Daily Archives: February 28, 2016

Shirstran / शिरस्त्राण

Standard

“શિરસ્ત્રાણ ભાગ :-૨”
(સાફો) :-

image

પીળો પોરહ તણો, ને કેશરિયો કુળની લાજ;
કાળો બહારવટાનો, ને સફેદ મરણ ને કાજ ,
ટીપકીયાળો ગઢપણનો, લહેરીએ જુદા સાજ;  
ઈણ બાંધણ સોહે ગરાસિયો, ઈ એનો તાજ ,

“નાચણ કાજ બાંધવો નઈ બાંધવો-સાચવો ઈ મર્જાદ ગણાય  
કહે ‘અજાન’ ઢીલો-પોચો બંધાય નઈ, ઈતો લોકનો ભણાય ”

                ભારતની આર્યસંસ્કૃતિમા શિરસ્ત્રાણનું આગવું સ્થાન અને મહત્વ જોવા મળે છે, શિરસ્ત્રાણ ભાગ ૧ માં  આપણે અગાઉ જોઈગયા એ પ્રમાણે એના ઘણા પ્રકારો છે જે અંતર્ગત પાઘ અને પાઘડી ભારતીય આર્યસંસ્કૃતિ માં મૂળભૂત રીતે સમાવિષ્ટ છે  આ સિવાય મુગટ દેવતાઓ ના શિલ્પો માં જોવા મળે છે, તેના પ્રતિરૂપ કે પ્રતિનિધિ ગણાતા રાજા કે એને સમાન રાજકીય હોદ્દેદારો (પટરાણી, યુવરાજ)  પ્રાચીન સમય માં  ધારણ કરતા બાકીના બધા પાઘ કે પાઘડી ધારણ કરતા, આસીવાય યુદ્ધ દરમિયાન  કવચ ધારણ કરતા અને મસ્તકની રક્ષા કાજે  લોહ કે તેને સમાન ધાતુ ના  મુગટ ધારણ કરતા જે આપણી મૂળભૂત સંસ્કૃતિનો ભાગ ગણાય.
પરંતુ સાફા નો ઈતિહાસ ખાસ કરીને  ભારતમાં બહુ જુનો ના ગણાય કારણ કે તે આયાતી સંસ્કૃતિ છે પેહલા ભારત માં સાફાનું ચલન હતુજ નઈ, ઈ.સ. ૭૨૬ માં ભારત પર પ્રથમ મુસ્લિમ આક્રમણ થયું જે તુર્કો હતા, ત્યારબાદ અફઘાની આક્રમણ સમયે તેમની સાથે પઠાણોનું ભારતમાં  આગમન થયું જે મૂળભૂત રીતે કુલ્હેદાર સાફો બાંધતા , આમ સાફા બાંધવાની સંસ્કૃતિનું આગમન પઠાણો દ્વારા ભારતમાં થયું, અને ધીમે ધીમે આ ચલણ સંપૂર્ણ ભારતમાં ફેલાયું, સૌપ્રથમ રાજપુતાના માં રાજપૂતો દ્વારા આ સાફાને અલગ રૂપ રંગ આપી અપનાવાયો અને ખાસ એ પરિવર્તન પામેલ સાફો સૈનિકો બાંધતા (જેનો ઉલ્લેખ પિંગળશીભાઈ ગઢવીના સાહિત્યમાં “સૈનિકો ને સાફો” એ સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે) પછી રાજપૂતો અને ત્યારબાદ તેમનું અનુકરણ કરતી રૈયતમાં પણ સાફાનું ચલણ વધ્યું અને મૂળભૂત પાઘ પાઘડી વિસરાતી ગઈ.
