તલવાર ની મુઠ

Standard

⚔🗡⚔🛡⚔🗡⚔
क्षत्रिय 🌞 युध्धकला,हथीयार संबधित क्षेत्र मा अवलोकन तथा आलेखन..
प्रकरण ५): तलवार नी मुठ
🀄🀄🀄🀄🀄🀄

તલવાર ની મુઠ આમ તો ઘણા પ્રકાર છે જેમાથી ૪૦ સેક પ્રકાર લેખક જોરાવરસિંહ જાદવ પ્રાચીન ભારતના શસ્ત્રાસ્ત્રો  મા નોંધે છે.
(1)દીલ્હી શાહી (2) ઓરંગજેબી (3)સીંધી (4)હકીમખાની (5)બાંગલા (6)ગુજરાતી (7) પુરબીયા (8)ભુજ (9)શીરોહી (10)કરણશાહી (11)કર્ણાટકી (12) શેરહદા (13)મુલહેરી (14) ઇરાની અસલી (15)ઇરાની નકલી (16) ઇરાની પોપટી (17) ઇરાની સુર ઘાટી (18)કુબડા ઘાટી (19)આપરી મુઠ (20)અબાસી (21) ડોગર પુરી (22) ઘોડમુખી (23)સીંહમુખી (24)ઘેટા મુખી (25)બાંસવાડી (26)નાદોંદી (27)અકીકની (28)ઇશક્કિ (29) હસ્તીદંતા (30)તખારાણવા (31)વાઘામો (32)કવડી ઘાટી (33)ગારદી (34)સોજીત્ર (35)રામપુરી (36)ઉદેપુરી (37)મહારાષ્ટ્રીયન(38)જફરાબાદી (39) અરબી

