Daily Archives: March 8, 2016

ન્યાયપ્રિય ભગવાતસિંહજી ઓફ ગોંડલ

Standard

ગોંડલના મહારાજા સર ભગવતસિંહજીને જેટલો પ્રેમ એના રાજ્યની પ્રજા પર હતો એટલો જ પ્રેમ પર્યાવરણ પ્રત્યે પણ હતો. મહારાજા સાહેબે ગોંડલમાં ‘કૈલાસબાગ’ નામનો એક વિશાળ બગીચો બનાવેલો જેમા તમામ પ્રકારના ઔષધિય વૃક્ષો અને ફળ-ફુલ વાવેલા. ભગવતસિંહજી આ બગીચાની ખુબ માવજત કરાવતા અને રોજ બગીચાની મુલાકાત લેતા.

image

એકવખત ભગવતસિંહજીના સૌથી નાના કુંવર નટવરસિંહ બગીચામાં રમવા માટે આવેલા. કેળાની એક સરસ લુમ જોઇને નટવરસિંહે બગીચાના માળીને કહ્યુ કે મને આ લુમ ઉતારી આપો મારે જોઇએ છે. બગીચાના માળીએ કુંવરને સમજાવતા કહ્યુ, ” કુંવર સાહેબ, મહારાજાની આજ્ઞા છે કે એમની મંજૂરી વગર કોઇ ફળ ફુલ તોડવા નહી માટે મને માફ કરજો હું આપને એ કેળાની લુમ નહી આપી શકુ. એકવખત મહારાજા સાહેબની મંજૂરી મળી જાય એટલે હું આપને આ કેળાની લુમ ચોક્કસ આપીશ.”

રાજકુમાર ના સાંભળવા માટે ટેવાયેલા નહી આથી ખુબ ગુસ્સે ભરાયા અને માળીના ગાલ પર એક જોરદાર તમાચો મારી દીધો. એણે માળીને કહ્યુ, ” તું જેની મંજૂરી લેવાની વાત કરે છે એ તારા મહારાજા મારા બાપુ છે અને હું કહુ છું કે મને કેળાની લુમ આપ. માળીએ કેળાની લુમ કાપીને કુંવરને આપી.”

સાંજે જ્યારે મહારાજા ભગવતસિંહજી ફરવા માટે બગીચામાં આવ્યા ત્યારે એની ચકોર નજર પારખી ગઇ કે બગીચામાંથી કેળાની એક લુમ ગાયબ છે. એણે આ બાબતે માળીને પુછ્યુ ત્યારે માળીએ સવારે બનેલી બધી જ વાત વિગતે મહારાજા સાહેબને કહી સંભળાવી. મહારાજે માળીની વાત સાંભળ્યા પછી તુરંત જ માળીને કહ્યુ, ” હું માત્ર નટવરસિંહનો જ નહી ગોંડલ રાજયની તમામ પ્રજાનો બાપુ છું. હું તમારો પણ બાપુ છું અને તમને તમાચો મારીને કુંવરે ભૂલ કરી છે. જો તમે ઇચ્છો તો કુંવર વિરુધ્ધ ફરીયાદ નોંધાવી શકો છો એને ચોક્કસપણે સજા કરવામાં આવશે.”

માળી પોતાના મહારાજાનો આ પ્રેમ જોઇને ભાવવિભોર થઇ ગયો.

આજની આ લોકશાહીમાં પ્રજાનું લોહી ચુસનારા રાજકારણીઓને જોઇએ છીએ( માત્ર આંગળીના વેઢે ગણી શકાય એટલા જ આમાં અપવાદ હોય છે ) ત્યારે એમ થાય છે કે આવી લોકશાહી કરતા ભગાબાપુની રાજાશાહી શું ખોટી જ્યાં રાજકુવરને પણ એક સામાન્ય નાગરિક ગણવામાં આવતો હોય.

ગુજરાત ના કિલ્લાઓ અને મહેલો ની યાદી

Standard

ગુજરાતમાં આવેલા કિલ્‍લાઓ અને મહેલો તેના સ્‍થાપત્‍ય કળા અને ઐતિહાસિક ધરોહરને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ગુજરાતમાં હિન્‍દુ, મુસ્‍લિમ તેમજ યુરોપિયન સ્‍થાપત્‍યની ઝાંખી જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં પૌરાણિક કિલ્‍લાઓ અને મહેલો ઐતિહાસિક સાંસ્‍કૃતિક અને પરંપરાગત કળા-કૌશલ્‍યને ઉજાગર કરે છે.

અમદાવાદ સ્‍થિત પ્રખ્‍યાત ભદ્રનો કિલ્‍લો મધ્‍યકાલીન સમયનો ભવ્‍ય ઐતિહાસિક સ્‍થાપત્‍યનો નમૂનો છે. જે. ઇ.સ. ૧૪૧૧ માં બાંધવામાં આવેલો. જેમાં હિન્‍દુ ધર્મના ‘મા’ સ્‍વરૂપ કાલી ‘મા’ નું સ્થાનક છે. મધ્‍યકાલીન યુગમાં ભદ્રના કિલ્‍લામાં પ્રવેશ માટે ત્રણ દરવાજાની ઇમારત રજવાડી પ્રવેશદ્વાર ગણાતું હતું. ગુજરાતમાં અસંખ્‍ય એવા કિલ્‍લાઓ વિવિધ સ્‍થળોએ આવેલાં છે. જે હિન્‍દુ, મુસ્‍લિમ અને યુરોપિયન કળા સ્‍થાપત્‍યની ઝાંખી કરાવે છે.
ગુજરાતમાં અસંખ્‍ય એવા કિલ્‍લાઓ વિવિધ સ્‍થળોએ આવેલાં છે. જે હિન્‍દુ, મુસ્‍લિમ અને યુરોપિયન કળા સ્‍થાપત્‍યની ઝાંખી કરાવે છે.

🚩કિલ્‍લાઓ

લખોટા કિલ્‍લો, જામનગર
પાવાગઢનો કિલ્‍લો, પંચમહાલ વડોદરા નજીક
ઉપરકોટ કિલ્‍લો, જૂનાગઢ
ડભોઇ કિલ્‍લો, નર્મદા બંધ તરફ જવા માટેનો મુખ્‍ય દરવાજો
જૂનો કિલ્‍લો, સૂરત
ભૂજીયા, ભૂજ
ઇલવા દુર્ગા, ઇડર
ધોરાજી કિલ્‍લો, પોરબંદર
ઓખા બંધ, દ્વારકા
ઝીંઝુવાડા કિલ્‍લો, કચ્‍છનું રણ

🏰 મહેલો

વિજય વિલાસ મહેલ, પાલીતાણા, ભાવનગર
આઇના મહેલ, (જૂનો મહેલ) અને પરાગ મહેલ
કુસુમ વિલાસ ભવન અને પ્રેમભવન ઉદેપુર
નવલખા મહેલ, રિવરસાઇડ મહેલ, ગોંડલ
દોલત નિવાસ મહેલ, ઇડર
આર્ટ ડેકો, મોરબી
દિગ્‍વીર નિવાસ મહેલ, વાંસડા, સૂરત
લક્ષ્‍મી વિલાસ મહેલ, નઝરબાગ મહેલ, પ્રતાપવિલા મહેલ, વડોદરા
રાજમહેલ, હવામહેલ, વઢવાણ, રણજીત વિલાસ મહેલ, વાંકાનેર
રણજીત વિલાસ મહેલ, વાંકાનેર

જામનગર સ્થાપના અને રાજ્કારનાર રાજાઓ

Standard

શ્રી જામ રાવળે  ઈ.સ ૧૫૩૫ માં કચ્છ માંથી આગેકુચ કરી સૌરાષ્ટ્ર માં  આગમન કર્યું. તેઓએ સૌપ્રથમ વવાણીયા બંદર પાસે નું મોરાણા ગામ   જીત્યું. આ પ્રદેશ નું શાસન દેદા તમાચી પાસે હતું તેમનું વધ કર્યું અને  ત્યાર બાદ આમરણ અને જોડિયા પંથક જીત્યા. ત્યાંથી જામ રાવલે આગેકુચ કરી  ખીલોશ પર વિજય મેળવી. ઈ.સ. ૧૫૪૦ માં બેડ ગામે  પોતાની વ્યવસ્થીત ગાદી સ્થાપી. ત્યારબાદ ખંભાળિયા નું પરગણું જીતી લઈ બેડ થી ખંભાળિયા ગાદી  બદલાવી.ખંભાળિયા અને બેડ વચે કુળદેવી માતા શ્રી આશાપુરા ની સ્થાપના કરી જે  હાલ જોગવડ તરીકે ઓળખાય છે. ત્યાર બાદ થોડા સમય માં તેઓ એ કચ્છના અખાત નો ઘણો ભાગ જીતો લીધો.