                 ભારતમાં સાફો અલગ અલગ ભાતનો બંધાતો જોવા મળતો (હાલ માં ક્યાંક ક્યાંક જોવા પણ મળે છે ) જેમાં રાજસ્થાન માં જોધપુરી પાટલીયાળો, જયપુરી ઉચા ખુંપાવાળો, બીકાનેરનો રૂવાબી, ગુજરાતમાં ગિરાસદારી વટ ભરેલો, કાઠીયાવાડી, અને લોકવર્ણનો, મરાઠા (મહારાષ્ટ્ર) માં ઉચા છોગાં વાળો અને ઉત્તરમાં જાટનો (મરાઠા અને  જાટ તથા લોકવર્ણ ના સાફામાં પાછળ ગાંઠ આવતી નથી) આ પ્રકારે ભારત માં  સાફો બંધાતા ઘણા રાજપૂતો એ સાફો ક્યારેય અપનાવ્યો નથી અને  પોતાની પાઘ કે પાઘડી આજ સુધી અણનમ રાખી છે જેમાં ઉદયપુર ના મહારાણા જે ક્યારેય સાફો બાંધતા નઈ હાલમાં પણ સાફો બાંધતા નથી માત્ર પોતાની પાઘ જ બાંધે છે  એ જ રીતે જેસલમેર, પારકર ના સોઢાણ, ગુજરાત માં મોટા ભાગના ગરાસીયા આંટીયાળી જ બાંધતા હાલ જામ સતાજી-૩ (શત્રુશલ્યજી) પણ એજ વિચારધારા ધરાવે છે..
                    પરંતુ સાફો પણ એક ઉત્તમ શિરસ્ત્રાણ છે એમાં ઘણી કલાત્મકતા છે જો એ બરોબર બંધાય તો એમાં ખુમારી ને વટ નું નિરૂપણ સારીરીતે જોઈ શકાય છે. પણ અફસોસ હાલમાં આવા સાફા બાંધવા વાળા ખુબ ઓછા છે નહીવત એમ પણ કહી શકાય, ખરાબ રીતે સાફો બાંધે એતો ઠીક પણ એને બાંધી ને લગ્ન પ્રસંગે તવાયફની જેમ નાચી ને એને લજવે છે … 
                    સાફો રાજપૂતો એ  કેમ બાંધવો જોઈએ :- આંટીયુ ચાહે ડાબી બાજુ હોય કે જમણી બાજુ (એનો કોઈ ચોક્કસ માપદંડ કે નિયમ નથી કે એ ડાબી સાઈડ જ હોવી જોઈએ એ બાંધનાર જમોણી છે કે ડાબોડી એના પર નિર્ભર કરે છે) એ આંટીઓ અડધા ગાલસુધી અને આગળની સાઈડ વળાંક માં આંખના નેણ ને ભીસતી હોવી જોઈએ સીધો પટ્ટો નીચે થી ઉપર ત્રાસો જાડો એ રીતે લેવો કે અડધો નેણ ખેચાય એમ આને ભાર છોગાને શૃગાર છોગાં સાથે એવી ગાઠ મારવી કે એ એવું લાગે જાણે ઘોડી રેવાળ ચાલ માં પોતાનું પૂછડું અધર રાખે એવું લાગવું જોઈએ શૃંગાર છોગું વળ દઈ આટી માં નાખતા એ તકેદારી રાખવી કે આટીઓ ફુલાવી જોઈએ ત્યારે એમાંથી સહજ રુવાબ અને વટ જરે …. એને ગરાસિયાનો સાફો કેવાય બાકી બધા લોકના …..
લીખીતન : વાઘેલા ધર્મરાજસિંહ જે. (છબાસર) ના
જય માતાજી …….

