણી મૂળભૂત સંસ્કૃતિનો ભાગ ગણાય.
પરંતુ સાફા નો ઈતિહાસ ખાસ કરીને  ભારતમાં બહુ જુનો ના ગણાય કારણ કે તે આયાતી સંસ્કૃતિ છે પેહલા ભારત માં સાફાનું ચલન હતુજ નઈ, ઈ.સ. ૭૨૬ માં ભારત પર પ્રથમ મુસ્લિમ આક્રમણ થયું જે તુર્કો હતા, ત્યારબાદ અફઘાની આક્રમણ સમયે તેમની સાથે પઠાણોનું ભારતમાં  આગમન થયું જે મૂળભૂત રીતે કુલ્હેદાર સાફો બાંધતા , આમ સાફા બાંધવાની સંસ્કૃતિનું આગમન પઠાણો દ્વારા ભારતમાં થયું, અને ધીમે ધીમે આ ચલણ સંપૂર્ણ ભારતમાં ફેલાયું, સૌપ્રથમ રાજપુતાના માં રાજપૂતો દ્વારા આ સાફાને અલગ રૂપ રંગ આપી અપનાવાયો અને ખાસ એ પરિવર્તન પામેલ સાફો સૈનિકો બાંધતા (જેનો ઉલ્લેખ પિંગળશીભાઈ ગઢવીના સાહિત્યમાં “સૈનિકો ને સાફો” એ સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે) પછી રાજપૂતો અને ત્યારબાદ તેમનું અનુકરણ કરતી રૈયતમાં પણ સાફાનું ચલણ વધ્યું અને મૂળભૂત પાઘ પાઘડી વિસરાતી ગઈ.
                 ભારતમાં સાફો અલગ અલગ ભાતનો બંધાતો જોવા મળતો (હાલ માં ક્યાંક ક્યાંક જોવા પણ મળે છે ) જેમાં રાજસ્થાન માં જોધપુરી પાટલીયાળો, જયપુરી ઉચા ખુંપાવાળો, બીકાનેરનો રૂવાબી, ગુજરાતમાં ગિરાસદારી વટ ભરેલો, કાઠીયાવાડી, અને લોકવર્ણનો, મરાઠા (મહારાષ્ટ્ર) માં ઉચા છોગાં વાળો અને ઉત્તરમાં જાટનો (મરાઠા અને  જાટ તથા લોકવર્ણ ના સાફામાં પાછળ ગાંઠ આવતી નથી) આ પ્રકારે ભારત માં  સાફો બંધાતા ઘણા રાજપૂતો એ સાફો ક્યારેય અપનાવ્યો નથી અને  પોતાની પાઘ કે પાઘડી આજ સુધી અણનમ રાખી છે જેમાં ઉદયપુર ના મહારાણા જે ક્યારેય સાફો બાંધતા નઈ હાલમાં પણ સાફો બાંધતા નથી માત્ર પોતાની પાઘ જ બાંધે છે  એ જ રીતે જેસલમેર, પારકર ના સોઢાણ, ગુજરાત માં મોટા ભાગના ગરાસીયા આંટીયાળી જ બાંધતા હાલ જામ સતાજી-૩ (શત્રુશલ્યજી) પણ એજ વિચારધારા ધરાવે છે..
                    પરંતુ સાફો પણ એક ઉત્તમ શિરસ્ત્રાણ છે એમાં ઘણી કલાત્મકતા છે જો એ બરોબર બંધાય તો એમાં ખુમારી ને વટ નું નિરૂપણ સારીરીતે જોઈ શકાય છે. પણ અફસોસ હાલમાં આવા સાફા બાંધવા વાળા ખુબ ઓછા છે નહીવત એમ પણ કહી શકાય, ખરાબ રીતે સાફો બાંધે એતો ઠીક પણ એને બાંધી ને લગ્ન પ્રસંગે તવાયફની જેમ નાચી ને એને લજવે છે … 
                    સાફો રાજપૂતો એ  કેમ બાંધવો જોઈએ :- આંટીયુ ચાહે ડાબી બાજુ હોય કે જમણી બાજુ (એનો કોઈ ચોક્કસ માપદંડ કે નિયમ નથી કે એ ડાબી સાઈડ જ હોવી જોઈએ એ બાંધનાર જમોણી છે કે ડાબોડી એના પર નિર્ભર કરે છે) એ આંટીઓ અડધા ગાલસુધી અને આગળની સાઈડ વળાંક માં આંખના નેણ ને ભીસતી હોવી જોઈએ સીધો પટ્ટો નીચે થી ઉપર ત્રાસો જાડો એ રીતે લેવો કે અડધો નેણ ખેચાય એમ આને ભાર છોગાને શૃગાર છોગાં સાથે એવી ગાઠ મારવી કે એ એવું લાગે જાણે ઘોડી રેવાળ ચાલ માં પોતાનું પૂછડું અધર રાખે એવું લાગવું જોઈએ શૃંગાર છોગું વળ દઈ આટી માં નાખતા એ તકેદારી રાખવી કે આટીઓ ફુલાવી જોઈએ ત્યારે એમાંથી સહજ રુવાબ અને વટ જરે …. એને ગરાસિયાનો સાફો કેવાય બાકી બધા લોકના …..
લીખીતન : વાઘેલા ધર્મરાજસિંહ જે. (છબાસર) ના
જય માતાજી …….

Shirstran / शिरस्त्राण

Standard

“શિરસ્ત્રાણ – ભાગ :-૧”

