Monthly Archives: July 2016

ગઝલ

Standard

છે , છતાં ખંડેરને હું ના ગણું ખંડેરમાં ,
જાળવ્યું છે મેં અહીં મારાપણું ખંડેરમાં .

પાંપણોનાં તોરણો છે એકદમ લીલાં હજી
દોસ્તો , આવો, ન શોધો બારણું ખંડેરમાં .

સિંહ જેવા સ્નેહીઓ તો દૂરથી પાછા વળ્યા ,
મેં અપેક્ષાનું કર્યું જો તાપણું ખંડેરમાં .

આ વરસ પણ એક-બે તુલસી વધારે વાવશું ,
રોજ મોટું થાય છે જો આંગણું ખંડેરમાં .

પાણિયારે મેઘ જોઈ માટલું બોલી ઉઠ્યું;
લ્યો ફરીથી ઘર થયું છે ધાવણું ખંડેરમાં .

કોણ શું કહેશે મને એની હવે પરવા નથી ,
હું ઉજવતો જાઉં છું હોવાપણું ખંડેરમાં .

ઉંબરા પાસે ઉગેલો ઉંબરો જોઈ “મધુ”
પીંપળે ગાયું મજાનું આવણું ખંડેરમાં .

– મધુસૂદન પટેલ “મધુ”

Advertisements

સ્નેહા અક્ષિતારક.

Standard

હે સૃષ્ટિ -રચયિતા,
આ તે કેવો ન્યાય?

ક્યાંક અમીરી હિંડોળે ઝુલે,
ક્યાંક ગરીબી ઠેબા ખાય.

ક્યાંક અક્ષયપાત્ર ના અનાજ વેડફાય,
ક્યાંક અનાજ માટે માણસ!!

ક્યાંક જીવન સિગારેટ – શરાબમાં વેડફાય,
ક્યાંક એ સિગારેટનાં ખાલી ખોખા
શરાબની બોટ્લો એકઠી કરવામાં!!

ક્યાંક વ્યક્તિને ઇશ્વર માની ને પુજાય,
તો ક્યાંક દિલમાં ઇશ્વર લઈને ફરતાં માનવી જ નગણ્ય!!!

હે પ્રભુ, આ બધાંને ઘડનારો તો તું એક જ
તો ઘડામણ કેમ અલગ – અલગ?

આ જગત તારી કલ્પના કે તું જગતની?

તને હવે કેમ સમજાવું કે,
અમીરોનાં એક ટીપાં આંસુ માટે
કેટ-કેટલાં ગરીબોનાં લોહીની નદીઓ વહેવડાવાય છે.

તું તો બહુ સમજુ,પરમકૃપાળુ,ન્યાયી,
એ બધાં પર કયાંક કાટનું કવચ તો ચડાવીને નથી બેઠોને?

એવું જ લાગે છે…
માફ કરજે પ્રભુ, જો તું આ જ હોય તો..
હું તારા હોવાપણા ને સ્વીકારતી જ નથી.

-સ્નેહા અક્ષિતારક.
૪-૧૦-૨૦૦૮

ગઝલ

Standard

૨ જૂન ૨૦૦૭, અમદાવાદ મુકામે ગુજરાતી ભાષાના ઉત્કૃષ્ટ સર્જક્ – કવિવર રાજેન્દ્ર શુક્લને ગુજરાતી સાહિત્યનું સર્વોચ્ચ સન્માન (રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક) પ્રદાન કરવામાં આવ્યું એ ઉપક્રમે એમની એક રચના માણીએ. (કવિના સમગ્ર ગઝલ સંગ્રહ ‘ગઝલસંહિતા’માંથી સાભાર)

આ અહીં પહોંચ્યાં પછી આટલું સમજાય છે,
કોઇ કંઇ કરતું નથી, આ બધું તો થાય છે!

હાથ હોવાથી જ કંઇ ક્યાં કશું પકડાય છે?
શ્વાસ જેવા શ્વાસ પણ વાય છે તો વાય છે!

આંખ મીંચીને હવે જોઉં તો દેખાય છે,
ક્યાંક કંઇ ખૂલી રહ્યું, કયાંક કંઇ બિડાય છે!

જે ઝળકતું હોય છે તારકોનાં મૌનમાં,
એ જ તો સૌરભ બની આંગણે વિખરાય છે!

શબ્દને અર્થો હતાં, ઓગળી કલરવ થયાં,
મન, ઝરણ, પંખી બધું ક્યાં જુદું પરખાય છે!

!! કૃષ્ણ કુરુસભામાં !!

