Daily Archives: March 10, 2016

મોરબી રજવાડું મોરબી સ્ટેટ

Standard

મોરબી રજવાડું
બ્રિટિશ ભારતનું રજવાડું
૧૬૯૮–૧૯૪૮

image

                                  ધ્વજ

image

Coat Of Arms

• સ્થાપના ૧૬૯૮
• ભારતની સ્વતંત્રતા ૧૯૪૮
વિસ્તાર
• ૧૯૩૧ ૬૨૭ km2 (૨૪૨ sq mi)
વસતિ
• ૧૯૩૧ ૪૨,૬૦૨
ગીચતા ૬૭.૯ /km2  (૧૭૬ /sq mi)

મોરબીના મહારાજા ઠાકુર સાહેબ સર વાઘજી દ્વિતિય રાવજી (૧૮૫૮ – ૧૯૨૨).
મોરબી રજવાડું એ ગુજરાતના કાઠિયાવાડ વિસ્તારમાં આવેલા ઐતહાસિક હાલાર વિસ્તારનું બ્રિટિશ રાજ દરમિયાનનું રજવાડું હતું. ગુજરાતનું હાલનું મોરબી શહેર તેનું પાટનગર હતું.

રાજ્યના છેલ્લા શાસકે ભારતીય સંઘમાં ભળી જવા માટે ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ સંધિ કરી હતી.

ઇતિહાસ

મોરબી રજવાડાની સ્થાપના ૧૬૯૮ની આસપાસ કન્યોજીએ કરી હતી. જ્યારે તેમના પિતાની હત્યા તેમના કાકા પ્રાગમલજી પ્રથમે કરી નાખી, ત્યારે તેઓ ભુજ છોડીને તેમની માતા સાથે નાસીને મોરબી સ્થાયી થયા હતા. ૧૮૦૭માં મોરબી બ્રિટિશ છત્રછાયા હેઠળ આવ્યું. રાજ્ય બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની કાઠિયાવાડ એજન્સીનો ભાગ હતું.

૧૯૪૩માં, ‘જોડાણ યોજના’ હેઠળ મોરબી રજવાડાનો વિસ્તાર વધુ ૩૧૦ ચોરસ કિમી અને ૧૨,૫૦૦ લોકો સાથે વધ્યો હતો, જ્યારે હડાલા તાલુકો, કોટડા-નાયાણી થાણા અને માળિયાનું નાનું રાજ્ય મોરબીમાં ભળી ગયું હતું.

શાસકો
રાજ્યના શાસકોને ‘ઠાકુર સાહેબ’ કહેવાતા. મોરબી રજવાડાનું શાસન જાડેજા વંશના ઉંચા રાજપૂતોના હાથમાં હતું.

ઠાકુર સાહેબો
૧૬૯૮ – ૧૭૩૩ કન્યોજી રાવજી (કચ્છના) (મૃ. ૧૭૩૩)
૧૭૩૩ – ૧૭૩૯ અલિયાજી કન્યોજી (મૃ. ૧૭૩૯)
૧૭૩૯ – ૧૭૬૪ રાવજી અલિયાજી પ્રથમ (મૃ. ૧૭૬૪)
૧૭૬૪ – ૧૭૭૨ પછાનજી રાવજી (મૃ. ૧૭૭૨)
૧૭૭૨ – ૧૭૮૩ વાઘજી પ્રથમ રાવજી (મૃ. ૧૭૮૩)
૧૭૮૩ – ૧૭૯૦ હમિરજી વાઘજી (મૃ. ૧૭૯૦)
૧૭૯૦ – ૧૮૨૮ જયાજી વાઘજી (મૃ. ૧૮૨૮)
૧૮૨૮ – ૧૮૪૬ પૃથિરાજજી જયાજી (મૃ. ૧૮૪૬)

image

૧૮૪૬ – ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૦ રાવજી દ્વિતિય પૃથિરાજજી (જ. ૧૮૨૮ – મૃ. ૧૮૭૦)
૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૦ – ૧૧ જુલાઇ ૧૯૨૨

image

વાઘજી દ્વિતિય રાવજી (જ. ૧૮૫૮ – મૃ. ૧૯૨૨) (૧૬ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૭થી મહારાજા) (૩૦ જુન ૧૮૮૭થી સર વાઘજી દ્વિતિય રાવજી)
૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૦ – ૧ જાન્યુઆરી ૧૮૭૯ વાલીઓ (સંચાલન મંડળ)
– શંભુપ્રસાદ લક્ષ્મીલાલ
– ઝુનઝુનાબાઇ સખીદાસ (૧૮૭૯ સુધી)
૧૧ જુલાઇ ૧૯૨૨ – ૩ જુન ૧૯૨૬

image

લખધીરજી વાઘજી (જ. ૧૮૭૬ – મૃ. ૧૯૫૭)
ઠાકુર સાહેબ મહારાજા
૩ જુન ૧૯૨૬ – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ લખધીરજી વાઘજી (એસ. એ.) (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૩૦થી સર લખધીરજી વાઘજી)

History & Literature

ધ્રોલ રજવાડું ધ્રોલ સ્ટેટ

Standard

ધ્રોલ રજવાડું
બ્રિટિશ ભારતનું રજવાડું
૧૫૯૫–૧૯૪૮

image

                      Coat of arms

image

ચંદ્રસિંહજી દિપસિંહજી

ઇતિહાસ
• સ્થાપના ૧૫૯૫
• ભારતની સ્વતંત્રતા ૧૯૪૮
વિસ્તાર
• ૧૯૦૧ ૭૩૨ km2 (૨૮૩ sq mi)
વસતિ
• ૧૯૦૧ ૨૧,૯૦૬
ગીચતા ૨૯.૯ /km2  (૭૭.૫ /sq mi)

ધ્રોલ રજવાડું બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન ચારે બાજુથી અન્ય રાજ્યોથી ઘેરાયેલ એવું ભારતનું એક રજવાડું હતું.

ઐતહાસિક એવા કાઠિયાવાડના હાલાર વિસ્તારનું ધ્રોલ શહેર તેનું પાટનગર હતું. ધ્રોલ સ્ટેટ બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની કાઠિયાવાડ એજન્સીનું ભાગ હતું. ધ્રોલ રજવાડાના કુટુંબ અને સ્થાપકના ગામો ધ્રોલ ભાયાત તરીકે ઓળખાતા હતા.

ઇતિહાસ

ધ્રોલ રજવાડાની સ્થાપના ૧૫૯૫માં નવાનગર સ્ટેટના સ્થાપક જામ રાવલના ભાઇ જામ હરધોલજીએ કરી હતી. રાજવી કુટુંબ જાડેજા વંશના સૌથી અગ્રણી શાખાના રાજપૂતો હતા, જેઓ શ્રીકૃષ્ણના વંશજ છે.

૧૮૦૭માં ધ્રોલ રજવાડું બ્રિટિશ આશ્રિત રાજ્ય બન્યું. ૧૮૯૯-૧૯૦૦માં પડેલા દુષ્કાળથી રાજ્યની વસતી ૧૮૯૧માં ૨૭,૦૦૭ થી ૧૯૦૧માં ઘટીને ૨૧,૯૦૬ થઇ ગઇ હતી. ૫ ફેબ્રુઆરી ૧૮૪૮ના રોજ રાજ્યના છેલ્લા શાસક ઠાકુર સાહેબ ચંદ્રસિંહજી દિપસિંહજીએ ભારતમાં ભળી જવા માટેની સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

શાસકો
રાજ્યના શાસકોને ‘ઠાકુર સાહેબ’ બિરુદ મળેલું. તેમને ૯ તોપોની સલામીનો હક્ક મળેલો.

