અતિકડકાઈ આફત નોતરે છે

Standard

અતિકડકાઈ આફત નોતરે છે
વસુંધરા – શિવદાન ગઢવી

કુંવર ભવાનીસિંહ સૂરજમલમાં રહેલા બળનો ભારે આદર કરતા હોવા છતાં એમનામાં રહેલ અહ્મના શબ્દોથી તે ઘવાયા. કુંવરે કારભારી સૂરજમલને સમજાવવા ઘણા પ્રયત્નો કર્યા પણ જેમ જેમ એ સમજાવતા ગયા તેમ પેલા ભોજક ઉપર વધારે ક્રોધ ભરાઈને તલવાર ખેંચવા સુધી આવ્યા. કુંવરે પોતે સફાઈ કરવા તત્પરતા બતાવી તો પણ સૂરજમલ એકના બે ન થયા. છેવટે સંભળાવ્યું, “એની જ જીભથી એણે થૂંક સાફ કરવું પડશે.”

image

“તુંઆ મેડી ઉપર થૂંક્યો જ કેમ? હવે તે થૂંક તારા જીભથી ચા જઈને સાફ કર!”
“બાપુ, મારી ઇચ્છાથી આવું ગંદું કૃત્ય મેં કર્યું નથી. મને થૂંકવાની ટેવ પડી ગઈ હોવાથી અજાણતાં આવું બનેલ છે!”
“ના, હું બોલું છું તે મહારાજા શિવસિંહના કારભારી તરીકેનો હુકમ માનવો, તું અત્યારે કુંવર ભવાનીસિંહ સાથે આવ્યો છે તેની ના નથી કહેતો. આ ચાંદણી ગામનો હું સુવાંગ ધણી છું અને ઈડરના હાકેમનો કારભારી છું. તું જાણે છે કે મારું વેણ અફર છે. ઇડરિયો ડુંગરો કદાચ પડખું બદલે, આભ ફાટી જાય, ધર કંપે, શર તૂટે, પૃથ્વી ડોલમડોલ થવા માંડે તોયે હું ચંપાવત રાઠોડ મારા હુકમને ફેરવતો નથી, એનાથી તું અજાણ છે? મારા ચાંદણી ગામે આજે કુંવર મહેમાન છે પણ હું ઈડરનો તો કારભારી ખરો કે નહી? તું મહેમાન નથી.”
“હા બાપુ, ઈની ક્યાં ના પાડું છું. તમે મારા શિર ઉપર છો પણ માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર. મારી આ ભૂલ ક્ષમા કરો. આપનો હુકમ છે તેથી મારાં જ કપડાં વતી આ થૂંક લૂછીને મેડી અબઘડી સાફ કરી નાખું.” ભોજક બ્રાહ્મણ થર થર કંપવા માંડયો. એણે ધોતી, અર્ધી બાંયનું ખમીસ અને માથે પાઘડી ધારણ કરેલી હતી. કપાળે તિલક કર્યું હતું. બ્રાહ્મણ સામે એ દૃશ્ય તરવરવા માંડયું. સૂરજમલ રાઠોડ એટલે ચાંદણી ગામનો ચંપાવટી ગજવેલનો ટુકડો. દિમાગ અને બળનો એના જેવો કોઈ ત્યા બરોબરિયો ન હતો. ઈડરના કારભારી તરીકે જ્યારથી વહીવટ સંભાળ્યો ત્યારથી એની સડકો ચોખ્ખીચણાક થવા માંડી. રસ્તામાં કોઈ કચરો ફેંકે એટલે એ માણસનાં જાણે મોતિયાં મરી જાય. સૂરજમલ માનતો કે ભય વિના પ્રીતિ નથી થતી. રાજ ચલાવવું હોય તો આંખો લાલ કરવી પડે. કાયદાઓ કરવાથી રાજ હાલતાં નથી. એના કડક અમલથી રાજ બરાબર ચાલે છે. કોઈ ચૂં કે ચાં ન કરી શકે તેવી સૂરજમલની ધાક હતી, તેથી મહારાજા શિવસિંહ નિરાંતે મહેલમાં બેસી શકતા. ન્યાય અને સ્વચ્છતાનો સૂરજમલ એટલો આગ્રહી હતો કે સવારમાં ઈડર શહેર પ્રભુના ધામ જેવું સ્વચ્છ ભાસે. અત્યારે ભોજક બ્રાહ્મણ સામે એક નોબત વગાડનારાનું ચિત્ર ફરી રહ્યું. એણે