Standard

કૃષ્ણની વિષ્ટિ જેટલી મહત્ત્વની છે, એટલો જ મહિમા એ વિષ્ટિ વિશે કુરુસભામાં થયેલા વિચારનો છે. કૃષ્ણની પ્રભાવશાળી વાણી સાંભળ્યા પચી ‘પાર્થિવ’ એવા કોઇ મનુષ્યનું ગજું ન હતું કે બોલે. જ્યારે બધા જ રાજવીઓ મૂક થઇ ગયા, ત્યારે જમદગ્નિના પુત્ર પરશુરામ ઊભા થયા.
પરશુરામ, કણ્વ, નારદ ત્રણે એક કથાનો આશ્રય લઇ દુર્યોધનને સમજાવવા યત્ન કરે છે. પરશુરામ નરનારાયણની કથા કહે છે.દંભોદ્ ભવ રાજા પોતાના બળના મદમાં આવી જાય છે અને પૃથ્વી પર પોતાનો કોઇ સમોવડિયો નથી એમ માને છે. ગંધમાદન પર્વતમાં તપ કરતા બે તપસ્વીઓ નર અને નારાયણ સાથે મુકાબલામાં ઊતરવા જતાં દંભોદ્ ભવનો મદ ઊતરી જાય છે.  પરશુરામ કહે છે કે અર્જુન અને કૃષ્ણ આ નર અને નારાયણના જ અવતાર છે. એટલે તેઓ સાથે યુદ્ધ કરવામાં દુર્યોધનનું શ્રેય નથી. 
કણ્વ ઋષિએ રાજા ઇન્દ્રના સારથિ માતલિની વાત કહી. માતલિ પોતાની પુત્રી માટે વર શોધવા નીકળે છે: નાગરાજ આર્યકના પૌત્ર સુમુખ પર તેની પસંદગી ઊતરે છે. સુમુખના પિતાને ગરુડ ખાઇ ગયા છે અને પછીના મહિને સુમુખનો ગ્રાસ કરવાની ધમકી આપી ગયા છે. માતલિ તેને લઇ ઇન્દ્ર પાસે જાય છે. ઇન્દ્ર સુમુખને આયુષ્ય આપે છે. ગરુડ આથી ક્રોધે ભરાય છે, એને અભિમાન આવે છે. એ ઇન્દ્રને કહે છે જે ભગવાન વિષ્ણુને ધારણ કરનાર બળ જ હું છું. આ વખતે વિષ્ણુપોતાનો હાથ ગરુડ પર મૂકે છે અને ગરુડના હોશકોશ ઊડી જાય છે. એ તુરત જ ક્ષમા કરવા પ્રાર્થના કરે છે.
બળવાન આગળ મદ કરનારની શી હાલત થાય છે એની ભગવાન પરશુરામ તથા કણ્વ મુનિ જેવાએ કહેલી બોધકથાઓ દુર્યોધન પાર અસર કરી શકતી નથી. આથી છેવટે દેવર્ષિ નારદ ઊભા થાય છે.
આ તમામ ઋષિઓ દુર્યોધનને સીધો બોધ નથી આપતા. સાંપ્રત રાજકારણમાં પક્ષકાર થવું આ ઋષિઓને પસંદ નથી, છતાંસત્યને ગોપવવું પણ નથી. એટલે જ તેઓ અભિમાનને કારણે કેવી દશા થાય છે અને અભિમાનનો પરિત્યાગ કરવાથી શાં ફળો પ્રાપ્ત થાય છે તેની કથા કહે છે: પ્રસ્તુત બંનેકથામાં તથા દેવર્ષિ નારદ કહે છે એ ત્રીજી કથામાં મદોન્મત માનવી નું ગર્વ ખંડન થાય છે પણ પ્રાયશ્ચિત્ત પછી તેના માનની પુન:સ્થાપના પણ થાય છે. આ કથાઓ દ્વારા ત્રણે ઋષિઓ દુર્યોધન પણ પોતાના અભિમાનને ત્યાગી ગૌરવને પુન: સ્થાપે એ જ ઇચ્છે છે.
નારદ જે કથા કહે છે એમાં હઠાગ્રહ અને અભિમાનાનાં દુષ્પરિણામો ઉપરાંત એ યુગના સમાજની કથા પણ છે; જે સમાજમાં દ્રૌપદીનાં પાંચ પતિ સાથેનાં લગ્ન ધર્મ દ્વારા નિર્વાહ્ય  હતાં, એ સમાજમાં માધવી ચાર જુદા જુદા રાજાઓને પુત્ર આપે એવી ઘટના પણ બને છે. આ ઉપાખ્યાન અનેક રીતે ખૂબ જ સુંદર છે.
વિશ્વામિત્ર ઋષિ તપ કરતા હતા ત્યારે ગાલવ ઋષિએ તેમની ખૂબ જ હેતથી પરિચર્યા કરી. વિશ્વામિત્ર ઋષિ ગાલવની સેવાથી અત્યંત પ્રબાવિત થયા. વિશ્વામિત્ર ઋષિની વિદાય લેતી વખતે ગાલવ ઋષિએ કહ્યું:’ આપ મને કહો, હું તમને શી ગુરુદક્ષિણા આપું?’ વિશ્વામિત્ર કહે છે: ‘તું જા.’ ‘ગચ્છ, ગચ્છ’ એવા વિશ્વામિત્રના શબ્દો સામે ગાલવ ‘હું શું આપું’(કિં દદામીતિ)  એવી જિદ્ પકડી રાખે છેવિશ્વામિત્ર ક્રોધમાં આવીને કહે છે:’ચન્દ્રમા જેવા શ્વેત રંગવાળા તથા એક કાન કાળો હોય એવા આઠસો અશ્વો મને આપ !’ 
આ માગણી સાંભળતાં જ ગાલવની સ્થિતિ વિચિત્ર થઇ ગઇ. પોતાના દુરાગ્રહનું આ પરિણામ આવશે એની તેને કલ્પના ન હતી. અને ગુરુદક્ષિણા ન આપી શકે તો પોતાની વિદ્યા વ્યર્થ જાય એમ હતી. એ પ્રભુને પ્રાર્થના કરે છે. વિષ્ણુની પ્રેરણાથી વિનતાનો પુત્ર ગરુડ ગાલવ પાસે આવે છે અને કહે છે કે હું તમે કહો ત્યાં 
તમને લઇ જાઉં. ગરુડ એ પછી પૂર્વ,દક્ષિણ, પશ્ચિમ તથા ઉત્તર એ ચારે દિશાઓનું જે રીતે વર્ણન કરે છે એ અત્યંત રમણીય અને કાવ્યાત્મક છે. ભગવાન સૂર્યે આચાર્ય કશ્યપને દક્ષિણા રૂપે જે દિશાનું દાન કર્યું એ દક્ષિણ. અત્યંત પૂર્વકાળમાં પહેલાં જે દિશા દેવતાઓથી આવૃત હતી એ પૂર્વ. દિવસ પશ્ચાત્ સૂર્યદેવ જ્યાં પોતાના કિરણોનું વિસર્જન કરે છે એ પશ્ચિમ દિશા. જે માર્ગ પર જતાં  મનુષ્યના પાપનો ઉદ્ધાર થાય છે એઉત્તારણ માર્ગ—એટલે સંસારની પાર ઉતારનારો માર્ગ એ ઉત્તર દિશા. દિશાના આવા અદ્ ભુત વર્ણનના ચાર અધ્યાયો(ઉદ્યોગ, 106/9) પછી ગરુડની પીઠ પર બેસેલા ગાલવનો આકાશગતિનો અનુભવ આવે છે. ગાલવ છેવટે ગરુડને પોતાની દ્વિધા કહે છે અને કહે છે કે આવી ગુરુદક્ષિણા ન આપી શકું તો હું પ્રાણનો પરિત્યાગ કરવા માગું છું. ત્યારે વિનતાત્મજ ગરુડ કહે છે:
નાતિપ્રજ્ઞોસિ વિપ્રર્ષે યોડડત્માનં ત્ય્કતુમિચ્છસિ,
ન ચાપિ કૃત્રિમ: કાલ: કાલા હિ પરમેશ્વર:.
(ઉદ્યોગ, 110:20)
હે વિપ્રર્ષિ , તમે પ્રાણત્યાગ કરવા ઇચ્છો છો એટલે પ્રાજ્ઞ નથી લાગતા. કાળ ક્યારેય કૃત્રિમ નથી હોતો. (એટલે કે તમે ઇચ્છો ત્યારે એ નથી આવતો.)કાળ તો પરમેશ્વર છે. પ્રભુ આપણી પાસે આપને ઇચ્છીએ ત્યારે નહિ, એ પોતે ઇચ્છે ત્યારે પ્રગટ થાય છે.
ગરુડ ગાલવને રાજા યયાતિની રાજસભામાં લઇ જાય છે. અને રાજા યયાતિને ગાલવની મૂંઝવણની વાત કહે છે. રાજા યયાતિ માટે મૂંઝવણ થાય છે. એની પાસે આવા અશ્વોનથી; અને બ્રાહ્મણ યાચકને પાછો વાળવાની વૃત્તિ નથી. એટલે કહે છે:’ ચાર કુળોની સ્થાપના કરનાર દેવકન્યા જેવી મારીપુત્રી માધવી હું ગાલવ ઋષિને આપું છું. એને પામવા માટે રાજાઓ પોતાનું રાજ્ય પણ આપી દેશે, પછી આઠસો અશ્વોની તો ક્યાં વાત ?’
ગાલવ માધવીને લઇ ઇક્ષ્વાકુ નૃપતિશિરોમણિ હર્યશ્વ પાસે અયોધ્યામાં જાય છે. હર્યશ્વ માધવીને જોઇને વિહ્ વળ બને છે.પણ એની પાસે માત્ર બસો જ અશ્વ છે. એટલે એ કહે છે કે આ કન્યા મને આપો. એનાથી માત્ર હું એક જ સંતાન પ્રાપ્ત  કરીશ અને પછી કન્યા તમને સોંપી દઇશ. મૂંઝાતા ઋષિને કન્યા કહે છે : ‘મુનિ, મને એક મહાત્માએ વરદાન આપ્યું છે કે પ્રત્યેક પ્રસવની બદ તું કન્યા બની જઇશ. અને મને માત્ર ચાર જ પુત્રો થવાના છે.એટલે ચાર રાજાઓ પાસેથી બસો બસો અશ્વ લઇને મને સોંપજો.’
હર્યશ્વને માધવી દ્વારા પુત્ર પ્રાપ્ત થયા પછી ગાલવ માધવીને લઇ રાજા દિવોદાસ પાસે જાય છે. તેની પાસેથી બસો અશ્વ લે છે. પછી ભોજનગરના રાજા ઉશીનર પાસે જાય છે.આ ત્રણ રાજવીઓને માધવી દ્વારા ત્રણ પ્રતાપીપુત્રો મળે છે. અને ગાલવને છસો અશ્વો મળે છે. દરમિયાન ગરુડ ગાલવને મળી કહે છે કે આ પ્રકારના કુલ એક હજાર અશ્વો જ હતા. એમાંથી ચારસો જેલમનદીના પૂરમાં વહી ગયા છે—એ ક્યાંયથી પણ પ્રાપ્ત થઇ શકે એમ નથી. એટલે હવે તમે આ છસો અશ્વ અને બાકીના બસોના બદલામાં માધવીને જ વિશ્વામિત્ર  ઋષિને ગુરુદક્ષિણા રૂપે આપો. ગુરુ આ દક્ષિણા સહર્ષ સ્વીકારે છે. માધવી ઋષિ વિશ્વામિત્રને પુત્ર આપ્યા પછી તપોવનમાં તપશ્ચર્યા કરવા ચાલી જાય છે. 
રાજા યયાતિ અનેક પુણ્ય કર્યા પછી સ્વર્ગમાં જાય છે: પણ સ્વર્ગમાં અભિમાનને કારણે એ પોતા સિવાયના સૌ કોઇને તુચ્છ માનવા લાગે છે એટલે તેનું પતન થાય છે. એ પૃથ્વી પર આવે છે ત્યારે માધવી તથા તેના ચાર  દોહિત્રો પોતપોતાનું પુણ્યફળ યયાતિને આપે છે અને યયાતિ પાછો સ્વર્ગમાં સ્થાન પામે છે. યયાતિ બ્રહ્માને પૂછે છે:’ મેં અનેક યજ્ઞો અને દાન દ્વારા જે મહાન પુણ્યફળ મેળવ્યું હતું એ એકાએક ક્ષીણ કેમ થઇ ગયું અને મારે સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વીપર કેમ આવવું પડ્યું?’ બ્રહ્મા કહે છે:’તારા અભિમાનના કારણે જ સ્વર્ગલોકમાંથી તારે નીચે પડવું પડ્યું હતું !’
નારદની આ કથા સાંભળી એ પછી પણ  દુર્યોધનનો હૃદયપલટો થતો નથી.
ઋષિઓ બોધકથા દ્વારા દુર્યોધનના દિમાગમાં ધર્મની પ્રેરણા થાય એવો પ્રયત્ન કરે છે. પણ દુર્યોધનની મતિમાં યુદ્ધમાં સ્થિર થયેલી છે. દુર્યોધન પર આમાંના કોઇના કહેવાનો પ્રભાવ પડતો નથી, એટલે ધૃતરાષ્ટ્ર કહે છે:’ હુંમારા વશમાં નથી. જે થાય છે તે અમને પ્રિયકર નથી. તમે જો દુર્યોધનને સંધિમાટે રાજી કરી શકો તો હે પુરુષોત્તમ, તમે સુહ્રત્કાર્ય  કર્યું કહેવાશે .’