image

ભારતીય સંસ્કૃતિ સંપૂર્ણ વિશ્વમાં પોતાની વૈવિધ્યતાને કારણે હંમેશા આકર્ષણ નું કેન્દ્ર રહી છે. આ વૈવિધ્યતા જ તેને સંપૂર્ણ વિશ્વમાં શ્રેષ્ટ સંસ્કૃતિ સાબિત કરે છે, ભારતીય સંસ્કૃતિ એ મૂળ આર્ય સંસ્કૃતિ પરથી ઉતરીઆવેલી છે અને ‘આર્ય’ શબ્દનો અર્થજ ‘શ્રેષ્ટ’ એવો થાય છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ ને બોલચાલ ની ભાષામાં ‘ભાતીગળ સંસ્કૃતિ’ એમપણ કહેવામાં આવે છે, ભારત ના વિવિધ પ્રાંતોમાં વૈવિધ્ય, એ પ્રાંતો માં વસતા લોકોમાં વૈવિધ્ય, એ લોકોની ભાષા-બોલી, રહેણ-સહેન, રીતિરીવાજો, પહેરવેશ, ધર્મ અને એમાંય સંપ્રદાયો માં પણ વૈવિધ્ય વગેરે. આ સિવાય કલાઓ, સંગીત, બાંધકામ ની શૈલી વગેરેમાં પણ વૈવિધ્ય જોવામળે આમાં અમુક વૈવિધ્યતા વિદેશી સંસ્કૃતિ સાથે ના સમન્વય થી પણ ઉદભવેલી જોવા મળે છે,
આમ ભારતીય સંસ્કૃતિ માં પહેરવેશ અને એમાંય ‘શિરસ્ત્રાણ’ નું પણ આગવું મહત્વ જોવા મળતું.
શિરસ્ત્રાણ માં મુગુટ, પાઘ, પાઘડી, સાફા અને ટોપીઓ નો સમાવેશ થાય છે, આમ મુગુટ(શોભા માટે અને યુદ્ધમાં મસ્તકના રક્ષણ માટે), પાઘ અને પાઘડી એ ભારત ની મૂળ સંસ્કૃતિ છે, જયારે સાફા અને ટોપીઓ આયાતી સંસ્કૃતિ છે. ભારતમાં ઈ.સ. પૂર્વે ૩૨૩ દરમિયાન થી વિદેશી આક્રમણો થતા આવ્યા છે સૌપ્રથમ યુરોપ થી સિકંદર નું આક્રમણ થયું પણ એની અસર સંસ્કૃતિ પર થઇ નહિ પછી ઈ.સ. ૭૧૫ પછી અફઘાન અને તુર્ક આક્રમણો થયા ત્યાર થી ભારતીય મૂળ સંસ્કૃતિ પર વિદેશી સંસ્કૃતિ ની અસરો થવાની શરુ થઇ ત્યારબાદ ઈ.સ.૧૦૯૨ માં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને ઈ.સ. ૧૩૦૪ માં કર્ણદેવ વાઘેલા ની વીરગતિ બાદ ભારત માં સંપૂર્ણ પાણે મુસ્લિમ સત્તા સ્થપાતિ ગઈ ઈ.સ.૧૫૦૦ આજુ બાજુ અફઘાની પઠાણો ના ભારત આગમન બાદ “સાફા” નું ભારત માં આગમન થયું અને એ આપડા રાજવીઓ એ અલગ અલગ સ્વરૂપ આપી અપનાવ્યો અને તે બંધાવા લાગ્યો જેથી ભારત માં તેનું ચલણ વ્યાપવા લાગ્યું અને આપણી મૂળ સંસ્કૃતિ પાઘ અને પાઘડી ને એની માઠી અસર થઇ જે પરિણામે આજે લુપ્તતા ને આરે પોહચી છે.
બાદમાં ઈ.સ.૧૬૦૦ માં પાછા યુરોપીયનો ભારત માં વ્યાપાર અર્થે આવ્યા હતા પરંતુ ભારત ની રાજનૈતિક પરિસ્થિતિ ની અરાજકતા જોઈ તેમણે એ પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવ્યો અને ભારત ને પાયમાલ બનાવ્યું તેથી લોકો ગરીબ થતા ગયા અને એલોકો અમીર લેખાવા લાગ્યા હકીકતે સંસ્કૃતિક દ્રષ્ટીએ તો આપડે વિશ્વમાં સૌથી અમીર હતા પરંતુ દુર્ભાગ્યે આપડે એ તરફ વિચારવાને બદલે એલોકો ના રહેણ સહેન અને પહેરવેશ થી અંજાઈ એમનું અનુકરણ કરવા લાગ્યા અને પરિણામે ભારતીય સંસ્કૃતિ જે આપડા માટે સહજ હતી તે દુર્લભ બની અને પાઘ પાઘડી ભૂલી ટોપીઓ આપનાવવા લાગ્યા આમ અંગ્રેજો સાથે ભારતમાં ટોપીઓ આવી.
આ ટોપીઓ ના પણ વિવિધ પ્રકારો જોવા મળે છે. જે નીચે મુજબ છે
જેમાં મુખ્ય ૧૨ પ્રકારો છે અને બીજા પણ ગૌણ પ્રકારો જોવા મળે છે જે નીચે મુજબ છે.
૧. બોવ્લેર, ૨. ઈવી કેપ, ૩. ફેડોરા, ૪. બોએટર, ૫. ટ્રાયલબી, ૬. કાઉબોય,
૭. ટોપહેટ, ૮. પોરકીપ, ૯. હોમ્બર્ગ, ૧૦. એસ્કોટ કે બેરેટ, ૧૧. પનામા, ૧૨. ન્યુંસબોય અને ગૌણ માં ૧. પી કેપ, ૨. ઓફિસર કેપ, ૩. રાઉન્ડ કેપ. ૪. હેલ્મેટ.. આસિવાય પરિવર્તિત ટોપીઓ માં ૧. ગાંધી કેપ, ૨. ચાઇનીઝ કેપ, ૩. ઉત્તરાખંડ ની કેપ, ૪. મુલ્લા કેપ, ૫. વોરા ની કેપ વાગેરે જોવા મળે છે…

લીખીતન : ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા (છબાસર) હાલ રાજકોટ

Chamar ne bole / ચમાર ને બોલે

Standard

વાંકાનેરના દરબારગઢમાં આજ રંગરાગની છોળો ઊડે છે. ગઢના માણસો તો શું, પણ કૂતરાં-મીંદડાંયે ગુલતાનમાં ડોલે છે. ઓરડામાં વડારણોનાં ગીતો ગાજે છે, અને દોઢીમાં શરણાઈઓ પ્રભાતિયાંના સૂર છેડીને વરરાજાને મીઠી નીંદરમાંથી જગાડે છે. દરબારના કુંવર પરણે છે. વાંકાનેરની વસ્તીને ઘેર સોનાનો સૂરજ ઊગ્યો છે.

image

આખું ગામ જ્યારે હરખમાં ગરકાવ હતું ત્યારે એક જ માનવીના હૈયામાંથી અફસોસના નિસાસા નીકળી રહ્યા છે. આખી રાત એણે પથારીમાં આળોટી આળોટીને વિતાવી છે : મટકુંયે નથી માર્યું. જાગીને મનમાં મનમાં ગાયા કર્યું કે –

વીરા ચાંદલિયો ઊગ્યો ને હરણ્યું આથમી રે,
વીરા, ક્યાં લગણ જોઉં તમારી વાટ રે,
મામેરા વેળા વહી જાશે રે….

ડેલીએ જરાક કોઈ ઘોડા કે ગાડાનો સંચાર થાય ત્યાં તો આશાભરી ઊઠી ઊઠીને એણે ડેલીમાં નજર કર્યા કરી છે. પણ અત્યાર સુધી એ જેની વાત જોતી હતી તે મહેમાનના ક્યાંયે વાવડ નથી. એ શોકાતુર માનવી બીજું કોઈ નહિ, પણ વરરાજાની ખુદ જનેતા છે. જેનું પેટ પરણતું હોય એને અંતરે વળી હરખ કેવા ? એને તો કંઈક કંઈક રિસામણાંનાં મનામણાં કરવાનાં હોય, સંભારી સંભારીને સહુ સગાંવહલાંને લગ્નમાં સોંડાડવાનાં હોય. એ બધું તો હોય, પણ વાંકાનેરના રાજકુંવરની માતાને હૈયે તો બીજી વધુ અણીદાર બરછી ખટકતી હતી. રાજાજી આવી આવીને એને મે’ણાં મારતા હતા : ‘કાં ! કહેતાં’તાં ને કુંવરના મામા મોટું મોટું મોસાળું કરવા આવશે ! કાં ? ગાંફ (ગામનું નામ)થી પહેરામણીનું ગાડું આવી પહોંચ્યું ને ? તમારાં પિયરિયાંએ તો તમારા બધાય કોડ પૂર્યા કે શું !’