Shirstran / शिरस्त्राण

Standard

“શિરસ્ત્રાણ – ભાગ :-૧”

image

ભારતીય સંસ્કૃતિ સંપૂર્ણ વિશ્વમાં પોતાની વૈવિધ્યતાને કારણે હંમેશા આકર્ષણ નું કેન્દ્ર રહી છે. આ વૈવિધ્યતા જ તેને સંપૂર્ણ વિશ્વમાં શ્રેષ્ટ સંસ્કૃતિ સાબિત કરે છે, ભારતીય સંસ્કૃતિ એ મૂળ આર્ય સંસ્કૃતિ પરથી ઉતરીઆવેલી છે અને ‘આર્ય’ શબ્દનો અર્થજ ‘શ્રેષ્ટ’ એવો થાય છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ ને બોલચાલ ની ભાષામાં ‘ભાતીગળ સંસ્કૃતિ’ એમપણ કહેવામાં આવે છે, ભારત ના વિવિધ પ્રાંતોમાં વૈવિધ્ય, એ પ્રાંતો માં વસતા લોકોમાં વૈવિધ્ય, એ લોકોની ભાષા-બોલી, રહેણ-સહેન, રીતિરીવાજો, પહેરવેશ, ધર્મ અને એમાંય સંપ્રદાયો માં પણ વૈવિધ્ય વગેરે. આ સિવાય કલાઓ, સંગીત, બાંધકામ ની શૈલી વગેરેમાં પણ વૈવિધ્ય જોવામળે આમાં અમુક વૈવિધ્યતા વિદેશી સંસ્કૃતિ સાથે ના સમન્વય થી પણ ઉદભવેલી જોવા મળે છે,
આમ ભારતીય સંસ્કૃતિ માં પહેરવેશ અને એમાંય ‘શિરસ્ત્રાણ’ નું પણ આગવું મહત્વ જોવા મળતું.
શિરસ્ત્રાણ માં મુગુટ, પાઘ, પાઘડી, સાફા અને ટોપીઓ નો સમાવેશ થાય છે, આમ મુગુટ(શોભા માટે અને યુદ્ધમાં મસ્તકના રક્ષણ માટે), પાઘ અને પાઘડી એ ભારત ની મૂળ સંસ્કૃતિ છે, જયારે સાફા અને ટોપીઓ આયાતી સંસ્કૃતિ છે. ભારતમાં ઈ.સ. પૂર્વે ૩૨૩ દરમિયાન થી વિદેશી આક્રમણો થતા આવ્યા છે સૌપ્રથમ યુરોપ થી સિકંદર નું આક્રમણ થયું પણ એની અસર સંસ્કૃતિ પર થઇ નહિ પછી ઈ.સ. ૭૧૫ પછી અફઘાન અને તુર્ક આક્રમણો થયા ત્યાર થી ભારતીય મૂળ સંસ્કૃતિ પર વિદેશી સંસ્કૃતિ ની અસરો થવાની શરુ થઇ ત્યારબાદ ઈ.સ.૧૦૯૨ માં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને ઈ.સ. ૧૩૦૪ માં કર્ણદેવ વાઘેલા ની વીરગતિ બાદ ભારત માં સંપૂર્ણ પાણે મુસ્લિમ સત્તા સ્થપાતિ ગઈ ઈ.સ.૧૫૦૦ આજુ બાજુ અફઘાની પઠાણો ના ભારત આગમન બાદ “સાફા” નું ભારત માં આગમન થયું અને એ આપડા રાજવીઓ એ અલગ અલગ સ્વરૂપ આપી અપનાવ્યો અને તે બંધાવા લાગ્યો જેથી ભારત માં તેનું ચલણ વ્યાપવા લાગ્યું અને આપણી મૂળ સંસ્કૃતિ પાઘ અને પાઘડી ને એની માઠી અસર થઇ જે પરિણામે આજે લુપ્તતા ને આરે પોહચી છે.
બાદમાં ઈ.સ.૧૬૦૦ માં પાછા યુરોપીયનો ભારત માં વ્યાપાર અર્થે આવ્યા હતા પરંતુ ભારત ની રાજનૈતિક પરિસ્થિતિ ની અરાજકતા જોઈ તેમણે એ પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવ્યો અને ભારત ને પાયમાલ બનાવ્યું તેથી લોકો ગરીબ થતા ગયા અને એલોકો અમીર લેખાવા લાગ્યા હકીકતે સંસ્કૃતિક દ્રષ્ટીએ તો આપડે વિશ્વમાં સૌથી અમીર હતા પરંતુ દુર્ભાગ્યે આપડે એ તરફ વિચારવાને બદલે એલોકો ના રહેણ સહેન અને પહેરવેશ થી અંજાઈ એમનું અનુકરણ કરવા લાગ્યા અને પરિણામે ભારતીય સંસ્કૃતિ જે આપડા માટે સહજ હતી તે દુર્લભ બની અને પાઘ પાઘડી ભૂલી ટોપીઓ આપનાવવા લાગ્યા આમ અંગ્રેજો સાથે ભારતમાં ટોપીઓ આવી.
આ ટોપીઓ ના પણ વિવિધ પ્રકારો જોવા મળે છે. જે નીચે મુજબ છે
જેમાં મુખ્ય ૧૨ પ્રકારો છે અને બીજા પણ ગૌણ પ્રકારો જોવા મળે છે જે નીચે મુજબ છે.
૧. બોવ્લેર, ૨. ઈવી કેપ, ૩. ફેડોરા, ૪. બોએટર, ૫. ટ્રાયલબી, ૬. કાઉબોય,
૭. ટોપહેટ, ૮. પોરકીપ, ૯. હોમ્બર્ગ, ૧૦. એસ્કોટ કે બેરેટ, ૧૧. પનામા, ૧૨. ન્યુંસબોય અને ગૌણ માં ૧. પી કેપ, ૨. ઓફિસર કેપ, ૩. રાઉન્ડ કેપ. ૪. હેલ્મેટ.. આસિવાય પરિવર્તિત ટોપીઓ માં ૧. ગાંધી કેપ, ૨. ચાઇનીઝ કેપ, ૩. ઉત્તરાખંડ ની કેપ, ૪. મુલ્લા કેપ, ૫. વોરા ની કેપ વાગેરે જોવા મળે છે…

લીખીતન : ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા (છબાસર) હાલ રાજકોટ