વાંચવા અને જાણવા જેવું…

Standard

ગુજરાતીમાં ‘ઢોલામારુ’ અને હિન્દીમાં ‘કોહરામ’, ‘ક્રાંતિવીર’, ‘તિરંગા’ જેવી અનેક સફળ ફિલ્મો બનાવનાર મેહુલકુમારનું મૂળ નામ મોહમ્મદ બ્લોચ છે. બ્લોચ(બલોચ) શબ્દ-અટકથી ગુજરાતી પ્રજા ઠીક ઠીક પરિચિત છે, પરંતુ આ અટક જે પ્રદેશ પરથી આવી છે એ બલૂચિસ્તાન(બલોચિસ્તાન)ની આજની અસલી હાલત વિશે ગુજરાત કે ભારત તો ઠીક, આખી દુનિયા ખાસ્સી બેખબર અને ગૂંચવાયેલી છે.

બલૂચિસ્તાન એક નહીં, બલકે ત્રણ દેશનો હિસ્સો છે. પાકિસ્તાન ઉપરાંત અફઘાનિસ્તાન તથા ઇરાનમાં પણ બલૂચિસ્તાન ફેલાયેલું છે. આજે પાકિસ્તાનમાં અંદાજે ૬૯ લાખ, ઇરાનમાં વીસેક લાખ અને અફઘાનિસ્તાનમાં બે લાખ બલૂચી લોકો વસે છે. ૧૯૪૭-૪૮માં બલૂચિસ્તાનને જ્યારે પાકિસ્તાન સાથે પરાણે ભેળવવામાં આવ્યું ત્યારે બલૂચીઓ પાકિસ્તાનને એવા ટોણા મારતા કે અમારો વસવાટ ધરાવતા સળંગ પ્રદેશમાંથી ફક્ત ‘પાકિસ્તાની બલૂચિસ્તાન’ને નોખું તારવવાને બદલે દમ હોય તો અફઘાનિસ્તાન અને ઇરાનમાં બલૂચી વિસ્તારોને પણ પાકિસ્તાનમાં ભેળવી દેખાડો ને, આવ્યા મોટા…

ખેર, પાકિસ્તાને અફઘાનિસ્તાન-ઇરાનમાંના બલૂચી પ્રદેશ સિવાયના બલૂચી હિસ્સાને જ પાકિસ્તાન સાથે ભેળવ્યો, પરંતુ બલૂચીઓ પાકિસ્તાન સાથે ક્યારેય પૂરેપૂરા ભળ્યા નહીં. બલૂચીઓનું કહેવું છે કે એક પ્રદેશ અને પ્રજા તરીકે અમે નિરાળાં છીએ, અમે ફક્ત પાકિસ્તાની જ નથી, અફઘાની અને ઇરાની પણ છીએ. માટે અમને અલગ રહેવા દો. આજે હાલત એવી છે કે બલૂચિસ્તાન પ્રાંત પાકિસ્તાનમાં છે, છતાં નથી.

બાકી એવું પણ નથી કે અહીં શિયા-સુન્નીનો ઝઘડો હોય. ના, પાકિસ્તાનમાં પણ સુન્નીઓનું પ્રભુત્વ છે અને બલૂચિસ્તાન પણ મુખ્યત્વે સુન્નીપંથી જ છે. ઉલટાનું, સુન્ની બલૂચીઓને શિયાપંથી ઇરાનમાં સુન્ની લઘુમતિ તરીકે તકલીફો પડી રહી છે. ટૂંકમાં, લોચો ધરમનો કે ધરમના ફાંટાનો નથી, પણ બસ, દિલથી દિલનું મિલન ન થવાથી બલૂચિસ્તાન પાકિસ્તાન સાથે ઓતપ્રોત નથી થતું તે નથી જ થતું. ધરમ એક હોય અને સંપ્રદાય કે પેટા ધરમ પણ એક હોય તો ઝઘડા ન જ થાય એવો કોઈ નિયમ નથી. વાંધા પડે તો પડે.