*દીલ્હી શાહી મુઠ;-*
દીલહી શાહી મુઠનો મોગરો ગોળ નાનો ફુલ ચપટુ અને નાનુ કટોરી નાના ચક્ર જેવી. એનું મો ઉપર ઉપસી અવેલું હોય છે. પુતળા બંન્ને બાજુ થીપાતળા અને ઓછી લંબાઇવાળા ઢોલા માથુ અને નખ્ખા નાના હોય છે. આઘાટ દીલ્હીમાં પ્રથમ બનાવવામાં આવ્યો, એટલ એનુ નામ દીલ્હી શાહી પ્રચલીત થયું
*ઓરંગજેબી ;-*
ઓરંગ જેબી મુઠનો ઘાટ દીલ્હી શાહી મુઠના જેવો જ છે પરંતુ એની કટોરી કઇક મોટી હોય છે. એના ઉપર કંઠી અને નકશી કામ વધારે હોય છે. એટલે ઓરંગજેબી કહેવાય
*સીંધી મુઠ ;-*
સીંધી મુઠનો મોગરો ફુલની નીકળી ના જેવો ફુલ ઉચું ઉપસેલુ અને મોટુ હોય છે. કટોરી ઉંડી પુતલા લાંબા અને પાતળા ઢોલા લાંબા માથુ વજનદાર અને નખ્ખા હોય છે આ ઘાટ સીંધમં બન્યો હોય એટલે સીંધી મુઠ કહેવાય છે.
*હકીમખાની મુઠ ;-*
હકીમખાની મુઠ નો મોગરો લાંબો ફુલ મોટુ અને ડોળદાર કટોરી ચક્કી ના જેવી મોટી પુતલા કંઠીદાર અને નક્શીવાળા પુતલાના ગળા નાના અને મોટા ઢોલા લાંબા અને માથુ સોપારી જેવું નખ્ખા લાંબા મોટા અને પરજદાર છે. એને બનાવનાર હકીમખાન કોણ હતા તે પત્તો મળ્યો નથી દીલહીશાહી માં સુધારો કરી આ હકીમ ખાની ઘાટ બનાવ્યો હોય એવુ લાગે છે.
*બંગાળી મુઠ ;-*
બંગાળી મુઠનો મોગરો નાનો અને ઉંડો હોય છે. ફુલ કમરખી ઘાટનું અને કટોરી કંઇક ઉંડી પુતળા લાંબા ગોળ અને બહુ જ પાતળા હોય છે, ઢોલા નાના ચોકદાર અને નકશીદાર અયોધ્યાની પાસે સરયુ કીનારા પર વસેલુ શહેર ફૈજાબાદ ના એક બંગલા મા આ મુઠ પ્રથમ બનાવામા આવી હતી. એટલા માટે એને અવધ પણ કહે છે. ઉપર ફુલ ચીતરવા મા આવેલુ એટલે સીતાની રસોઇ પણ કહે.
*ગુજરાતી મુઠ ;-*
ગુજરાતી મુઢનો મોગરો અણીદાર ફુલ ચપટુ કટોરી ઘંટી જેવી પુતલા તીક્ષ્ણ ફીરકીના જેવું માથુ જોડાયેલું હોય છે, નખ્ખા લાંબા અને અણીદાર નાગ ની ફેણ જેવી પરજદાર છે. આ મુઠ ગુજરાત માં પ્રથમ પ્રચલીત થઇ અને આજે પણ જાણીતી છે.
*પુરબિયા મુઠ ;-*
પુરબિયા મુઠનો મોગરો નાનો અને ગોળ હોય છે. ફુલ નાનુ કટોરી કંગની દાર અને થોડી ઉંડી પુતલા કઠીદાર અને જનોઇદાર હોય છે. ઢોલા સંતારની ખુંટી જેવા ચપટા નખ્ખા લાંબા અણી દાંતેદાર અને પારજદાર હોય છે. કાશીની નજીક મા જ અઘાટ પ્રથમ પ્રચલીત થયો ઉતર હીન્દુસ્તાન ના પુર્વ વીભાગને પુરબ કહે છે. એટલા માટે આઘાટ ને પુરબીયા કહે છે.
*જોધપુરી મુઠ ;-*
આ મુઢ્નો ઘાટ ગુજરાતી મુઠના ઘાટ જેવો જ હોય છે. પરંતુ એની કટોરી કઇંક મોટી છે અને નખ્ખા નખ ચપટા છે. આ મુઠ જોધપુરના કરણસિંહજી એ બનાવેલ એટલા માટે જોધપુરી અથવા કરણશાહી પણ કહેવાય.
*ભુજ મુઠ;-*
આ મુઠ નો ઘાટ હકીમખાની ને મળતો આવે છે. પરંતુ એની કંગની અને મોગરો વચ્ચે બતાસા જેવું હોય છે, પુતલા નખ્ખા અને પરજ પહેલદાર હોય છે, કચ્છની રાજધાની ભુજમાં આ ઘાટ પ્રથમ બનાવામાં આવ્યો. આથી આ ભુજ મુઠના નામે ઓળખાય છે.
*શીરોહી મુઠ ;-*
દીલહી શાહી મુઠ જેવો જ આ મુઠનો ઘાટ છે. પરંતુ ફુલ મોટુ અને કટોરી થોડી ઉંડી હોય છે. આબુ પર્વત નજીક શીરોહી નામે રાજ્ય હતું એમાં આ ઘાટ પ્રથમ બનાવામાં આવ્યો. આથી શીરોહી નામે જાણીતી થઇ.
*મુલહેરી મહારાષ્ટ્રીયન મુઠ ;-*
ઉપરોક્ત મુઠ નો મોગરો ગોળ હોય છે. એની નીચે પા ઇંચનો ગજ હોય છે. ફુલ ખાવાના પાન ના આકારનું કટોરી ઉંડી અને પુતલા ગુજરાતી મુઠ જેવા ઘાટ ના હોય છે. માથુ સોપારી જેવું તથા નખ્ખા લાંબા હોય છે. આ ઘાટ પ્રથમ મુલહેરમાં બનાવ્યો એટલે મહારાષ્ટ્રીમાં ઘણી પ્રખયાત છે.
*કર્ણાટકી મુઠ ;-*
આ મુઠનો મોગરો ગોળ હોય છે એની નીચે અર્ધા ઇંચની લંબાઇ નો ગળ હોય છે. એનું ફુલ ઉંધી કટોરી જેવુ અને પુતલા નાના અને ગુજરાતી ઘાટમાં વર્ણવેલા ની પેઠે ચામડાથી મઢેલ હોય છે. જુના જમાનામાં કર્ણાટકમાં દક્ષિણ ભાગમાં વધુ પ્રચલીત છે.