કૃષ્ણ જાણે છે કે દુર્યોધન પર જો પોતાના વિષ્ટિવચનની કે આ ત્રણ ઋષિઓએ  જે કંઇ કહ્યું છે તેની અસર નથી થઇ, તો પછી આ પોતાના પુન:કથનની કશી અસર થવાની નથી. છતાં એ દુર્યોધનને સલાહ આપવા બેસે છે. એ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહે છે:’તારી વિપરીત વૃત્તિ એ અધર્મ છે અને એ ઘોર તેમજ પ્રાણહર છે.’ કૃષ્ણ  દુર્યોધનના પરાક્રમને ઓછું આંકતાં નથી. અને પુરુષવ્યાઘ્ર કહીને સંબોધે છે અને કહે છે કે ‘પ્રાજ્ઞ, શૂર, મહોત્સાહી અને માની એવા પાંડવો સાથે તું સંધિ કરી લે.’
કૃષ્ણ નારાયણનો અવતાર છે એ વાત સભામાં પરશુરામ જેવાએ કહી છે. કૃષ્ણ દ્રૌપદીને કહી ચૂક્યા છે કે ‘આજે તું રડે છે એમજ એક વાર કૌરવોની પત્નીઓ રણક્ષેત્રમાં પોતાના વૈધવ્યને રડતી હશે.’ આમ એ બધું જ જાણે છે, છતાં એ દુર્યોધનને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ધર્મ માતે મથવું એમાં જ મહત્તા છે. સફળ થવું કે નિષ્ફળ થવું એ બીજી વાત છે. એટલે જ મહાભારતના યુદ્ધ વખતે કૃષ્ણ ધર્મસ્થાપના માટે કે શાંતિ માટે મથ્યા ન હતા એવું કોઇ પણ કહી શકે એવું રહેતું નથી.
કૃષ્ણે જે કહ્યું તેની પુષ્ટિમાં ભીષ્મ, દ્રોણ વગેરે પણ પોતાનો મત કહી ચૂક્યા છે. ભગવાન વેદવ્યાસ પણ આ વિષ્ટિસભામાં હાજર છે. એ પણ અગાઉ દુર્યોધનને સંબોધી ચૂક્યા છે. વ્યાસ એ મહાભારતના પ્રણેતા છે.સાથે જ એ મહાભારત દ્વારા પોતાના જ વંશની વાત કરી રહ્યા છે . કારણ કે ધૃતરાષ્ટ્ર.પાંડુ અને વિદુર તેમનાં જ સંતાનો છે. વ્યાસ કવિ તરીકે અને વ્યાસ પાત્ર તરીકે એમ બેવડી ભૂમિકામાં છે: પણ કવિ પોતાના પાત્રને ક્યાંય વધારે ઉપસાવતા નથી.આટલી હદે વ્યાસ સજગ છે. આપણે ઘણી નવલકથાઓમાં આત્મકથાના અંશો જોઇએ છીએ. આ મહાકાવ્યમાં વ્યાસ પોતાની જ કુલકથા આલેખે છે. છતાં તેઓ કેટલા નિરપેક્ષ રહી શક્યા છે ! આ તટસ્થતા એક સ્વતંત્ર અભ્યાસવિષય છે.
આટાઅટલા મહાનુભાવો દ્વારા કહેવાયા છતાં દુર્યોધનના મનમાં કોઇ વાત હજી ઊતરી નથી. એ તો પોતાના બળ પર મુસ્તાક છે. એનું અભિમાન દંભોદ્ ભવ, ગરુડ કે રાજા યયાતિ કરતાં વિશેષ છે. એનો હઠાગ્રહ વિશ્વામિત્રને ગુરુદક્ષિણા આપવા માગતા ગાલવ જેવો પવિત્ર કે નિ:સ્વાર્થ નથી. એનો સ્વાર્થી હઠાગ્રહ છે. એટલે જ એ કહે છે:
યાવદ્ધિ સૂચ્યાસ્તીક્ષ્ણાયા વિધ્યેદગ્રેણમાધવ,
તાવદપ્યપરિત્યાજ્યં ભૂમેર્ન:પાણ્ડવાંપ્રતિ.
(ઉદ્યોગ, 125:26)
સૂક્ષ્મ સોયની અણી દ્વારા છેદી શકાય એટલોભૂમિનો અંશ પણ પાંડવોને મળી શકશે નહિ.
દુર્યોધન એક તરફથી આવી સૂચ્યગ્ર—સોયની અણી ઊભીઅર્હે એટલી—જમીન પણ પાંડવોને ન આપવા કૃતસંકલ્પ હતો; બીજી તરફથીએને ભય હતો કે કૃષ્ણનાં વચનોના પ્રભાવ હેઠળ આવી ગયેલા પોતાના જ પિતા અને ગુરુજનો તેને કેદ કરી કૃષ્ણને હવાલે કરશે. આવું કંઇ બને એ પહેલાં જ કૃષ્ણને કેદ કરવાનો વિચાર દુર્યોધનના મનમાં પ્રગટ થાય છે અને એનો અમલ કેમકરવો એની વિચારણા શકુનિ ઇત્યાદિ પોતાના સાથીઓ સાથે કરવા એ સભાની બહાર જાય છે.
કૃષ્ણ દૂત તરીકે આવ્યા છે. દૂઅત્નો સંદેશો અણગમતો હોય તોપણ તેને અવધ્ય લેખવાની પ્રણાલિકા છે: હનુમાન જેવા નટખટ દૂત સંબંધે પણ  રાવણે તેનો વધ ન કરવાનું ઉચિત લેખ્યું હતું. એ રીતે દૂતને પકડી પણ ન શકાય.પરંતુ દુર્યોધન આ નિયમોની ખેવના કરે એવો નથી એ વાત કૃષ્ણ સારી રીતે જાણતા હતા. એટલે જ તેમને સાત્યકિને તથા પોતાની સેનાને સાથે લીધાં હતાં. સાત્યકિ દુર્યોધનના આશયને તત્કાલ સમજી ગયો. તેને પોતાના માણસોને સજ્જ રાખ્યા અને સભામાં આવી ધૃતરાષ્ટ્ર ઇત્યાદિને આ અંગે ચેતવ્યા.
કૃષ્ણ આ પ્રસંગે કહે છે:
એતાન્હિ સર્વાંસંરબ્ધાન નિયંતુમહમુત્સહે,
ન્ત્વહં નિન્દિતં કર્મ કુર્યાંપાપં કથંચન.
(ઉદ્યોગ.128:25)
આમતો ક્રોધથી છલકાતા એવા આ સમસ્ત કૌરવોને બંદીવાન બનાવવાની મારામાં શક્તિ છે; પરંતુ હું કોઇ પણ નિંદિત કર્મ કે પાપ કરી શકતો નથી.
કૃષ્ણ દૂત તરીકેના કર્તવ્યથી સભાન છે. દૂત યુદ્ધ જાહેર કરે એ યોગ્ય નથી, એ યુદ્ધ કરે એ પણ અનુચિત છે. કૃષ્ણમાં આ સમજ સતત છે. આ વિષ્ટિ પણ કર્તવ્યભાનથી પ્રેરાઇને કરાઇ છે. ભવિષ્યના ઇતિહાસમાં કૃષ્ણ યુદ્ધ નિવારવાનો પ્રયત્ન નહોતો કર્યો એમ ન લખાય એ માટે તો એ આ વિષ્ટિકાર્ય માટે આવ્યા છે. સહદેવ જેવા ત્રિકાળજ્ઞાનીએ પોતે યુદ્ધ કરશે જ એમ કહ્યું ત્યારે પણ સૌ આગળ એટલું તો સ્પષ્ટ થઇ જ ગયું કે યુદ્ધ થઇને જ રહેવાનું છે. કૃષ્ણમાં એકલે હાથે કૌરવોને પરાજય કરવાની શક્તિ છે. એ માત્ર કહી બતાવે છે એટલું જ નહિ, કરી પણ બતાવે છે. દુર્યોધન સભામાં પુન: આવે છે ત્યારે કૃષ્ણ પોતાનું વિશ્વરૂપ પ્રગટ કરે છે. આ રૂપ પછીથી કુરુક્ષેત્રના રણમેદાનમાં અર્જુનને પણ જોવા મળવાનું છે. કૌરવો સમક્ષ એ વિશ્વરૂપ સૌ પ્રથમ પ્રગટ થાય છે. દુર્યોધનને સંબોધીને એ વિશ્વરૂપ પ્રગટ કરે છે.
અર્જુન સમક્ષ કુરુક્ષેત્રમાં વિશ્વરૂપદર્શન થાય છે ત્યારે એ અર્જુનના સાંત્વન માટે છે. કુરુસભામાં ‘હું એકલો નથી’ કહી કૃષ્ણ અટ્ટહાસ્ય કરી પોતાનું વિશ્વરૂપ દુર્યોધન સમક્ષ પ્રગટ કરે છે, ત્યારે દુર્યોધનને ડારવા માટેનું એ નિમિત્ત થઇ જાય છે. ભગવાનનું એક જ રૂપ ધર્મમાર્ગે ચાલનાર માટે સાંત્વન બને છે; ધર્મમાર્ગે ન ચાલનાર માટે કાલ બની જાય છે. કૃષ્ણ દુર્યોધનને કહે છે :
ઇહૈવ પાણ્ડવા: સર્વે તથૈવાન્ધકવૃષ્ણય:,
ઇહાદિત્યાશ્ચ રુદ્રાશ્ચ વસવશ્ચ મહર્ષિભિ:.
(ઉદ્યોગ. 129;3)
જો,સઘળા પાંડવો અહીં છે; અંધક અને વૃષ્ણિવંશના સૌ વીરો અહીં છે. આદિત્યો, રુદ્રો, વસુઓ અને મહર્ષિઓ પણ અહીં છે.
વિશ્વરૂપના આ બે દર્શનો પાસે જવા જેવું છે. અર્જુન પણ નરી આંખે આ રૂપ જોઇ શકતો નથી. એટલે કૃષ્ણ તેને દિવ્યચક્ષુ આપે છે. આ સભામાં પણ કૃષ્ણનું આ ઘોર રૂપ અને દુ:સહ તેજ બધા રાજાઓને અંધ કરી દે છે. માત્ર દ્રોણ, ભીષ્મ, વિદુર,સંજય અને તપસ્વી મહર્ષિઓ જ, તેમને જનાર્દને દિવ્યચક્ષુ આપ્યાં છે એટલે જ આ વિશ્વરૂપ જોઇ શકે છે.
કુરુસભાના વિશ્વરૂપદર્શન પાછળ કૃષ્ણ પરમાત્મા છે અને તે જે પક્ષે હોય તેની સાથે લડવામાં સર્વનાશ છે એ લાગણી અનુભવી દુર્યોધ્ન યુદ્ધ નિવારવા તૈયાર થાઅય એવો પ્રયત્ન છે; જ્યારે કુરુક્ષેત્રમાં અર્જુન સમક્ષ પ્રગટ કરાયેલા વિશ્વરૂપમાં અર્જુનને યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત કરવાની પ્રેરણા છે. આ રીતે પણ આ બંને વિશ્વરૂપદર્શન જુદાં પડે છે. એક વર યુદ્ધ નિવારવા તિ બીજી વાર યુદ્ધ થાઅય એ માટે કૃષ્ણ પોતાના વિરાટ સ્વરૂપનું દર્શન કરાવે છે.
કૃષ્ણની આ વિષ્ટિ તો અફળ જ ગઇ છે. એ કુરુસભામાંથી વિદાય લે છે ત્યારે વિષ્ટિ અફળ ગઇ છે, પણ કૃષ્ણનો ઉદ્દેશ સફળ થયો છે, કારણકે એ શાંતિ માટે પોતાનો બનતો પ્રયત્ન કરી છૂટ્યા છે. એ કહે છે:
પ્રત્યક્ષમેતદ્ ભવતાં  યદ્ વૃતં  કુરુસંસદિ,
યથા ચાશિષ્ટવન્મન્દો રોષાદસકૃદુત્થિત:.
(ઉદ્યોગ.129:30)
કૌરવસભામાં જે બન્યું છે એ અત્મે સૌએ નજરે નિહાળ્યું છે. હવે કોઇ કૃષ્ણનો દોષ નહિ કાઢી શકે.કૃષ્ણના શાંતિના પ્રયત્નો અને તેની સામે અશિષ્ત અને મંદમતિ દુર્યોધનનો વ્યવહાર—
કૃષ્ણ આમ પોતાના કાર્યના સાક્ષી તરીકે આખી કુરુસભાને રાખી વિદાય લે છે ત્યારે એમાં નિષ્ફળતા નહિ, સફળતાનો અણસાર દેખાય છે.
આપૃચ્છે ભવત: સર્વાન્ ગમિષ્યામિ યુધિષ્ઠિરમ્ .
(ઉદ્યોગ. 129:31)
હું તમારા સૌની આજ્ઞા લઇ  યુધિષ્ઠિર પાસે જાઉં છું.
એમને વિદાય આપવા રથ સુધી પહોંચાડવા જે કુરુઓ જાય છે તેની યાદી ભગવાન વ્યાસ આપે છે. આ યાદી મહત્ત્વની છે. એમાં એવા લોકો છે જે દુર્યોધનના પક્ષે લડ્યા છતાં જેમની ભક્તિ કૃષ્ણ માટે હતી. આ વીરો છે—ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, વિદુર,ધૃતરાષ્ટ્ર, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ અને યુયુત્સુ. વિકર્ણનું નામ યાદ કરીએ એ સાથે જ દ્રૌપદીવસ્ત્રહરણ વખતે એ એક જ મહારથી દ્રૌપદીના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવા ઊભો થયો હતો એ વાત ભૂલવા જેવી નથી.
આટલા વીરો જેને રથ સુધી વળાવવા આવે એવા કૃષ્ણની વિષ્ટિ અફળ ગઇ છે એમ તો કોણ કહી શકે ?