ઠાકુર સાહેબો
૧૫૯૫ – …. હરધોલજી
…. – …. જસોજી હરધોલજી
…. – …. બમનયાનજી જસોજી
…. – …. ધોલજી બમનયાનજી પ્રથમ
…. – ૧૬૪૪ મોદીજી હરધોલજી
૧૬૪૪ – ૧૭૦૬ કાલોજી પ્રથમ પંચનજી
૧૭૦૬ – ૧૭૧૨ જુનોજી પ્રથમ કાલોજી
૧૭૧૨ – ૧૭૧૫ કેતોજી જુનોજી
૧૭૧૫ – ૧૭૧૬ કાલોજી દ્વિતિય જુનોજી (મૃ. ૧૭૧૬)
૧૭૧૬ – ૧૭૬૦ વાઘજી જુનોજી
૧૭૬૦ – ૧૭૮૧ જયસિંહજી પ્રથમ વાઘજી
૧૭૮૧ – ૧૭૮૯ જુનોજી દ્વિતિય જયસિંહજી
૧૭૮૯ – …. નાથોજી જુનોજી
…. – ૧૮૦૩ મોદીજી નાથોજી
૧૮૦૩- ૧૮૪૪ ભૂપતસિંહજી મોદીજી
૧૮૪૫- ૧૮૮૬ જયસિંહજી દ્વિતિય ભૂપતસિંહજી (જ. ૧૮૨૪ – મૃ. ૧૮૮૬)
૨૬ ઓક્ટોબર ૧૮૮૬ – ૩૧ જુલાઇ ૧૯૧૪ હરિસિંહજી જયસિંહજી (જ. ૧૮૪૬ – મૃ. ૧૯..)
૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૪ – ૩૧ ઓગસ્ટ ૧૯૩૭ દૌલતસિંહજી હરિસિંહજી (જ. ૧૮૬૪ – મૃ. ૧૯૩૭)
૩૧ ઓગસ્ટ ૧૯૩૭ – ૧૯૩૯ જોરાવરસિંહજી દિપસિંહજી (જ. ૧૯૧૦ – મૃ. ૧૯૩૯)
૧૦ ઓક્ટોબર ૧૯૩૯ – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ચંદ્રસિંહજી દિપસિંહજી (જ. ૧૯૧૨ – મૃ. ….)

History & Literature

દાંતા રજવાડું

Standard

દાંતા રજવાડું
બ્રિટિશ ભારતનું રજવાડું
૧૦૬૧–૧૯૪૮

image

                               ધ્વજ

image

                        Coat of arms

ઇતિહાસ
• સ્થાપના ૧૦૬૧
• ભારતની સ્વતંત્રતા ૧૯૪૮
વિસ્તાર
• ૧૯૦૧ ૮૯૮.૭૩ km2 (૩૪૭ sq mi)
વસતિ
• ૧૯૦૧ ૧૮,૦૦૦
ગીચતા ૨૦ /km2  (૫૧.૯ /sq mi)

દાંતાના મહારાણાનો ધ્વજ
દાંતા રજવાડું બ્રિટિશ શાસન સમયમાં બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી હેઠળની મહી કાંઠા એજન્સીમાં આવતું રજવાડું હતું. તેનું પાટનગર દાંતા હતું, જે હવે ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવે છે.

ઇતિહાસ

image

દાંતા રાજ્યની ટપાલ ટિકિટ
દાંતા રજવાડાની સ્થાપના ૧૦૬૮માં થઇ હતી. રજવાડા પર દાંતા અને સુદાસણાના હિંદુ બારડ (પરમાર) વંશનું શાસન રહ્યું હતું. પરમાર એ રાજપૂત કુળની એક શાખા છે.

ઇસ ૧૨૦૦માં આરબ આક્રમણ પછી પરમારોએ ચંદ્રાવતીને પોતાનું પાટનગર બનાવ્યું હતુ. અલાદ્દીન ખિલજી સાથેના યુદ્ધ પછી તેઓ તરસંગમાં સ્થાયી થયા. ત્યાંથી તેઓ ૩૮૦ વર્ષ પહેલાં દાંતામાં સ્થાયી થયા. દાંતાના છેલ્લા શાસકે ૬ નવેમ્બર ૧૯૪૮ના રોજ ભારત સંઘમાં ભળી જવા માટે સંમતિ દર્શાવી હતી.

દાંતાના રાજવી કુળના વંશજો હાલમાં રાજસ્થાનના માઉન્ટ આબુ નજીક “ભવાની વિલા હેરિટેજ હોમસ્ટે”નું સંચાલન કરે છે.

મહારાણાઓ
૧૬૮૭ – ૧૭૪૩ પૃથ્વીસિંહજી ગજસિંહજી
૧૭૪૩ વિકમદેવજી
૧૭૪૩ – ૧૭.. કરણસિંહજી
૧૭.. – ૧૭.. રતનસિંહજી કરણસિંહજી
૧૭.. – ૧૭૯૫ અભયસિંહજી
૧૭૯૫ – ૧૮૦૦ માનસિંહજી દ્વિતિય અભયસિંહજી
૧૮૦૦ – ૧૮૨૩ જગતસિંહજી અભયસિંહજી
૧૮૨૩ – ૧૮૪૭ નરસિંહજી અભયસિંહજી
૧૮૪૭ – ૧૮૫૯ જાલમસિંહજી નરસિંહજી
૧૮૫૯ – ૧૮૬૦ સરદારસિંહજી જાલમસિંહજી
૧૮૬૦ – ૧૮૭૬ હરીસિંહજી નરસિંહજી (જ. ૧૮૧૭ – મૃ. ૧૮૭૬)
૧ ડિસેમ્બર ૧૮૭૬ – ૧૯૦૮ જસવંતસિંહજી હરીસિંહજી (જ. ૧૮૫૦ – મૃ. ૧૯૦૮)
૧૬ જુન ૧૯૦૮ – ૧૯૨૫ હમીરસિંહજી જસવંતસિંહજી (જ. ૧૮૬૯ – મૃ. ૧૯૨૫)
૨૦ નવેમ્બર ૧૯૨૫ – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ભવાનીસિંહજી હમીરસિંહજી (૨ જાન્યુઆરી ૧૯૩૯ થી સર ભવાનીસિંહજી હમીરસિંહજી) (જ. ૧૮૯૯ – મૃ. ૧૯૬૧)

History & Literature

ભાવનગર સ્ટેટ ભાવનગર રજવાડું भावनगर रियासत

Standard

૧૭૨૩–૧૯૪૮

image

ધ્વજ

image

Coat of arms

ભાવનગર રજવાડાનો નકશો, ૧૯૨૨
ઇતિહાસ
• સ્થાપના ૧૭૨૩
• ભારતની સ્વતંત્રતા ૧૯૪૮
વિસ્તાર
• 1872 ૭,૨૧૦ km2 (૨,૭૮૪ sq mi)
• 1891 ૭,૬૬૯ km2 (૨,૯૬૧ sq mi)
વસતિ
• 1872 ૪,૨૮,૫૦૦
ગીચતા ૫૯.૪ /km2  (૧૫૩.૯ /sq mi)
• 1891 ૪,૬૪,૬૭૧
ગીચતા ૬૦.૬ /km2  (૧૫૬.૯ /sq mi)

ભાવનગર રજવાડું કે ભાવનગર રાજ્ય એ ગુજરાતનાં કાઠીયાવાડ ભૂશીર વિસ્તારમાં આવેલા એક રજવાડાનું નામ હતું. સુર્યવંશી ગોહીલવંશના રાજાઓ આ રજવાડા પર શાસન કરતા આવ્યા છે. તેમનું મુળ વતન મારવાડ હતું. સુર્યવંશી ગોહીલ રાજપુતોને મારવાડમાં તીવ્ર સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડતો હતો. એ કારણે મારવાડ છોડીને ગુજરાત બાજુ આવ્યા. ગુજરાતમાં એમણે સૌ પ્રથમ રાજધાની ઇ.સ. ૧૧૯૪માં સેજકપુર ને બનાવ્યું. ત્યાંથી તેઓ આગળ વધીને ઇ.સ. ૧૨૫૪માં રાણપુરમાં રાજધાની બદલી. ઇ.સ. ૧૩૦૯માં રાજધાની રાણપુરથી ખસેડી ઉમરાળામાં સ્થાપી. ઇ.સ. ૧૫૭૦માં સિહોરમાં રાજધાની સ્થાપી. ૧૭૨૨-૧૭૨૩માં કંથાજી કડાણી અને પીપળાજી ગાયકવાડની સરદારી નીચે ગોહીલોની તે સમયની રાજધાની પર આક્રમણ કર્યુ. હારનો સામનો કરવો પડ્યો એટલે હારનું કારણ સિહોરનું ભૌગોલીક સ્થાન છે એમ માનીને ૧૭૨૩માં સિહોરથી ૩૦ કિલોમિટર દૂર વડવા ગામ પાસે દરીયાકિનારે સંવત ૧૭૭૯ની વૈશાખ સુદ ૩-અખાત્રીજના રોજ મહારાજા ભાવસિંહજી ગોહીલે નવી રાજધાની વસાવી અને એને ભાવનગર તરીકે ઓળખાવ્યું. ૧૮૦૭થી બ્રીટીશ સંરક્ષણ હેઠળનું રાજ્ય બન્યું.