બલૂચીઓની મુખ્ય ફરિયાદ એ છે કે પાકિસ્તાનના સિંધ અને પંજાબ જેવા મુખ્ય પ્રાંતોની સરખામણીમાં બલૂચિસ્તાન સાથે ઓરમાયું વર્તન દાખવવામાં આવે છે. સરવાળે, પરાણે પ્રીત ન થાય એમ પરાણે કોઈ વિસ્તારને દેશનો પ્રાંત પણ ન બનાવાય એવી દલીલ સાથે બલૂચીઓ વખતોવખત સ્વાયત્ત-સ્વતંત્ર બલૂચિસ્તાનની માગણી ગજાવતા રહ્યા છે. છેલ્લા એક દાયકામાં આ માગણીએ બહુ જોર પકડયું છે. પાકિસ્તાનને એવું લાગી રહ્યું છે કે (કે પછી એ જગતમાં એવી વાત ફેલાવવા માગે છે) કે આ ભારત અમારા બલૂચીઓને ચાવી મારી રહ્યું છે, બહેકાવી રહ્યું છે, ભડકાવી રહ્યું છે, અમારાથી અલગ થવામાં મદદ કરી રહ્યું છે વગેરે વગેરે.

# મદદ કરો અય દુનિયાવાલો

૨૦૧૫માં પાકિસ્તાની વડા પ્રધાન નવાઝ શરીફે અમેરિકાની મુલાકાત દરમિયાન એવી ફરિયાદ ચગાવવાની કોશિશ કરી કે બલૂચી બળવાખોરીમાં ભારતની પણ ભૂમિકા છે. બીજી તરફ, બલૂચીઓએ અમેરિકામાં નવાઝ શરીફનાં ભાષણ દરમિયાન આઝાદીની માગણીના નારા ગજાવીને નવાઝ શરીફને શરમજનક સ્થિતિમાં મૂકી દીધા. જોકે પ્રમુખ ઓબામાએ બલૂચિસ્તાનના મુદ્દે સહેજ પણ રસ ન દાખવતાં શરીફને ખાસ તો એટલું જ કહ્યું કે ભારત સાથે સંપીને રહો, એમાં જ ભલાઈ છે.

‘બલૂચિસ્તાન અને પાકિસ્તાનના અન્ય વિસ્તારોમાં ભારતની દખલગીરી’ વિશેની ત્રણ ફાઇલો નવાઝ શરીફે અમેરિકી વિદેશપ્રધાન જોન કેરી સમક્ષ પેશ કરી અને ‘તમે આ મામલે ભારતને જરા વઢો, પ્લીઝ’ એવા ટોનમાં શરીફે જોન કેરીને ફરિયાદો કરી, પરંતુ અમેરિકાએ મક્કમતાપૂર્વક આ મુદ્દે સહેજ પણ રસ ન દાખવ્યો. અલબત્ત, એક ભારતીય તરીકે આપણને એ સમજવામાં ચોક્કસ રસ પડી શકે કે શા માટે બલૂચિસ્તાનના મામલે પાકિસ્તાન આપણને બદનામ કરી રહ્યો છે. માટે, આખો મામલો સમજીએ.

# બલૂચિસ્તાન : એક રુકા હુઆ ફૈંસલા

સમજવા ખાતર એવું વિચારી શકાય કે પાકિસ્તાનના મુખ્ય બે ‘ટુકડા’ છે, ‘અસલી પાકિસ્તાન’ અને ‘પરાણે પાકિસ્તાન.’ જમણી(પૂર્વ) બાજુનો પાકિસ્તાન છે ‘અસલી’ પાકિસ્તાન, જ્યાં પંજાબ, સિંધ જેવા પ્રાંતો છે. ડાબો(પશ્ચિમ) ભાગ ‘પરાણે પાકિસ્તાન’વાળો છે, જેમાં પઠાણી કબીલાઓનો વિસ્તાર અને બલૂચિસ્તાન મુખ્ય છે(એમ તો જમણે-ઉપર પરાણે પચાવેલું કાશ્મીર પણ છે, પરંતુ અત્યારે આપણે બલૂચિસ્તાન પર ફોકસ કરીએ). ‘પરાણે પાકિસ્તાન’ એવું બલૂચિસ્તાન ડાબે-નીચે(નૈઋત્ય દિશામાં) આવેલો જાયન્ટ પ્રદેશ છે, જે પાકિસ્તાની ભૂમિના ૪૪ ટકા વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે, કહો કે લગભગ અડધું(તેનાથી થોડું ઓછું) પાકિસ્તાન અસલમાં બલૂચિસ્તાન છે, જોકે પાકિસ્તાનમાં બલૂચીઓની વસતીનું પ્રમાણ ફક્ત ૬.૭ ટકા જ છે.

