Daily Archives: June 27, 2016

ચાય-છાયજી સંગર

Standard

કચ્છજી રણકંધી મથે નીલી બન્ની ન્યાર,
નીલા નેસ નવાણ ને ઘા નીલા ગુલ્ઝાર;
ગોંઇયું મઇયું મતારીઉં ઘી ને ખીર અપાર,
પ્રો ફૂટધે પરભાતમેં છાય કરે છમકાર;
પડખેમેં રણપાર,
ચાય ચડઇ આય ચુલ મથે.
.
ચાય ચડઇ આય ચુલ મથે ઉકરેતો કાડ઼ો,
સુણી ધ્રુસકો છાયજો સુર થ્યોસ કારો;
ચાય અચી ચેં છાય કે ખણ તોજો પારો,
આઉં હુવાં તિત તું ન વે ઇ મુંજો ધારો;
ટાણે મોં ટારો,
કર હાણેં કચ્છડ઼ે મીંજા.
.
છાયઃ કચ્છ મંજાનું કીં વિંઞા કચ્છડ઼ો મુંજો ઘર,
રસઇએ રણકંધી મથે મોત પઇ તું મર;
તું જેં જે પડખે ચડ઼ેં તેંકે રખે તર,
કડેક હી કચ્છી હુવા નરવીરેમેં નર;
કેસર થ્યો કાયર,
પનારે તોજે પેઓ.
.
ચાયઃ પનારે મુંજે પેઆ ખલક મુલકજા ખાન,
ચરઇ કઇ મું ચીનકે જલે રખ્યો જાપાન;
તુરકી કે તારે ગિડ઼ો હેર્યો હિન્ધુસ્તાન,
ચરણકમલ મુંજા ચુંમે ઇરાન અરબસ્તાન;
મુંકે જુકે જહાન;
ત કેર વિચાડ઼ો કચ્છડ઼ો?
.
છાયઃ કચ્છ વિચાડ઼ો અજ થ્યો જ કેં તોજો કુસંગ,
કડેક હી કચ્છી હુવા અવની મથે અભંગ;
ફુલાણી ફતીઓ ને અબડ઼ાણી અડ્ભંગ,
રોપ્યા રણ વીરે જિતે ઝારે જેડ઼ા જંગ;
તોજો પ્યો પ્રસંગ,
ત કુમામ કે તું કચ્છજા.
.
ચાયઃ કુમામ નાંય થ્યા કચ્છજા થઇ વ્યો સુધારો,
તોજો હિન ધરતી મથા વટાય વ્યો વારો;
મુંજી આણ મીણી મથે મોં તોજો કારો,
કૈં મુંજી પુજા કરી સાંજી સવારો;
મુંજો સિતારો,
કેડ઼ો કલયુગમેં ચડ઼યો.
.
છાયઃ કલયુગજી તું કાલકા ફેર ન ઇનમેં જરા,
કોપ-રકાબી કીટલી ખપ્પર તોજા ખરા;
ભરખે રાણું રત ને મુડ઼સે કે કે મડ઼ા,
સીં જેડ઼ા સોસે કરે વિંગડ઼ા કે તું વરા;
ધુબી હલેતી ધરા,
ડાકણ તિજે ડપસે.
.
ચાયઃ ડાકણ મ ચો ડોકરી ડાકણ તોજી મા,
ઐયેં છટારી છાય તું આંઉ અમીરી ચા;
કાફી મુંજી ભેણ ને કાવો મુંજો ભા,
આય આફિણ અસાંજો સગો વડો બાપા;
નોંય ખંઢેજો રા,
વડો અસાંજે વંસમેં.
.
છાયઃ વખાણ તોજે વંસજા ભનાય મ કર ભારી,
સુંઞણાંતી તોજી સજી પેઢી પટબારી;
આફિણ કારો નાગ ને નાગણ તું કારી.
કાવો કોડડિયારો કાફી ગો…જા…રી;
સોંય ભને સારી,
પણ વેલો ઇ વિણઠલ સજો,
.
ચાય: વિણઠલવારી વઠી હુ ગોલી મ કર ગાલ,
આડી અસાંસે હલી મેડ઼ીનિયે ન માલ;
લખેં મિજ લેખે ન કો તેડ઼ો તોજો તાલ,
મરધે પણ મુડ઼્સાઇમેં કુછે વિઠી કંગાલ;
હેડ઼ા થઇવ્યા હાલ,
તોંયે તરારેંતી અચે?
.
છાયઃ તરારેં તું તી અચે કડ઼ેલ કજીઆરી,
કો જાણા તું કિત હુઇયે કારે મોં વારી;
મુઠો ડને તું મુલક કે મુડ઼્સેજી મારી,
કારમુખી તું કૈ મુલક ભનાય ભિખારી,
ભુખ ડને ભારી,
કુંભારજા તું કચ્છજી.
.
ચાયઃ કુંભારજા તું હુંનિયે આઉં જગત આધાર,
મું ધારા માડ઼ુ સુંઞા સુંઞુ સજો સંસાર;
ડિસ વન વગડા વાડિયું ખેતર ને ખરવાડ,
ખલક સજી ખુંધે કરે પુગીઐયા રણ પાર;
હલી ઘડીભર ન્યાર,
હલેં પગો પગ હોટલું.
.
છાયઃ હલેંતિયું ઇ હોટલું ક એઠા અવાડા,
કાયર કમ વોણાં જિતે કરીએ ડવાડા;
જામે જંતુ રોગજા ચેપી ચોપારા.