ઊજળું મોં રાખીને રાણી મરકતે હોઠે ઉત્તર દેતાં હતાં કે : ‘હા ! હા ! જોજો તો ખરા, દરબાર ! હવે ઘડી-બેઘડીમાં મારા પિયરનાં ઘોડાંની હણહણાટી સંભળાવું છું, આવ્યા વિના એ રહે જ નહિ.’

પહેરામણીનું ચોઘડિયું બેસવા આવ્યું. ગોખમાં ડોકાઈ ડોકાઈને રાણી નજર કરે છે કે ગાંફને માર્ગે ક્યાંય ખેપટ ઊડે છે ! ક્યાંય ઘોડાના ડાબા ગાજે છે ! પણ એમ તો કંઈ કંઈ વાર તણાઈ તણાઈને એ રજપૂતાણીની આંખો આંસુડે ભીંજાતી હતી. એવામાં ઓચિંતો મારગ ઉપરથી અવાજ આવ્યો : ‘બા, જે શ્રીકરશન !’ … સાંભળીને રાણીએ નીચે નજર કરી. ગાંફના ચમારને ભાળ્યો – કેમ જાણે પોતાનો માનો જણ્યો ભાઈ આવીને ઊભો હોય, એવો ઉલ્લાસ પિયરના એક ચમારને દેખીને એના અંતરમાં ઊપજવા લાગ્યો; કેમ કે એને મન તો આજ આખું મહિયર મરી ગયું લાગતું હતું. એ બોલ્યાં : ‘ઓહોહો ! જે શ્રીકરશન ભાઈ ! તું આંહીં ક્યાંથી, બાપુ ?’

‘બા, હું તો ચામડાં વેચવા આવ્યો છું. મનમાં થયું કે લાવને, બાનું મોઢું તો જોતો જાઉં. પણ ગઢમાં તો આજ લીલો માંડવો રોપાતો હોય, ભામણબામણ ઊભા હોય એટલે શી રીતે જવાય ? પછી સૂઝ્યું કે પછવાડેને ગોખેથી ટૌકો કરતો જાઉં !’
‘હેં ભાઈ ! ગાંફના કાંઈ વાવડ છે ?’

‘ના, બા ! કેમ પૂછ્યું ? વીવાએ કોઈ નથી આવ્યું ?’

રાણી જવાબ વાળી ન શક્યાં. હૈયું ભરાઈ આવ્યું. ટપ ટપ આંખોમાંથી પાણી પડવા લાગ્યાં. ચમાર કહે : ‘અરે, બા ! બાપ ! ખમ્મા તમને, કાં કોચવાવ ?’

‘ભાઈ ! અટાણે કુંવરને પે’રામણીનો વખત છે. પણ ગાંફનું કોઈ નથી આવ્યું. એક કોરીય મામેરાની નથી મોકલી. અને મારે માને મે’ણાંના મે’વરસે છે. મારા પિયરિયાં તે શું બધા મરી ખૂટ્યાં ?’

‘કોઈ નથી આવ્યું ?’ ચમારે અજાયબ બનીને પૂછ્યું.

‘ના, બાપ ! તારા વિના કોઈ નહિ.’

ચમારના અંતરમાં એ વેણ અમૃતની ધાર જેવું બનીને રેડાઈ ગયું. મારા વિના કોઈ નહિ ! – હાં ! મારા વિના કોઈ નહિ ! હું ય ગાંફનો છું ને ! ગાંફની આબરૂના કાંકરા થાય એ ટાણે હું મારો ધરમ ન સંભાળું ? આ બે’નડીનાં આંસુડાં મારાથી શૅ દીઠાં જાય ? એ બોલી ઊઠ્યો : ‘બા ! તું રો તો તને મારાં છોકરાંના સોગંદ. હમણાં જોજે, ગાંફની આબરૂને હું જાતી રોકું છું કે નહિ ?’
‘અરેરે, ભાઈ ! તું શું કરીશ ?’

‘શું કરીશ ? બા, બાપુને હું ઓળખું છું. આજ એની કોણ જાણે કેમ ભૂલ થઈ હોય ! પણ હું એને ઓળખું છું. હવે તું હરમત રાખજે હો, મા ! શું કરવું તે મને સૂઝી ગયું છે.’ એમ કહીને ચમાર ચાલ્યો. દરબારગઢની દોઢીએ જઈને દરબારને ખબર મોકલ્યા : ‘ગાંફથી ખેપિયો આવ્યો છે અને દરબારને કહો, ઝટ મોઢે થાવું છે.’

દરબાર બહાર આવ્યાં. તેમણે ચમારને દેખ્યો; મશ્કરીનાં વેણ કાઢ્યાં :

‘કાં ભાઈ ! મામેરું લઈને આવ્યા છો કે ?’

‘હા, અન્નદાતા ! આવ્યો છું તો મામેરું લઈને જ.’

‘એમ ! ઓહો ! કેમ, તમને મોકલવા પડ્યા ! ગાંફના રજપૂત ગરાસિયા શું દલ્લીને માથે હલ્લો લઈને ગયેલ છે ?’

‘અરે દાદા ! ગાંફના ધણીને તો પોતાની તમામ વસ્તી પોતાના કુટુંબ જેવી છે. આજ મારા બાપુ પંડે આવતા હતા, પણ ત્યાં એક મરણું થઈ ગયું. કોઈથી નીકળાય તેવું ન રહ્યું, એટલે મને દોડાવ્યો છે.’

‘ત્યારે તો મામેરાનાં ગાડાંની હેડ્ય વાંસે હાલી આવતી હશે, કાં ?’

‘એમ હોય, બાપા ! ગાંફના ભાણેજનાં મોસાળાં કાંઈ ગાડાંની હેડ્યુંમાં સામે ?’

‘ત્યારે ?’

‘એ અમારું ખસતા ગામ કુંવરને પે’રામણીમાં દીધું.’

દરબારે મોમાં આંગળી નાંખી. એને થયું કે આ માણસની ડાગળી ખસી ગઈ હશે. એણે પૂછ્યું :

‘કાંઈ કાગળ દીધો છે ?’

‘ના, દાદા ! કાગળ વળી શું દેવો’તો ! ગાંફના ધણીને એમ ખબર નહિ હોય કે જીવતાજાગતા માનવીથીયે કાગળની કટકીની આંઈ વધુ ગણતરી હશે !’