પાકિસ્તાનના જન્મ સાથે જ બલૂચી બબાલ જન્મી ચૂકી હતી. પાકિસ્તાનના જન્મદિવસ(૧૪-૮-૧૯૪૭)ના ત્રણ દિવસ અગાઉ(૧૧-૮-૧૯૪૭ના રોજ) બલૂચિસ્તાને પોતાને આઝાદ જાહેર કરી દીધેલું. આજે પણ બલૂચીઓ સ્વાતંત્ર્યદિવસ ૧૪ ઓગસ્ટે નહીં, ૧૧ ઓગસ્ટે મનાવે છે.

આઝાદી મળી ત્યારે ન કેવળ બલૂચીઓમાં પરંતુ પઠાણોમાં પણ(પ્રેક્ટિકલી આખા પશ્ચિમ પાકિસ્તાનમાં) સ્વાયત્તતાની માગણી એકદમ જોરમાં હતી. ‘સરહદના ગાંધી’ ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન પાકિસ્તાનમાં ડાબે-ઉપર કબીલાઈ વિસ્તારમાં સ્વાયત્ત પશ્તૂનિસ્તાન(પઠાણીસ્તાન) માટે ઝઝૂમી રહ્યા હતા ત્યારે ડાબે-નીચે બલૂચિસ્તાનમાં સરહદના આ ગાંધીના ભાઈ જેવા એક ‘બલૂચી ગાંધી’ નામે અબ્દુલ સમદ ખાન અચકઝાઈ પણ પઠાણો તથા બલૂચો માટે અહિંસક ઢબે સ્વાયત્તતા માગી રહ્યા હતા.

એ વખતે બલૂચી વિસ્તારના કલાત નામના એક મોટા રજવાડાના રાજવી અહેમદ યાર ખાન પણ પાકિસ્તાનમાં ભળવાને બદલે પોતાનો ચોકો નોખો રાખવા માગતા હતા. અહેમદ યાર ખાનને આમ તો ઝીણા સાથે બહુ સારી યારી-દોસ્તી હતી અને વાયકા એવી પણ હતી કે આ રાજવીએ ઝીણા અને એમનાં બહેનને સોના-ચાંદીથી તોળેલાં. અહેમદ યાર ખાને એવું ધારેલું કે ઝીણા એમની વાત સાંભળશે, પરંતુ સરદારે જેમ ભારતમાં રજવાડાનું વિલીનીકરણ કર્યું એમ ઝીણા પણ પઠાણી-બલૂચી કબીલા-રજવાડાં પૂરેપૂરાં પાકિસ્તાનમાં ભેળવી દેવા બાબતે કટિબદ્ધ હતા. સરદારે સિફતથી કામ લઈને રજવાડાં ભારતમાં ઓગાળી દીધાં, પરંતુ પાકિસ્તાનમાં એવું ન થયું, યા તો ઝીણાની ક્ષમતા ઓછી પડી અથવા બલૂચીઓની મક્કમતા ઝાઝી પડી, સરવાળે બલૂચીઓ પૂરી નિષ્ઠા સાથે પાકિસ્તાન સાથે ક્યારેય ન ભળ્યા તે ન જ ભળ્યા.

# જોર-જુલમ-હત્યાનો એક ખતરનાક સિલસિલો

પાકિસ્તાન આઝાદ થયું કે તરત સરહદના ગાંધી ગફાર ખાન, બલૂચી ગાંધી સમદ ખાન, ઝીણામિત્ર અહેમદ યાર ખાન વગેરેને મારી-મચડી-કચડીને ચૂપ કરી દેવાયા કે અંદર કરી દેવાયા અને આઠેક મહિનામાં, માર્ચ ૧૯૪૮માં બલૂચિસ્તાનને પાકિસ્તાનમાં ભેળવી દેવાયું.

