Monthly Archives: January 2017

ખાખીની ખુમારી

Standard

​ગુજરાત પોલીસમાં પીએસઆઇ તરીકે ફરજ બજાવતા ગજેન્દ્રસિંહ ઝાલાએ લખેલુ પોલીસ પરનું આ કાવ્ય આપની સાથે શેર કરુ છું. એક પોલીસ પણ કેવો લાગણીશીલ અને શબ્દોનો સમ્રાટ હોય એની આપને અનુભૂતિ થશે. 
હો વિકટ કોઈ ઘડી,ના ડગ પીછે લેનાર છું,

આવકાર છે પડકારને,હું ખાખીનો ધરનાર છું.
સિંઘમનું શૌર્ય ‘ને દબંગની ડાંડાઇ એતો પડદાના ખેલ છે!

તમામ હકીકતથી વાકેફ, હું વાસ્તવિક ભૂમિનો નાયક છું.

ના ડર બતાવો મને આફતો નો હું ખાખીનો ધરનાર છું
આ કડક વ્યક્તિત્વની આડમાં હું લાગણીની બોછાર છું.

જુલ્મો તળે રિબાતા પીડિતનો હું અવાજ છું.

આમ કરડાયેલી નજરે ન જુઓ આ ખાખી સામે સાહેબ

આખરે હું પણ એક ઇન્સાન છું!
આંક તમામ જૂઠ્ઠા છે આ ખાખીના કદને માપવાના!

ચાલશે તો નહી જ આ ખાખી વિના,

છતાંય જુઓને , કેવો નાહકનો બદનામ છું!
અન્યાય સામે આંધી ‘ને હું કાયદાની કટાર છું,

સફેદ ઝભ્ભો ‘ને ઊંચી ખુરશી મને ના ડરાવો!

શાંતિની જાજમ છોડી આવેલો હું અગ્નિપથનો અંગાર છું.
મારો લાલ કયારે આવશે !

એવી ચિંતા કરનાર મારે પણ એક માઁ છે;

મમ્મી, આજે પણ પપ્પાને રજા નથી?

એવું પૂછતા-વલખતા મારે પણ સંતાન છે!

પરિવારની હૂંફ અને તહેવારોની મોજ

એમ કંઈ કેટલુય ત્યાગનાર છું.
નવી સવાર ‘ને ઘણા પડકાર;

હું નિત નવા યુદ્ધે ચડનાર છું !

ના ડર બતાવો મને આફતો નો

હું ખંતીલી ખાખીનો ધરનાર છું.
માતાની કુખ, બહેનની રાખડી ને કેટલીય જાયાના સિંદૂરને રક્ષનાર છું.

વિખરાતા કુટુંબ ‘ને રેલાતા સંબંધો

આ ખાખી ધાગાથી સીવનાર છું..

ના આંગળી ઉઠાવો મારી નિષ્ઠા પર

હું ખંતીલી ખાખીનો ધરનાર છું.
સ્પાઈસી હેર સ્ટાઇલ, ફ્રેન્ચ કટ દાઢી ને કલરફુલ કપડા સાહેબ તમને મુબારક..!

શોર્ટ હેર મારી શાન, ક્લીન શેવ મારી પહેચાન ને આ ખાખી મારો ખુમાર છે…!

ના મોહ બતાવો મને દુન્યવી લાલચોનો,

હું ખંતીલી ખાખીનો ધરનાર છું.
થાક અને કંટાળો એવા પ્રોગ્રામ્સ તો જાણે અમે ઇન્સ્ટોલ જ નથી કર્યાં!

સાતેય વાર ‘ને ચોવીસે કલાક હું ડ્યુટી માં જડબેસલાક છુ!

પડકારો ને છે ખુલ્લો આવકાર હું ખાખીનો ધરનાર છું.
અડધી રાત્રે બેફિકર ફરતી અબળાઓનો હું વિશ્વાસ છું.

હોય ગુજરાત જો શાંતિનો પર્યાય તો હું તેનો મૂલાધાર છું.