જામ રાવળે નાગનેશ પરગણા ના રાજા નાગ જેઠવા ને ભોજન માટે નિમંત્રી દગા થી તેમનો વધ કરી તેમનું નાગના એટલે કે નાગનેશ બંદર જીતી લીધું.જામ રાવળે સૌરાષ્ટ્ર માં શાસન ચલાવતા વાઢેર,  જેઠવા,  ચાવડા અને કાઠી ને પરાજિત કરી સૌરાષ્ટ્ પર સતા સ્થાપી. આ પંથક તેમના વડવા હાલાજી ના નામ પર થી હાલાર તરીકે જાણીતો થયો. હાલાર પર વિજય અપાવવામાં જામ રાવળ ના ભાઈઓ  હરઘોળજી, રવોજી અને  મોડજી એ મદદ કરી હતી.
અંતિમ પ્રયત્નો રૂપે જેઠવા,  વાળા, કાઠી  અને વાઢેર રાજપૂતો એ જામરાવળ પર આક્રમણ કર્યું આ યુદ્ધ ખંભાળિયા ના મીઠોઈ ગામે થયું જેમાં જામ રાવળ નો વિજય થયો. જામ રાવળ ને મધ્યસ્થ   રાજધાની ની જરૂર જણાતા તેઓએ જુના નાગના એટલે જુના  નાગનેશ ની બાજુ માં રંગમતી અને નાગમતી નદી ના સંગમ સ્થાને ઈ.સ ૧૫૪૩ માં શ્રાવણ માસ ને સુદ સાતમ ને બુધવારે નવું નગર વસાવ્યું જે પાછળ થી  નવાનગર તરીકે જાણીતું થયું. નવાનગર હાલ જામનગર તરીકે ઓળખાય છે.
સૌરાષ્ટ્ર  નું પેરીસ ગણાતું જામનગર શહેર જામ રાવળે ૧૫૪૦ માં વસાવ્યું હતું. શહેર ની  વચ્ચે આવેલા રણમલ તળાવ માં આવેલાલાખોટા મહેલ વીરતા અને પ્રેમ નું પ્રતિક  છે. અનેક મંદિર અને સંસ્કૃત પાઠશાળાઓને કારણે જામનગર “છોટીકાશી” તરીકે  ઓળખાય છે. ઝંડુ ભટ્ટજીએ સ્થાપેલ ઝંડુ ફાર્મસી અહી છે. અહી ના સમશાન “  માણેકબાઈ મુક્તિધામ ” માં વિવિધ સંતો અને દેવોની પ્રતિમાઓ છે. જામનગર ની  બાંધણી, કંકુ અને સુરમો દેશ-વિદેશ માં પ્રખ્યાત છે. જામનગર માં ખંભાળિયા નો  દરવાજો, દરબારગઢ, વિભા પેલેસ, પ્રતાપ પેલેસ અને ઘુમલી ના શિલ્પ સ્થાપત્યો  અનેરું આકર્ષણ ધરાવે છે. અહી ની આયુર્વેદ યુનિવર્સિટી અને સોલેરીયમ વિશ્વ  માં આયુર્વેદ ક્ષેત્રે આગવું સ્થાન ધરાવે છે. રણમલ તળાવ ના કાઠે આવેલું  બાલા હનુમાન નું મંદિર ૧ ઓગસ્ટ ૧૯૬૪ થી ચાલતી નિરંતર રામધૂન ના કારણે “  ગીનીસ બૂક ઓફ વર્લ્ડ ” માં નામ ધરાવે છે. જામનગર માં સેના ની ત્રણે પાંખો  એટલે કે એરફોર્સ, નેવી અને મીલીટરી કાર્યરત છે. જામનગર માં નૌકા સેના  નું  તાલીમ કેન્દ્ર વાલસુરા માં આવેલું છે અને નજીક માં બાલાચડી માં સૈનિક શાળા  આવેલી છે. જામનગર ના દરિયા કાઠે પરવાળાના સુંદર રંગબેરંગી ખડકો વાળા પીરોટન  અને નરારા ટાપુ આવેલા છે. જે ” દરિયાઈ રાષ્ટીય ઉદ્યાન” તરીકે જાહેર કરમાવા  માં આવેલ છે. જામનગર વિદેશી પક્ષીઓ નો મેળાવડો રણમલ તળાવ, રણજીતસાગર,  ઢીચડા અને ખીજડીયા માં નયનરમ્ય દર્સ્યો સર્જે છે. ખીજડીયા ને “પક્ષી  અભ્યારણ” તરીકે જાહેર કરેલ છે. જામનગર માં આવેલ ઓઈલ રિફાયનરીઓ રિલાયન્સ અને  એસ્સાર ને કારણે જામનગર ઓઈલ ઉધોગ માં આગવું સ્થાન ધરાવે છે. જામનગર માં  પીતળ ઉધોગ ના બહોળા વિકાસ ને કારણે જામનગર વિશ્વમાં “બ્રાસસીટી” ની આગવી  ઓળખ ધરાવે છે.
                              

              જામનગર ની રાજગાદી
જામ રાવળ  ઈ.સ. ૧૫૪૦-૧૫૬૨
જામનગર ની રાજગાદી પર જામ રાવળે ૧૫૪૦-૧૫૬૨ એટલે કે ૨૨ વર્ષ સુધી શાસન ની ધુરા સંભાળી. યદુપ્રકાશ વંશ ના ગ્રંથ ની માહિતી મુજબ ૧૨૪ વર્ષ નું દીર્ઘાયુ ભોગવ્યું. જામ રાવળ ના ત્રણ પુત્રજેમાંથી પહેલા જીવોજી નું રોઝી માતા ના મંદિર પાસે ઘોડા પરથી પડી જતા અવસાન થયું તેમના બીજા પુત્ર વિભાજી ને જામનગર ની ગાદી અને ત્રીજા પુત્ર ભોરાજી ને જાંબુડા ની જાગીર સોપી.

જામ વિભોજી -૧ ઈ.સ. ૧૫૬૨-૧૫૬૯
જામનગર ની રાજગાદી પર જામ વિભોજીએ ૧૫૬૨-૧૫૬૯ એટલે કે ૭  વર્ષ સુધી શાસન ની ધુરા સંભાળી. જામ વિભોજી ને સતાજી  (છત્રસાલ )ભાણજીરણમલજી અને વેરોજી એમ ચાર પુત્રો હતા. તેમાંપ્રથમ પુત્ર સતાજી ને જામનગર ની ગાદી આપી ભાણજી ને કાલાવડ ની જાગીર રણમલજી ને શીશાંગ ની જાગીર અને વેરોજી ને હડીયાણા ની જાગીર મળી.