કૃષ્ણનું દૂતકાર્ય

Standard

કૃષ્ણનું દૂતકાર્ય એ મહાભારતના શિરમોર રૂપ પ્રસંગોમાં નો એક છે. એમ તો રાજા દ્રુપદના પુરોહિતે પણ સૌ પ્રથમ દૂતકાર્ય કર્યું હતું :
સંજય પણ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રની આજ્ઞા લઇ દૂતકાર્ય માટે પાંડવસભામાં ગયો હતો. પણ કૃષ્ણ એ સામાન્ય દૂત નથી; એ પ્રાજ્ઞ છે. એ જાણે છે કે આ દૂતકાર્ય સફળ થવાનું નથી. છતાં એમાં ક્યાંય મણા ન રહે એવું તે ઇચ્છે  છે. એમનું દૂતકાર્ય માત્ર કૌરવસભા પૂરતું જ મર્યાદિત નથી. એ કુંતામાતાને મળ્યા પછી તરત જ દુર્યોધનને મળવા જાય છે. અને ત્યાંથી જ આ દૂતકાર્યનો આરંભ થઇ જાય છે.
દુર્યોધન ખૂબ જ દબદબાથી કૃષ્ણનું સ્વાગત કરે છે. તેમના માટે સુવર્ણજડિત પર્યંક(પલંગ) , જળ, ભોજન વગેરે સગવડો પણ એણે રાખી છે. પણ કૃષ્ણ એમાં ના કશાનો સ્વીકાર કરતા નથી; ભોજન માટે પણ ના પાડે છે, ત્યારે દુર્યોધન’મૃદુપૂર્વં શઠોદર્ક’ (આરંભમાં મૃદુ પણ પછીથી શઠતાયુક્ત; ઉદ્યોગ પર્વ:89;12)
વાણીથી કહે છે:’તમે કેમ અમારા આતિથ્યનો સ્વીકાર કરતા નથી? તમે તો બંને પક્ષ તરફ સમભાવ રાખો છો; તમે બંને પક્ષોને મદદ કરી છે. તો પછી અમારું ભોજન સ્વીકારવામાં તમને અંતરાય કયો રહે છે?’
કૃષ્ણ તેનો સણસણતો ઉત્તર આપે છે 
સંપ્રીતિભોજ્યાન્યન્નાનિ આપદ્ ભોજ્યાનિ વા પુન:
ન ચ સંપ્રીયસે રાજન્  ન ચાપ્યાપદ્ ગતા વયમ્.
(ઉદ્યોગ પર્વ: 89:25)
કોઇના ઘરનું ભોજન કાં પ્રીતિથી, પ્રેમ હોય એ કારણે થાય; અથવા તો આપત્તિમાં આવી પડ્યા હોઇએ ત્યારે કોઇને ત્યાં જમાય. તમે અમારા ઉપર પ્રેમ ધરાવતા નથી; અને અમે કોઇ આપત્તિમાં આવી પડ્યા નથી.
કૃષ્ણના આ ઉત્તર આગળ જરા અટકવા જેવું છે; એ દુર્યોધનના ભોજનનો અનાદર કરે છે, ત્યારે કારણ આપે છે અને સ્પષ્ટપણે કહે છે: તમે અમારા ઉપર પ્રેમ રાખતા નથી. કૃષ્ણે તો પોતાની વિશાળ નારાયણી સેના
દુર્યોધના પક્ષે લડવા આપી છે. એટલે કૃષ્ણના પ્રેમ વિશે દુર્યોધન શંકા ઉઠાવી શકે એમ નથી. પણ કૃષ્ણ માટે દુર્યોધનના અંતરમાં સહજ અને સહેજ પણ પ્રીતિ નથી. જો દુર્યોધન પ્રેમથી નહિ પણ કપટભાવથી કૃષ્ણની આગતા-સ્વાગતા કરે તો કૃષ્ણ શા માટે તેને ત્યાં જમવા જાય ? એ કાંઇ આપત્તિમાં આવી પડ્યા નથી. એ ‘વયમ્’ શબ્દ વાપરે છે.’અમે આપત્તિમાં આવી પડ્યા નથી’ એમ કહે છે. કારણ કે એ દૂત તરીકે હસ્તિનાપુર આવ્યા છે, એટલે એ પોતાના વતી નહિ પણ સમગ્ર પાંડવપક્ષ વતી બોલે છે. આ શબ્દોથી જ એ અણસાર આપી દે છે કે પાંડવો આપત્તિમાં આવ્યા છે એટલે હું વિષ્ટિ કરવા આવ્યો છું એવું નથી !
આ તબક્કે જ એ સ્પષ્ટપણે દુર્યોધનને કહે છે કે તું તારા ભાઇઓ—પાંડવો –સામે દ્વેષ રાખે છે. અને જે પાંડવોનો દ્વેષ કરે છે એ મારો પણ દ્વેષ કરે છે. કારણ કે પાંડવો સાથે મારું ‘ઐકાત્મ્ય’ છે. અહીંનું તમારું અન્ન દુર્ભાવનાથી ભર્યું છે એટલે મારે ખાવા યોગ્ય નથી; હું તો વિદુરને ત્યાં જ ભોજન લઇશ.
કૃષ્ણ જ્યારે જાણે છે કે દુર્યોધન દુષ્ટાત્મા છે અને તેનું અન્ન પણ પોતાને ગ્રહણ કરવા યોગ્ય નથી, ત્યારે એ ક્યા કારણથી વિષ્ટિ માટે આવ્યા છે? આવા દુરાત્માનો પોતાની વાણી સાંભળી હૃદયપલટો થશે, એવી તો કોઇ ભ્રમણા કૃષ્ણ સેવતા ન હતા. પણ કૃષ્ણના આ વિષ્ટિ માટેના પ્રયત્નથી વિદુરને આશ્ચર્ય થયું છે. એ પૂછેછે : 
તેષ્વેવમુપપન્નેષુ કામક્રોધાનુવર્તિષુ,
સમર્થમપિ તે વાક્યમ્ અસમર્થ ભવિષ્યતિ.
(ઉદ્યોગ પર્વ.90:20)
જેઓ આવો નિશ્ચય કરી બેઠા છે (કે ઇન્દ્ર પણ અમારી સેનાનો પરાજય કરી શકે એમ નથી) અને જેઓ કામ અને ક્રોધને વશ છે એવા આ કૌરવો પ્રત્યેનું તમારું વાક્ય ગમે તેટલું સમર્થ હશે તો પણ એ અસમર્થ જ નીવડશે.
કૃષ્ણની વાણી તો સમર્થ જ હોય; વિદુરને એમાં શંકા નથી.પણ સાથે જ એમની એ દૃઢ મતિ છે, એમની એ સ્પષ્ટ આર્ષવાણી છે કે આવું સમર્થ વાક્ય પણ કામક્રોધને અનુસરવાવાળાઓ પાસે તો અસમર્થ જ પુરવાર થવાનું.
કૃષ્ણ આનો ઉત્તર સરસ આપે છે. કૃષ્ણની વિષ્ટિ પાછળ ધર્મ છે. ધર્માને પુણ્યનો વિવેક કેવો હોઇ શકે એ વાત કૃષ્ણ અહીં કહે છે:
પર્યસ્તાં પૃથિવીં સર્વા સાશ્વાં સરથકુંજરામ્ ,
યો મોચયેન્મૃતયુપાશાત્ પ્રાપ્રુયાદ્ધર્મમુત્તમમ્.