દરિયાઇ વ્યાપારની સાનુકુળતા અને વ્યૂહાત્મક અગત્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને આ સ્થળ પસંદ કરવામાં આવ્યુ હતું. ભાવનગર રાજ્યનો વિસ્તાર કરવામાં વખતસિંહજીનું યોગદાન મોટું છે. આપત્તિના સમયમાં ભાવનગરના રાજવીઓએ પ્રજાને હંમેશા ઉદાર હાથે મદદ કરી છે. ભાવનગરના રાજવીઓ તથા તેમના દિવાનો જેવાકે ગગા ઓઝા, શામળદાસ અને પ્રભાશંકર પટ્ટણી ખૂબ જ પ્રજાવત્સલ હતા.

સત્તાનો ઈતિહાસ

રાજવીઓ

ક્રમ નામ શાસન વર્ષ ખિતાબ
૧ રતનજી(બીજા) (મૃ. ૧૭૦૩) ૧૬૬૦–૧૭૦૩ ઠાકોર સાહેબ
૨ ભાવસિંહજી(પહેલા) રતનજી (૧૬૮૩–૧૭૬૪) ૧૭૦૩–૧૭૬૪ ઠાકોર સાહેબ
૩ અખેરાજજી(બીજા) ભાવસિંહજી (૧૭૧૪–૧૭૭૨) ૧૭૬૪–૧૭૭૨ ઠાકોર સાહેબ
૪ વખતસિંહજી અખેરાજજી (૧૭૪૮–૧૮૧૬) ૧૭૭૨–૧૮૧૬ ઠાકોર સાહેબ
૫ વજેસિંહજી વખતસિંહજી (૧૭૮૦–૧૮૫૨) ૧૮૧૬–૧૮૫૨ ઠાકોર સાહેબ
૬ અખેરાજજી(ત્રીજા)ભાવસિંહજી (૧૮૧૭-૧૮૫૪) ૧૮૫૨–૧૮૫૪ ઠાકોર સાહેબ
૭ જસવંતસિંહજી ભાવસિંહજી (૧૮૨૭–૧૮૭૦) ૧૮૫૪ – ૧૧ એપ્રલ ૧૮૭૦ ઠાકોર સાહેબ
૮ તખ્તસિંહજી જસવંતસિંહજી (૧૮૫૮–૧૮૯૬) ૧૧-એપ્રીલ ૧૮૭૦ – ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૮૯૬ ઠાકોર સાહેબ
ભાવસિંહજી(બીજા) તખ્તસિંહજી (૧૮૭૫–૧૯૧૯) ૨૯-જાન્યુઆરી ૧૮૯૬ – ૧-જાન્યુઆરી ૧૯૧૮ ઠાકોર સાહેબ
૧ જાન્યુ ૧૯૧૮ – ૧૭ જુલાઇ ૧૯૧૯ મહારાજા રાઓલ
૧૦ કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવસિંહજી (૧૯૧૨–૧૯૬૫) ૧૭-જુલાઇ ૧૯૧૯ – ૧૫ ઓગષ્ટ ૧૯૪૭ મહારાજા રાઓલ
૧૧ વિરભદ્રસિંહજી કૃષ્ણકુમારસિંહજી ગોહીલ (૧૯૩૨–૧૯૯૪) ^ ૧-એપ્રિલ-૧૯૬૫ થી ૨૬-જુલાઇ-૧૯૯૪ મહારાજા રાઓલ
૧૨ વિજયરાજસિંહજી વિરભદ્રસિંહજી ગોહીલ (૧૯૬૮) ^ ૨૬-જુલાઇ-૧૯૯૪ થી હાલમાં જીવિત મહારાજા રાઓલ
^ સત્તા-વિહીન-પદવી

જાણીતા કારભારીઓ
પરમાનંદદાસ મહેતા
ગૌરીશંકર ઉદયશંકર ઓઝા‎‎ (૧૮૪૬ – ૧૮૭૭)
શામળદાસ પરમાનંદદાસ મહેતા (૧૮૭૭–૧૮૮૪)
વિઠ્ઠલદાસ શામળદાસ મહેતા (૧૮૮૪–૧૯૦૦)
પ્રભાશંકર દલપતરામ પટ્ટણી (૧૯૦૦ –૧૯૩૭)
અનંતરાય પ્રભાશંકર પટ્ટણી (૧૯૩૭ – જાન્યુવારી ૧૯૪૮)

ભૂગોળ

ભાવનગર રાજ્ય ૧૦ મહાલ અથવા પરગણાનું બનેલું હતું.

દસક્રોહી
સિહોર
મહુવા
કુંડલા
લીલીયા
ઉમરાળા
બોટાદ
ગઢડા
ભાલ
તળાજા

વસતિની માહિતિ

૧૮૭૨ની ભાવનગર રાજ્યની વસતી આ પ્રમાણે હતી.

જ્ઞાતિ પેટા જ્ઞાતિ વસતિ
વૈશ્નવ રામાનુજ ૭૮૨૪
વૈશ્નવ વલ્લભાચાર્ય ૧૧૭૩૭૨
વૈશ્નવ કબીર પંથી ૧૯૫૬૨
વૈશ્નવ માધવાચાર્ય —
વૈશ્નવ સ્વામીનારાયણ ૫૦૮૬૧
શૈવપંથી શંકર સમર્થકો ૯૭૮૧૦
શૈવપંથી લિંગાયત —
જૈન — ૪૬૯૪૮
પારસી શહેનશાહી ૪૪
પારસી કદમી ૧૮
મુસલમાન શીયા ૮૩૭૭
મુસલમાન સુન્ની ૨૮૪૦૧
અન્ય — ૫૦૮૬૦
કુલ ૩,૯૧,૨૩૭

નાણું અને વેપાર

૮મી સપ્ટેમ્બર ૧૮૪૦ના દિવસે ભાવનગર રાજ્યના ઠાકોર વજેસિંગ અને બ્રીટીશ સત્તા વચ્ચે થયેલા કરાર મુજબ ભાવનગરનું ચલણી નાણું ઇમ્પિરીયલ રૂપીયો હતું. એ પહેલા ભાવનગરનાં ચલણ છાપખાનામાં ભાવનગર રાજ્ય પોતાના તાંબા અને ચાંદીના સિક્કા છાપતું હતું

History & Literature

ભાવસિંહજી દ્વિતીય ભાવનગર

Standard

ભાવસિંહજી દ્વિતિય

કર્નલ મહારાજા રાવ સર શ્રી ભાવસિંહજી દ્વિતિય તખ્તસિંહજી, KCSI (૨૬ એપ્રિલ ૧૮૭૫ – ૧૬ જુલાઇ ૧૯૧૯) ગોહિલ વંશના મહારાજા હતા જેમણે ભાવનગર પર ૧૮૯૬ થી ૧૯૧૯ સુધી શાસન કર્યું હતું.

પ્રારંભિક જીવન

તેઓ તખ્તસિંહજીના સૌથી મોટા પુત્ર હતા અને તેમનો જન્મ ૨૬ એપ્રિલ, ૧૮૭૬ના રોજ થયો હતો. તેમનું શિક્ષણ રાજકુમાર કોલેજ, રાજકોટ ખાતે થયું હતું.