જામ છત્રસાલ ( જામ સતાજી -૧ ) ઈ.સ. ૧૫૬૯-૧૬૦૮

image

જામનગર ની રાજગાદી પર જામ છત્રસાલ  ૧૫૬૯ -૧૬૦૮  એટલે કે ૩૯  વર્ષ સુધી શાસન ની ધુરા સંભાળી. અમદાવાદ ના સુલતાન મુજફ્ફરશાહ બીજા સાથે મિત્રતા હોવા થી તેમણે જામ સતાજીને કોરી છાપવાની મંજૂરી આપી. શરત મુજબ કોરી પર મહેમુદી નામ છાપવું પરંતુ સતાજી એ શરત પાલન કર્યા વગર કોરી છાપી ચલણ માં મૂકી. અમદાવાદ ના સુબા એ જુનાગઢ પર આક્રમણ કરતા સતાજી એ જુનાગઢ ને મદદ કરી અમદાવાદ ના સુબા ને હાકી કાઢ્યો બદલા માં જુનાગઢ પાસે થી ચુડ જોધપુર અને ભોડ પરગણા મળ્યા. આ અરસામાં અમદાવાદ નો સુલતાન મુજફ્ફરશાહ ત્રીજો દિલ્હી ના મોગલ બાદશાહ ના ડર થી જામનગર તરફ આવ્યો અને સતાજીએ તેમેન બરડા ડુંગર પર આશરો આપ્યો. તેથી દિલ્હી ના બાદશાહ અકબર ના દુધભાઈ મિર્જા અજીજ કોકાએ સુબા ને સોપવા સતાજી ને જણાવ્યું સતાજી એ આ આજ્ઞાનો અનાદર કરતા તેમણે ઈ.સ. ૧૫૯૧ માં જામનગર પર ચડાઈ કરી ધ્રોલ અને જોડિયા વચ્ચે ના ભુચરમોરી ના મેદાન પર આ યુદ્ધ થયું જેમાં કુંવર અજોજી વીરગતી  પામ્યા. જામનગર ના પરાજય પછી સાહી સેના જામનગર માં પ્રવેશી એ પહેલા જામ સતાજી બરડા ની ડુંગરમાળા માં જતા રહેલા. ઈ.સ ૧૫૯૩ માં સુલતાન સાથે થયેલા કરાર મુજબ ગાદી પાછી મેળવી. ઈ.સ. ૧૬૦૮ માં જામ સતાજી નું અવસાન થતા તેમના બીજા પુત્ર જસાજી ગાદી પર આવ્યા અને સૌથી નાના પુત્ર વિભાજી ને કાલાવડ પરગણું જાગીર માં મળ્યું. વિભાજીએ પાછળ થી સરધાર જીતી લઇ ને રાજકોટ વસાવી પોતાની અલગ ગાદી સ્થાપી.
૧૬૦૮-૧૬૨૪ જામ જસાજી -૧
જામનગર ની રાજગાદી પર જામ જશાજી -૧  ૧૬૦૮-૧૬૨૪  એટલે કે ૧૬ વર્ષ સુધી શાસન ની ધુરા સંભાળી. તેઓ કુશળ અને હિમતવાન રાજનીતિજ્ઞ હતા. તેઓ ના સમય દરમિયાન એક પણ યુધ્ય થયું ન હતું. તેઓ ના શાસનકાળ દરમિયાન શાંતિમય રાજયવ્યવસ્થા હતી. જામ જસાજી અપુત્ર હોવાથી તેના મોટા ભાઈ જામ અજોજી ના પુત્ર જામ લાખાજી-૧ જામનગરની ગાદી પર આવ્યા.
૧૬૨૪-૧૬૪૫ જામ લાખાજી -૧
જામનગર ની રાજગાદી પર જામ લાખાજી -૧ ૧૬૨૪-૧૬૪૫ એટલે કે ૨૧ વર્ષ સુધી શાસન ની ધુરા સંભાળી. જામનગર ની ગાદી પર આવતા જ તેમણે સૌપ્રથમ સેના ને મજબુત બનાવી. દિલ્હી ના સાશક ને તેમણે ખંડણી ની ચુકવણી બંદ કરી. તેના કારણે આઝમખાને શાહી સેના સાથે જામનગર પર આક્રમણ કર્યું પરંતુ તેમની સાથે જામ લાખાજી એ સંધી કરી અને કોરી છાપવાનું બંધ કર્યું અને જામનગર પર નું આક્રમણ ટાળ્યું.
૧૬૪૫-૧૬૬૧ જામ રણમલજી -૧
જામ લાખાજી નું અવસાન થતા જામ રણમલજી -૧ એ ગાદી સંભાળી. જામનગર ની રાજગાદી પર જામ રણમલજી -૧ ૧૬૪૫-૧૬૬૧ એટલે કે ૧૭ વર્ષ સુધી શાસન કર્યું. તેઓ વિલાસી જીવન ગાળતાં અને રંગરાગ માં રાત રેવાથી સતા નો દોર રાઠોડ રાણી  અને રાણી નો ભાઈ ગોવર્ધનસિંહ ના હાથ માં ચાલ્યો ગયો. તેઓ નિ:શાંતન હોવા થી તેના પછી જામનગર ની ગાદી તેના ભાઈ રાયસિંહ ને ગાદી મળે તેમ ઠરાવેલું. પરંતુ રણમલજી ની રાણી એ તાજું જન્મેલું બાળક મેળવી તેમણે સતા મેળવવાના પ્રયત્નો કર્યા. પરંતુ ધ્રોલ ના ઠાકોર અને જમાદાર ગોપાલસિંહ ના પ્રયત્નો થી જામ રણમલસિહ ના ભાઈ જામ રાયસિંહજી ગાદી પર આવ્યા.

૧૬૬૧-૧૬૬૪ જામ રાયસિંહજી

image

જામનગર ની રાજગાદી પર જામ રાયસિંહજી -૧  ૧૬૬૧-૧૬૬૪ એટલે કે ૪ વર્ષ સુધી શાસન ની ધુરા સંભાળી. જામ રાયસિંહજી ના શાસન દરમિયાન તેમના ભાઈ રણમલજી ની રાણી એ અમદાવાદ ના સુબા કુતુંબુદીન ને ફરિયાદ કરી તેથી કુતુંબુદીન ને જામનગર પર ચડાય કરવાનું બહાનું મળી ગયું. તેમણે ઈ.સ. ૧૬૬૪ માં જામનગર પર ચડાઈ  કરી, ધ્રોલ અને જામનગર ની વચ્ચે આવેલા શેખપાટ ગામ પાસે મોટું યુદ્ધ લડાયું જેમાં ઘણા રાજપૂત યોદ્ધાઓ વીરગતી પામ્યા પરંતુ અંતે શાહી સેના ની જીત થતા તેમણે જામનગર માં લૂટ-ફાટ કરી મંદિરો નો નાશ કર્યો અને જામનગર નું રાજ ખાલસા કર્યું. શાહી વહીવટ માટે તેમણે મુસ્લિમ અમલદાર અને કાજી નીમ્યા.જામનગર નું નામ બદલી ઇસ્લામનગર કરમાવા માં આવ્યું.
૧૬૬૪-૧૬૭૩ મુસ્લિમ સાસન
જામનગર ની રાજ ગાદી પર ૧૬૬૪-૧૬૭૩ સુધી મુસ્લિમ શાસન ના કબજા હેઠળ રહી. આ દરમીયાન જામનગર ની વહીવટ અમદાવાદ ના મુસ્લિમ સુબા હેઠળ રહેલા સોરઠ ના ફોજદાર નું શાસન રહ્યું. આ અરાજકતા દરમિયાન જામ રાયસિંહજી -૧ ના બે પુત્રો તમાચી અને ફૂલોજી કચ્છ માં નાંશી છુટ્યા ત્યાર બાદ ગેરીલા હુમલા દ્વારા જામનગર ના ગામો ભાંગ્યા અને ઈ.સ. ૧૬૭૩ માં જામનગર ની ગાદી કબજે કરી ને જામ તમાચી -૧ એ જામનગર નો કાર્યભાર સંભાળ્યો.
૧૬૭૩-૧૬૯૦ જામ તમાચી -૧
જામનગર ની રાજગાદી પર જામ તમાચી -૧ ૧૬૭૩-૧૬૯૦  એટલે કે ૧૭ વર્ષ સુધી શાસન ની ધુરા સંભાળી આ સમય દરમિયાન તેમણે નકલી સતાજી ને તગડીયા અને મુસ્લિમ અમલદારો ને તંગ કર્યા તેથી જામ તમાચી તગડ તરીકે લોકો માં જાણીતા થયા.
૧૬૯૦-૧૭૦૯ જામ લાખાજી -૨