અશ્વ, રથ તથા હાથીઓ સાથેની આ સારીયે પૃથ્વી વિનષ્ટ થવા બેઠી છે; જે એને મૃત્યુપાશમાંથી મુક્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરે તેને ઉત્તમ ધર્મ પ્રાપ્ત થાય.
પોતે  પૃથ્વીને મૃત્યુપાશમાંથી ઉગારવાનો પ્રયત્ન કરવા આવ્યા છે. આમ છતાં આ પ્રયત્નની અસફળતા પણ એ સારી રીતે જાણે છે. એટલે તો તરત  જ કહે છે: મનુષ્ય પોતાની તમામ શક્તિ ખરચી કોઇ ધર્મકાર્ય કરવાનો પ્રયત્ન કરે અને ન કરી શકે તો પણ તેને એ માટેનું પુણ્ય તો મળે છે એ નિ:સંશય છે.(ઉદ્યોગપર્વ. 91;6)
એ જ રીતે જે માણસ મનથી પાપનો વિચાર કરવા છતાં એમાં રુચિ ન હોવાને કારને તેનું કાર્યમાં રૂપાંતર ન કરે એને એ પાપનું ફળ મળતું નથી.
કૃષ્ણ વારંવાર ‘અમાયયા ‘—નિષ્કપટભાવે પોતે સંધિનો પ્રયત્ન કરવાના છે તે કહે છે અને ભારપૂર્વક માને છે કે આવો પ્રયત્ન કરવા છતાં તેમાં નિષ્ફળ જનાર નિંદાને પ્રાપ્ત થતો નથી.
કૃષ્ણ આમ ધર્મ શું છે એ જાને છે અને તેને આચારમાં મૂકે એમ ઇચ્છે છે. પણ જો તેઓ બીજાઓને ધર્મને અનુવર્તવા કહે છતાં બીજાઓ તેનો અનાદર કરે તો એમાં કૃષ્ણની નિંદા કરી શકાય નહિ.
બીજી સવારે રાજ્યસભામાં કૃષ્ણને નિમંત્રિત કરવા માટે દુર્યોધન સુબલપુત્ર શકુનિ વિદુરને ત્યાં આવે છે; આ બંને હજી કૃષ્ણ પીગળશે એવી આશાએ આવે છે, કે રાજ્યના નિયમને વશ વર્તીને આવે છે કે કદાચ ન માને તો જેને બંદી બનાવવાના છે એવા કૃષ્ણને નાણી જોવા માટે આવે છે એ ભગવાન વ્યાસે આપણી કલ્પના પર છોડ્યું છે. 
કૃષણ રાજ્યસભામાં પ્રવેશે છે કે તુરત જ જોઇ શકે છે કે આ સભામાં હાજરી આપવા મહાન ઋષિઓ આવ્યા છે; અને તેઓ હજી ઊભા છે. કૃષ્ણનું મૂલ્યભાન અહીં પ્રગટ થાય છે. એ હળવેથી શાંતનુતનય ભીષ્મને કહે છે : ‘આ ઋષિઓનો સત્કાર કરી તેમને આસન પર નિમંત્રિત કરો; કારણકે એમના બેઠા વિના કોઇ બેસી શકે નહિ. ‘(ઉદ્યોગ. 92;42-43)અને આ ઋષિઓ સુંદર આસન પર બેઠા, એ પછી જ કૃષ્ણે સભાની મધ્યમાં રાખેલું પોતાનું આસન લીધું.
કૃષ્ણ  જેવા એ યુગના પુરુષશિરોમણિ વિષ્ટિ કરવા આવ્યા હોય ત્યારે સૌ કોઇમાં કુતૂહલ અને શું થશે એની જિજ્ઞાસા હોય એ સ્વાભાવિક છે. એટલે જ કૃષ્ણના આવતાં જ સભા શાંત થઇ ગઇ . અને ત્યારે કૃષ્ણ બોલવું શરૂ કરે છે.
ભગવાન વ્યાસ વિષ્ટિકાર કૃષ્ણને બે વિશેષણોથી વર્ણવે છે: ‘સુદંષ્ટ્રો’—સરસ દંતાવલિથી શોભિત તથા ‘દુન્દુભિસ્વન:’ – દુન્દુભિ જેવા સ્વરવાળા. વિષ્ટિકાર કૃષ્ણને માટે આ જ વિશેષણો ઉચિત હોઇ શકે. એકચિત્તે મૌન બનીને સાંભળી રહેલા રાજવીઓ અને ઋષિમુનિઓની આંખોને દેખાય છે સુંદર દંતાવલિ અને કાનને સંભળાય છે દુદુંભિ જેવો સ્વર. અને પછી એક ઉપમા આવે છે:
જીમૂત ઇવ ધર્માંતે સર્વાં સંશ્રાવયન્ સભામ્, 
ધૃતરાષ્ટ્રમભિપ્રેક્ષ્યસમભાષત માધવ:
(ઉદ્યોગ. 93:2)
ગ્રીષ્મ ઋતુ પૂરી થાય અને વાદળ ગર્જે એમ ગંભીર ગર્જના સાથે સારી સભા સાંભળે એ રીતે ધૃતરાષ્ટ્ર સામે જોઇ તેમણે આ પ્રકારે કહ્યું.
કૃષ્ણ અહીં અસહાયતાથી નથી આવ્યા : તેમણે દુર્યોધનને પ્રથમ મુલાકાતમાં જ કહ્યું હતું કે અમે કંઇ આપત્તિમાં પડ્ય નથી, એટલે એ ગર્જનાભર્યા સ્વરે બોલે છે. એ કહે છે ધૃતરાષ્ટ્રને, પણ સમગ્ર સભાને સાક્ષી રાખીને કહે છે. આખી સભા સાંભળી શકે એટલા મોટા અવાજે – એટલા ગર્જતા અવાજે કહે છે. છતાં ઉચ્ચારે છે પ્રાર્થના-વચન. એ કહે છે કે ક્ષત્રિયવીરોમાં યુદ્ધ ન થાય અને કૌરવો તથા પાંડવોમાં શાંતિ સ્થપાય એ માટે હું આવ્યો છું.
કૃષ્ણ આટલું કહે છે ત્યારે એ જાણે છે કે આ વિષય પાર અહીં સાંભળનારાઓ સમક્ષ ઘણું બધું કહેવાઇ ચૂક્યું છે. એટલે પોતાની વાતનું સારસર્વસ્વ આ શાંતિસ્થાપન છે એ વાત પર જ ભાર મૂકે છે.
એ સૌ પ્રથમ તો કુરુકુળની પ્રશસ્તિ કરે છેઅને આવા ઉત્તમકુળમાં અનુચિત કાર્ય થાય એ ઠીક નહિ એવો તર્ક રજૂ કરે છે અને કહે છે, બહારથી અને ભીતરથી જે કુરુઓ મિથ્યા આચરણ કરે છે તેને હું રોકવાનો પ્રયત્ન કરું છું.
કૃષ્ણની આ વિષ્ટિનો એકેએક શબ્દ જોખી જોખીને બોલાયોછે; આ જ વચનો ધર્મસંયુક્ત અને તર્કસંયુક્ત બંને છે એટલે જ એ આટલું કહ્યા પછી તરત જ મિથ્યા આચરણ કરનાઅર કોણ છે એની નામ પાડીને વાત કરે છે. આ દુર્યોધનાદિ પુત્રો પોતાના જ મુખ્ય બંધુઓ સાથે અશિષ્ટ આચરણ કરે છે. લોભને કારણે તેઓની મર્યાદા તૂટી ચૂકી છે. આ કુરુકુળ પરની આપત્તિ છે.જો એને લક્ષમાં નહિ લેવાય તો ‘પૃથિવીં ઘાતયિષ્યતિ.’ આખી પૃથ્વીનો ઘાત કરી નાખશે. એવી સાવચેતીની વાણી કૃષ્ણ ઉચ્ચારે છે.