તેઓ રજી બોમ્બે લાન્સર્સ સાથે જોડાયેલા હતા અને ભાવનગર સ્ટેટ ફોર્સિસમાં ૧૮૯૪-૧૮૯૬ દરમિયાન કર્નલનો હોદ્દો ધરાવતા હતા. તેમને ૧૯૧૮માં લેફ્ટનન્ટ કર્નલનો હોદ્દો મળ્યો હતો.

લગ્ન

ભાવસિંહજીના પ્રથમ લગ્ન દેવગઢબારિયાના દેવકુંવરબા સાથે થયા હતા અને આ લગ્નથી તેમને પુત્રી હતી. દેવકુંવરબાના મૃત્યુ પછી તેઓ ખીરસરાના નંદકુંવરબા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. બીજા લગ્નથી તેમને કૃષ્ણ કુમારસિંહ ૧૯૧૨માં થયા હતા. જેમણે ભાવસિંહજી પછી ગાદી સંભાળી હતી.

સત્તારોહણ

તેમણે દેવરગઢ પેલેજ, ભાવનગર ખાતે ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૬ના રોજ ગાદી (તાજ) સંભાળી હતી.

શાસન

તેમણે સુધારાવાદી શાસક તરીકે નામ મેળવ્યું અને તેમના પિતા તખ્તસિંહજી દ્વારા શરૂ કરેલા આધુનિકીકરણ અને વિકાસના કાર્યક્રમો ચાલુ રાખ્યા. તેમના શાસન દરમિયાન ૧૯૦૦માં રાજ્યે ભયંકર દુષ્કાળનો સામનો કર્યો અને તેમણે આ દરમિયાન રાજ્યના અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોના જાતે મુલાકાત લીધી. દુષ્કાળમાં રાહત માટે તેમણે બધી ન એકઠી કરેલ આવકને મફત ભેટો તરીકે વહેંચી. ભવિષ્ય માટે તેમણે મોટા તળાવનું બાંધકામ આ સમય દરમિયાન કરાવ્યું.

ભાવનગર સ્વ-રાજ્યનું બંધારણ ધરાવતું પ્રથમ રાજ્ય હતું જેમાં લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ થતું હતું. તેમાં ખેડૂતો, વેપારીઓ, ચૂંટાયેલ નગરસમિતિના સભ્યો અને જાગીરદારોનો સમાવેશ થતો હતો.

વધુમાં, તેમણે ૧૯૧૨માં પોતાના રાજ્યના દલિતો માટે પ્રથમ હરિજન શાળાની શરૂઆત કરી હતી અને ઇંગ્લેન્ડ, અમેરિકા અને જાપાનમાં ખાસ કરીને ચિકિત્સા અને વિજ્ઞાનના વધુ અભ્યાસની મદદ માટે શિષ્યવૃત્તિઓની શરૂઆત કરી હતી.

દુષ્કાળની રાહત માટે તેમણે ૧૯૦૨માં ભાવનગર દરબાર બેંકની સ્થાપના કરી હતી, જે ખેડૂતો અને વેપારીઓને સહાય કરતી હતી અને સહકારી મંડળીની શરૂઆત કરી. આ બેંકની સ્થાપના તેમણે અને ભાવનગરના પ્રધાન મંત્રી સર પ્રભાશંકર પટ્ટણીએ કરી હતી જે પછીથી સ્ટેટ બેંક ઓફ સૌરાષ્ટ્રમાં વિસ્તરી.

તેમને નાઇટ કમાન્ડર ઓફ ધ ઓર્ડર ઓફ ધ સ્ટેટ ઓફ ઇંડિયાનો ખિતાબ ૧૯૦૪માં મળ્યો હતો.

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રિટિશ લશ્કરને મદદ કરવા માટે ભાવનગરનું લશ્કર મોકલવામાં આવ્યું હતું. ભાવસિંહજી અને તેમની પત્નિએ ૧૯૧૬માં પોતાના અંગત ફાળાથી યુદ્ધમાં ઘાયલ થયેલા સૈનિકોની સારવાર માટે ભાવનગર વોર હોસ્પિટલ બનાવી હતી અને સૈનિકોને સ્ટેટ વોર મેડલ એનાયત કર્યા હતા.

વિદ્વતા

તેઓ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં વિદ્વાન હતા. તેમણે સંગીત માળાના ચાર ભાગો સંપાદિત કર્યા હતા, જે ભારતીય છોડોના વૈધકિય ગુણધર્મોનું સંકલન હતું. તેમણે ભારતીય આયુર્વેદ પર પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું હતું. વધુમાં તેમણે હોમરના મહાકાવ્ય ઇલિયાડનું ભાષાંતર કર્યું હતું. તેઓ રાજકોટની રાજકુમાર કોલેજની સંચાલન સમિતિમાં હતા અને રાજકુમાર કોલેજના ચાલીસ વર્ષો (૧૯૧૧)નું સાત ભાગમાં પ્રકાશન કર્યું હતું.

ભારતીય સંગીતમાં સોલ-ફા નોટેશન પદ્ધતિની શરૂઆત મોટાભાગે તેમના પ્રયત્નોથી થઇ હતી.

મૃત્યુ

તેઓ ૧૬ જુલાઇ ૧૯૧૯ના રોજ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પછી તેમના પુત્ર કૃષ્ણ કુમારસિંહ ભાવસિંહે ભાવનગર સ્ટેટની ગાદી સંભાળી.

સન્માન

દિલ્હી દરબાર સુવર્ણ ચંદ્રક – ૧૯૦૩
નાઇટ કમાન્ડર ઓફ ધ ઓર્ડર ઓફ ધ સ્ટાર ઓફ ઇંડિયા – ૨૪ જુન ૧૯૦૪
મહારાજા બહાદુરનો ખિતાબ, ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૦૯ (પછીથી યુદ્ધ દરમિયાનની સેવાઓ માટે ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૧૮થી વંશપરંપરાગત)
દિલ્હી દરબાર સુવર્ણ ચંદ્રક – ૧૯૧૧

સ્મારકો

તેમના પુત્ર સર કૃષ્ણકુમારસિંહજી વડે સર ભાવસિંહજી પોલિટેકનિક ઇન્સ્ટિટ્યુટની ૧૯૩૨માં સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જે ૧૯૪૯થી કાર્યરત થઇ.

History & Literature

કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ

Standard

કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ

image

જન્મની વિગત : ૧૯ મે, ૧૯૧૨
ભાવનગર, ગુજરાત
મૃત્યુની વિગત : ૨ એપ્રિલ, ૧૯૬૫
ભાવનગર, ગુજરાત
રહેઠાણ : નિલમબાગ પેલેસ, ભાવનગર
રાષ્ટ્રીયતા : ભારતીય
નાગરીકતા : ભારતીય
સક્રિય વર્ષ : ૧૯૧૯ થી ૧૯૬૫
વતન : ભાવનગર, ગુજરાત
ખિતાબ : કમાંડર, હીઝ હાઇનેસ, મહારાજા રાવ શ્રી, ભાવનગર સ્ટેટના મહારાજા, કે.સી.એસ.આઇ
ધર્મ : હિંદુ
જીવનસાથી : મહારાણી શ્રીમતી વિજયાબાકુંવરબા
સંતાન : વિરભદ્રસિંહજી, શિવભદ્રસિંહ, હંસાકુંવરબા, દિલહરકુંવરબા, રોહિણીકુંવરબા
માતા-પિતા : મહારાણી નંદકુંવરબા – મહારાજા ભાવસિંહજી ગોહિલ (બીજા)

ભાવનગર રાજ્યના છેલ્લા રાજવી કૃષ્ણકુમારસિંહ નો જન્મ ૧૯ મે, ૧૯૧૨ ના રોજ થયો હતો. તેઓ મહારાજા ભાવસિંહ ગોહિલ (બીજા) ના ઉત્તરાધિકારી તરીકે ગાદીએ આવ્યા હતા. સ્વતંત્ર ભારતના એકીકરણ કરવા માટે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને સૌ પ્રથમ પોતાનું રાજ્ય આપ્યું હતું. ત્યાર બાદ તેઓ મદ્રાસના ગવર્નર તરીકે નિમાયા હતા

શરુઆતનું જીવન

કૃષ્ણકુમારસિંહનો જન્મ ૧૯ મે ૧૯૧૨ના રોજ ભાવનગરમાં થયો હતો. તેઓ મહારાજા ભાવસિંહ (દ્વિતિય) (૧૮૭૫-૧૯૧૯, શા. ૧૮૯૬-૧૯૧૯)ના જ્યેષ્ઠ પુત્ર અને તેમની ગાદીનાં વારસ હતા. કૃષ્ણકુમારસિંહએ તેમના પિતાનાં અવસાન બાદ ૧૯૧૯માં ભાવનગરની ગાદી સંભાળી ત્યારે તેમની ઉંમર ફક્ત ૭ વર્ષની હતી, તેઓએ અંગ્રેજ હકુમત હેઠળ ૧૯૩૧ સુધી શાસનની ધુરા સંભાળી હતી.