image

જામ

તમાચીજી -૧
ઈ.સ. ૧૬૯૦ માં અવસાન પામતા જામ લાખાજી -૨ જામનગર ની રાજ ગાદી પર આવ્યા તેમણે ઈ.સ. ૧૬૯૦-૧૭૦૯ સુધી ૨૦ વર્ષ રાજ કર્યું. જામ લાખાજી ને સમય મહદઅંશે શાંતી નો સમય હતો તેમના સમયમાં કોઈ લડાઈ સંઘર્ષ થયા નથી તેમજ પ્રજાયે પણ પરમ સુખ શાતી ભોગવ્યા.
૧૭૦૯-૧૭૧૮ જામ રાયસિંહજી -૨
ઈ.સ. ૧૭૦૯ માં જામ લાખાજી નું અવસાન થતા  જામ રાયસિંહજી -૨ જામનગર ની રાજગાદી પર આવ્યા તેઓ ભોગ વિલાસ માં રત રહેતા હોવાથી રાજ્ય નો ખજાનો ખાલી થઈ ગયો. આવા સંજોગો માં જામ રાયસિંહજી ના ભાઈ અને હડીયાણા ના જાગીરદાર જામ હરઘોળજી એ તેમની હત્યા કરી ને જામનગર નું શાસન  પોતાના હસ્તગત લઇ લીધું. આ ગાદી નો ખરો વારસદાર હત્યા નો ભોગ બનનાર જામરાયસિંહ નો સગીરપુત્ર તમાચી હતો.
૧૭૧૮-૧૭૨૭ જામ હરઘોળજી
જામ હરઘોળજી એ જામનગર ની ગાદી પચાવી ૧૭૧૮-૧૭૨૭ સુધી કુલ ૯ વર્ષ શાસન કર્યું હતું . આ દરમીયાન રાયસિંહજી

ના પુત્ર તમાચી કચ્છ માં તેમની માસી રતનબાઈ પાસે ઉછરી મુસ્લિમ સુબા ની મદદ થી ૧૭૨૭ માં પછી ગાદી મેળવી.
૧૭૪૮-૧૭૬૮ જામ લાખાજી -૩
જામ લાખાજી -૩ એ ૧૭૪૮-૧૭૬૮ સુધી એમ ૨૦ વર્ષ સુધી શાસન કર્યું. તેમના લગ્ન હળવદ ના કુંવરી દીપાજીબા સાથે થયા હતા. દીપાજીબા તેમની સાથે તેમના ત્રણ ખવાશ ભાઈઓ મેરામણ, નાનાજી અને ભવાન સાથે લાવ્યા હતા. લાખાજી -૩ ની:સંતાન હોવા થી તેમણે જશાજી -૨ અને સતાજી -૨ નામના પુત્રો દતક લીધા. તેમાંથી જસાજી – ૨ જામનગર ની ગાદી પર આવ્યા.

૧૭૬૮-૧૮૧૪ જામ જસાજી -૨

જામ જસાજી -૨ જામનગર ની ગાદી પર આવ્યા ત્યારે સગીર વય ના હતા તેથી મેરામણ ની સતા ખુબજ વધી ગઈ તેઓ માત્ર નામના રાજવી બની ગયા ખરી સતા તો મેરામણ પાસે હતી. આ દરમિયાન મેરામણ દ્વારા  યુદ્ધો કરી ને જામનગર ની સતા માં વધારો કર્યો. મેરામણ દ્વારા જામ જસાજી -૨ ની માતા દીપાજી ની પણ હત્યા કરવામાં આવી. પોતાના માર્ગ નો આખરી કાટો દુર થઇ જતા મેરામણ જામનગર નો સર્વોપરી સરમુખત્યાર બની ગયો. ઈ.સ. ૧૮૯૫ માં મેરામણ ખાવસે દુષ્કાળ થી પીડાતા ઓખા પ્રદેશ પર ચડાઈ  કરી ને જીતી લીધો ઈ.સ. ૧૮૦૦ માં અવસાન થયું ત્યાં સુધી મેરામણ ખવાશ નું રાજ્ય પ્રવેર્તેલું. અંગ્રેજ કર્નલ વોકેર નો પ્રવેશ ૧૮૦૭ માં ગાયકવાડ ની સેના સાથે જામનગર માં થયો હતો આમ જામ જસાજી -૨ ૧૭૬૮ થી ૧૮૧૪ ૪૬ વર્ષ રાજ કર્યું હતું. જામ જસાજી નું અવસાન થતા તેના ભાઈ જામ સતાજી -૨ જામનગર ની ગાદી પર આવ્યા.

૧૮૧૪-૧૮૨૦ જામ સતાજી -૨

જામ સતાજી -૨ એ ૧૮૧૪-૧૮૨૦ સુધી ૬ વર્ષ સુધી રાજ્ય કર્યું. જામ સતાજી ની:સંતાન હોવા થી તેમના ભાઈ જામ જસાજી ની રાણી અછોબા એ સડોદર ના જાડેજા જસાજી ના પુત્ર રણમલ ને દતક લીધા. ઈ.સ. ૧૮૨૦ માં જામ સતાજી નું અવસાન થતા જસાજી ના દતક પુત્ર રણમલજી -૨ ગાદી પર આવ્યા.

૧૮૨૦-૧૮૫૨ જામ રણમલજી

image

જામ રણમલજી -૨ ૧૮૨૦-૧૮૫૨ એમ ૩૨ વર્ષ સુધી જામનગર ની ધુરા સંભાળી. ઈ.સ ૧૮૨૯ માં ભાવનગર ના રાજા વજેસંગ ની કુંવરી બાઈ રાજ બા સાથે લગ્ન કર્યા. ઈ.સ. ૧૮૩૪,૩૯,૪૬ માં  એકધારા દુષ્કાળ માં પ્રજા ને રાહત આપવા માટે તેમણે લાખોટા તળાવ, ભુજ્યો કોઠો, રણમલ તળાવ, ચન્દ્રમહેલ જેવા મોટા બાંધકામો કરી લોકો ને રોજી આપી હતી. ઈ.સ. ૧૮૫૨ માં જામ રણમલ -૨ નું અવસાન થયું હતું તેમના ૬ પુત્રો તેમની હયાતી માજ આવસાન પામેલા તેથી તેમના સાતમાં પુત્ર વિભાજી ગાદી પર બેસ્યા.

૧૮૫૨-૧૮૯૫ જામ

વિભોજી -૨

image

જામ વિભાજી -૨ ઈ.સ. ૧૮૫૨-૧૮૯૫ એમ ૪૩ વર્ષ સુધી જામનગર ની રાજગાદી સંભાળી તેઓ રંગીન તબિયત ના હતા તેમણે ૧૪ રાજપૂત રાણી, ૬ મુસ્લિમ અને ૫ તવાયફો એમ કુલ ૨૪ રાણીઓ હતી. તેઓ વધુ ભણેલ ન હતા પરંતુ કળા પારખું હતા, જામનગર નો વિવિધ ક્ષેત્રે વિકાસ તેમના સમય દરમિયાન થયો હતો. તેમના સમય ને સુવર્ણ યુગ ગણવામાં આવે છે.
૧૮૯૫-૧૯૦૩ અંગ્રેજ સાસન
ઈ.સ ૧૮૯૫ માં જામ વિભાજી નું અવસાન થતા રાજ્ય ની લગામ એડ્મીનીસ્ટ્રેટર તરીકે ડબલ્યુ.પી.કેનેડી એ ૩૧ મી જુલાય થી ૧૯૦૩ સુધી સંભાળી. આમ આ સમય દરમિયાન જામનગર અંગ્રેજ શાસન હેઠળ રહ્યું.
૧૯૦૩-૧૯૦૬ જામ જશવંતસિંહજી

image

ઈ.સ્. ૧૯૦૩ માં જામ વિભાજી ના જાનબાઈ નામની રાણી થી થયેલ પુત્ર જશવંતસિંહજી એ ૧૯૦૩-૧૯૦૬ એમ ૪ વર્ષ જામનગર ની રાજગાદી સંભાળી.