સૌ પ્રથમ એ પાંડવો સાથેની સંધિના લાભ વર્ણવે છે. પાંડવોથી જો ધૃતરાષ્ટ્ર અને કૌરવો સુરક્ષિત થાય તો દેવતાઓ સુદ્ધાં ઇન્દ્ર પણ તેમને જીતી ન શકે. પાંદવો જેવા સંરક્ષક પ્રયત્ન કરવા છતાં પૃથ્વી પેટે બીજા કોઇ નહિમળે એવી વાત પન કૃષ્ણ ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે. જો પાંડવો- કૌરવો એક થાય તો પૃથ્વીના બધા જ રાજાઓ ધૃતરાષ્ટ્રને વશ વર્તીને રહે અને તેઓ જગતના સમ્રાટ બની જશે. પરંતુ જો આ ન બને તો–
સંયુગે વૈ મહારાજ દૃશ્યતે સુમહાન્ક્ષય:,
ક્ષયે ચોભયતો રાજન્ કં ધર્મમનુપશ્યસિ.
(ઉદ્યોગ.93;28)
મહારાજ, જો સંયુગ થાય –યુદ્ધ થાય તો મને મહાન ક્ષય જ દેખાય છે; મહાન સંહાર જ દેખાય છે. અને બંને પક્ષનો ક્ષય થાય એમાં તમને ક્યો ધર્મ દેખાય છે?
કૃષ્ણને જેમાં સંહાર દેખાય છે એ જ ઘટના બને એમ ધૃતરાષ્ટ્ર ઇચ્છે છે :ધૃતરાષ્ટ્રને એમાં ક્યો ધર્મ દેખાય છે એ પ્રશ્ન માત્ર ધૃતરાષ્ટ્ર પ્રતિ નથી; આખી ય કૌરવસભા સાંભળે એ રીતે આ પ્રશ્ન પુછાયો છે.
પાંડવો કૌરવોનો સંહાર કરશે જ એવી શ્રદ્ધા કૃષ્ણ વ્યક્ત કરતા નથી.એ તો કહે છે. પાંડવો અને કૌરવો બંને સરખા વીર, સરખા યુદ્ધ-ઉત્સુક અને શસ્ત્રવિદ્યામાં સરખા પારંગત છે. એ બંનેનો ક્ષય થવાથી તમને ક્યું સુખ પ્રાપ્ત થશે?
કૃષ્ણની વાણીમાં સચ્ચાઇપૂર્વકનું આર્જવ છે; એ કહે છે:
ત્રાહિ રાજન્નિઇમં લોકં નશ્યેયુરિમા: પ્રજા:,
ત્વયિ પ્રકૃતિમાપન્ને શેષં સ્યાત્કુરુનંદન.
(ઉદ્યોગ.93;33)
હે કુરુનંદન, તમે આ લોકોની રક્ષા કરો; જેથી આ સમસ્ત પ્રજાઓનો નાશ ન થાય. તમે જો પ્રકૃતિ પર સ્થિર રહેશો તો સૌ લોક બચી જશે.
યુદ્ધ એ વિકૃતિ છે; શાંતિ એ પ્રકૃતિ છે. રાજાનો ધર્મ પ્રકૃતિમાં સ્થિર રહેવાનો છે.
આ કહ્યા પછી પાંડવોનો ધૃતરાષ્ટ્ર જોગ સંદેશો પણ તેઓ કહે છે. આ દ્વારા ધૃતરાષ્ટ્રના હૃદયનાં કમાડ ખોલવાનો પ્રયત્ન કૃષ્ણ કરી જુએ છે. ધૃતરાષ્ટ્રને પુત્રભાવે મોકલાયેલો આ સંદેશો જેટલો ધૃતરાષ્ટ્ર માતે છે, એટલો જ કૌરવસભા માટે પણ છે. એટલે જ કૃષ્ણ કહે છે :
યત્ર ધર્મો ઃયધર્મેણ સત્યં યત્રાનૃતેન ચ,
હન્યતે પ્રેક્ષમાણાનાં હતાસ્તત્ર સભાસદ:.
(ઉદ્યોગ.93;48)
જ્યાં સભાસદોના દેખતાં જ અધર્મ દ્વારા ધર્મનો અને અનૃત(મિથ્યા) દ્વારા સત્યનો વધ થતો હોય, ત્યાં સભાસદો પણ હણાયેલા જ સમજવા.
અધર્મથી હણાયેલો ધર્મ, જો સભાસદો અધર્મનો કાંતો ફેંકી ન દે તો, નદીકિનારા પરનાં વૃક્ષોને નદી નષ્ટ કરે એ રીતે સભાસદોને નષ્ટ કરી દે છે.
ધર્મ એ છે કે પાંદવોને તેમનું રાજ્ય પાછું સોંપવું.
કૃષ્ણ ધર્મ જાને છે; દુર્યોધન ધર્મને માનવાનો નથી તે પણ જાને છે, છતાં ધર્મ પળાવવા માટેનો આ મરણિયો પ્રયત્ન કોના માટે કરે છે?
અહં તુ તવ તેષાં ચ શ્રેય ઇચ્છામિ ભારત,
ધર્માદ્ અર્થાત્ સુખાત્ ચૈવ મા રાજન્ નીનશ: પ્રજા :.
(ઉદ્યોગ.93;59)
હે ભારત, હું તો તમારું તથા પાંડવોનું બંનેનું શ્રેય ઇચ્છું છું. તમે સમસ્ત પ્રજાને ધર્મ, અર્થ અને સુખથી વંચિત ન કરો.
યુદ્ધ થાય ત્યારે બંને પક્ષના રાજવીઓનાં જે હિતો સધાવાનાં હોય કે નષ્ટ થવાનાં હોય એ સધાય કે નષ્ટ થાય; પણ બંને દેશોની પ્રજા તો ધર્મ એટલે કે સમાઅજ્ને ધારન કરનાર બળ, અર્થ એટલે કે અસ્તિત્વનો સમગ્ર ઉદ્દેશ તથા સુખ એ ત્રણેથી વંચિત થાય છે. પ્રજાઓ પરની આ અપત્તિ ટળે એમ કૃષ્ણ ઇચ્છે છે.પાંડવો તો ધૃતરાષ્ટ્રની વડીલ તરીકે સેવા કરવા માટે પણ તૈયાર છે; અને યુદ્ધ કરવા માટે પણ તૈયાર છે એટલે હવે અત્મને ‘પથ્ય’ લાગે એ માર્ગ પર  તમે ઊભા રહો.
કૃષ્ણ બે માર્ગ બતાવે છે; એક છે મૈત્રીનો માર્ગ, બીજો છે યુદ્ધનો.
એમાં ધૃતરાષ્ટ્રને, એના પુત્રોને અને આ આખી કૌરવસભાને ક્યો માર્ગ પથ્ય લાગે એનો નિર્ણય કરવાનો છે. આ ‘પથ્ય’શબ્દમાં કૃષ્ણનો તીખો વ્યંગ્ય પણ છે અને સાથે સાથે પરિસ્થિતિનું આકર્ષક વર્ણન પણ છે.
કૃષ્ન જ્યારે અ શબ્દો કહી રહે ત્યારે કોણ એના ઉત્તર્માં કંઇ પણ કહી શકે? અને ખાસ કરીને સ્વાર્તથી કે કૃષ્ણના દ્વેષથી કે બીજા કોઇ પણ કારણથી કૃષ્ણના દાસ રહેલા રાજવીઓ ક્યાંથી કશું પણ કહી શકે ?
આ મૌન સાથે જ ઉદ્યોગપર્વનો 93મો અધ્યાય –કૃષણના વિષ્ટિસંભાષણનો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.
ગીતાની પૂર્વભૂમિકા રૂપે પણ આ વિષ્ટિસંભાષણ સમજવા જેવું છે..
કૃષ્ણનો ધર્મનો આદર્શ અહીં સમરૂપપણે પ્રગટ થયો છે. અને યુદ્ધ ટાળવા આગ્રહી છતાં યુદ્ધથી ડરી તેનાથી દૂર જવામાં માનનાર નહિ એવા કૃષ્ણ જ ગીતા ઉચ્ચારી શકે. ગીતાને સમજવા માટે પણ આ વિષ્ટિસંભાષણ પાસે જવા જેવું છે.