રાજગાદી

ક્રુષ્ણકુમારસિંહએ પોતાના પિતા અને દાદા દ્વારા શરુ કરાયેલા સુધારાના કામો, જેવા કે રાજ્યમાં વેરા વસૂલાતની પદ્ધતિમાં સુધારા, ગ્રામ-પંચાયતોની અને ભાવનગર રાજ્યની “ધારાસભા” ની રચના વગેરે આગળ ધપાવ્યા. પ્રગતિમય શાસનને લીધે એમને ઈ.સ. ૧૯૩૮ ના વર્ષમાં કે.સી.એસ.આઈ.ના ઈલ્કાબથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. છતાં તેઓ હંમેશા “ભારતની સ્વતંત્રતા” માટે કટીબદ્ધ રહ્યા હતા અને એટલે જ ભારત સ્વતંત્ર થતાની સાથે ભારતીય ગણતંત્રના કાઠિયાવાડ રાજ્ય સાથે પોતાનું રાજ્ય ભેળવી દેનારા પ્રથમ રાજવી હતા.

અંગત જીવન

બાર તેર વર્ષની ઉંમરે ભાવનગર આવેલા ગાંધીજી સાથે કૃષ્ણકુમારસિંહની મુલાકાત યોજાઈ, જેમનાથી તેઓ ઘણા પ્રભાવિત થયા હતા. પ્રભાશંકર પટ્ટણીના સાનિઘ્ય અને માર્ગદર્શન તેમનું ઘડતર બળ બની રહ્યા. રાજકોટની રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યા પછી કૃષ્ણકુમારસિંહને ઇંગ્લેન્ડની વિખ્યાત પબ્લીક સ્કૂલ હેરોમાં મૂકવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં ત્રણ વર્ષ અભ્યાસ કરી ક્રિકેટ, ફૂટબોલ, નિશાનબાજી વગેરેનો શોખ કેળવ્યો. ઈ.સ. ૧૯૩૧માં કૃષ્ણકુમારસિંહ પુખ્ત વયનાં થતાં રાજ્ય વહીવટની ઘૂરા સંભાળી લીધી. તે જ વરસે ગોંડલના યુવરાજ ભોજરાજનાં પુત્રી વિજયાબા સાથે તેમનાં લગ્ન લેવાણાં. ઈ.સ. ૧૯૩૧ માં મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહના લગ્ન ગોંડલનાં મહારાજા ભોજિરાજસિંહના પુત્રી અને મહારાજા ભગવતસિંહજીના પૌત્રી વિજયાબાકુંવરબા સાથે થયા. આ લગ્નથી એમને બે પુત્રો અને ત્રણ પુત્રીઓ મળીને પાંચ સંતાનો થયા.

૧ વિરભદ્રસિંહ કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ (માર્ચ ૧૪, ૧૯૩૨ થી જુલાઇ ૨૬, ૧૯૯૪)
૨ શિવભદ્રસિંહ કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહિલ (ડિસેમ્બર ૨૩, ૧૯૩૩ થી હાલમાં હયાત)
૩ હંસાકુંવરબા (જુલાઇ ૨૫, ૧૯૪૧ થી હાલમાં હયાત) હાલમાં અજયગઢના રાજમાતા
૪ દિલહરકુંવરબા (નવેમ્બર ૧૯, ૧૯૪૨ થી હાલમાં હયાત) હાલમાં પન્નાના મહારાણી
૫ રોહિણીકુંવરબા (ઓક્ટોબર ૮, ૧૯૪૫ થી હાલમાં હયાત) હાલમાં કચ્છના પૂર્વ મહારાણી

જીવનનાં પાછલા વર્ષોમાં

ઇ.સ. ૧૯૪૮માં કૃષ્ણકુમારસિંહ મદ્રાસના પ્રથમ ભારતીય રાજ્યપાલ બનવાનું બહુમાન મેળવ્યું. એજ વર્ષે એમને રોયલ ભારતિય નૌકાદળના માનદ્દ કમાન્ડર પણ બનાવાયા. ભાવનગરમાં આવેલા નંદકુંવરબા ક્ષત્રિય કન્યા વિદ્યાલયના પ્રમુખ તરીકે અને યુનાઇટેડ સર્વિસીઝ ઈંસ્ટિટ્યુટ ઑફ ઈન્ડિયાના વાઈસ-પેટ્રન તરીકે પણ કાર્ય કર્યુ. ૨ એપ્રિલ ૧૯૬૫ના દિવસે ૫૨ વર્ષની ઊંમરે અને ૪૬ વર્ષના શાસનકાળ પછી એમનું ભાવનગરમાં જ અવસાન થયુ.

ભાવનગર યુનિવર્સિટી હવે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવનગર યુનિવર્સિટી તરીકે ઓળખાય છે, આ અંગેનું વિધેયક મંગળવારે ગુજરાત વિધાનસભામાં વર્ષ ૨૦૧૨માં સર્વાનુમતે પસાર થયું હતું. જેને લીધે ભાવનગર યુનિવર્સિટી અધિનિયમ પણ હવે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી અધિનિયમ તરીકે ઓળખાય છે. ઉલ્લેખનીય છે કે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહએ કરેલા અભુતપૂર્વ(સંદર્ભ આપો) ધાર્મિક-સાહિત્યિક-શૈક્ષણિક-સામાજિક પ્રદાન બદલ તેઓને માનાંજલી અર્પવા માટે આ યુનિવર્સિટીની એક્ઝિક્યુટીવ કાઉન્સિલ દ્વારા આ નામાભિધાન અંગેનો ઠરાવ કર્યો હતો. તેના અનુસંધાનમાં આ વિધેયક છેક ૨૦૧૨માં વિધાનસભામાં રજૂ થયું હતું અને સર્વાનુમતે પસાર થયું.

લોકચાહના

મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભારતના એકમાત્ર એવા રાજા હતા કે જે પ્રજામાં અપાર લોકચાહના ધરાવતા હતા. તેઓના નામની આગળ માત્ર મહારાજા કે રાજવી નહીં પરંતુ પ્રાતઃસ્મરણીય એવું બિરૂદ લગાડવામાં આવે છે. ભાવનગરના ગૌરીશંકર તળાવ એટલે કે બોરતળાવને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી અને સમગ્ર રાજવી પરિવારની અનમોલ ભેટ અને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીની દીર્ઘદૃષ્ટિનો ઉમદા નમૂનો ગણવામાં આવે છે. ભાવનગરના રાજવી પરિવારે કોઈપણ નદી કે નાળા પર આધારીત નહીં પરંતુ માળનાથના ડુંગરામાંથી ભીકડા કેનાલ દ્વારા વરસાદી પાણી લાવીને ઉભુ કરેલું આ ગૌરીશંકર તળાવ તેની આ બાબત માટે તો અજોડ છે જ સાથે ભાવનગર માટે ગૌરવરૂપ પણ છે.