૧૯૦૯-૧૯૩૩ જામ રણજીતસિંહજી

image

ઈ.સ. ૧૯૦૬ માં જશવંતસિંહજી નું અવસાન થતા તેના દતક પુત્ર રણજીતસિંહને ગાદી સોપી. તેમની ગણના વિશ્વ ના મહાન ક્રિકેટર માં થાય છે. તેમના યાદગીરી રૂપે આજે ભારત માં રણજી ટ્રોફી રમાય છે. જામ રણજીતસિંહ નો જન્મ ૧૦ મી નવેમ્બર ૧૮૭૨ માં થયો હતો. ૧૧ મી માર્ચ ૧૯૦૭ માં તેઓ જામનગર ની રાજગાદી પર આવ્યા. તેઓ નો પ્રાથમિક અભ્યાસ રાજકોટ ની રાજકુમાર કોલેજ થી શરુ થઈ વધુ અભ્યાસ માટે કેમ્બ્રિજ ની ટ્રીનીટી કોલેજ માં જોડાયા હતા. તેમણે ૧૯૧૬ માં દીવાન ને બદલે સેક્રેટરીએટ પદ્ધતિ દાખલ કરી. જામનગર થી દ્વારિકા સુધી ની રેલવે લાઈન નખાવી. ૧૯૨૦ માં મહારાજા રણજીતસિંહ લીગ ઓફ નેસન્સ માં ભારત ના પ્રતિનિધિ તરીકે નીમાયા હતા. જામ રણજી એ ૭૫ લાખ ના ખર્ચે બેડી બંદર નો વિકાસ કર્યો, ઈરવીન હોસ્પિટલ બંધાવી જે હાલ માં ગુરુ ગોવિંદસિંઘ તરીકે જાણીતી છે. જામ રણજી એ ૧૯૩૦ માં ગોળમેજી પરિષદમાં રાજાઓ ના પ્રતિનિધિ તરીકે ભાગ લીધેલો. ૨-૪-૧૯૩૩ માં જામ રણજી નું અવસાન થયું હતું તેમણે કુલ ૨૬ વર્ષ સુધી રાજ્ય ભોગવ્યું હતું. તેઓ જામનગર ના ઈતિહાસ ના એકમાત્ર અપરણિત રાજવી હતા.

૧૯૩૩-૧૯૪૭ જામ દિગ્વીજયસિંહજી

image

જામ રણજીતસિંહ અપરણિત હોવાથી તેમના ભાઈ જુવાનસિંહ ના પુત્ર દિગ્વિજયસિંહ ને દતક લીધેલા તેઓ જામ રણજી ના અવસાન પછી ગાદી પર બેઠા. તેમણે બ્રિટન માં અભ્યાસ કર્યો હતો. અને ઇન્ડિયન આર્મી માં લેફટનન્ટ નો હોદો ભોગવ્યો હતો. તેઓ ભારત ની આઝાદી સુધી જામનગર ના રાજવી રહ્યા હતા. દેશી રાજ્યો ના વિલીનીકરણ માં સરદાર પટેલ ને સાથ આપ્યો હતો.
દિગ્વિજયસિંહજી ના સમય માં રણજીતસાગર, સિક્કા સિમેન્ટ નું કારખાનુ, વુલન મિલ, દિગ્વિજય પોટરી અને ટીન  ફેક્ટરી તથા દિગ્વિજય પ્લોટ તેમના સમય માં વિકસ્યા હતા. તેમણે ૧૯૩૩-૧૯૪૭ સુધી રાજ્ય કર્યું. ૧૯૪૭ માં રાજાશાહી નો અંત આવતા તેઓ નુતન સૌરાષ્ટ રાજ્ય ના રાજપ્રમુખ બન્યા હતા. રાજવંશી પરિવાર ના અંતિમ રાજવી દિગ્વિજયસિંહજી ના રાણી રાજમાતા ગુલાબકુંવરબા મુંબઈ માં રહેતા અને નિવૃત જીવન ગાળતાં. તેમની યાદ માં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તથા પ્રજાલક્ષી ટ્રસ્ટો હાલ માં કાર્યરત છે.
હાલ  જામ શત્રુશલ્યસિંહજી
દિગ્વિજયસિંહ ના પુત્ર કુમાર શત્રુશલ્યજી

image

હાલ જામનગર માં વસે છે. દેશી રાજ્યો ના વિલીનીકરણ બાદ રાજાશાહી નો અંત આવ્યો હોવા છતાં પણ  જામ શત્રુશલ્યસિંહજી એ જામનગર ના વિકાસ માં ખુબજ સારું પ્રદાન કર્યું છે હાલ માં પણ તેઓ લોકો ના પ્રશ્નો ને વાચા આપી ઘટતા કરવા પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. કુદરતી કે કુત્રિમ આકસ્મિક ઘટનાઓ સમયે તેઓ પ્રજા ની સાથે રહી તન, મન અને ધનથી સેવા કરે છે. તેઓ પશુ-પક્ષી પાળે છે અને પોતાના શિકારપ્રિય પૂર્વજો કરતા જુદાજ સ્વભાવ ના અને જીવદયા પ્રેમી છે.

ઉપરોક્ત માહિતી શ્રી કમલેશભાઈ નંદા પાસેથી પ્રાપ્ત થઇ છે જે બદલ તેમનો આભાર.