કુથલી ને કંકાસજા અખંડ અખાડા;
નવરેં જા વાડા,
પથરીં વિખ પ્રથમી મથે.
.
ચાયઃ વિખ નથા પથરીં અરે પથરીંતા અમરત,
જુકો તુકો જાણેં ન ઇ આય અનેરી ગત;
જાહેર પરચો જગતમેં સચ્ચી આંઉ સગત.
મુડ઼્ધા મુંજો નાં સુણી ઉભા થિયે અલભત;
આય સલામત સત,
અજ ઇતરો અવની મથે
.
છાયઃ વા, વા, અવનીજી સતી વા તોજો વરતાવ,
બઇયું મરી ખુટઇયું મિડ઼ે તોકે નાવ્યો તાવ;
સતી ન વેં તું સંખણી સચી ગાલ ઇ સાવ,
સોભે તોજે સતકે સત જોડ઼ા સિરપાવ;
ડેણ મ ડે ડેખાવ,
જમ ઘરજી તું જોગણી.
.
ચાયઃ આંઉ ઐયાં ઇ જોગણી મુંજી બલિહારી.
ભલ ભલા ભૂપાર સે મુંજા પુજારી;
અમીર મુંજે આસરે મું વસ વેપારી.
સફાઈવાર,ચમાર ને ભુલે ન ભિખારી;
ટક્ક વિઠા ટારીં.
કો કો મુંજે કોપ તેં.
.
છાયઃ ટક્ક ટારીંતા કોપ તેં એડ઼ા કે ટક્કટાર,
ઘરવારીંઉં ઘરમેં વિજેં તોજે નાં ઉછકાર;
ચક્ક વિજી ચોટી રઇયે ગાફલ ડીસી ગમાર,
સુંઞણેંતા સે સીંધમેં જોડ઼ા હણે હજાર;
ફિઠ તોજો અવતાર,
પાડ઼ કઢી તું થી પર્યા.
.
ચાયઃ પાડ-કઢી સે કિં ઐયાં ઐયાં ગુણેજી ખાણ,
પગલા મુંજા પ્યા તડે ભચી પેઓ સીરાણ;
ખાધો પણ થોડ઼ો ખપે પેલો ઇ પરમાણ,
હાણે હિકડ઼ે ઢીંગલે માન મંઞે મેમાણ;
મેડ઼ાવે મેં માન,
ગુણ મુંજા ગણજેં નતા.
.
છાયઃ તોજા ગુણ તો વટ્ટ હુવેં નુગણી તું નારી,
અંગ જુરે આરસ અચે મથો થોયે ભારી;
ઉબાકિયેં આંસું અચે નરમ થિયે નાડ઼ી,
સવરી સે અવરી લગે ખરી થિયે ખારી;
ભુંઢણ ભમરાડ઼ી,
ચોકો વારે ચૈં ડિસે.
.
ચાયઃ ચોકો વાર્યો ચૈં ડિસે ત તોકે કરિયાં ચટ્ટ,
હાણે તોજો હિન ઘડ઼ી વેરણ લાઇયાં વટ્ટ;
મુંજા માર્યા કૈ મુઆ ખરજી પ્યા કૈ ખટ્ટ,
કૈકેંકે કમકાજનું ન્યારા કેઆ નિપટ્ટ;
છકેલ તોજી છટ્ટ,
કઢી વિઝાં કચ્છડ઼ે મિંજા.
………………………………………………..
રતી-ચોડ઼ થઇ ચાય ને અંગ ઝરે અંગાર,
કોપ કરે કર કાલકા ભનઇ રૂપ ભેંકાર;
ઉછરી નિકરઇ છાય પણ બરંધે પેટે બાર,
બાઇયું બોય બરૂકીઉં તપી થઇયું તૈયાર;
તડે સુણી તકરાર,
માડ઼ુ ભેરા થ્યા ડ઼ે.
માડ઼ૂડ઼ે કે ચાય ચેં હાણે હિત ન રાં,
મીણાં ઓઠા છાયજા આંઉ કુરેલા સાં;
મુંજે મનજી ગાલસે ચોખી આંકે ચાં,
કઢો છકેલી છાયકે કાં તાં આંઉ મરાં;
વિંઞીં વાયમેં પાં,
પાછી વરાંન પોય પણ,
ચાય હલઇ તામ નરેંજી હથમેં રઇ નાડ઼ી,
કોક કરીંતાં વોયમા મુઠ્ઠાસીં માડ઼ી;
પાંધ નિડીમેંપાયને નમેઆ નર-નારી,
સિરતે ચાય ચડ઼ાય ર્યાં માફ કર્યો માડ઼ી;
ભુલ થઇ વઇ ભારી,
છુઓં ન અજનું છાયકે.
છુઓંન અજનું છાયકે કઢોં છાયજી છટ્ટ,
કેં પાણું હથમેં ખયો કેંક ઉપાડ઼ઇ લઠ્ઠ;
બરસે બેથડ પાયને ઘામેં રખ્યોં ન ઘટ્ટ,
મટ્ટ કડ઼કાયા છાયજો ફડ઼ાક ડઇને ફટ્ટ;
નામેં ન રઇ નિપટ્ટ,
છેલો હલેઓ છાયજો.
હીકડ઼ી હલઇ છાય તડ઼ે હલેઆ ઘી ને ખીર,
પંચામ્રત પુઠિઆ હલ્યા સેંઠા સબર સરીર;
હુભ્ભ હલઇ ને હેત વ્યા વ્યા હિંયેજા હીર,
ચાય અચી ચૂસે ગિડ઼ે નરવીરેંજા નીર;
ખારો કેં ખમીર,
“કારાણી”ચેં કચ્છજો.
(કારાણી બાપાજે પુસ્તક કચ્છના કળાધરો મિજાનું)