ના આંગળી ઉઠાવો મારી નિષ્ઠા પર

હું ખંતીલી ખાખીનો ધરનાર છું.
નિષ્ઠા અને ઈમાન ના નામે હું જ શાને બદનામ છું?

સીમિત પગાર, અસીમિત કામ ‘ને પેલું કાયમી સરનામાનું કોલમ કાયમી ખાલી રાખનાર છું.

સત્કાર છે પડકારનો હું ખાખીનો ધરનાર છું.!
પોલીસની લાઠીના ઘા તો સૌને દેખાય છે, તો શું ઘાયલ જવાનની ખાખી પરથી ટપકતું લાલ રક્ત તમને પાણી દેખાય છે?

આવા તો છે પહાડ મુશ્કેલીના,

છતાય ‘ગજબ’ હું હામ કયાં હારનાર છું!

ખુલ્લો આવકાર છે પડકાર ને હું ખાખીનો ધરનાર છું!

Advertisements

​-: અખા ભગત :-

Standard

મુખ્યત્વે અખો (૧૫૯૧-૧૬૫૬) ના નામે જાણીતા છે. તેઓ ૧૭મી સદીમાં થઈ ગયેલા ગુજરાતી ભાષાના પ્રાચીન કવિઓ પૈકીના એક છે. તેઓ બહુ શરૂઆતનાં ગુજરાતી સાહિત્યકારોમાંનાં એક છે. તેમની ગણના સલ્તનતી સમયગાળામાં થઇ ગયેલા ગુજરાતીનાં ત્રણ મોટા સાહિત્યકારોમાં થાય છે. અખાએ જેતલપુરથી આવીને અમદાવાદમાં વસવાટ કર્યો હતો. આજે પણ ખાડિયાની દેસાઇની પોળનું એક મકાન “અખાના ઓરડા” તરીકે ઓળખાય છે.
જીવનના શરૂઆતના ગાળામાં તેઓ સોનીનો વ્યવસાય કરતા હતા. પછીથી તેમણે માનેલી ધર્મની બહેને તેમની સાથે વિશ્વાસઘાત કરતાં તેમનો સમાજ પરથી વિશ્વાસ ઉઠી ગયો. તેમણે એક ગુરૂનું શરણ લીધું. પણ જ્યારે અખા ભગતને ખબર પડી કે તે ગુરૂ પણ ઢોંગી છે, ત્યારે તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે સમાજમાં બધી જ જગ્યાએ ઢોંગ અને અસત્ય ચાલે છે.
-: સર્જન :-

છપ્પા

આ સાથે તેમણે છપ્પા લખવાનું ચાલુ કર્યું. અખાના છપ્પામાં સમાજમાં રહેલા આડંબર પ્રત્યેનો તિરસ્કાર જોવા મળે છે. 
” એક મુરખને એવી ટેવ, 

  પથ્થર એટલા પૂજે દેવ ”
જેવા છપ્પાઓમાં અખા ભગતે ધર્મને નામે ચાલતી અંધશ્રદ્ધાને વર્ણવી છે.

અખાએ કુલ ૭૪૬ છપ્પા લખેલા છે. જે ૪૪ અંગમાં અને આ અંગોને મુખ્ય ચાર અંગવર્ગમાં વહેંચી શકાય. જોકે અખાએ આ વિભાગો પાડેલા નથી, પરંતુ તેમનાં છપ્પાઓમાં વર્ણવાયેલ વિચારોને ધ્યાને રાખી વિદ્વાનોએ આ મુજબ વર્ગીકરણ કર્યું છે.
૧} દોષનિવારક અંગવર્ગ