બલૂચિસ્તાનમાં કલાત સહિત મુખ્ય ચાર રજવાડાં હતાં. ૧૯૫૨ સુધીમાં ચારેય રજવાડાનું વિલીનીકરણ કરીને બલૂચિસ્તાન સ્ટેટ યુનિયન રચાયું. પછી ૧૯૫૫માં ‘પરાણે પાકિસ્તાન’વાળા ડાબા ટુકડાને વેસ્ટ પાકિસ્તાન નામના ‘વન યુનિટ’ તરીકે, એક પ્રાંત તરીકેની અલગ ઓળખ આપવામાં આવી અને એ સાથે બલૂચિસ્તાન વેસ્ટ પાકિસ્તાન પ્રાંતનો એક હિસ્સો બન્યું.

અલબત્ત ત્યારે પણ આજના બલૂચિસ્તાનમાંનું અત્યંત મહત્ત્વનું એવું ગ્વાદર બંદર હજુ પાકિસ્તાનનો હિસ્સો નહોતું બન્યું, કારણ કે એના પર ઓમાનના સુલતાનનો કબજો હતો. ૧૯૫૮માં પાકિસ્તાને આ ગ્વાદર બંદર ઓમાન પાસેથી ખરીદી લીધું. પછી થોડાં વર્ષો બાદ પાકિસ્તાનને લાગ્યું કે આ વેસ્ટ(પરાણે) પાકિસ્તાનવાળું વન યુનિટ અલગ તારવવું ઠીક નથી, એટલે ૧૯૭૦માં વેસ્ટ પાકિસ્તાન પ્રાંતની ઓળખ વિખેરી નાખવામાં આવી અને એ સાથે બલૂચિસ્તાને એક અલગ પ્રાંત તરીકેની ઓળખ મેળવી. ઓમાન પાસેથી ખરીદાયેલા પેલા ગ્વાદર બંદરને ૧૯૭૭માં પાકિસ્તાને બલૂચિસ્તાનના એક ભાગ તરીકેની માન્યતા આપી.

તો, આજે જે ભાગ પાકિસ્તાની બલૂચિસ્તાન તરીકે ઓળખાય છે એનો ભૌગાલિક વિસ્તાર છેક ૧૯૭૭માં ફાઇનલ થયો. આ બધી ફેરબદલ દરમિયાન અને ત્યાર બાદ પણ બલૂચીઓ અવારનવાર બળવા કરતા રહ્યા. ૧૯૪૭-૪૮, ૧૯૫૮-૫૯, ૧૯૬૨-૬૩ અને ૧૯૭૩-૭૭ના ચાર બળવા બાદ છેલ્લે ૨૦૦૩થી જે બલૂચી બળવો શરૂ થયો છે એ ઠરવાનું નામ નથી લેતો.

અગાઉના પ્રત્યેક બળવાને પાકિસ્તાની શાસકોએ ક્રૂર રીતે કચડી નાખેલા. એ જ રીતે ૨૦૦૩થી શરૂ થયેલા બળવાને પણ કચડી નાખવા માટે પાકિસ્તાને કોઈ કસર નથી છોડી, પરંતુ બલૂચીઓ ઝૂકવાને બદલે વધુ મરણિયા બની રહ્યા છે. ૨૦૦૫માં એક બલૂચી નેતા નવાબ બુગ્તીના એરિયામાં પાકિસ્તાની સૈન્યના અફસરોએ શાઝિયા ખાલિદ નામની બલોચી મેડિકલ ઓફિસર પર બળાત્કાર ગુજાર્યો ત્યાર બાદ બલૂચિસ્તાનમાં સૈન્ય અને સ્થાનિકો વચ્ચે ભારે ‘યુદ્ધ’ થયું. બલોચી નેતા નવાબ બુગ્તીએ પોતાનું મહેલ જેવું ઘર છોડીને પહાડોની ગુફામાં ભરાવું પડયું.

વિફરેલા બલૂચીઓએ રેલવેલાઈનો ઉખાડી નાખી, ગેસની પાઈપલાઈનો તોડી નાખી અને ઠેરઠેર પાવર ટ્રાન્સફોર્મર્સ તહસનહસ કરી નાખ્યાં. આ ધમાલને અંકુશમાં લેવા માટે ત્યારના પાકિસ્તાની પ્રમુખ મુશર્રફના આદેશ અનુસાર સૈન્યે અસંખ્ય વિદ્રોહી બલોચીઓની હત્યા કરી.