હિન્દુસ્તાનને આઝાદી બાદ અખંડ રાષ્ટ્ર તરીકે જોવાના સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના સ્વપ્નને સૌ પ્રથમ સાકાર કરવામાં ભાવનગરના પ્રાત: સ્મરણિય મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ અપ્રતિમ યોગદાન આપ્યું. તેઓએ ૧૫મી જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના રોજ પોતાની સઘળી સંપત્તિ સાથે ભાવનગર રાજ્ય રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીજીના ચરણે ધરણી દઈ પ્રથમ પુનિત આહૂતિ આપી.

તો આઝાદી બાદ ઈ.સ. ૧૯૪૮માં મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી નવા અસ્તિત્વમાં આવેલા મદ્રાસ રાજ્યના ગવર્નર તરીકે નિમાયા ત્યારે માસિક એક રૂપિયાનું પ્રતિક માનદ્દ વેતન સ્વીકારી પ્રજાસેવાનો અને ત્યાગનો ઉત્તમ દાખલો બેસાડયો જે આજે જાહેર જીવનમાં જોવા મળતો નથી. બાળપણમાં જ માતાપિતા ગુમાવી ચૂકેલા મહારાજા એકાંતપ્રિય અને વિચારશીલ બન્યા હતા. કુશળ રાજનીતિજ્ઞ, અભ્યાસી અને દૂરંદેશી ધરાવનાર પ્રભાશંકર પટ્ટણી દ્વારા તેમનું ઘડતર થયું હતું. વિશાળ વાચન, સરળ જીવન, કુદરતપ્રેમ અને સ્વતંત્ર દષ્ટિના કારણે ભારતના બદલાઈ રહેલા ઇતિહાસનાં પગરણ તેઓ પિછાની શક્યા. આવી દૂરંદેશી અને વાસ્તવની સમજ બહુ ઓછા રાજવીઓમાં હતી. આથી સૌરાષ્ટ્રના રાજવીઓમાં તો તેમનું વ્યક્તિત્વ અનેક રીતે જુદું પડતું હતું.

આઝાદી વખતે

સૌરાષ્ટ્રનાં ૨૨૨ રજવાડાંઓમાં કે દેશભરમાં પણ ગાંધીજીને અને દેશકાળને સમજીને ઇતિહાસનાં પરિવર્તનોને પારખનારા રાજવીઓ ઓછા હતા. મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી તેમાં અપવાદરૂપ હતા. દેશને સ્વતંત્રતા મળી ગઈ, પાકિસ્તાન જુદું પડી ગયું, પણ દેશી રાજ્યોનો પ્રશ્ન હજી ઉકેલાયો નહોતો. કેટલાયે રાજવીઓ સ્વતંત્ર બની સત્તા ટકાવી રાખવાનાં સપનાં સેવી રહ્યા હતા. કાયદે આઝમ ઝીણા અને તેમના સાથીદારો પાકિસ્તાનમાં જોડાઈ જવા રાજવીઓને લલચાવી રહ્યા હતા. કૃષ્ણકુમારસિંહજીને રાજવીઓનાં જૂથોમાં જોડાવાનો આગ્રહ થતો હતો. પણ તેમણે પ્રજાને જવાબદાર તંત્ર આપવાની વિચારણા શરૂ કરી હતી. ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭માં તેમણે નિર્ણય કરી લીધો. દીવાન અનંતરાય પટ્ટણી હાજર નહોતા. બળવંતરાય મહેતા પણ દિલ્હી ગયા હતા. તેમણે બીજા રાજકીય અગ્રણી જગુભાઈ પરીખને બોલાવીને જણાવ્યું કે પોતે ભાવનગરની પ્રજાને જવાબદાર રાજતંત્ર આપી દેવાનો નિર્ણય કરી લીધો છે. જગુભાઈએ તેમનો નિર્ણય આવકારીને આનંદ વ્યક્ત કર્યો તથા દિલ્હી જઈ સરદારસાહેબને મળવા અભિપ્રાય આપ્યો. મહારાજાએ તેમનો અભિપ્રાય સાંભળી લીધો.

તે પછી તેમણે જાતે નિર્ણય કર્યો કે દિલ્હી જઈ ગાંધીજીને મળવું. તેમણે ગઢડાથી શેઠ મોહનલાલ મોતીચંદને બોલાવ્યા. તેમને કામ સોંપ્યું કે દિલ્હી જઈ ગાંધીજી સાથેની પોતાની મુલાકાતની વિગતો નક્કી કરી આવે. ગાંધીજીએ આપેલી તારીખ પ્રમાણે મહારાજા ૧૭ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭ના રોજ રાત્રે ૧૧ વાગ્યે મળવા ગયા. મનુબહેન ગાંધીએ ‘દિલ્હીમાં ગાંધીજી’ ભા.૧ માં મહારાજાની ગાંધીજી સાથેની મુલાકાતનું વર્ણન આપ્યું છે. સમય નજીક જણાતાં ગાંધીજીએ મનુબહેનને બહાર કાર સામે જઈ મહારાજાને માનપૂર્વક લઈ આવવા જણાવ્યું. જ્યારે મહારાજા તેમના ખંડમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે તેઓ પોતાના હાથમાં મધ અને લીંબુ સાથેના પાણીનો પ્યાલો હતો તે મનુબહેનના હાથમાં સોંપી ઊભા થઈ ગયા. અને મહારાજાને સ્વાગતમાં નમસ્કાર કર્યા. દીવાન અનંતરાય પટ્ટણી સાથે હતા, પણ મહારાજાએ ગાંધીજીને એકલા જ મળીને વાતચીત કરી હતી. મહારાજાએ ગાંધીજીને નમ્રતાપૂર્વક જણાવ્યું કે મારું રાજ્ય હું આપનાં ચરણોમાં સોંપી દઉં છું. મારું સાલિયાણું, ખાનગી મિલકતો વગેરે અંગે આપ જે નિર્ણય કરશો તે જ હું સ્વીકારીશ. આપની આજ્ઞા પ્રમાણે જ બધું કરીશ. ગાંધીજી મહારાજાની આવી ઉદાર અને ઉમદા રજૂઆતથી ખૂબ રાજી થયા. છતાં પૂછ્યું, ‘આપનાં રાણીસાહેબ અને ભાઈઓને પૂછ્યું છે ?’ મહારાજાનો જવાબ હતો કે મારા નિર્ણયમાં તેમનો અભિપ્રાય પણ આવી જાય છે. ગાંધીજીએ આ અંગે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને મળી વિગતે વાત કરવા જણાવ્યું.

મહારાજા દિલ્હી રોકાયા હતા અને સરદારસાહેબ, જવાહરલાલ નહેરુ, લોર્ડ માઉન્ટબેટન વગેરે સૌ પદાધિકારીઓને મળ્યા હતા. ફરી ગાંધીજીને મળવા જતા હતા ત્યારે અન્ય આવેલા રાજવીઓને કહેતા કે તમે પૂછતા હતાને કે અમારે હવે શી રીતે વરતવું ? તો તમે ભાવનગરના આ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીનું ઉદાહરણ લો અને તેમણે જે રસ્તો લીધો તેવો તમે પણ લો તેવી મારી ભલામણ છે. મનુબહેને પાછળથી ગાંધીજીને પૂછેલું : ‘બાપુ, આપની પાસે તો વાઈસરોય જેવા ઘણા મોટા લોકો આવે છે. પણ આપ ક્યારેય ઊભા થતા નથી અને કાર સામે જવાનું કહેતા નથી. તો આ મહારાજા તેમાં અપવાદ કેમ ?’ ગાંધીજીએ કહ્યું : ‘મનુ, તું જાણે છે ના કે હું ભાવનગરની શામળદાસ કોલેજમાં ભણ્યો છું. એટલે એક વખતનો પ્રજાજન કહેવાઉં. તે મહારાજા છે. એટલે મારે તેમને માન આપવું જોઈએ.’ આવા મહાન હતા ભાવનગરના મહારાજા અને ખરા અર્થમાં પ્રજાહદૃયસમ્રાટ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી.