લસુન (લસણ) ની મૂળ ઉત્પતી નો ઇતિહાસ

Standard

જે કાળે ઇન્દ્રાણી  (પરણ્યાં પછી) સો વર્ષ વીતી ગયાં છતાં ગર્ભવતી થઇ નહીં ત્યારે ઇન્દ્રે  તેણીને અમૃત પીવડાવ્યું હતું એ વેળા એ અમૃત ના સારરૂપે પોતાના મોઢામાંથી અમૃત નો ઓડકાર અમૃત ના અમુક અંશો સાથે ઉદય પામ્યો હતો ..!!

એટલે કે મોઢામાંથી બહાર નિકળ્યો હતો અમૃત ના અંશો સાથે દેવયોગે ત્યાં જમીન પર આવી પહોંચ્યા હતાં અને અપવિત્ર પ્રદેશ માં તે પડયો હતો ..!!

એ વખતે ઇદ્રે ઇન્દ્રાણી ને કહ્યું હતું કે તમે અનેક પુત્રો વાળા થશો અને આ અમૃત તમારા મુખ માંથી પડયું છે તે એક રસાયણ  (ઔષધી) રૂપે ઉત્પન્ન થશે …!!

☆▪ગદ નિગ્રહ નામના ગ્રંથ માં લસણ ની ઉત્પતિ આમ લખી છે ..!!