આ અત્યાચાર-હત્યાચારનો બદલો લેવા નવાબ બુગ્તીના માણસોએ ૨૦૦૬માં મુશર્રફને મારી નાખવા માટે એમનું હેલિકોપ્ટર ઉડાવી દેવાનો પ્રયાસ કર્યો. બચી ગયેલા મુશર્રફે પહાડોની ગુફામાં છુપાયેલા બુગ્તીને ખતમ કરવા બોમ્બ-મિસાઈલોનો વરસાદ વરસાવ્યો. એમાં બુગ્તી અને એમના સાથી ખતમ થયા.

આ તો એક દેખીતી અને જાણીતી ઘટના હતી, પરંતુ આ સિવાય, જે કોઈ બલૂચી સહેજ પણ વિરોધ કરતો જણાય એને ‘ગાયબ’ કરી દેવાની ઘટનાઓ છેલ્લા દાયકામાં બલૂચિસ્તાનમાં ઘણી વધી ગઈ છે. આવી ઘટનાનું રિપોર્ટિંગ કરનારા રિપોર્ટર્સ પણ ‘ગુમ’ થવા લાગ્યા છે. આ બધા અચાનક ખોવાઈ જતાં લોકોને મોટેભાગે મારી નાખવામાં આવે છે. ક્યાંક ક્યારેક એમની લાશોના અવશેષો મળે છે ત્યારે સાબિત એટલું જ થાય છે કે આવી તો હજુ હજારો ગાયબ બલૂચીઓની લાશ જડવાની બાકી છે.

અગાઉ બલૂચી બળવાખોરો ફક્ત પાકિસ્તાની સૈનિકો પર જ હુમલા કરતા, પરંતુ હવે તો તેઓ બિન-બલૂચી નાગરિકો પર પણ હુમલા કરવા લાગ્યા છે. ટૂંકમાં બંને પક્ષ મરણિયા બન્યા છે. અમેરિકા સમક્ષ નવાઝ શરીફ બલૂચી મામલે ભારતની સંડોવણીનો જે આરોપ ચગાવે છે તેના પાયામાં પાકિસ્તાનનું આ ડેસ્પરેશન બોલી રહ્યું છે.

# બલૂચિસ્તાન વિના પાકિસ્તાનનું આવી બને

બલૂચિસ્તાન છૂટું પડે તો પાકિસ્તાન ફાટી પડે એવી સ્થિતિ છે. વાત સમજવા ખાતર બે ઘડી પૂરતું એવું ધારી લઈએ કે ભારતે પોતાનો કાશ્મીરી હિસ્સો ગુમાવવો પડે તો કાશ્મીરી સફરજન-કેસર થોડા મોંઘા થવા સિવાય ભારતીય અર્થતંત્રને બીજો કશો ફરક ન પડે, પરંતુ પાકિસ્તાને જો બલૂચિસ્તાન ગુમાવવું પડે તો એનું આખું અર્થતંત્ર ફસકી પડે તેમ છે.

પાકિસ્તાનને નેચરલ ગેસ પૂરો પાડનારો અતિ મહત્ત્વનો વિસ્તાર છે બલૂચિસ્તાન. નેચરલ ગેસ ઉપરાંત કોલસો અને અન્ય ખનીજો બલૂચિસ્તાનમાં ચિક્કાર છે. આ ઉપરાંત અરબી સમુદ્રને પર્શિયન ગલ્ફ સાથે જોડતી અતિ મહત્ત્વની હોર્મુઝની ખાડીથી નજીક આવેલું ગ્વાદર બંદર વ્યૂહાત્મક રીતે ઘણું મહત્ત્વનું છે.

તો, એમ વાત છે. બલૂચિસ્તાનને ધોળા ધરમેય પાકિસ્તાની ‘જુલમ-ગુલામી-તુચ્છકાર-અવગણના’ નથી જોઈતાં અને બીજી બાજુ બલૂચિસ્તાનને સ્વાયત્તતા કે સ્વતંત્રતા આપવાનું પાકિસ્તાન સપનામાં પણ વિચારી શકે તેમ નથી. આવામાં પોતે પોતાની સૌથી મોટી સમસ્યા ઉકેલી નથી શકતો એનો જાહેર સ્વીકાર કરવાની એક ચેષ્ટારૂપે પાકિસ્તાન જગત સમક્ષ ભારતનો વાંક કાઢી રહ્યું છે.