ચમારના તોછડા વેણની અંદર વાંકાનેરના રાજાએ કંઈક સચ્ચાઈ ભરેલી ભાળી. આખા ગઢમાં વાત પ્રસરી ગઈ કે ગાંફના એક ઢોર ચીરનારો ઢેઢ આવીને ખસતા ગામની પહેરામણી સંભળાવી ગયો. રાણીને માથે મે’ણાંના ઘા પડતા હતા તે થંભી ગયા. અને બીજી બાજુએ ચમારે ગાંફનો કેડો પકડ્યો. એને બીક હતી કે જો કદાચ વાંકાનેરથી અસવાર છૂટીને ગાંફ જઈ ખબર કાઢશે તો ગાંફનું ને મારું નાક કપાશે. એટલે મૂઠીઓ વાળીને એ તો દોડવા માંડ્યો. ગાંફ પહોંચીને ગઢમાં ગયો, જઈને દરબારને મોઢામોઢ વેણ ચોડ્યાં : ‘ફટ્ય છે તમને દરબાર ! લાજતા નથી ? ઓલી બોનડી બચારી વાંકાનેરને ગોખે બેઠી બેઠી પાણીડાં પાડે છે. એને ધરતીમાં સમાવા વેળા આવી પહોંચી છે અને તમે આંહીં બેઠા રિયા છો ? બાપુ ! ગાંફને ગાળ બેસે એનીય ખેવના ન રહી ?’

‘પણ છે શું, મૂરખા ?’ દરબાર આ મીઠી અમૃત જેવી ગાળો સાંભળીને હસતા હસતા બોલ્યા.

‘હોય શું બીજું ? ભાણેજ પરણે છે ને મામા મોસાળાં લઈને અબઘડી આવશે એવી વાટ જોવાય છે.’

‘અરરર ! એ તો સાંભર્યું જ નહિ : ગજબ થયો ! હવે કેમ કરવું ?’

‘હવે શું કરવાનું હતું ? ઈ તો પતી ગયું. હવે તો મારે જીવવું કે જીભ કરડીને મરવું, એ જ વાત બાકી રઈ છે.’

‘કાં એલા ! તારું તે શું ફટકી ગ્યું છે ?’

‘હા બાપુ ! ફટકી ગ્યું’તું એટલે જ તમારા થકી મામેરામાં ખસતા ગામ દઈને આવ્યો છું.’

‘શી વાત કરછ ? તું આપણું ખસતા દઈ આવ્યો ?’

‘હા, હા ! હવે તમારે જે કરવું હોય તે કહી નાખો ને એટલે મને મારો મારગ સૂઝે.’

દરબારનું હૈયું ભરાઈ આવ્યું : ‘વાહ ! વાહ, મારી વસ્તી ! પરદેશમાંય એને મારી આબરૂ વહાલી થઈ. ગાંફનું બેસણું લાજે એટલા માટે એણે કેટલું જોખમ ખેડ્યું ! વાહ ! મારી વસ્તીને મારા ઉપર કેટલો વિશ્વાસ !…’ ‘ભાઈ ! ખસતા ગામ તેં તારા બોલ ઉપર દીધું એ મારે અને મારી સો પેઢીને કબૂલ મંજૂર છે. આજે તારે મરવાનું હોય ? તારા વિના તો મારે મરવું પડત !’ ચમારને દરબારે પાઘડી બંધાવી, અને ડેલીએ ભાણેજનાં લગ્ન ઊજવવાં શરૂ થયાં. ચમારવાડે પણ મરદો ને ઓરતો પોરસમાં આવી જઈ વાતો કરવા લાગ્યાં : ‘વાત શી છે ? આપણા ભાણુભા પરણે એનાં મોસાળાં આપણે ન કરીએ તો કોણ કરે ? ધણી ભૂલ્યો, પણ આપણાથી ભુલાય ?’

વાંકાનેરના અસવારે આવીને ખબર કાઢ્યા. ગાંફના ધણીએ જવાબ મોકલ્યો : ‘એમાં પૂછવા જેવું શું લાગ્યું ? ગાંફની વસ્તીને તો મેં કોરે કાગળે સહિયું કરી આપી છે.’ વરની માતા હવે દાઝ કાઢી કાઢીને વાંકાનેરના દરબારગઢમાં લગ્નગીત ગજવી રહ્યાં છે કે –

તરવાર સરખી ઊજળી રે ઢોલા !
તરવાર ભેટમાં વિરાજે એ વાલીડા વીરાને,
એવી રે હોય તો પ્રણજો રે ઢોલા નીકર સારેરી પરણાવું રે વાલીડા વીરને

આજે એ ખસતા ગામ તો છેક ભાલમાં ગાંફ રાજની પડખે જ છે. આજુબાજુ ગાંફની જ સીમ છે, અને વાંકાનેર તો ત્યાંથી પચાસ ગાઉ દૂર હશે. છતાં અત્યારે એ ગામ વાંકાનેરને તાબે છે. આજુબાજુ બીજે ક્યાંય એક તસુ જમીન પણ વાંકાનેરની નથી.

Kaloji lunsariyo / કલોજી લુણસરિયો

Standard

ગોંડળના કોઠા ઉપર ‘ધ્રુસાંગ ! ધ્રુસાંગ ! ધ્રુસાંગ! એવા અવાજે તરઘાયો ઢોલ વાગવા લાગ્યો, અને ‘ઘોડા! ઘોડા ! ઘોડા !’ પોકારતો ચોપદાર પ્રભાતને પહોરે રજપૂતોની ડેલીએ ડેલીએ ઘૂમવા લાગ્યો. એટલામા એક ડેલી માંથી એક જુવાન બહાર દોડયો આવે છે, અને ચોપદારને પુછે છે :” ભાઇ શુ છે ? અને શેનો ઢોલ વાગે છે?” “કલાજીભાઇ ” ચોપદાર ચાલતો ચાલતો કેતો ગયો: “કુંડલાના હાદા ખુમાણે આપણો માલ વાળ્યો છે, પણ તમે ચડશો મા.” “કાં?” “બાપુએ ના પાડી છે: હજુ તમારી ચાકરી નોંધાણી નથી” “એમતે કાઇ હોય! રજપુતના દીકરા ભગવાનને ચોપડે ચાકરી નોંધાવી ને પછીજ અવતરે છે. ” એટલુ કહી કલોજી નામના અસવારે હથિયાર હાથ કરી ઘોડી છોડી.

લૂણસર નામે વાંકાનેરનુ એક ભાયાતી ગામ છે. ત્યાનો ગરાસીયો કલોજી પોતાના ભાઈઓને લઇને ગોંડળ ભા ‘કુંભાની પાસે નોકરી કરવા આવ્યો હતો. ત્રીસ વરસ ની અવસ્થા હતી. આજ સવારથી એની ચાકરી નોંધાવાની હતી. પણ મળસકામા જ હાદા ખુમાણ નામે કુંડલાનો કાઠી પોતાના દોઢસો ઘોડા લઇને ગોંડલની સીમ મા ત્રાટકયો અને પહરમાંથી પરબારા ઢોર વાળ્યા.