રાહુ દૈત્યે ચંદ્ર સૂર્યની વચ્ચે બેસી ને કપટ થી જયારે અમૃત પાન કર્યું હતું ત્યારે વિષ્ણુ ભગવાને તે રાહુ નું મસ્તક ચક્ર થી કાપી નાખ્યું હતું ત્યારે તેનાં અર્ધા કપાયેલા ગળામાંથી અમૃત ના જે કણો પૃથ્વી પર પડયાં હતાં તેમાંથી લસૂન ની ઉત્પતિ થઇ હતી..!!

☆●  વળી નાવનીતક નામના ગ્રંથ માં લસૂન ની ઉત્પતિ કથા આમ જ કહી છે

☆●લસણ માં એક રસ ઓછો હોવાથી પાંચ રસો છે..!!

લસણ ના ગુણવર્ણન માં તેનાં મૂળ માં તીખો રસ કહ્યો છે ..!!
તેનાં પાંદડા માં કડવો રસ જણાવ્યો છે ..!!
તેનાં નાળ માં કષાય-તુરો રસ દર્શાવ્યો છે ..!!
તે નાળ ના અગ્રભાગ માં લવણ – ખારો રસ માન્યો છે ..!!
અને તેનાં બીજમાં મધુર રસ કહ્યો છે..!!

☆•લસણ અમૃત માંથી ઉત્પન્ન થયેલું હોય તે અમૃત રૂપી ઉતમ રસાયણ છે ..!!

લસણ નું સેવન કરનાર લોકો નાં દાંત , માંસ , નખો , દાઢી-મૂંછ , કેશ , કદી ભ્રષ્ટ થતું નથી …!!

લસણ થી સ્ત્રીઓ ને વધું ફાયદા છે ..!!

લસણ અનેક રોગો મટાડે છે જેમકે હાડકું ખસી ગયું હોય તે રૂપી રોગ માં. !
વાયુ ના બધાયે રોગ માં
બધી જાત ના કોઢ ના રોગ માં
ખોરાક ઓછો ખવાય તે રોગ માં વિગેરે વિગેરે ઘણાં બધાં રોગ માં લસણ નું સેવન ઉપયોગી છે ..!!

☆●☆  લસણ નું સેવન કોણે ના કરવું

કફ ના રોગ માં કે પિત્ત માં લસણ નો પ્રયોગ ન કરવો તેમ જ જે માણસ અત્યંત ક્ષીણ થયો હોય વૃદ્ધ થયો હોય જઠર ના અગ્નિની મંદતા વાળો હોય ..!!

જે સ્ત્રી સુવાવડી કે સગર્ભા હોય અને જે બાળક તદ્દન નાનું હોય તેને પણ લસણ ખાવું નહીં…!!

☆•☆ આવા રોગ માં લસણ ખાવું નહીં

જ્વર માં,  અતિસાર -ઝાડા ના રોગમાં,  કમળા ના રોગમાં,  અર્શસૂરોગ માં , ઉરૂસ્તંભ કે સાથળો ઝલાઇ ગયાં હોય તે રોગ માં,  વિબંધ – ઝાડાની કબીજીયાત ના રોગમાં, ગળાના રોગ માં,  જેણે તરત ઉલ્ટી થઇ  હોય તેણે જેણે વિરેચન લીધું હોય જેણે નસ્ય કે શિરોવિરેચન સેવ્યું હોય જે માણસ અતિસય સૂકાઇ ગયો હોય જેણે અતિશય તરસ લાગ્યાં કરતી હોય જેણે ઉલ્ટી થયાં કરતી હોય જેણે હેડકી નો રોગ હોય જેણે શ્ર્વાસરોગ ની અતીશય વૃદ્ધિ થઇ હોય જેનામાં ધૈર્ય નો અભાવ હોય જે માણસ માં આવા રોગીઓ એ લસણ નું સેવન ના કરવું જોઇએ ..!!

જેવો ના અગ્નિબળ ક્ષીણ થયા ન હોય તેવોએ તો હરકોઇ રોગ માં લસણ નું સેવન ઉતમ ગણાય છે..!!

લસણ ઉપયોગ માટે પોષ અને મહા મહિનો ઉત્તમ છે ..!!
– સંકલન : રાજભા ઝાલા