ભારત પર કીચડ ઉછાળીને પાકિસ્તાન પોતાનાં પાપ ઢાંકવા મથી રહ્યું હોય એવું પણ બને, પરંતુ તેનાથી કશું વળવાનું નથી, કારણ કે, ભારત અગાઉ કસાબ અને નાવેદ જેવા ઉગ્રવાદીઓને જીવતા પકડીને જગત સમક્ષ જે રીતે રજૂ કરી શક્યો છે એ રીતે બલૂચિસ્તાનમાં ભારતની સંડોવણી નક્કર રીતે સાબિત કરતો નિઃશંક પુરાવો પાકિસ્તાન રજૂ કરી શક્યો નથી.

ખેર, પાકિસ્તાનની મહત્ત્વની ત્રણ સમસ્યા ચડતા ક્રમમાં આ પ્રમાણે છે. ૧. સૌથી નાની સમસ્યા છે કાશ્મીર, જેના વિશે પાકિસ્તાનની નીતિ એવી છે કે શક્ય તેટલી બૂમાબૂમ કરવી. એ બહાને ભારતને થોડું કનડી શકાય અને પ્રજાને કેફમાં રાખી શકાય કે કભી ના કભી તો કાશ્મીર પા કે હી રહેંગે. બાકી અંદરખાને પાકિસ્તાની નેતાઓનો અભિગમ એવો છે કે કાશ્મીર મળે તો સારું ને ન મળે તો જેવી અલ્લાહની મરજી. ૨. કાશ્મીરથી વધુ ગંભીર સમસ્યા છે ઉગ્રવાદની. ઉગ્રવાદ ભારત કરતાં પાકિસ્તાનમાં ઘણાં વધુ લોકોને ભરખી રહ્યો છે, ઇવન બાળકોને પણ હણી રહ્યો છે. છતાં પાકિસ્તાન ‘સારા-ખરાબ’, ‘ઉપયોગી-બિનઉપયોગી’ એવા ઉગ્રવાદી પ્રકારો વિશેના ખાનગી મંથનમાં અટવાયો છે. એ વિશે ખૂલીને વાત કરવાનું પાકિસ્તાનને ફાવે એવું નથી. ૩. ત્રીજી મોટી સમસ્યા છે બલૂચિસ્તાનની. જો બલૂચિસ્તાન ગયું તો ખખડેલું અર્થતંત્ર સાવ જ કડડભૂસ થઈ જશે એવો ડર પાકિસ્તાનના હાડમાં પેસી ગયો છે.

ભારત બલૂચીઓને મદદ કરી રહ્યું છે એવી પાકિસ્તાની બુમરાણથી ભારતની સંડોવણી સાબિત નથી, પરંતુ એટલું ચોક્કસ સાબિત થાય છે કે બલૂચી દર્દ હવે પાકિસ્તાનથી વેઠી શકાતું નથી, માટે એ ચિત્કારી રહ્યું છે. આ ચિત્કારમાં ભારત સામેની ફરિયાદ કરતાં પાકિસ્તાનની પોતાની પીડા, લાચારી અને રઘવાટ વધુ પડઘાય છે. (સમાપ્ત)

(ગયા વર્ષે પાકિસ્તાન તરફથી ભારત પર બલૂચિસ્તાનના મુદ્દે બહુ દોષારોપણો થયા ત્યારે ‘બેઝિકલી મામલો છે શું?’ એ સમજવા માટે કરેલા ખાંખાખોળાના આધારે બલૂચી સમસ્યા વિશે આ લેખ લખેલો. હવે જ્યારે આપણા વડા પ્રધાને પણ સ્વાતંત્ર્ય દિવસના ભાષણમાં બલૂચી મુદ્દો ઉખેળ્યો ત્યાર બાદ મારી જેમ બીજાં લોકોને પણ બલૂચી બબાલનાં મૂળિયાં સમજવામાં રસ પડે એવું વિચારીને આ લેખ અહીં મૂક્યો છે. આશા છે કે તમને ગમશે. અને ન ગમે તો પણ, તમે અધવચ્ચેથી કંટાળીને લેખ પડતો મૂકવાને બદલે છેક અહીં સુધી વાંચતા રહ્યા એમાં હું શું કરું? 🙂 🙂 )

સાભાર…દિપકભાઇ સોડીયા

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s