અશ્વ

Standard

” ભમરા પીઠે પડખમાં બેઇ કોરનાં જોઇ,
  સયન ગાંઠ ની ખોડનો દુ:ખ ધણીને હોય !

આસન ખોઇ ઘોડલો વાઘ કાંતીયો હોય એવા ખોડીલા ઘણાં સોદો કરે નો કોઇ !

મહા ખોડયનો ઘોડલો માથે શીંગડીયો,
ધણી બળુકો હોય પણ પરપાને પડીયો હોય !

એક જાત ચતુરાંજ ની ખોડ અને ખાવણ,
લંકા ગઢ ઉજ્જડ કયોઁ મરવયો તો રાવણ !

પરી પૂંછ ડાંડી કરે સમ મારજ ની ખોડ ,
ભાંગે મન ના કોડ ધણી થાય ભીખળવો !

દિઠો ભમરો પૂંછડે પૂંછા વરતી નામ
ઇના બેહણહાર ના સરે ના ધારયાં કામ !

ધોળો પાટો પીઠમાં નાગ અશ્ર્વ એનું નામ ,
ધણી મરે તો ઇ મરે એવું એનું કામ !

ત્રણ રંગ ના ચાંદલા પીળા કાળા હોય,
ઇ તો જાણ્વે અંજની ધણી ઘરે નહી કોઇ !

પૂંછ મૂળ પાણી ઝમે ખોડે મધુસરાવ,
ઇ તો ભૂંડો સાવ નાશ કરે રખવાળ નો !

પૂંઠે ભમરો પેંખતા ધણી ને માથે ભાર ,
જુદ્ધે આણે હાર ઇ ઘોડો દંળભજણો ” !!

સંકલન : રાજભા ઝાલા

જયમલ પરમાર

Standard

વતન અને જન્મસ્થળ વાંકાનેર
‘કાઠિયાવાડના ઘડવૈયા’ પુસ્તકથી 1940થી લેખનનો આરંભ.
ઝવેરચંદ મેઘાણીના સાથીદાર તરીકે રહ્યા
આઝાદિ ના આંદોલન મા સક્રિય ભાગ.
ફૂલછાબ(દૈનીક) ના તંત્રી (૧૯૫૦-૫૫)
-ઉર્મી નવરચના ના તંત્રી (૧૯૬૭-૧૯૮૫)

લેખન અને સંપાદન ક્ષેત્રઃ
લોક સાહિત્ય,લોકવાર્તા સંગ્રહ,નવલકથાઓ, જીવનચરીત્રો,ખગોળ,પક્ષી પરીચય ગ્રંથો,કવિતા,અનુવાદન, ઇતિહાસ

સ્મરાણાજલી

ઝવેરચંદ જાતાં, કલમે ચડીઆ કાટ;
(પણ) પરમાર બેસાડી પાટ, તેં ઝળકાવી કલમ જેમલા
-મુળુભાઇ પાલીયા

જૈમલ તું સ્વર્ગે જતા, સૂના પડિયા સૂર;
ન રિયાં મુખે નૂર, સાહિતને સાંસો પડ્યો.
-કરસન પઢિયાર

ચોપગાંના ચારિત્ર્યને, લખતા ન કવિ લગાર;
(પણ)તેં લખ્યું લક્ષે કરી, (તને) રંગ જયમલ્લ પરમાર
-માધુભાઈ પડિયા

પરમ ગ્રંથના પંથનો, અઘરો અતિ અમલ્લ;
જીવન વિદેહી જીવતાં, જાણ્યું તેં જેમલ્લ.
-બળદેવભાઈ નરેલા

જેમલ કેરો જીવતો, આ ઊડે રંગ-ફુવાર;
ગોઠી ચાલ્યો ગેબમાં, પણ શબદ કરે ગુંજાર
-મકરંદ દવે

જેમલ બીજી જોડ, નજરૂં નાખ્યે નો મળી;
સવસાચી સરમોડ, છોરૂ તું સોરઠ તણું.
-દુલાભાઈ કાગ

ગુણી કલાધર કમલવન, ભયે પ્રફૂલ્લિત ભલ્લ;
દેખી કદર રવિ જિનહિતેં, ઉદિયાચલ જયમલ્લ
-શંકરદાનજી દેથા

જયમલ્લ નિર્મળ નીર, ઘેરાં વમળ વિના વહ્યાં,
સીંચા હાડ ખમીર, ધરવી તેં સોરઠ ધરા.
-પં. નરેન્દ્રપ્રકાશ પંડ્યા

જયમલ પામી જગતમાં, આદરમાન અભૂત;
કીર્તિ કરી ગયો કાયમી, શારદ તણો સપૂત.
-નારાયણદાનજી બાલિયા

સંકલનઃરાજુલ દવે

छंद

Standard

जूना काळे कवियों द्वारा रमाती एक रमत जे पाद पूर्ति कहेवाय, जेमा एक कवी कोई छंद नी एक चरण/पंक्ति आपे अने बीजो कवी तेने पुरू करे, भाव न बदलाय तो ज कवि नी कसोटी सफल गणाय, गत रात्रि इ मौजे दरिया ग्रुप माँ आ रमत चाली हती… जेमा चार पंक्तियों ना छंद ने चार कवि द्वारा सफल पादपूर्ति करी हती…

🙏🏻 पाद पूर्ति 🙏🏻

( सारसी छंद )
उगीयां तरणां जर्यां जरणां नवां परणां वृक्ष मां,
जळबोळ जंखी, चांच पंखी, चेतना थैं पक्ष मां,
गाळीन् गरणा भर्या भरणा भोमका ना कक्ष मां,
चिन्ता न करणा,काज सरणा,चमन फरणा दक्ष मां  |

– चमनराय, आनंदराय,
दिव्यराजसिंह,  काळूसिंह  |
:)🙏:)🙏:)🙏:)🙏
🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

पंचमुखी सवैयो

गड़डाट किधो नभ आंगणिये चपला चमकी झबकी ज रही,
दमकी चमकी नभ मंडळ विजळ आय उजास दही ज रही,
पिय कें हिय कीं जल हेली बढी बहुरी बहेकी बहती ज रही,
धडेडाट घारोडांय धोध धर्यो धरणी धरकी तद फेंण धही.
पियु आये नहीं तब झाँखी भई  सरवैया नही सुख सेज सही.
[ दिव्यराजसिंह, चमनराय, आनंदराय, कवीराज जोगीदानजी, काळूसिंह जी ]
🌺🌻🌺🌹

[ पाद पूर्ति कवीत ]
घोर घन घोर घुम घमक्यो गगनां परे,
दिन रो उजास फेरी कीयो अंधकार है |
घनन कीं घोर दोर थनगन मन मोर
ठमठम बुंद शोर धरा सत्कार हैं |
मेंढक उठाय मुख, चातक बिछाय चोंच
नाचत है मोर जोर, पंख को पसार है |
सर सर शब्द शोर जल बरसत जोर,
होवत चमन जद अखंडित धार है |

-चमनराय, आनंदराय, दिव्यराजसिंह, काळूसिंह |

:)🙏:)🙏:)🙏:)🙏🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

पाद पूर्ति छंद : चर्चरी

घमकत घन गगन घोर, कडडड नभ होत शोर,
जलल जलधार जोर, मोर गीत गावे |
देखें तरूनीय बाट, हींचे नीज हिय खाट
राज पाट कें  कपाट, खोल खलक आवै  |
पुलकित प्रत्येक पंद, मुस्काती मन्द मन्द,
गहेके गिरनार कंद, अंग  मरडावे |
रमती रमझोळ छोळ हरखी ने होळ होळ,
करती चित्त में किलोळ बादळ बरसावे।

-चमनराय, आनंदराय, दिव्यराजसिंह, काळूसिंह |
:)🙏:)🙏:)🙏:)🙏
🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

पाद पूर्ति – रेणकी छंद

दर दर मत भटक झटक कर दरसन,नत हर समरण कर नरवर।
फड फड फड फडक धडक हिय धरकत पाप पुंज पद धर सियवर |
हर हर मन जपन मनन तन भर भर जर सरकत रह धर रघुवर |
भर भर मन हरख परख सत तण कर हर हर कर नत साद उचर  |

-काळूसिंह जी, आनंदराय, दिव्यराजसिंह, चमनराय |

:)🙏:)🙏:)🙏:)🙏
🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

पाद पूर्ति – सपाखरू

वादळां मंडाणी हार धार मेध वार छुटी,
सार धार धुंआधार बुंद बुंद बाण |
ताण के कबाण जळ तीर सम छोड़ तबै,
मार त्राळ धाड़ पड़ी बादळा केंकांण  ||

-चमनराय, आनंदराय, काळूसिंह दिव्यराजसिंह |

:)🙏:)🙏:)🙏:)🙏
🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

पाद पूर्ति – झूलणा छंद

आवियो अषाढो गडेडी अडेडी, हडेडी आभमां देत डंका |
कडेडी विजळी वादळा वचेथी, खडेडी कांगरे कैक वंका  ||
सलिल पर समिर नीं आंगळी ज्यां फरफरीं, झरमरीं जोर सें छांड शंका |
बरसवा बै घड़ी आव आ भीड़ पड़ी,खेत ने देयो खड़ी हे खलंका||

-चमनराय, दिव्यराजसिंह, आनंदराय, काळूसिंह |

:)🙏:)🙏:)🙏:)🙏
🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

पाद पूर्ति – झूलणा नंबर – २

खेडुतो खेतरे करगरे एम कई, लुंटाशे अमारी साव लंका |
नांगर्या नाव डुबाडशो ना हवे, मेघराजा बीर आव बंका  ||
सांभळी मेधडों हडीयु काढतों,
अभ्र तोखार का दांत चमका  |
युं चडी आवीयो वादळां दळ करी, ज्युं चडे वीर घणनाद हमका  ||

-चमनराय, दिव्यराजसिंह, आनंदराय, चमनराय | 
:)🙏:)🙏:)🙏:)🙏
🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺🌺

ગઝલ

Standard

શું કહું હું આપને ક્યાં ક્યાંય શોધી હું વળ્યો,
મળ્યા અંતે હૃદય મુજને જ્યા પ્રણય ને પોષવા.