ખિતાબ

ક્રમ સમયગાળો વર્ણન
૧ ૧૯૧૨-૧૯૧૯ મહારાજા કુમાર શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી સાહેબ ગોહિલ, ભાવનગરના યુવરાજ સાહેબ
૨ ૧૯૧૯-૧૯૩૭ હીઝ હાઇનેસ મહારાજા રાઓલ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી સાહેબ, ભાવનગર સ્ટેટના મહારાજા
૩ ૧૯૩૭-૧૯૩૮ લેફ્ટનંટ હીઝ હાઇનેસ મહારાજા રાઓલ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી સાહેબ, ભાવનગર સ્ટેટના મહારાજા
૪ ૧૯૩૮-૧૯૪૩ લેફ્ટનંટ હીઝ હાઇનેસ મહારાજા રાઓલ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી સાહેબ, ભાવનગર સ્ટેટના મહારાજા, કે.સી,એસ.આઇ.
૫ ૧૯૪૩-૧૯૪૫ કેપ્ટન હીઝ હાઇનેસ મહારાજા રાઓલ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી સાહેબ, ભાવનગર સ્ટેટના મહારાજા, કે.સી,એસ.આઇ.
૬ ૧૯૪૫-૧૯૪૬ લેફ્ટનંટ-કર્નલ હીઝ હાઇનેસ મહારાજા રાઓલ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી સાહેબ, ભાવનગર સ્ટેટના મહારાજા, કે.સી,એસ.આઇ.
૭ ૧૯૪૬-૧૯૪૮ કર્નલ હીઝ હાઇનેસ મહારાજા રાઓલ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી સાહેબ, ભાવનગર સ્ટેટના મહારાજા, કે.સી,એસ.આઇ.
૮ ૧૯૪૮-૧૯૬૫ કમાંડર હીઝ હાઇનેસ મહારાજા રાઓલ શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી સાહેબ, ભાવનગર સ્ટેટના મહારાજા, કે.સી,એસ.આઇ.

સન્માન

ક્રમ સમયગાળો વર્ણન
૧ ૧૯૩૫ કીંગ જ્યોર્જ ૪ રજત જયંતિ ચંદ્રક
૨ ૧૯૩૭ કીંગ જ્યોર્જ ૫ કોરોનેશન ચંદ્રક
૩ ૧૯૩૮ કે. સી. એસ્. આઇ. (Knight Commander of the Order of the Star of India)
૪ ૧૯૩૯-૧૯૪૫ યુદ્ધ માટેનો ચંદ્રક
૫ ૧૯૪૫ રક્ષણ માટેનો ચંદ્રક
૬ ૧૯૪૭ ભારતની આઝાદી માટેનો ચંદ્રક
૭ ૨૦૧૨ ગુજરાત વિધાનસભાએ વિધેયક પસાર કરીને ભાવનગર યુની. નું નામાભિધાન મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી યુની. કર્યુ.

History & Literature

વઢવાણ રજવાડું વઢવાણ સ્ટેટ

Standard

વઢવાણ રજવાડું
બ્રિટિશ ભારતનું રજવાડું
૧૬૩૦–૧૯૪૮

image

                            ધ્વજ

image

                        Coat of arms

સૌરાષ્ટ્રમાં વઢવાણ રજવાડાનું સ્થાન
ઇતિહાસ
• સ્થાપના ૧૬૩૦
• ભારતીય સંઘમાં વિલિનીકરણ ૧૯૪૮
વિસ્તાર
• ૧૯૩૧ ૬૨૭ km2 (૨૪૨ sq mi)
વસતિ
• ૧૯૩૧ ૪૨,૬૦૨
ગીચતા ૬૭.૯ /km2  (૧૭૬ /sq mi)
આ લેખ ની કેટલીક માહિતી પબ્લિક ડોમેઇન જ્ઞાનકોશ 1911 Encyclopædia Britannica માંથી લેવાયેલી છે.
વઢવાણ રજવાડું બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ગુજરાતમાં આવેલું એક રજવાડું હતું. ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલું વઢવાણ શહેર તેનું પાટનગર હતું. તેના છેલ્લાં શાસકે ભારતીય સંઘ સાથે ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ના રોજ ભારતમાં ભળી જવા માટે સંધિ કરી હતી.

ઇતિહાસ

વઢવાણની સ્થાપના આશરે ૧૬૩૦માં થઇ હતી. તે ૧૮૦૭માં બ્રિટિશ શાસનની હેઠળ આવ્યું. વઢવાણ પર ઝાલા વંશના રાજપૂતો રાજ્ય કરતા હતા. રાજ્યના રાજવીઓને ‘ઠાકુર સાહેબ’ કહેવાતા હતા.

રાજવીઓ
ઠાકુર સાહેબ
૧૬૮૧ – ૧૭૦૭ ભગતસિંહજી ઉદયસિંહજી
૧૭૦૭ – ૧૭૩૯ અર્જણસિંહજી માધવસિંહજી (મૃ. ૧૭૩૯)
૧૭૩૯ – ૧૭૬૫ સબલસિંહજી અર્જણસિંહજી બીજા (મૃ. ૧૭૬૫)
૧૭૬૫ – ૧૭૭૮ ચંદ્રસિંહજી સબલસિંહજી (મૃ. ૧૭૭૮)
૧૭૭૮ – ૧૮૦૭ પૃિથિરાજજી ચંદ્રસિહંજી (મૃ. ૧૮૦૭)
૧૮૦૭ – ૧૮૨૭ જાલમસિંહજી પૃિથિરાજજી (મૃ. ૧૮૨૭)
૧૮૨૭ – ૧૮૭૫ રાયસિંહજી જાલમસિંહજી (મૃ. ૧૮૭૫)
૧૮૭૫ – 5 મે ૧૮૫૫ દાજીરાજજી ચંદ્રસિંહજી (જ. ૧૮૬૧ – મૃ. ૧૮૫૫)
૨૦ મે ૧૮૫૫ – ૨૫ મે ૧૯૧૦ બાલસિંહજી ચંદ્રસિંહજી (જ. ૧૮૬૩ – મૃ. ૧૯૧૦)
૨૫ મે ૧૯૧૦ – ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૮ જશવંતસિંહજી બેચરસિંહજી (મૃ. ૧૯૧૮)
૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૮ – ૧૯૩૪ જોરાવરસિંહજી જશવંતસિંહજી (જ. ૧૮૯૯ – મૃ. ૧૯૩૪)
૧૯૩૪ – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ સુરેન્દ્રસિંહજી જોરાવરસિંહજી (જ. ૧૯૨૨ – મૃ. ૧૯૮૩)

History & Literature

વાંસદા સ્ટેટ વાંસદા રજવાડું

Standard

બ્રિટિશ ભારતનું રજવાડું
૧૭૮૧–૧૯૪૮

image

                                 ધ્વજ

image

                      Coat of arms

વાંસદા અને ધરમપુર રજવાડાં, ૧૮૯૬
ઇતિહાસ
• સ્થાપના ૧૭૮૧
• ભારતની સ્વતંત્રતા ૧૯૪૮
વિસ્તાર
• ૧૯૦૧ ૫૫૭ km2 (૨૧૫ sq mi)
વસતિ
• ૧૯૦૧ ૩૯,૨૫૬
ગીચતા ૭૦.૫ /km2  (૧૮૨.૫ /sq mi)
આ લેખ ની કેટલીક માહિતી પબ્લિક ડોમેઇન જ્ઞાનકોશ 1911 Encyclopædia Britannica માંથી લેવાયેલી છે.

ઇમ્પિરિઅલ ગેઝેટર ઓફ ઇન્ડિયામાં વાંસદા રજવાડું
વાંસદા રજવાડું એ બ્રિટિશ રાજ સમયનું ભારતનું એક રજવાડું હતું. તે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની સુરત એજન્સી હેઠળ હતું.

વાંસદા રજવાડાની સ્થાપના ૧૭૮૧માં વીરસિંહજીએ કરી હતી અને તેનું પાટનગર વાંસદા હતું. તેના શાસકો સોલંકી વંશના રાજપૂત હતા. વાંસદાના છેલ્લા શાસકે ભારતીય સંઘમાં ભળી જવા માટે ૧૦ જુન ૧૯૪૮ના રોજ સંમતિ દર્શાવી હતી.