રસ્તામાં ગંદકી કર્યાનું સૂરજમલના ધ્યાને આવતાં તેને પકડયો, ઘૂંટણિયે દોરડું બાંધીને મરતાં સુધી પાણીમાં ઝબકોળાવેલો. આ દૃશ્ય નગરના લોકોએ જોયેલું તેથી આ ભોજક કંપતો કંપતો સૂરજમલને હાથ જોડીને વિનવણી કરી રહ્યો છે. મહારાજાના કુંવર સાથે હોવા છતાં એનું મોત નજીકમાં આવ્યું હોય તેમ આ આધેડ વયનો વિપ્ર સમજી ગયેલો. જીવ બચાવવા કાલાવાલા કરતો તે સૂરજમલને પગે પડી રહ્યો છે.
બીના તો કંઇક એવી છે કે અગાઉના સમયે ઇડર પરગણામાં આવેલા ઇડરથી નજીકના ચાંદણી ગામના એક દરબારી મેડા ઉપર વાસંતી વાયુ ઉલ્લાસના ગુલાલ વેરે છે. દૂર દૂરના ડુંગરાઓ માથે પ્રકૃતિએ વસંતનો વૈભવ છૂટા હાથે વેર્યો છે. મેડા ઉપર બેઠા બેઠા ચાંદણી સરદાર સૂરજમલ રાઠોડ મૂછે તાવ દેતાં દેતાં ઇડર રાવ શિવસિંહજીના કુંવર ભવાનીસિંહને સંભળાવે છે. “કુંવર ભવાનીસિંહ, આ ઈડરની ગાદી માથે આપનો સૂરજ તપે છે તે કોના લીધે? અંગ ઉપર અંગરખુ ધોતી ધારણ કરેલ અને માથે મેવાડી પાઘ પહેરેલ સૂરજમલ નામનો ચંપાવત શાખાનો રાઠોડ બોલ્યો.
“ઈ તો તમે સહુ સરદારો, ભાયાતોના લીધે જ…” કુંવર ભવાનીસિંહે ઠાવકાઈથી જવાબ દઈને પોતાના માથે સરદારોએ કરેલ ઉપકારને યાદ કર્યો. એમના ગળે હેમનો હાર છે, કેડયે કટારી છે, અંગ માથે અંગરખુ તેમજ પાઘડી પહેરેલી છે. બંને વચ્ચે ભાઈબંધીના તાણાવાણા એવા તો ગૂંથાઈ ગયેલા કે ન પૂછો વાત. ઈડર મહારાજા એટલે કે કુંવર ભવાનીસિંહના પિતા શિવસિંહને તો વૃદ્ધા અવસ્થાએ ઘેરી લીધાનું સહુ કોઈ જાણતું હતું. રાજ્યનો કારભાર તો ચાંદણીનો આ જવાંમર્દ રાઠોડ સૂરજમલ કરતો હતો. તેના નામની પંથકમાં હાક અને ડાક વાગતી. મર્દનું છોગું કહેવાતો તેથી ભવાનીસિંહનાં વેણ સાંભળતાં એ વળ ખાઈ ગયો અને આંખના ભાવો બદલતાં બોલ્યો, “કુમાર! તમે, તમારા પિતા અને ભાઈઓ તો ઈડરની ગાદી ભૂંસી વળ્યા હતા! જે’દી મરાઠા હાકેમ આપાસાહેબ મોટી ગાયકવાડી ફોજ લઇને ઈડરને જબ્બે કરવા ત્રાટક્યો હતો ત્યારે તમે પાંચે ભાઈઓ અને મહારાજા તો ઘૂંટણિયે પડયા! તમારા કાકા રાયસિંહ અપુત્ર મરણ પામ્યા. તેને આગળ ધરીને ઈડરનું અડધું રાજ્ય આપા સાહેબે આંચકી લેવા આક્રમણ કરેલું તે તમે ક્યાં નથી જાણતાં! તે વખતે કેવું બનેલું તે ખબર છે ને? તમે તો ઈડરનું રાજ્ય સોંપવા મત્તું મારી દીધું. આપાસાહેબે સાત સરદારોની તેમાં સાક્ષી લીધી. સરદારોએ તે સમયે થોડી કુનેહ વાપરીને કહ્યું કે, સૂરજમલની સહી વિના આ લેખ ખરો ઠરશે નહીં. મને તેડાવ્યો મેં ઘસીને ના પાડી, તમે તેમના ભેગા ભળ્યા. મજબૂરીથી મારી સાથે ચાંદણિયે આફળ્યા. સામસામી તોપો મંડાણી. આપાસાહેબ ફાવ્યા નહી, ઈડરનું રાજ્ય મેં બચાવેલું. આપા સાહેબ ખંડણી લઈને પાછા ગયેલા. એ વાત કરો.”