       ભા’કુંભાના પગાર ખાનાર બીજા રજપુત બહાર નીકળે ન નીકળે ત્યાતો કલોજી પોતાના બે રજપુતોની સાથે ચડી નીકળ્યો. દોઢસો કાઠીઓએ પોતાની પાછળ ડાબલા ગાજતા સાંભળ્યા, પણ પાછળ નજર કરતા ત્રણ જ અસવાર જોયા.  કંડોલીયાને પાદર કલાજીએ ઘોડા ભેળા કરી દીધા. આપાઓ એકબીજાને કહેવા લાગ્યા કે ‘ એ બા ,ઇ તો , વષ્ટિ કરવા આવતા સે, વષ્ટિ કરવા.’  સહૂને વિશ્વાસ બેઠો. ત્યાતો રજપુતો આંબી ગયા.
“આપાઓ! આમાં હાદો ખુમાણ કોને કહીયે ?” ” એ ભણે મોઢા આગળ હાલ્યા જાવ મોઢા આગળ એ…. ઓલ્યા બાવળા ઘોડાનો અહવાર . માથે સોનેરી છેડાનો મેકર બાંધ્યો સોનાની કુંડળ્યે ભાલો અને સોનાની કૂબે ઢાલ ઇ જ આપો હાદો. બા, મારખ દ્યો, મારગ? રજપુતના દીકરા વષ્ટિ કરવા આવતા સે મારગ દ્યો.” પોણોસો પોણોસો ઘોડા નોખાં પડી ગયા. વચ્ચેથી ત્રમ રજપુતો આગલ વધ્યા. જે ઘડીએ આ ત્રણેય અસવાર હાદા ખુમાણની નજીક ગયા. તે ઘડીએ હાદા ખુમાણે જુવાનોની આંખ પારખી એ વષ્ટિ ન હતી વેર હતુ. હાદા ખુમાણે ઘોડો દાબ્યો. કલોજી વાંહે ગયા. પણ કલોજી આંબે નહી . એણે પોતાની ઘોડીના તરીંગમા બરછી ભરાવી. ઘોડી જાગી ગઈ. હાદા ખુમાણની સાથે ભેટ ભેટા કરાવી દીધા. કલાજી એ તલવાર ઉઘાડી . પેંગડામા ઊભા થઈ એણે તલવાર ઝીંકી. હાદો ખુમાણતો ઘોડાના પેટ નીચે નમી ગયો. પણ તલવારે ઘોડાની ઊપરનો ચોફાળ, ઓછાડ ને કાઠાંના પાઠાં એ બધુ કાપી ને ઘોડાના બે કટકા કરી નાખ્યા.

     હાદો ખુમાણ કુદીને આઘો ઉભો જ્યા નજર કરે ત્યા ઘોડો ગુડાઈ ગયો દીઠો. પણ કલાજીની આંખના બેય રતન બહાર લબડી પડેલા જોયા.  વાહ જુવાન!  રંગ જુવાન ! એવા ભલકારા દેતા દેતા હાદા ખુમાણ પોતાનો તરફાળ લઇ કલાજીને પવન ઢોળવા લાગ્યા. ત્યા દોઢસો કાઠીઓ આંબી ગયા. કાઠીઓ કહેવા લાગ્યા કે ” ભણે હાદા ખુમાણ ઇ ને ગુડુ નાખ  ગુડૂ નાખ. દુશ્મન ને આવા લાડ કાણા સાટુ લડાવતો સે ?!”
હાદો ખુમાણ બોલ્યા કે ” ખબરદાર એને કોઇ હાથ અડાડશો મા. દોઢસો કાઠીની વચ્ચે ત્રાટકી જેણે એક ઝાટકે મારો ગાડા જેવો ઘોડો વાઢી નાખ્યો એને મારવાનો હોય નહી. આમ જુઓ નીમકહલાલી આંખના બેય રતન બહાર નીકળી પડ્યા છે.”
કાઠીઓ જોઈને દંગ થઇ ગયા. ત્યા ગોંડલની વાર દેખાણી. ભાલા ઝબુક્યા. કલાજીને મુકી કાઠી ઓ ભાગી છુટ્યા. પણ ત્યારથી આજ સુધીયે, ખુમાણોના ડાયરામા કસુંબા લેવાય છે ત્યારે ડાહ્યા કાઠીઓ રંગ છે કલાજી લૂણસરીયાને એમ કહી કહુંબા લે છે. ગોંડલ દરબારે કોઈ હકીમ પાસે કલાજીની આંખો ચડાવરાવી અનૈ મોટી જાગીર આપી એની ચાકરી નોંધી..

                                 *
     
ધંધુકા ગામમા એ વખતે મીરાં અને દાદો નામના બે બળીયા મુસલમાનો રહે. બેય ભાઇઓ કાઠીયાવાડમા ઘોડા ફેરવે અને પૈસા આપે એના પક્ષમા રહી ધીંગાણા કરે. મીરાં અને દાદો આજ પણ સૌરાષ્ટ્રમા શુરાઓ તરીકે પ્રખ્યાત છે. એક દીવસ મીરાંને ખબર પડી કે કલોજી ધંધુકાને પાદર થઈને જાય છે. મીરાંએ સાદ કર્યૉ કે “અરે કલોજી ધંધુકાને પાદરેથી પરબારા જાય ? દોડો એને પાછો વાળૉ.” નાનો ભાઈ દાદૉ માથા મા ખુબ ખુમારી રાખીને ફરતો. એ બોલ્યો કે ” ભાઈ કલોજી તે એવો કયો હેતનો કટકો કે ઊલટો તૂ એને બોલાવવા માણસ દોડાવછ?” “દાદા એ શુરવીર છે એને રામરામ કરયે પાપ ટળે” કલોજી આવ્યો. મીરાંજી એને બાથમા ઘાલીને મળ્યા. પણ દાદા એ મોએથી આવકાર પણ ના દીધો. કલોજીની બહુ સરભરા થવા માંડી. એ જોઈ દાદાને વસભુ લાગ્યુ. કલોજીને અપમાન લાગે એવા વેણ દાદા એ કાઠ્યા. મીરાં બોલ્યો કે ” દાદા આજ એ આપણો મેમાન છે નિકર અંહીજ તે એના બળનુ પારખુ થાત. પણ તારા મનમા ખુમારી રહી જાતી હોયતો એક વાર લુણસર જાજે.”

     કલોજી હસીને બોલ્યો: ” હાં હાં મીરાજીભાઈ  દાદો તો બાળક કેવાય. મારા મનમા એનો કોઇ ધોખો નથી. અને દાદા તુ ખુશીથી લૂણસર આવજે હુ મારા ગજા પ્રમાણે પાણીનો કળશો ભરીને પાદર ઉભો રહીશ”
       કલોજી લુણસર ગયો પણ દાદાથી ન રહેવાયુ.એનેતો લૂણસર જોવુ હતુ. એક દીવસ પોતાના સવારૉ લઈ બેય ભાઈ ચાલી નીકળ્યા. લુણસરને પાદર ઉભા રહી ને કલાજીને ખબર આપ્યા કે દાદો ધીંગાણા માટે આવીને વાટ જુએ છૈ. કલાજીની આંખો દુખતી હતિ. આંખો મા ભરણ આંજીને સુતો હતો. આંખો ધોઈને એક કાટેલી તલવાર હોતો એ સામાન પણ નાખ્યા વીના એ ચડ્યો. પાદરે આવીને આઘેથી બોલ્યો.”મીરાં દાદા  રામરામ બહુ સારૂ કર્યુ ભલે આવ્યા!
મીરાંએ દાદાને કહ્યુ “ભાઈ કલાજીનુ પાણી તારે એકલા એજ જોવુ છે મારે એની સાથે વેર નથી અને આ બીચારા અહવારૉ તો પેટ હાટુ આવ્યા છે. માટે અમે ઊભા ઊભા જોશુ ને તમે બે સામસામા બાટકો. કાં તો અમે તને દફન કરીછુ ને કા અમે એને બાળીને જાશુ.”