શાસકો
૧૮૨૯ પછી વાંસદાના શાસકોને “મહારાજા સાહેબ”નું બિરુદ મળ્યું હતું.

…. – ૧૭૦૧ ઉદયસિંહજી દ્વિતિય
૧૭૦૧ – ૧૭૧૬ વીરસિંહજી પ્રથમ (મૃ. ૧૭૧૬)
૧૭૧૬ – ૧૭૩૯ રાલભામજી (મૃ. ૧૭૩૯)
૧૭૩૯ – ૧૭૫૩ ગુલાબસિંહજી પ્રથમ (મૃ. ૧૭૫૩)
૧૭૫૩ – ૧૭૭૦ ઉદયસિંહજી તૃત્રિય (મૃ. આશરે ૧૭૭૦)
૧૭૭૦ – ૧૭૮૦ ખિરાટસિંહજી લાસ (મૃ. ૧૭૮૦)
૧૭૮૦ – ૧૭૮૯ વીરસિંહજી દ્વિતિય (મૃ. ૧૭૮૯)
૧૭૮૯ – ૧૭૯૩ નાહરસિંહજી (મૃ. ૧૭૯૩)
૧૭૯૩ – ૧૮૧૫ રાયસિંહજી (મૃ. ૧૮૧૫)
૧૮૧૫ – ૨૭ ઓક્ટોબર ૧૮૨૮ ઉદયસિંહજી ચતુર્થ (મૃ. ૧૮૨૮)
૧૮૨૮ – ૧૬ જુન ૧૮૬૧ હમીરસિંહજી (જ. ૧૮૨૬? – મૃ. ૧૮૬૧)
૧૮૬૧ – ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૧૮૭૬ ગુલાબસિંહજી દ્વિતિય (જ. ૧૮૩૮ – મૃ. ૧૮૭૬)
૬ માર્ચ ૧૮૭૬ – ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૧ પ્રતાપસિંહજી ગુલાબસિંહજી (જ. ૧૮૬૩ – મૃ. ૧૯૧૧)
૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૧ – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ઇન્દ્રસિંહજી પ્રતાપસિંહજી (જ. ૧૮૮૮ – મૃ. ૧૯૫૧) (૧૧ મે ૧૯૩૭ થી સર ઇન્દ્રસિંહજી પ્રતાપસિંહજી)

History & Literature

ગોંડલ રજવાડું

Standard

image

ઇતિહાસ
• સ્થાપના ૧૬૩૪
• ભારતની સ્વતંત્રતા ૧૯૪૯
વિસ્તાર
• ૧૮૩૧ ૨,૬૫૨ km2 (૧,૦૨૪ sq mi)
વસતિ
• ૧૮૩૧ ૨,૦૫,૮૪૦
ગીચતા ૭૭.૬ /km2  (૨૦૧ /sq mi)

image

નવલખા મહેલનો ઓરડો

image

મહારાજા ભગવતસિંહજી સંગ્રામસિંહજી (૧૮૬૫-૧૯૪૪)

image

નવલખા મહેલની એક કોતરણી.

ગોંડલ રજવાડું બોમ્બે પ્રેસિડેન્સી હેઠળની કાઠિયાવાડ એજન્સીના આઠ પ્રથમ કક્ષાના રજવાડાઓમાંનું એક રજવાડું હતું. આ રજવાડાની રાજધાની ગોંડલ શહેર હતી.

ગોંડલ રજવાડાની સ્થાપના ઇસ ૧૬૩૪માં જાડેજા વંશના ઠાકુર શ્રી કુંભોજી પ્રથમ મેરામનજી એ કરી હતી, જેમણે અરડોઇ અને અન્ય ગામો તેમના પિતા મેરામનજી તરફથી મેળવ્યા હતા. આ વંશના ચોથા રાજા કુંભોજી ચોથાએ ધોરાજી, ઉપલેટા, સરાઇ અને પાટણવાવ અને અન્ય પરગણાંઓ રાજ્યમાં ઉમેરીને વિસ્તાર કર્યો હતો. ગોંડલના છેલ્લા શાસક મહારાજા ભોજરાજી ભગવતસિંહજીએ ભારત સંઘમાં ભળી જવા માટે ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ ના રોજ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

શાસકો
ગોંડલના શાસકો જાડેજા વંશના ઠાકુરો હતો જેઓ ૧૧ તોપોની સલામીનો હક ધરાવતા હતા. ૧૮૬૬ પછી તેઓને ‘ઠાકુર સાહેબ’નો ઇકલાબ મળ્યો હતો.[૨]

ઠાકુર
શાસનકાળ નામ (જન્મ-મૃત્યુ)
૧૬૪૮ – ૧૭૧૩ સંગ્રામજી પ્રથમ કુંભોજી (જ. ૧૬૩૪ – મૃ. ૧૭૧૩)
૧૭૧૩ – ૧૭૫૨ હાલોજી સંગ્રામજી (જ. ૧૬૭૬ – મૃ. ૧૭૫૨)
૧૭૫૨ – ૧૭૮૯ કુંભોજી દ્વિતિય હાલોજી (જ. ૧૭૧૨ – મૃ. ૧૭૮૯)
૧૭૮૯ – ૧૭૯૧ મુળુજી સંગ્રામજી (માલુભાઇ સાહેબ) (જ. ૧૭૫૪ – મૃ. ૧૭૯૧)
૧૭૯૧ – ૧૮૦૦ દાજીભાઇ મુળુજી (જ. ૧૭૭૫ – મૃ. ૧૮૦૦)
૧૮૦૦ – ૧૮૧૨ દેવજી સંગ્રામજી (દેવભાઇ સાહેબ) (જ. ૧૭૬૯ – મૃ. ૧૮૧૨)
૧૮૧૨ – ૧૮૧૪ નથુજી દેવજી (નથુભાઇ સાહેબ) (મૃ. ૧૮૧૪)
૧૮૧૪ – ૧૮૨૧ કાનુજી દેવજી (જ. … – મૃ. ૧૮૨૧)
૧૮૨૧ – ૧૮૪૧ ચંદ્રસિંહજી દેવજી (મોતીભાઇ સાહેબ) (જ. ૧૭૯૭ – મૃ. ૧૮૪૧)
૧૮૪૧ – ૧૮૫૧ ભાણાભા દેવજી (મૃ. ૧૮૫૧)

image

૧૮૫૧ – ૧૮૬૬ સંગ્રામજી દ્વિતિય દેવજી (સંગ્રામજી ભાણાભા) (જ. ૧૮૨૨ – મૃ. ૧૮૬૯)
ઠાકુર સાહેબ
શાસનકાળ નામ (જન્મ-મૃત્યુ)
૧૮૬૬ – ૧૪ ડિસેમ્બર ૧૮૬૯ સંગ્રામસજી દ્વિતિય દેવજી (સ.અ.)
૧૪ ડિસેમ્બર ૧૮૬૯ – ૧૦ માર્ચ ૧૯૪૪ ભગવતસિંહજી સંગ્રામસિંહજી (જ. ૧૮૬૫ – મૃ. ૧૯૪૪)

image

(૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૭થી સર ભગવતસિંહજી સંગ્રામસિંહજી)
(મહારાજા ૧ જાન્યુઆરી ૧૮૮૮થી)

image

૧૦ માર્ચ ૧૯૪૪ – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ ભોજરાજજી ભગવતસિંહજી (જ. ૧૮૮૩ – મૃ. ૧૯૫૨)
(મહારાજા)

ગાદી સંભાળ
૧૬ સપ્ટેમ્બર ૧૮૭૮ – ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૮૮૪ ગાદી સંભાળ
વી. સ્કોટ (જુન ૧૮૮૨ સુધી)
જયાશંકર લાલશંકર (ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૨ સુધી)
ભગવત સિંહજી (ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૨ સુધી)
હેનકોક (સ્કોટ વતી, ડિસેમ્બર ૧૮૮૦ – ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૧)
નટ્ટ (જુન ૧૮૮૨ થી [અને સ્કોટ વતી ઓગસ્ટ ૧૮૮૧ – જુન ૧૮૮૨])

History & Literature