સિદ્ધરાજ જયસિંહ સોલંકી

Standard

image

ભારત સંઘના સ્વતંત્ર એકમ તરીકે ગુજરાતે જ્યારે ઐતિહાસિક મહત્વ પ્રાપ્‍ત કર્યું ત્યારે સિદ્ધરાજ જયસિંહ યાદ આવે કારણ કે તેણે ગુજરાતને આકાર આપ્‍યો અને તેમાં અર્થ પણ પૂર્યો.�ઈ. ૯૪૧માં મૂળરાજે ચપોત્કટોને હરાવી ચાલુક્ય વંશ સ્થાપ્‍યો. ચાલુક્ય વંશની સત્તા ગુજરાત પર ત્રણેક સૈકા સુધી રહી.
મૂળરાજે પોતાના રાજવંશની રિદ્ધિસિદ્ધિનો પાયો નાખ્યો ને તેના વંશજોએ રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો. ઈ. ૧૦૨૪માં સોમનાથનો નાશ કરી મહમૂદ ગઝની પાછો ફર્યો ત્યાર પછી ભીમે પોતાનું રાજ્ય પાછું મેળવ્યું તેના પુત્ર કરણ પહેલાએ લાટ સુધી રાજ્ય વિસ્તાર્યું. એ કરણ તે સિદ્ધરાજનો પિતા. સિદ્ધરાજને બાળક મૂકીને જ કરણ મૃત્યુ પામ્યો ત્યારે રાજ્યને હડપ કરવા માગનારાઓની સામે ટક્કર ઝીલવા તે યુવાન રાજકુમારે એકલા તૈયાર રહેવું પડ્યું. રાજ્યની અંદર પણ ખટપટ હતી.
હવે પછી જયસિંહે વિજેતાની કારકિર્દી આરંભી દીધી. ગિરનારના રાજવી રા‘ખેંગારને પરાજ્ય આપી એણે યોદ્ધા તરીકેની પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. લગભગ આખું સૌરાષ્‍ટ્ર તેણે કબજે લીધું. એ વખતે માળવા જયસિંહનું સૌથી મોટું હરીફ હતું. ત્યાંના પરમારોની સત્તાને સિદ્ધરાજ તોડી પાડે તે આવશ્યક હતું. આ ઉદ્દેશ પાર પાડવા તેણે પોતાની પુત્રી અર્ણોરાજ સાથે પરણાવીને અજમેરના રાજવંશ ચૌહાણનો સાથ લીધો. ઈ. ૧૧૩૭માં માળવાના યશોવર્માને હરાવી સિદ્ધરાજે અવન્તિનાથનું માનભર્યું નામ અપનાવ્યું.
સિદ્ધરાજના સમયમાં ગુજરાત સત્તા અને પ્રતિષ્‍ઠાની પરાકાષ્‍ઠાએ પહોંચ્યું. માળવા પર વિજય મેળવ્યો પછી લગભગ છ વર્ષે ઈ. ૧૧૪૩ની આસપાસ સિદ્ધરાજ મૃત્યુ પામ્યો. એ ગાદીએ આવ્યો ત્યારે અણહિલવાડ પાટણના નાનકડા વિસ્તારનો રાજા હતો. મૃત્યુ પામ્યો ત્યારે એ પોતાની પાછળ મોટું સામ્રાજ્ય મૂકતો ગયો.
સિદ્ધરાજ વિદ્યાનો રસિક અને પ્રોત્સાહક હતો. સિદ્ધપુરનું રુદ્રમહાલય તેણે ફરીથી બંધાવ્યું અને સહસ્ત્રલિંગ તળાવ રચાવ્યું. આ તળાવ એટલે ઇતિહાસે જાણેલો સર્વશ્રેષ્‍ઠ કીર્તિસ્તંભ. મહારાજાધિરાજ, પરમેશ્વર, ત્રિભુવનગંડ, સિદ્ધચક્રવર્તી, અવન્તીનાથ, બર્બરકજિષ્‍ણુ શ્રી જયસિંહદેવની ભવ્યતાને એ અંજલિ હતી. સિદ્ધરાજ પોતે લેખક નહોતો પણ વિદ્યાને ઉત્તેજન આપવામાં એ ભોજ કે વિક્રમાદિત્ય જોડે હરીફાઈ કરતો. ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં બ્રાહ્મણો મોખરે હતા અને રાજ્યાશ્રયના વિશે અધિકારી હતા. તેણે હેમચન્દ્રને ‘સિદ્ધ હેમ વ્યાકરણ‘ લખવાની પ્રેરણા આપી. પાછળથી ચાલુ થયેલી લોકવાયકાઓએ સિદ્ધરાજ જયસિંહને નીચો પાડ્યો હોવા છતાં તે સર્વ રીતે મહાન હતો. શરીરબળ અને હિંમતમાં તે અજોડ હતો. વહીવટી વ્યવસ્થાશક્તિ અને લશ્કરી સિદ્ધિમાં પણ એ પાવરધો હતો. ભવ્ય યોજનાઓ વિચારવાની અને તેને વ્યવહારુ બનાવવાની યોજનાશક્તિ એનામાં હતી.