image

બેય જણા વચ્ચે ધીંગાણુ ચાલ્યુ. કલો કહે ” દાદા પહેલો ઘા તારો ” “લે ત્યારે પહેલો ઘા સવા લાખ નો….” કહીને દાદાએ ભાલૂ ઝીંક્યુ. કલાજીની ઘોડી ગોઠણભેર બેસો ગઈ. ઊપર થઈને ભાલુ ખાલી ગયૂ. “દાદા એમ નો હોય . જો ઘા આમ કરાય.” એમ બોલી કલાજીએ કાટેલ તરવાર લઈ ઘોડીને દાબી. દાદાને માથે જનોઈવઢ ઘા કર્યો દાદો પડ્યો. મીરાં એના અસવારોને કહે”ભાઇયુ કલાજીના હાથ તો જોયા ને? હવે એનુ હૈયુ જોવૂ હોય તો હાલો ભાગી નીકળો.” અસવારો લઈને મીરાં ભાગ્યો કલાજી એ વીચાર્યુ “હાય હાય એનો સગો ભાઈ એને મુકી ને ભાગ્યો. પણ દાદા ફીકર નહી હુ તારો ભાઈ છુ” એમ કહી દાદાને ઘોડી ઊપર નાખી. રજપુત પોતાને ઘેર લઈ ગયો. માને કહ્યૂ “માડી પેટનો દીકરો માની દાદાની ચાકરી કરજો” બે મહીના દાદાને પડદે નાખી સુવાણ થયા પછી કલોજી ધંધુકે મુકી આવ્યો. મીરાં કહે ” કાં દાદા કલોજી ને ઓળ્ખયો ?” દાદો દાંત ભીસીને બોલ્યો ” ઓળ્ખયો પણ એકવાર એના લુણસરને માથે ગધેડાના હળ હાંકીને મીઠા વવરાવુ તો જ હૂ દાદો”

                               *
      અમાસની અંધારી ઘોર અધરાત ભાંગી ગઇ હતી. મોટુ ભળકડુ થવા આવ્યુ હતુ. તે વખતે ગોંડલને દરવાજે બ્રાહ્મણે આવીને સાદ પાડયો કે ” ભાઇ દરવાણી ઝટ દરવાજો ઉઘાડ”
“દરવાજો અત્યારે ન ઊઘડે. કૂંચિયુ કલાજીભાઈને ઘેર રહે છે.” દરવાને જવાબ દીધો. “મારે કલાજીભાઈનુ જ કામ છે. એને માથે આફત તોળાઈ રહી છે. ભાઈ દરવાણી મારા ઘણીનૈ ઝટ ખબર દે.” કલાજીને ઘેરથી દરવાજાની કુંચીઓ આવી. બ્રાહ્મણને કલાજીની પાસે લઈ ગયા. ઓળખીને કલોજી બોલી ઊઠ્યો “ઓહો ગામોટ તમે અટાણે ક્યાથી? લૂણસરમાં સહુ ખુશીમા છે?” “બાપુ કાલ લુણસર હસે કે નહી હોય. આજ બપોરે અહીથી ત્રીસ ગાઊ ઊપર મને એક કટક ભેટ્યુ. આંબરડી થી હાદો ખુમાણ અને ધંધુકેથી મીરા દાદો સાથે સાડા ત્રણસો ઘોડેસવાર કહ્યુ કે લૂણસર ઊપર કાલે મીઠા ના હળ હાંકીશુ. સાંભળીને મે ગોંડલનો રસ્તો લીધો. તમારા પુણ્યે જ મારા પગમા જોર આવ્યુ. આથી વહેલાતો પહોચાય એવુ નહતુ. મરતો મરતો પહોચ્યો છુ.

        આકાશમા મીટ માંડી કલોજી વખત માપવા માંડ્યો. સવાર આડો જાજો વખત ન હતો. લૂણસર ત્રીસ ગાઊ આઘુ હતૂ. સવાર પડશે ત્યા પોત્ની જનમભોમકા ઊપર શાં શાં વિતકો વિતશે વિચારી કલોજી ધ્રુજી ઊઠ્યો.
પોતાના ભાણેજને બોલાવી એણે ભલામણ કરી “બાપ આજ સવારે ભા’કુંભાને કહુંબાના નૉતરા દીધા છે. પણ હુ સવાર સુધી રહુતો મારે કહુંબા સાટે ઝેરની તાહળી પીવી પડે. તું દરબારને કસુંબો પાઇને ચડી નીકળજે. ભા’કુંભાને મારી વાત કહેજે. ફરી મળીએ તો હરીની મહેર નીકર છેલ્લા રામરામ.” એટલુ કહી કલોજી એકલો ઘોડી ઉપર ચડ્યો. ઘોડીની ગરદન ઊપર હાથ થાબડીને કહ્યુ “બાપ તાજણ આજ સુધી મારી આબરુ તેં જ રાખી છે. માટે આજ છેલ્લી ઘડી એ મારૂ મોત બગાડતી નય હો આપણુ લૂણસર લુંટાય છે બેટા !” લુણસરના સિમાડા ઊપર સૂરજ મારાજનો ઝળહળાટ કરતો મુંગટ દેખાયો તે વખતે શ્યામ મોઢાં લઈને વસ્તીના લોકો પાદર ઊભા હતા. વીસ વીસ વરસના કેટલાક જૂવાનો ઘાયલ થઈને પડ્યા હતા. પડખે લોહીના પાટોડા ભર્યા હતા.