*ઇરાની મુઠ ;-*
ઇરાની મુઠ ના પુતલા પહેલદાર અને હાથીદાંત ના હોય છે. એની ઉપર લગાવેલ ધાતુ પતરાને ટોપ કહે છે. એ પણ લોઢાનો હોય છે. પુતળાની નીચેના ભાગ બરચક કહે છે. એ પણ લોઢાનો હોય છે. આ મુઠ ત્રણ ટુકડાઓની બનેલી છે. આ ઘાટ ઇરાનમાં પ્રચલીત હોવાના કરણે ઇરાની મુઠ કહેવાય છે.
*ઇરાની- ભારતીય મુઠ ;-*
આ મુઠ અસલ ઇરાની મુઠની હીન્દુસ્તાનમાં બનાવેલી નકલ હોય છે. એ લોઢાના એક જ ટુકડામાંથી બનાવેલી હોય છે. એના ઢોલા નાના રહે છે. સોના ચાંદી બરચક અહીંના અનેક કારીગર બનાવી શકે છે.
*ઇરાની પોપટ ઘાટી મુઠ;-*
આ મુઠ આસલ ઇરાની મુઠ જેવી જ હોય છે. પરંતુ ટોપ ની જગ્યાએ પોપટની ચાંચ જેવું મો બનાવેલું હોય છે. દેખાવે ભારે નમણી લાગે છે.
*શેરહદા મુઠ ;-*
આ મુઠ ઇરાની નકલી મુઠ જેવી જ હોય છે. પરંતુ એની ઉપરનો ભાગ વાઘના મોરા જેવો બનાવેલ હોય છે. એના ઢોલા ગુલાબ ની કળી જેવા હોય છે.
*સુરાઘટી મુઠ ;-*
આ મુઠ ઇરાની પોપટ ઘાટના આકારની હોય છે. પરંતુ એના પર પોપટના મોની જગ્યએ એ ભાગ સાદો હોય છે. ઉપરનો ભાગ વધારે સાદો હોય છે. ઉપર નો ભાગ વધારે પોહળો હોય છે.
*અંગ્રેજી મુઠ ;-*
એના પુતલા ચપટા અને પાછળનો ભાગ ગોળ હોય છે. એના માથાથી એના માથાથી નીચે સુધી પરજ જોડાયેલા રહે છે. મુઠ પકડમાં ઠાવકી રહે છે.
*ગારદી મુઠ ;-*
એનો મોગરો લાંબો પરંતુ વાંકદાર બતાસુ નાનુ કટોરી મધ્યમ મઠ્ઠા અણીદાર પરજનુ માથુ મોગરા ચોટાડીને કટોરીથી જોડાયેલુ મજબુત તથા નખ્ખા બહુજ લાંબા ઢોલા ચપટા અને માથુ મોટુ હોય છે.
*રામપુરી મુઠ;-*
આ મુઠનો મોગરો લાંબો અને ઘાટદાર કંગની બતાસુ અને ફુલ નાના મુઠ ગોળ કટોરી મોટી પરંતુ ઉંડી ગળામાં જોનોઇ અને કંઠી ઢોલા નાના અને ગોળ નખ્ખા નાના અને નક્શીદાર હોય છે. એને પરજ હોતી નથી.
*ઉદેપુરી મુઠ ;-*
એનો મોગરો લાંબો બતાસુ નાનુ ફુલ મોટુ કટોરી મોટી ઢોલા લાંબા પરંતુ ચપટુ. માથુ ગોળ લાંબા હોય છે. આ મુઠ ઉદેપુરમાં બનાવવામાં આવી હતી. એટલે ઉદેપુરી કહે છે.
*દક્ષીણી મુઠ ;-*
એનો મોગરો મોગરો મોટો તેમાં કાણું બતાસું નાનુ ફુલ મોટુ ઢોલા નાના અને નખ્ખા ગોળ હોય છે. મુલહેરી મુઠની પેટે આ મુઠ દક્ષીણ ભારતમાં પ્રચલીત છે.
*જાફરાબાદી મુઠ;-*
આ મુઠનો મોગરો થોડો લાંબો કંગની બહુ જ નાની ફુલ પાંખડીદાર લાંબુ કટોરી ગોળ પુતળા મોટા પરજ સિંહના મો આકારની ઢોલા ગોળ નખ્ખા નકશીદાર છીદ્રવાળા હોય છે.
*અરબીઘાટ મુઠ;-*
એના માથાનું પુતળુ ચપટુ ઢોલા મોટા નખ્ખા ગોળ હોય છે.
*ધાતુની મુઠ ;-*
પાકા પોલદની મુઠ જવલેજ જોવા મળે છે. જેના પ્રકાર પીત્તળ, જર્મન,સીલ્વર, તાંબુ, ચાંદી અથવા સોનાની મુઠ પણ તૈયાર કરવામાં આવે છે.
*શીકારી મુઠ ;-*
શીકાર માટે વપરાતી તલવારોની મુઠ સાદી જ વધારે ઉપીયોગી નીવડે છે. સોના ચાંદી કે જર્મન સીલ્વર જેવી ચળકતી મુઠ જોઇ જનાવર ભાગી જાય છે. નાસ જાય છે. શીકારીઓ માટે કાળા અથવા આસમાની રંગની મુઠ વધારે ઉપયોગી સાબીત થઇ છે.
*વિવિધ પ્રકારની મુઠો ;-*
ઘણા લોકો હાથીદાંત, સાબરશિંગ, રોજના શિંગ, ભેંશના શીંગ, નિલગાયના શિંગ માં પણ મુઠ તરીકેનો ઉપીયોગ કરે. લોઢા પર એની પટ્ટીઓ જડવામાં આવે છે. પટ્ટીઓ સીસમ, ખેર, સાગ, વોક, અવનસવન લાકડાનો ઉપીયોગ કરવામાં આવે છે. ક્યાંક ક્યાંક અકિક અને ઇસવની મુઠ પણ બને છે. અકિકની મુઠ કિંમતી હોય છે. પણ ઇસવની એનાથી વધારે મુલ્યવાન હોય છે, બીજી પોલાદની મુઠ જવલ્લેજ જોવામાં આવે છે. એની ઉપર નકશીકામ કરવામાં આવે છે. આ જાતની મુઠ બહુ કિંમતી હોય છે.

સૌજન્યઃ
પ્રાચીન ભારત ના શસ્ત્રાશ્સ્ત્રો,કાઠી સંસ્કૃતિ
કાઠી સંસ્કૃતિદીપ સંસ્થાન
⚔ 🗡 ⚔ 🛡 ⚔ 🗡 ⚔
🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s