સાંભળું જ્યાં સાદ મીઠો સિતારો નાં રાગ સો,
આપની આશા મહીં ગુમાવીયા સહુ હોંશ હા.

મજધાર વચ્ચે નાવ શા કાજે નમાવું એ કહો,
રાખશો મુજ વાતનો કોઈ દિલે નવ રોષ નાં.

ખેલવા ફાગણ પ્રણય નાં રંગ હાથે મેં ધર્યા,
છુપાશો નાં ભાગશો કે દેખશો કો દોષ ના.

વિશ્વાસ રાખો અચળ તારો ધ્રુવ નો કયો તો બનું,
અનંત વાટે એકલા આવો કહું આગોશ માં…
– દિવ્યરાજસિંહ સરવૈયા

*|| अलंकार नी ओळख…||*

Standard

.    *|| अलंकार नी ओळख…||*
.     *जोगीदान गढवी (चडीया)*

साहीत्यमां कुल नव रस छे…
दा.त. (दाखला तरीके)

बिभत्स अदभुत बातमे, भणों रुद्र भेंकार
जो करुंणा विर जोगडा, शांत हास्य सृंगार.

(१.बिभत्स, २.अदभुत, ३.रुद्र (रौद्र), ४.भेंकार (भयंकर)
५.करुण, ६.विर, ७.शांत, ८.हास्य, ९.श्रृंगार)

बधुय  साहीत्य आ नव रसो ने गातुं आव्युं छे.पण
ऐने सुमधुर साहित्य और रुचिकर बनाववा माटे
अलंकार चंद्रोदय मां घणा बधा अलंकारो नुं विवरण है..
जोके सामवेद मां तो जगती गायत्री ईत्यादी हजारो छंदो नी
वात छे पण आपडे अहींया थोडा अलंकारो पर ऐक नजर
नाखीये जेथी नवा  कवियो नेकाव्य रचना मां सरलता रहै ऐज
उदेस्य छे…..

अलंकार ना बे विभाजन छे, १. शब्दालंकार , २. अर्थालंकार
जेमां प्रथम छे जेने समजीये तो….शब्दालंकार मां त्रण अलंकार छे

१. *वर्णानुप्रास*

जेमां ऐकज वर्ण  नी पुनरोक्ति थती होय…
दा.त.

जीवतर जोने जोगडा, जोया जेवुं जाय.
गुंण गणांवी गाममां, गुरुवर गांणा गाय.

प्रथम बे चरण मां “ज” अने त्रीजा चोथा मां “ग”
वर्ण नी वारंवार पुनरोक्ती थी वर्णानु प्रास अलंकार थाय
जेने घणां वर्ण सगाई ना नामे पण जांणे छे….

२. *शब्दानु प्रास अलंकार*
(यमक अलंकार )

जेमां ऐक सरखा उच्चार वाळा शब्दो आववाथी आ अलंकार
बने छे जेने यमक अथवा शब्दानु प्रास कहे छे..
दा.त

त्रय लोचन तडीया. आग उघडीया. धोम धखडीया. तणघडीया
चारण गण चडीया. जोगीह जडीया. दानही दडीया. दडवडीया.
कर दुर दखडीया. सौप सुखडीयां. हिये ह्रखडीया. हणणाटी.
नम हर शिव शंकर. डाक डणंकर. धोम धणंकर. धणणाटी.

३. *अत्यानु प्रास अलंकार*
ज्यारे बे पंकती ना अंतमां समान उच्चार वाळा शब्दो आवे त्यारे
अत्यानु प्रास अलंकार बने….
दा.त.

दाम हाम सुख दैवणी.कंचन करणी काय.
जग पर तारी जोगडा.रख वाळी रव राय.
,

ज्यारे अर्थालंकार मां अनेक अलंकारो छे…..
जेमां थी चाळीशेक नो उपयोग वधु थाय छे…
बिजानी अडधा ने खबर नथी तथा अमुक तो
भाषाओ मां लुप्त थता गया छे…
चालता अलंकारो मां……

१. *उपमा अलंकार*
जेमां जेवा, जेवुं, जेवी, समान, सरखी जेवा शब्दो आवे

फुल सरीखी फांकडी, कंचन जेवी काय
जोगी जेवा जोगडा, जग्ग हीते स्रग जाय

२. *यमक अलंका*
ज्यारे एकनो एक शब्द काव्य मां वारंवार आवे अने दरेक वखते तेनो अर्थ अलग थतो होय त्यारे यमक अलंकार बने,

मारग ने अब्ब मा रग,  मा रग समजे मौन
जे वण हेते जोगडा ,कहसी दुसरो कौन

(१.मारग =रसतो, २.मा रग= करगरीस नही, ३.मा रग = माता नी जे रग छे ते मौन ने पण समजे)

३. *आंतरप्रास अलंकार*
जे अलंकार मां काव्य नी वच्चे प्रास आवतो होय जेने प्रास सांकळी पण केहवामां आवे छे जेमके

कडड दंत कडेडाट,नाट नटराज नचायो
धडड धरा धडेडाट, दाट दैतांण डचायो हडड धस्यो हनुमान,दान जोगड दरसायो
गणणण करंतो गान, जान की वर नभ गायो

उपर ना उदाहरण मां प्रथम पंक्ती नो अंत प्रास लई बीजी पंक्ती सरु थाय छे जेमके , कडेडाट – नाट
धडेडाट – दाट
हनुमान – दान
गान – जान

४. *उत्प्रेक्षा अलंकार*

आ अलंकार मां, जांणे , जेवा शब्दो थी कोई एक वस्तु ने बिजा साथे सरखावाती होय छे
दा,त,

प्रताप जांणे प्राहटे, तरकां पर तरवार
एवी
धरणी माथे धार, जो दे मेघो जोगडा

५,  *रुपक अलंका*

आ अलंकार मां उपमेय ने उपमा तरीकेज बतावाय छे, जेमके

विंणाय कविनी वातडी, आंख्युं चारण आग
तेनो को दन ताग, जडे न कोने जोगडा

(चारण नी वात एटले सरस्वती नी विंणा, अने आंख एटले आग )

६, *व्यतिरेक अलंकार*

आ अलंकार मां उपमेय ने उपमा करतां पण चडीयातुं बतावाय छे

सबदां तारा सारणा, तरवारुं थीय तेज
अस्त्रो करतां ऐज, जोम भरंडी जोगडा

७. *अनन्वय अलंकार*

आ अलंकार मां उपमेय ने पोतानी ने पोतानीज उपमा आपी तेनुं अनन्य महत्व दर्सावाय छे दा,त,

शुं उपमा दउं शामळा, हरीवर तुज ने हूं
जगमां कशुं न जोगडा, तुं एटे बस तूं

८. *व्याजस्तुती अलंकार*

आ अलंकार मां वखांण ना मां निंदा थती होय छे, अने क्यारेक निंदा ना स्वर मां वखाण,

विरता खुब वखांणीये, खई ग्यो सावज खड
जुवो मरद ई जोगडा, भागी न आव्यो भड

९. *श्लेष अलंकार*

आ अलंकार मां काव्य के वाक्य मां कोई ऐक शब्द ना बे के तेथी वधु अर्थ थता होय छे,

गुजरी जई ने गोतवा तो, बहरी पाडे बूम
जोहरी सुणे न जोगडा, गोहरी थई गई गूम

गुजरी जवुं (बजार जवुं / मरी जवुं)बहरी(बमणा जोरे/ श्रवण सक्ति वगरनी बेरी) जोहरी (जवेरी / जो हरी ,हरी व्यक्ति नुं नाम) गोहरी (गोहार करनार/ गोहरी उर्फ गौरी नुं देसी नाम)

१०. *सजीवारोपण अलंकार*

आ अलंकार मां निर्जीव वस्तु सजीव जेवुं काम करती दर्सावाय  छे, दा.त.

बोल्युं फुलडुं बाग मां, वात सुंणो विदवान
जोया मेंतो जोगडा, कैक  दीवाले कान

फुल बोलवुं , अने दीवालो सांभळवी एटले के दीवालो ने कान होवा वगेरे सजीवा रोपण अलंकार ना उदाहरण छे,