गंगा माता का धरतीपर अवतरण

Standard

भगवान राम के कुल में एक राजा थे राजा सगर. राजा सगर ने अश्वमेध
यज्ञ किया. राजा इंद्र ने घोड़े को चुरा लिया और कपिल
मुनि की गुफा में जाकर बांध दिया। राजा ने अपने साठ
हजार बेटों से घोड़े का पता लगाने को भेजा। ढुंढते-ढुंढते वो कपिल
मुनि की गुफा में पहुँचे. वहाँ उन्होंने घोडा बंधा देखा.
उन्होंने मुनि को पकडना चाहा तो वो सब मुनि कि तेज से राख के ढेर
हो गये.
अब आगे पढिये –
साठ हजार राजकुमारों को गये बहुत दिन हो गये।
उनकी कोई खबर न मिली। राजा सगर
की चिंता बढ़ने लगी। तभी एक
दूत ने आकर बताया कि बंगाल से कुछ मछुवे आये हैं, उनसे मैंने
अभी-अभी सुना है कि उन्होंने
राजकुमारों को एक गुफा में घुसते देखा और वे अभी तक
उस गुफा से निकलकर नहीं आये।
सगर सोच में पड़ गये। हो न हो, राजकुमार
किसी बड़ी मुसीबत में फंस गये
हैं। उनको विपत से उबारने का उपाय करना चाहिए। राजा ने ऊंच-
नीच सोची, आगा-
पीछा सोचा और अपने पोते अंशुमान को बुलाया।
अंशुमान के आने पर सगर ने उसका माथा चूमकर उसे
छाती से लगा लिया और पिर कहा, “बेटा, तुम्हारे साठ
हजार चाचा बंगाल में सागर के किनारे एक गुफा में घुसते हुए देखे
गये हैं, पर उसमें से निकलते हुए उनको अभी तक
किसी ने नहीं देखा है।”
अंशुमान का चेहरा खिल उठा। वह बोला, ” बस!
यही समाचार है। यदि आप आज्ञा दें तो मैं जाऊं और
पता लगाऊं।”
सगर बोले, “जा, अपने चाचाओं का पता लगा।”
जब अंशुमान जाने लगा तो बूढ़े राजा सगर ने उसे फिर
छाती से लगाया, उसका माथा चूमा और आशीष
देकर उसे विदा किया।
अंशुमान इधर-उधर नहीं घूमा। उसने पता लगाया और
उसी गुफा के दरवाजे पर पहुंचा। गुफा के दरवाजे पर
वह ठिठक गया। उसने कुल के देवता सूर्य को प्रणाम किया और
गुफा के भीतर पैर रखा। अंधेरे से उजाले में
पहुंचा तो अचानक रुककर खड़ा हो गया। उसने जो देखा, वह
अदभुत था। दूर-दूर तक राख
की ढेरियां फैली हुई थीं।
ऐसी कि किसी ने सजाकर फैलद
दी हों। इतनी ढेरियां किसने लगाई?
क्यों लगाई? वह उन ढेरियों को बचाता आग बढ़ा।
थोड़ा ही आगे गया था कि एक गम्भीर
आवाज उसे सुनाई दी, “आओ, बेटा अंशुमान, यह
घोड़ा बहुत दिनों से तुम्हारी राह देख रहा है।”
अंशुमान चौंका। उसने एक दुबले-पतले ऋषि हैं, जो एक घोड़े के
निकट खड़े है। इनको मेरा नाम कैसे मालूम हो गया? यह जरुर
बहुत पहुंचे हुए हैं। अंशुमान रुका। उसने धरती पर
सिर टेककर ऋषि को नमस्कार किया
“आओ बेटा, अंशमान, यह घोड़ा तुम्हारी राह देख
रहा है।”
ऋषि बोले, “बेटा अंशुमान, तुम भले कामों में लगो। आओ मैं कपिल
मुनि तुमको आशीष देता हूं।”
अंशुमान ने उन महान कपिल को बारंबार प्रणाम किया।
कपिल बोले, “जो होना था, वह हो गया।”
अंशुमान ने हाथ जोड़कर पूछा, “क्या हो गया, ऋषिवर?”
ऋषि ने राख की ढेरियों की ओर इशारा करके
कहा, “ये साठ हजार ढेरियां तुम्हारे चाचाओं की हैं,
अंशुमान!”
अंशुमान के मुंह से चीख निकल गई।
उसकी आंखों से आंसुओं की धारा बह
चली।
ऋषि ने समझाया, “धीरज धरो बेटा, मैंने जब आंखें
खोलीं तो तुम्हारी चाचाओं को फूस
की तरह जलते पाया। उनका अहंकार उभर आया था। वे
समझदारी से दूर हट गये थे। उन्होंने सोच-विचार छोड़
दिया था। वे अधर्म पर थे। अधर्म बुरी चीज
है। पता नहीं, कब भड़क पड़े। उनका अधर्म
भड़का और वे जल गये। मैं देखता रह गया। कुछ न कर सका।”
अंशुमान ने कहा, “ऋषिवर!”
कपिल बोले, “बेटा, दुखी मत होओ। घोड़े को ले जाओ
और अपने बाबा को धीरज बंधाओ।
महाप्रतापी राजा सगर से कहना कि आत्मा अमर है।
देह के जल जाने से उसका कुछ नहीं बिगड़ता।”
अंशुमान ने कपिल के सामने सिर झुकाया और कहा, “ऋषिवर! मैं
आपकी आज्ञा का पालन करुंगा। पर मेरे चाचाओं
की मौत आग में जलने से हुई है। यह अकाल मौत
है। उनको शांति कैसे मिलेगी?”
कपिल ने कुछ देर सोचा और बोले, “बेटा, शांति का उपाय तो है, पर काम
बहुत कठिन है।”
अंशुमान ने सिर झुकाकर कहा, “ऋषिवर!
सूर्यवंशी कामों की कठिनता से
नहीं डरते।”
कपिल बोले, “गंगाजी धरती पर आयें और
उनका जल इन राख की ढेरियों को छुए तो तुम्हारे चाचा तर
जायंगे।”
अंशुमान ने पूछा, ” गंगाजी कौन हैं और
कहां रहती है?”
कपिल ने बताया, “गंगाजी विष्णु के पैरों के नखों से
निकली हैं और ब्रह्मा के कमण्डल में
रहती हैं।”
अंशुमान ने पूछा, ” गंगाजी को धरती पर लाने
के लिए मुझे क्या करना होगा?”
ऋषि ने कहा, ”
तुमको ब्रह्मा की विनती करनी
होगी। जब ब्रह्मा तप पर रीझ जायंगे
तो प्रसन्न होकर गंगाजी को धरती पर भेज
देंगे। उससे तुम्हारे चाचाओं
का ही भला नहीं होगा, और
भी करोंड़ों आदमी तरह-तरह के लाभ
उठा सकेंगे।”
अंशुमान ने हाथ उठाकर वचन दिया कि जबतक
गंगाजी को धरती पर नहीं उतार
लेंगे, तब तक मेरे वंश के लोग चैन नहीं लेंगे।
कपिल मुनि ने अपना आशीष दिया।
अंशुमान सूरज के वंश के थे। इसी कुल के
सत्यवादी राजा हरिश्चन्द्र को छोटे बड़े सब जानते हैं।
अंशुमान ने
ब्रह्माजी की विनती
की। बहुत कड़ा तप किया। तप में
अपना शरीर घुला दिया। अपनी जान दे
दी, पर ब्रह्माजी प्रसन्न
नहीं हुए।
अंशुमान के बेटे हुए राजा दिलीप। दिलीप ने
पिता के वचन को अपना वचन समझा। वह भी तप
करने में जुट गये। बड़ा भारी तप किया। ऐसा तप
किया कि ऋषि और मुनि चकित हो गये। उनके सामने सिर झुका दिया।
पर ब्रह्मा उनके तप पर
भी नही रीझे।
दिलीप के बेटे थे भगीरथ।
भगीरथ के सामने बाबा का वचन था, पिता का तप था।
उन्होंने मन को चारों ओर से समेटा और तप में लगा दिया। वह थे
और था उनका तप।
सभी देवताओं को खबर लगी। देवों ने सोचा,
“गंगाजी हमारी हैं। जब वह उतरकर
धरती पर चली जायेंगी तो हमें
कौन पूछेगा?”
देवताओं ने सलाह की। ऊंच-नीच
सोची और फिर
उर्वशी तथा अलका को बुलाया गया। उनसे
कहा गया कि जाओ, राजा भगीरथ के पास जाओ और
ऐसा यतन करो कि वह अपने तप से डगमगा जाय।
अपनी राह से विचलित हो जाय और छोटे-मोटे सुखों के
चंगुल में फंस जाय।
अलका और उर्वशी को देखा। उर्वशी ने
भगीरथ को देखा। एक
सादा सा आदमी अपनी धुन में डूबा हुआ
था।
उन दोनों ने अपनी माया फैलाई। भगीरथ के
चारों ओर बसंत बनाया। चिड़ियां चहकने लगीं।
कलियां चटकने लगी। मंद पवन बहने लगा। लताएं
झूमने लगीं। कुंजे मुस्कराने लगीं।
दोनों अप्सराएं नाचीं। माया बखेरी।
मोहिनी फैलाई और चाहा कि भगीरथ के मन
को मोड़ दें। तप को तोड़ दें।
पर वह नहीं हुआ।
जब उर्वशी का लुभावबढ़ा तो भगीरथ के तप
का तेज बढ़ा। दोनों हारीं और लौट गई।
उनके लौटते ही ब्रह्मा पसीज गये। वह
सामने आये और बोले, “बेटा, वर मांगा! वर मांग!”
क्रमश:
गंगा का उद्गम, भगवान राम, राजा सगर, अश्वमेध यज्ञ, राजा इंद्र,
राख की ढेरियां, गंगा नदी, गंगा,
भागीरीथी,
अलका और उर्वशी भगीरथ के तप
को नहीं तोड पायीं।
दोनों हारीं और लौट गई। उनके लौटते
ही ब्रह्मा पसीज गये। वह सामने आये
और बोले, “बेटा, वर मांगो! वर मांगो!”
अब आगे पढिये –
भागीरथ ने ब्रह्माजी को प्रणाम किया और
बोले, “यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं
तो गंगाजी को धरती पर भेजिये।”
भागीरथ की बात सुनकर
ब्रह्माजी ने क्षणभर सोचा, फिर बोले,
“ऐसा ही होगा, भगीरथ।”
ब्रह्माजी के मुंह से यह वचन निकले कि उनके
हाथ का कमण्डल बड़े जोर से कांपने लगा। ऐसा लगता था जैसे
कि वह फटकर टुकड़े-टुकड़े हो जायगा।
थोड़ी देर बाद उसमें से एक स्वर सुनाई दिया, “ब्रह्मा,
ये तुमने क्या किया? तुमने भागीरथ को क्या वर दे डाला?”
ब्रह्मा बोले, “मैंने ठीक ही किया है,
गंगा!”
गंगा चौंकीं। बोलीं, “तुम मुझे
धरती पर भेजना चाहते हो और कहते हो कि तुमने
ठीक ही किया है!”
“हां, देवी!” ब्रह्मा ने कहा।
“कैसे?” गंगा ने पूछा।
ब्रह्मा ने बताया, “देवी, आप संसार का दु:ख दूर करने
के लिए पैदा हुई हैं। आप अभी मेरे कमण्डल में
बैठी हैं। अपना काम नहीं कर
रही हैं।”
गंगा ने कहा, “ब्रह्मा, धरती पर
पापी रहते है, पाखंडी रहते हैं, पतित
रहते हैं। तुम मुझे उन सबके बीच भेजना चाहते हो!
बताओ, मैंने तुम्हारा क्या बिगाड़ा है?”
ब्रह्मा बोले, “देवी, आप बुरे को भला बनाने के लिए
बनी हैं। पापी को उबारने के लिए
बनी हैं। पाखंड मिटाने के लिए बनी हैं।
पतित को तारने के लिए बनी हैं। कमजोरों को सहारा देने
के लिए बनी हैं और नीचों को उठाने के लिए
बनी हैं।”
गंगा ने कहा, “ब्रह्मा!”
ब्रह्मा बोले, “देवी, बुरों की भलाई करने के
लिए तुमकों बुरों के बीच रहना होगा। पापियों को उबारने के
लिए पापियों के बीच रहना होगा। पाखंड को मिटाने के लिए
पाखंड के बीच रहना होगा। पतितों को तारने के लिए
पतितों के बीच रहना होगा। कमजोरों को सहारा देने के
लिए कमजोरों के बीच रहना होगा और
नीचों को उठाने के लिए नीचों के
बीच निवास करना होगा। तुम अपने धरम को पहचानो,
अपने करम को जानो।”
गंगा थोड़ी देर चुप रहीं। फिर
बोलीं, “ब्रह्मा, तुमने मेरी आंखें खोल
दी हैं। मैं धरती पर जाने को तैयार हूं। पर
धरती पर मुझे संभालेगा कौन?”
ब्रह्मा ने भगीरथ की ओर देखा।
भगीरथ ने उनसे पूछा, “आप ही बताइये।”
ब्रह्मा बोले, “तुम भगवान शिव को प्रसन्न करो। यदि वह तैयार
हो गये तो गंगा को संभाल लेंगे और गंगा धरती पर उतर
आयंगी।”
ब्रह्मा उपाय बताकर चले गये। भगीरथ अब शिव
को रिझाने के लिए तप करने लगे।
भगवान शिव को कौन नहीं जानता? गांव-गांव में उनके
शिवाले हैं, वह भोले बाबा हैं। उनके हाथ में त्रिशूल है, सिर पर
जटा है, माथे पर चांद है। गले में सांप हैं। शरीर पर
भभूत है। वह शंकर हैं। महादेव हैं। औढर-
दानी है। वह सदा देते रहते है। और सोचते रहते
हैं कि लोग और मांगें तो और दें। भगीरथ ने बड़े
भक्ति भाव वे विनती की। हिमालय के
कैलास पर निवास करने वाले शंकर रीझ गये।
भगीरथ के सामने आये और अपना डमरु खड़-खड़ाकर
बोले, “मांग बेटा, क्या मांगता है?”
भगीरथ बोले, “भगवान, शंकर की जय हो!
गंगा मैया धरती पर उतरना चाहती हैं,
भगवन! कहती हैं…..”
शिव ने भगीरथ को आगे नहीं बोलने दिया।
वह बोले, “भगीरथ, तुमने बहुत बड़ा काम किया है। मैं
सब बातें जानता हूं। तुम गंगा से विनती करो कि वह
धरती पर उतरें। मैं उनको अपने माथे पर धारण करुंगा।”
भगीरथ ने आंखें ऊपर उठाई, हाथ जोड़े और
गंगाजी से कहने लगे, “मां, धरती पर
आइये। मां, धरती पर आइये। भगवान शिव आपको संभाल
लेंगे।”
भगीरथ
गंगाजी की विनती में लगे और
उधर भगवान शिव गंगा को संभालने की तैयार करने लगे।
गंगा ने ऊपर से देखा कि धरती पर शिव खड़े हैं। देखने
में वह छोटे से लगते हैं। बहुत छोटे से। वह मुस्कराई।

