Shirstran / शिरस्त्राण

Standard

“શિરસ્ત્રાણ ભાગ :-૨”
(સાફો) :-

image

પીળો પોરહ તણો, ને કેશરિયો કુળની લાજ;
કાળો બહારવટાનો, ને સફેદ મરણ ને કાજ ,
ટીપકીયાળો ગઢપણનો, લહેરીએ જુદા સાજ;  
ઈણ બાંધણ સોહે ગરાસિયો, ઈ એનો તાજ ,

“નાચણ કાજ બાંધવો નઈ બાંધવો-સાચવો ઈ મર્જાદ ગણાય  
કહે ‘અજાન’ ઢીલો-પોચો બંધાય નઈ, ઈતો લોકનો ભણાય ”

                ભારતની આર્યસંસ્કૃતિમા શિરસ્ત્રાણનું આગવું સ્થાન અને મહત્વ જોવા મળે છે, શિરસ્ત્રાણ ભાગ ૧ માં  આપણે અગાઉ જોઈગયા એ પ્રમાણે એના ઘણા પ્રકારો છે જે અંતર્ગત પાઘ અને પાઘડી ભારતીય આર્યસંસ્કૃતિ માં મૂળભૂત રીતે સમાવિષ્ટ છે  આ સિવાય મુગટ દેવતાઓ ના શિલ્પો માં જોવા મળે છે, તેના પ્રતિરૂપ કે પ્રતિનિધિ ગણાતા રાજા કે એને સમાન રાજકીય હોદ્દેદારો (પટરાણી, યુવરાજ)  પ્રાચીન સમય માં  ધારણ કરતા બાકીના બધા પાઘ કે પાઘડી ધારણ કરતા, આસીવાય યુદ્ધ દરમિયાન  કવચ ધારણ કરતા અને મસ્તકની રક્ષા કાજે  લોહ કે તેને સમાન ધાતુ ના  મુગટ ધારણ કરતા જે આપણી મૂળભૂત સંસ્કૃતિનો ભાગ ગણાય.
પરંતુ સાફા નો ઈતિહાસ ખાસ કરીને  ભારતમાં બહુ જુનો ના ગણાય કારણ કે તે આયાતી સંસ્કૃતિ છે પેહલા ભારત માં સાફાનું ચલન હતુજ નઈ, ઈ.સ. ૭૨૬ માં ભારત પર પ્રથમ મુસ્લિમ આક્રમણ થયું જે તુર્કો હતા, ત્યારબાદ અફઘાની આક્રમણ સમયે તેમની સાથે પઠાણોનું ભારતમાં  આગમન થયું જે મૂળભૂત રીતે કુલ્હેદાર સાફો બાંધતા , આમ સાફા બાંધવાની સંસ્કૃતિનું આગમન પઠાણો દ્વારા ભારતમાં થયું, અને ધીમે ધીમે આ ચલણ સંપૂર્ણ ભારતમાં ફેલાયું, સૌપ્રથમ રાજપુતાના માં રાજપૂતો દ્વારા આ સાફાને અલગ રૂપ રંગ આપી અપનાવાયો અને ખાસ એ પરિવર્તન પામેલ સાફો સૈનિકો બાંધતા (જેનો ઉલ્લેખ પિંગળશીભાઈ ગઢવીના સાહિત્યમાં “સૈનિકો ને સાફો” એ સ્વરૂપે જોઈ શકાય છે) પછી રાજપૂતો અને ત્યારબાદ તેમનું અનુકરણ કરતી રૈયતમાં પણ સાફાનું ચલણ વધ્યું અને મૂળભૂત પાઘ પાઘડી વિસરાતી ગઈ.
                 ભારતમાં સાફો અલગ અલગ ભાતનો બંધાતો જોવા મળતો (હાલ માં ક્યાંક ક્યાંક જોવા પણ મળે છે ) જેમાં રાજસ્થાન માં જોધપુરી પાટલીયાળો, જયપુરી ઉચા ખુંપાવાળો, બીકાનેરનો રૂવાબી, ગુજરાતમાં ગિરાસદારી વટ ભરેલો, કાઠીયાવાડી, અને લોકવર્ણનો, મરાઠા (મહારાષ્ટ્ર) માં ઉચા છોગાં વાળો અને ઉત્તરમાં જાટનો (મરાઠા અને  જાટ તથા લોકવર્ણ ના સાફામાં પાછળ ગાંઠ આવતી નથી) આ પ્રકારે ભારત માં  સાફો બંધાતા ઘણા રાજપૂતો એ સાફો ક્યારેય અપનાવ્યો નથી અને  પોતાની પાઘ કે પાઘડી આજ સુધી અણનમ રાખી છે જેમાં ઉદયપુર ના મહારાણા જે ક્યારેય સાફો બાંધતા નઈ હાલમાં પણ સાફો બાંધતા નથી માત્ર પોતાની પાઘ જ બાંધે છે  એ જ રીતે જેસલમેર, પારકર ના સોઢાણ, ગુજરાત માં મોટા ભાગના ગરાસીયા આંટીયાળી જ બાંધતા હાલ જામ સતાજી-૩ (શત્રુશલ્યજી) પણ એજ વિચારધારા ધરાવે છે..
                    પરંતુ સાફો પણ એક ઉત્તમ શિરસ્ત્રાણ છે એમાં ઘણી કલાત્મકતા છે જો એ બરોબર બંધાય તો એમાં ખુમારી ને વટ નું નિરૂપણ સારીરીતે જોઈ શકાય છે. પણ અફસોસ હાલમાં આવા સાફા બાંધવા વાળા ખુબ ઓછા છે નહીવત એમ પણ કહી શકાય, ખરાબ રીતે સાફો બાંધે એતો ઠીક પણ એને બાંધી ને લગ્ન પ્રસંગે તવાયફની જેમ નાચી ને એને લજવે છે … 
                    સાફો રાજપૂતો એ  કેમ બાંધવો જોઈએ :- આંટીયુ ચાહે ડાબી બાજુ હોય કે જમણી બાજુ (એનો કોઈ ચોક્કસ માપદંડ કે નિયમ નથી કે એ ડાબી સાઈડ જ હોવી જોઈએ એ બાંધનાર જમોણી છે કે ડાબોડી એના પર નિર્ભર કરે છે) એ આંટીઓ અડધા ગાલસુધી અને આગળની સાઈડ વળાંક માં આંખના નેણ ને ભીસતી હોવી જોઈએ સીધો પટ્ટો નીચે થી ઉપર ત્રાસો જાડો એ રીતે લેવો કે અડધો નેણ ખેચાય એમ આને ભાર છોગાને શૃગાર છોગાં સાથે એવી ગાઠ મારવી કે એ એવું લાગે જાણે ઘોડી રેવાળ ચાલ માં પોતાનું પૂછડું અધર રાખે એવું લાગવું જોઈએ શૃંગાર છોગું વળ દઈ આટી માં નાખતા એ તકેદારી રાખવી કે આટીઓ ફુલાવી જોઈએ ત્યારે એમાંથી સહજ રુવાબ અને વટ જરે …. એને ગરાસિયાનો સાફો કેવાય બાકી બધા લોકના …..
લીખીતન : વાઘેલા ધર્મરાજસિંહ જે. (છબાસર) ના
જય માતાજી …….

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s