       થોડાક લોકોએ એક સામટી ચીસ પાડી ઊઠ્યા “એ એ કલોજી બાપુ આવે.”
કોઈ કહે “અરે ગાંડા થાવમા ક્યા ગોંડલને ક્યા લૂણસર અત્યારે કલોજી બાપુ કેવા ?” “અરે ન હોય શુ ? આ એનોજ ભાલો ઝબકે આ તાજણ બીજાની ન હોય. નક્કી બાપુના રૂદીયામા રામના દૂત કહી આવ્યા.” “અરરર કલોજી બાપુને મોઢુ શુ બતાવશુ?” એમ બોલી ઘાયલ પડેલા જુવાનો પડખુ ફર્યા. ને સદાને માટે આંખો મીંચી ગયા. કલોજી આવ્યો જાણે સિમાડેથી સૂરજ આવ્યો. આખી રાતના ઊજાગરાથી આંખો રાતીઘૂમ થયેલી. મોઢાના દેવાંગી નૂર પર હાલારની માટીના થર જામી પડ્યા. ઘોડીનામોંમાથી ફીણ ચાલ્યા જાય છે. “બાપુ જરાક મોડુ થ્યુ.” માણસો બોલ્યા. કલાજીના મોમાથી નિસાસો નીકળ્યો જાણે જીવ ગયો. “પણ કાંઈ લુંટાણુ નથી હૉ !” કોઇએ દિલાસો દીધો. “દરબારગઢમાં કોઈ જીવતુ છે?” “એક પંખીડુ પણ નથી ઊડ્યુ.” “શી રીતે?” “દાદો તો ગઢના લબાચા વિખવા આવ્યો પણ મીરાંએ કહ્યુ ખબરદાર કલાજીની ઘરવાળીયુ મારી બોન્યુ છે. આજ કલોજી ગામતરે હોયને જો એના ઓરડા ચુંથાય તો તે પેલા મીરાંને માથે માથૂ ન રહે. એમ કહી એણે દોઢસો ઘોડા નોખા તારવી ગઢ ફરતે વિંટી દીધા બાપુ.!” “એકજ માના બે દિકરા વાહ મીરાંજી ભલે ભાંગ્યુ લૂણસર તને ઓળ્ખયો!” કલોજી બોલી ઊઠ્યા. કલોજી ઓરડે ગયો. લોકોએ માન્યુ કે બાપુના મનની વેદના હેઠી બેઠી ગઇ. ઓરડાની ઓસરીની કોર પર રજપુત બેસી ગયો. બાર વરહની નમણી અને કાલી કાલી બોલતી દીકરી આવી ઊભી રહી. પોતાની ઘોડીના હનામાંથી કાંસાની તાસળી કાઢીને કલાજીએ કહ્યુ “બેટા આ તાંસળીમા ગોરસ લાવજે.” દહી આવ્યુ અંદર મુઠી ભરીને સાકરનાખી. એ ઘોળી કલોજી પોતે પી ગયા. રોટલાના બટકામા અફીણ ભરી તાજણને ખવરાવ્યુ. અફીણ પેટ મા જતા તાજણ થનગનાટ કરવા લાગી. બાપુના પેટમા ઠંડક થઈ. એણે દીકરીને કહ્યુ “લે બેટા હવે મારા દુખણા લે બાપ!” દીકરીની આંખમાથી આંશુ વહેવા લાગ્યા.

“રજપુતાણીયુ ! બેય જણિયું ઘરમાં શું કરી રહ્યા છો? આપણુ બાળક આમ રોવા બેસે તો સાત પેઢીને ખોટ લાગે, હો ! છાની રાખો ગીગિને. સારો જમાઇ ગોતીને પરણાવજો ! કરિયાવરમાં કચાશ રાખશો મા ! કિરતાર તમારા રખવાળા કરશે. લે, બેટા ગીગી, દુખણેં લઈને સારા શુકન દે , કે ઊજળે મોઢે બાપનું મૉત થાય!.

                                *
         ભળકડામા લૂણસર ભાંગીને મીરાં દાદો અને હાદો ખુમાણ ચાલ્યા જતા હતા. આખી રાતનો ઊજાગરો હોવાથી અસવારો ઝોકા ખાતા ખાતા ધીરી ગતીએ ઘોડા હાક્યે જતા હતા.
         “એલા ભણે કલોજી !”એક કાઠીએ ઓચીંતી ચીસ પાડી.
કાઠીઓ અને મીરાદાદો ભાગ્યા. વાંહેથી કલાજીનો પડકાર ગાજ્યો કે માટી થાજો રજપુતની હાકલથી શત્રુઑનુ અર્ઘુ કૌવત હણાઈ ગયુ. ભેટભેટા થઈ. જેને માથે કલાજીની તરવારનો ઘા પડ્યો તે બીજો ન માંગે. એમ ગણાને સુવડાવ્યા. અને એણે પોતાના શરીર પર એંશી એંશી ઘા ઝીલ્યા. ઘોડી પણ ઘા મા વેતરાઈ ગઇ. કલોજી પડ્યો. ઘોડી એના ઊપર ચારેય પગ પહોળા કરી ઊભી રહી. પોતાના લોહીના ધારોડા તાજણે પોતાના ઘણીને નવડાવી નાખ્યો. ત્યા તો માટી થાજો લૂણસર ભાંગનારા માટી થાજો એવો અવાજ આવ્યો.ગોંડલની વહાર ધરતીને ધણધણાવતી આવી પહોચી. દુશ્મનો ભાગતા ભાગતા ફોજના એક મોવડીને ઘા કરી પાડતા ગયા. કલોજી અનેએનો ભાણેજ પડ્યા. જેમ વંટોળીયો જાય તેમ બે કટક ગયા. આગળ દુશ્મનો ને પાછળ ગોંડળીયા.

      પચીસ વરસની અવસ્થાએ કલાજીએ સંકલ્પ કરેલો કે ચાલીસ વરસે શંકરને માથે કમળપુજા ખાવી. આજ મૉતની ઘડીએ કલોજીને એ પ્રતીજ્ઞા સાંભરી. આજ એને પાત્રિસ વરસ થયા છે. મનમા આજ વિચાર ઊપ્ડયો કે કમળપુજાની હોશ હૈયામા રહી જશે તો અસદ્ ગતી પામીશ.
ઊભા થવાની તાકાત નહતી. એટલે ઘોડીનુ પેંગડુ ઝાલ્યુ ઝાલીને ટીંગાણો. અને ઊંચો થયો. કાઠાની મુંડકી સાથે ભંભલી બાંધી. એમાથી પાણી ભોંય ટર ઢોળ્યુ. પાછો નીચે પછડાણો. હાથ લંબાવીને ધુળપાણી ચોળ્યા. ગારો કરી એમાથી શિવલીગનો આકાર બનાવ્યો. હાથમા તલવાર લીધી. પીછી જમીનમા ભરાવી. મૂઠ હાથમાં ઝાલી. ને ધાર ઊપર ગળાનો ઘસરકો દીધો. આખૂંય માથુ ઉતરી ગયુ ત્યા સુધી ભીંસ દીધી. ગારાના શંકર પર પોતાનુ ગળુ રાખ્યૂ. એટલે લોહીની જાણે જળાધારી વહેવા લાગી.પૂજા મહાદેવને માથે પહોચી ગઈ. પાંચ વરસ વહેલી પહોચી.

બેઠો બે વીસાં તણી, જડધર વાટ્યુ જોઈ પણ કલીયો વેદૂ કોઈ, પાંત્રીસે પોગાડીયું.

Sanchoji parmar muli Sinh Nu Daan / સિંહ નું દાન

Standard

સિંહનું દાન

મૂળીની પાટ ઉપર સાતમી પેઢીએ ચાંચોજી થઈ ગયા. એક વખત હળવદના રાજરાણા કેસરજી, ધ્રોળના રાજા અને ચાંચોજી એકસાથે ગોમતીજીમાં નાહવા ગયા હતા. ગેામતીજીમાં સ્નાન કરતી વખતે ધ્રાંગધ્રાના તથા ધ્રોળના દરબારે કાંઈક વ્રતો લીધાં, પણ ચાંચેાજીએ તો એવું વ્રત લીધું કે ‘મારી પાસે જે કાંઈ હશે તે હું મારા જાચનારને આપીશ.’

image

ત્રણે જાત્રાળુઓ ઘરે આવ્યા. બે મોટા દરબારોનાં વ્રત થોડે વખતે છૂટી ગયાં, પણ ચાંચોજીની પ્રતિજ્ઞા તો જીવસટોસટની હતી.

હળવદ દરબારે પોતાના દસોંદી ચારણને ઉશ્કેર્યા. વચન આપ્યું કે પરમારનું નીમ છોડાવ તો તું જે માગે તે તને આપું.