image

यह शिव और मुझे संभालेंगे? मेरे वेग को संभालेंगे? मेरे तेज को संभालेंगे?
इनका इतना साहस? मैं
इनको बता दूंगी कि गंगा को संभालना सरल काम
नहीं है।
भगीरथ ने विनती की। शिव
होशियार हुए और गंगा आकाश से टूट पड़ीं।
गंगा उतरीं तो आकाश सफेदी से भर गया।
पानी की फहारों से भर गया। रंग-बिरंग
बादलों से भर गया। गंगा उतरीं तो आकाश में शोर हुआ।
घनघोर हुआ, ऐसा कि लाखों-करोड़ों बादल एक साथ आ गये हों,
लाखों-करोड़ों तूफान एक साथ गरज उठे हों।
गंगा उतरीं तो ऐसी उतरीं कि जैसे
आकाश से तारा गिरा हो, अंगारा गिरा हो,
बिजली गिरी हो। उनकी कड़क
से आसमान कांपने लगा। दिशाएं थरथराने लगी। पहाड़
हिलने लगे और धरती डगमगाने लगी।
गंगा उतरीं तो देवता डर गये। काम थम गये। सबने नाक-
कान बंद कर लिये और दांतों तले
उंगली दबा ली।
गंगा उतरीं तो भगीरथ की आंखें
बंद हो गई। वह शांत रहे। भगवान का नाम जपते रहे।
थोड़ी देर में धरती का हिलना बंद हो गया।
कड़क शांत हो गई और आकाश
की सफेदी गायब हो गई।
भगीरथ ने भोले भगवान की जटाओं में
गंगाजी के लहराने का सुर सुना। भगीरथ
को ज्ञान हुआ कि गंगाजी शिव की जटा में
फंस गई हैं। वह उमड़ती हैं। उसमें से निकलने
की राह खोजती हैं, पर राह
मिलती नहीं है।
गंगाजी घुमड़-घुमड़कर रह जाती हैं।
बाहर नहीं निकल पातीं।
भगीरथ समझ गये। वह जान गये
कि गंगाजी भोले बाबा की जटा में कैद हो गई
है। भगीरथ ने भोले बाबा को देखा। वह शांत खड़े थे।
भगीरथ ने उनके आगे घुटने टेके और हाथ जोड़कर बैठ
गये और बोले, “हे कैलाश के वासी,
आपकी जय हो! आपकी जय हो! आप
मेरी विनती मानिये और
गंगाजी को छोड़ दीजिये!”
भगीरथ ने बहुत
विनती की तो शिव शंकर रीझ
गये। उनकी आंखें चमक उठीं। हाथ से
जटा को झटका दिया तो पानी की एक बूंद
धरती पर गिर पड़ी।
बूंद धरती पर शिलाओं के बीच
गिरी, फूली और धारा बन गई। वह
उमड़ी और बह निकली। उसमें से कलकल
का स्वर निकलने लगा। उसकी लहरें उमंग-उमंगकर
किनारों को छूने लगीं। गंगा धरती पर आ गई।
भगीरथ ने जोर से कहा, “गंगामाई
की जय!”
गंगामाई ने कहा, “भगीरथ, रथ पर बैठो और मेरे आगे-
आगे चलो।”
भगीरथ रथ पर बैठे। आगे-आगे उनका रथ चला,
पीछे-पीछे
गंगाजी बहती हुई चलीं। वे
हिमालय की शिलाओं में होकर आगे बढ़े। घने
वनों को पार किया और मैदान में उतर आये। ऋषिकेश पहुंचे और
हरिद्वार आये। आगे बढ़े तो गढ़मुक्तेश्वर पहुंचे।
आगे चलकर गंगाजी ने पूछा, “क्यों भगीरथ,
क्या मुझे तुम्हारी राजधानी के दरवाजे पर
भी चलना होगा?”
भगीरथ ने हाथ जोड़कर कहा, “नहीं माता,
हम आपको जगत की भलाई के लिए
धरती पर लाये हैं।
अपनी राजधानी की शोभा बढ़ाने
के लिए नहीं।”
गंगा बहुत खुश हुई। बोलीं, “भगीरथ, मैं
तुमसे बहुत प्रसन्न हूं। आज से मैं अपना नाम
भी भागीरथी रखे
लेती हूं।”
भगीरथ ने गंगामाई की जय
बोली और वह आगे बढ़े। सोरो, इलाहाबाद, बनारस,
पटना होते हुए कपिल मुनि के आश्रम में पहुंचे। साठ हजार राख
की ढेरियां उनके पवित्र जल में डूब गई। वह आगे
बढ़ीं तो उनको सागर दिखाई दिया। सागर को देखते
ही खिलखिलाकर हंस पड़ीं और
बोलीं, “बेटा भगीरथ, अब तुम लौट जाओ। मैं
यहीं सागर में विश्राम करुंगी।”
तबसे गंगा आकाश से हिमालय पर उतरती हैं। सत्रह
सौ मील
धरती सींचती हुई सागर में
विश्राम करने चली जाती हैं। वह
कभी थकमती नहीं,
अटकती नहीं। वह
तारती हैं, उबारती हैं और भलाई
करती हैं। यही उनका काम है। वह
इसमें सदा लगी रहती हैं।
समाप्त!