“પણ મહારાજાએ તમોને અંદરખાને સાથ આપીને મરાઠા હાકેમને મહેસૂસ કરાવેલું કે સૂરજમલ તો કાળો કોપ છે, એ ક્ષત્રિયને તમે સાણસામાં નહી લઈ શકો.”
“તમારી એ વાત ખરી એમાં તો મારું કાંડાબળ બોલતું હતું.” સૂરજમલ રાઠોડનો હુંકાર સંભળાણો ને કુંવર ભવાનીસિંહ હવે ઠરી ગયો! એવે ટાણે જ તેમની સાથે આવેલ ભોજક બ્રાહ્મણ મેડા ઉપર થૂંકતા બંને વચ્ચે પ્રારંભનાં જણાવી એ વડછડ ચાલી રહી છે. કુંવર ભવાનીસિંહ સૂરજમલમાં રહેલા બળનો ભારે આદર કરતા હોવા છતાં એમનામાં રહેલ અહ્મના શબ્દોથી તે ઘવાયા. કુંવરે કારભારી સૂરજમલને સમજાવવા ઘણા પ્રયત્નો કર્યા પણ જેમ જેમ એ સમજાવતા ગયા તેમ પેલા ભોજક ઉપર વધારે ક્રોધ ભરાઈને તલવાર ખેંચવા સુધી આવ્યા. કુંવરે પોતે સફાઈ કરવા તત્પરતા બતાવી તો પણ સૂરજમલ એકના બે ન થયા. છેવટે સંભળાવ્યું, “એની જ જીભથી એણે થૂંક સાફ કરવું પડશે.”
નાની અમસ્તી વાત અહ્મમાં ટકરાઈ ઊઠી. આંખોની ભ્રુકૂટિઓ ખેંચાણી. કુંવર ભવાનીસિંહ અને ભોજક મહેમાનગતિ માણ્યા વિના ધૂંઆપૂંઆ થતાં ઈડર તરફ હાલી નીકળ્યા. રાંધ્યાં ધાન રઝળ્યાં. તે રાત્રે મહારાજા શિવસિંહનો મહેલ જાણે જાગતો હતો. મહારાજાએ કોઈ પ્રતિભાવ આપ્યો નહીં.
થોડા મહિના વીત્યા હશે ને મહારાજ કુંવર ભવાનીસિંહે સૂરજમલને મનાવી લીધાનું નાટક રચ્યું. તેમને ઈડરમાં જમવા નોતર્યા તે અગાઉ રૂડી રાણીના બંગલે લઈ ગયા. ઈડરનો કિલ્લો ફરી ફરીને બતાવ્યો. ત્યાં ગણતરીના કલાક વીત્યા પછી ઈડર મહારાજા શિવસિંહના દરબારમાં એક ચારણે સોરઠો સંભળાવતાં દરબારીઓને ખબર પડી કે સૂરજમલને ઝાટકે દીધો છે. ચારણ કવિએ આક્રોશ સાથે ભાવિ તરફ મીટ માંડીને ઠપકો દેતાં કહેલું કે,
ચાંપા ચૂક્કર્યે, નરેન્દ્ર જો મારત નહી
ગુર્જર ધરા ઘર, કર દેતો, સૂજો કમધ!
હે મહારાજા, નરેન્દ્ર જેવા સૂરજમલના ગુણને યાદ કરી તેને માર્યો ન હોત તો ગુજરાતની ધરતી ઈડર રાજ્યના આંગણે લાવીને મૂકત.
લોકો તો પોતાની રીતે કહેવા માંડયા કે, ભાઈ, અતિની ગતિ સારી નથી હોતી!
ઈડરની ધરા એક બાજુ ચારણના શબ્દોને યાદ કરે છે. બીજી બાજુ લોકજીવનના શબ્દો વાગોળે છે. જ્યારે મર્દ સૂરજમલ ખુમારીથી હસી રહ્યો છે.
નોંધ :
(૧) ઘટના સમય : અંદાજે ઈ.સ. ૧૭૯૦થી ઈ.સ. ૧૭૯૫.
(૨) ચાંદણી ઉપર તોપો મંડાણી તેની સાક્ષી આપતો આ દુહો જુઓ શિવસિંહને ઠપકો દેતો દુહો છે,
નિહ્મે નિંદરડીય, અરિયાંને આવે નહીં
ચકવે ચાંદણીહ, તેં કીધી સજા કમંધ
(સૂરજમલના લીધે દુશ્મનોની ઊંઘ ઊડી ગયેલી. ચાંદણી ઉપર તોપો મંડાવવી તે સૂરજમલને સજા કરાવી ગણાય.)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s