ચારણ કહે: “પરમારનો પુત્ર હું માથું માગીશ તો માથુંયે વધેરી દેશે.”

દરબાર કહે : “એવું કંઈક માગ કે પરમારને ના પાડવી પડે.”

ચારણ મૂળી આવ્યો. ભરકચેરીમાં દેવીપુત્ર અને અગ્નિપુત્ર ભેટીને મળ્યા. ચાંચોજી કહે: “કવિરાજ, આશા કરેા.”

“બાપ ! તમથી નહિ બને.”

“શા માટે નહિ ? માંડવરાજ જેવા મારે માથે ધણી છે. આ રાજપાટ ઉપર તો એની ધજા ફરકે છે, મારી નહિ. કોઈ દિવસ આ રાજપાટના ગુમાન કર્યા નથી; માંડવરો ધણી એની લાજ રાખવા જરૂર આવશે.”

“અન્નદાતા, મારે તારી રિદ્ધિસિદ્ધિની એક પાઈયે નથી જોતી. તારા લાખપશાવ પણ ન ખપે. તારા માથાનો પણ હું ભૂખ્યો નથી.”

“જે માગવું હોય તે માગો.”

ચારણે ગોઠણભર થઈને દુહો કહ્યો કે :

અશ આપે કે[૧] અધપતિ, દે ગજ કે દાતાર,
સાવઝ દે મું સાવભલ,[૨] રે પારકરા પરમાર !

કોઈ રાજા ઘોડાનાં દાન કરે, તો કોઈ હાથી આપે, પણ હે સહુથી ભલા રાજા, તું મને જીવતો સાવજ આપ.

“સાવજ!” સભાનો અવાજ ફાટી ગયો.

“હા, હા, જીવતો સાવજ !” ચારણે લલકાર કર્યો :

જમીં દાન કે દે જબર, લીલવળું લીલાર,
સાવઝ દે મુ સાવભલ, પારકરા પરમાર !

કોઈ જબરા રાજાએ જમીનનાં દાન આપે, કેાઈ પોતાનાં લાલાં માથાં ઉતારી આપે, પણ હે પરમાર, તારી પાસે તો હું સાવજ માગું છું.

હાહાકાર કરીને આખી કચેરી તાડૂકી ઊઠી : “ગઢવા, આવું માગીને પરમારની આબરૂ પાડવામાં વડાઈ માને છે કે ?”

ચારણે તો બિરદાવળ ચાલુ જ રાખી :

ક્રોડપસાં દે કવ્યંદને, લાખપસાં લખવાર,
સાવઝ દે મું સાવભલ, પારકરા પરમાર !

તું બીજા કવિઓને ભલે ક્રોડપસાવ અને લખપસાવનાં દાન દેજે, પણ મને તે, હે પારકર પરમાર, સાવજ જ ખપે.

“ગોઝારો ગઢવો !” સભામાં સ્વર ઊઠયો. ગઢવીએ ચેાથો દુહો ગાયો:

દોઢા રંગ તુંને દઉં, સોઢા, બુદ્ધિ સાર,
મેાઢે ઊજળે દે મને, પારકરા પરમાર !

હે સારી બુદ્ધિવાળા સોઢા પરમાર, હસતું મોં રાખીને મને સાવજ દેજે, એટલે હું રાજાઓની કચેરીમાં તારાં દોઢાં વખાણ કરતો કરતો જ કસુંબો લઈશ.

ચાંચોજીના મુખની એકેય રેખા બદલી નહિ. મોં મલકાવીને એણે કહ્યું : “ કવિરાજ, આવતી કાલે પ્રભાતે તમને સાવજનાં દાન દેશું.”

મધરાતે માંડવરાજના થાનકમાં જઈને ચાંચોજીએ અરજ ગુજારી : “એ સૂરજદેવ ! જીવતો સાવજ શી રીતે દઉં ? તારી ધજા લાજે નહિ એવું કરજે, દેવ !”

દેવળના ઘુમ્મટમાંથી ધણધણાટી દેતો અવાજ આવ્યો : “હે ક્ષત્રી ! એમાં મારી પાસે શું આવ્યો ? મારા ડુંગરમાં આટલા આટલા સાવજ ડણક દઈ રહ્યા છે; તું ક્ષત્રી છે. તે એમાંથી એકાદને ઝાલી લે !”

બીજો દિવસ થયો. પ્રભાતે આખી કચેરીને લઈને ચાંચોજી ચોટીલાના ડુંગરમાં ગયા. ચારણને કહ્યું : “ ચાલો, કવિરાજ, સાવજ આપું.”

પરમારના ચારણોએ બિરદાવળ ઉપાડી :

પાંચાળી ચીર પૂરિયાં, વીઠલ, તેં વણપાર,
શરમ રાખ્યા ચાંચાતણી, જગદીશણ ગજતાર !
ત્યાં તો ત્રાડ દેતો એક સિંહ નીકળ્યો, દોટ કાઢીને ચાંચોજીએ એના કાન ઝાલ્યા. બકરી જેવો બનીને સિંહ ઊભો રહ્યો. પરમારે બૂમ પાડી : “લ્યો કવિરાજ, આ સાવજનાં દાન.”

ચારણ પાછે પગે ભાગવા લાગ્યો ત્યારે ચાંચોજીએ સાદ કર્યો : “ગઢવા ! નવ લાખ લોબડિયાળીઓ લાજે છે. અરે ! તું કેાઈકનો શીખવ્યો મારી લાજ લેવા આવ્યો, ને હવે ભાગ્યો ?”

સાવઝ ભાળી સામહો,[૧] ભડક્યા, કેમહી ભાગ,
પાંથું,[૨] પાછા પાગ, ભરવા ન ઘટે ભડ જને !

સિંહને સામો ઊભેલો જોઈને ભડકીને કેમ ભાગો છો ? એા ચારણ ! મર્દને પાછાં પગલાં માંડવાં ન શોભે.

દાન માગતી વખતે ગઢવી એ વાત ભૂલી ગયેલો કે દેવા કરતાં લેવું ભારે પડશે. અને એક વાર માગેલું દાન સ્વીકાર્યા વિના તો બીજો ઉપાય નહોતો, ચારણનો વંશ લાજે. શું કરવું ? ચારણે ચતુરાઈ કરીને આઘે ઊભાં ઊભાં કહ્યું કે :

ચાંચે સિંહ સમપ્પિયો કેસર ઝાલિયો કાન,
(હવે) રમતો મેલ્યે રાણા, પોત્યો પરમાર ધણી !

ઓ બાપ ચાંચા, તેં કેસરી સિંહનો કાન ઝાલીને મને સમર્પણ કર્યો, એ હું કબૂલી લઉં છું. મને દાન પહોંચી ગયું. હવે તું તારે એને રમતો મૂકી દે, હે રાણા !

સાવજને માથે હાથ ફેરવીને રાજા બોલ્યો : “ જાઓ, વનરાજ ! મારી લાજ આજે તમે રાખી છે.” સાવજ ચાલ્યો ગયો. લેાકેા કહે છે કે એ માંડવરાજ પોતે જ હતા.