– વેષનિંદા અંગ

– આભડછેટનિંદા અંગ

– શ્થુળદોષ અંગ

– પ્રપંચ અંગ

– ચાનક અંગ

– સુક્ષ્મદોષ અંગ

– ભાષા અંગ

– ખળજ્ઞાની અંગ

– જડભક્તિ અંગ

– સગુણભક્તિ અંગ

– દંભભક્તિ અંગ

– જ્ઞાનદગ્ધ અંગ

– દશવિધજ્ઞાની અંગ

– વિભ્રમ અંગ

– કુટફળ અંગ
૨} ગુણગ્રાહક અંગવર્ગ

– ગુરુ અંગ

– સહજ અંગ

– કવિ અંગ

– વૈરાગ્ય અંગ

– વિચાર અંગ

– ક્ષમા અંગ

– તીર્થ અંગ

– સ્વાતીત અંગ

– ચેતના અંગ

– કૃપા અંગ

– ધીરજ અંગ

– ભક્તિ અંગ

– સંત અંગ
૩} સિધ્ધાંતપ્રતિપાદક અંગવર્ગ

– માયા અંગ

– સૂઝ અંગ

– મહાલક્ષ અંગ

– વિશ્વરૂપ અંગ

– સ્વભાવ અંગ

– જ્ઞાની અંગ

– જીવ ઇશ્વર અંગ

– આત્મલક્ષ અંગ

– વેષવિચાર અંગ

– જીવ અંગ

– વેદ અંગ

– અજ્ઞાન અંગ

– મુક્તિ અંગ

– આત્મા અંગ
૪} ફલપ્રતિપાદક અંગવર્ગ

– પ્રાપ્તિ અંગ

– પ્રતીતિ અંગ
-: જાણીતી રચનાઓ :-
– પંચીકરણ

– અખેગીતા

– ચિત્ત વિચાર સંવાદ

– ગુરૂ શિષ્ય સંવાદ

– અનુભવ બિંદુ

– બ્રહ્મલીલા બ્રહ્મલીલા

– કૈવલ્યગીતા કૈવલ્યગીતા

– સંતપ્રિયા

– અખાના છપ્પા

– અખાના પદ

– અખાજીના સોરઠા
કેટલાક છપ્પા 
************

આંધળો સસરો ને બહેરી વહુ,

કથા સાંભળવા ચાલ્યા સહુ

કીધુ કાંઇ ને સાંભળ્યું કશું,

આંખનું કાજળ ગાલે ઘસ્યું.

************

તિલક કરતાં ત્રેપન થયાં,

ને જપમાળાનાં નાકાં ગયાં,

તીરથ ફરી ફરી થાકયા ચરણ,

તોય ન પોહોંચ્યો હરિને શરણ.

કથા સુણી સુણી ફૂટ્યા કાન,

તોય અખા ન આવ્યું બ્રહ્મજ્ઞાન.

************
એક મૂરખને એવી ટેવ,

પથ્થર એટલા પૂજે દેવ,

પાણી દેખી કરે સ્નાન,

તુલસી દેખી તોડે પાન.

એ અખા બહુ ઉતપાત,

ઘણા પરમેશ્વર એ ક્યાંની વાત ?

*************
દેહાભિમાન હૂતો પાશેર,

વિધા ભણતાં વાધ્યો શેર;

ચર્ચાવાદમાં તોલે થયો,

ગુરુ થયો ત્યાં મણમાં ગયો;

અખા એમ હલકાથી ભારે હોય,

આત્મજ્ઞાન મૂળગું ખોય

******

એક નગરમાં લાગી લાય

પંખીને શો ધોકો થાય

ઉંદર બીચારાં કરે શોર

જેને નહીં ઉડવાનું જોર

અખા જ્ઞાની ભવથી ક્યમ ડરે

જેની અનુભવ પાંખો આકાશે ફરે

*****

ઊંડો કૂવોને ફાટી બોખ 

શીખ્યું સાંભળ્યું સર્વે ફોક

દેહાભિમાન હતો પાશેર 

તે વિદ્યા ભણીને વધ્યો શેર

ચર્ચાવાદમાં તોલે થયો 

ગુરુ થયો ત્યાં મણમાં ગયો

અખા એમ હલકાંથી ભારે થાય 

આત્મજ્ઞાન સમૂળું જાય

સો આંધળામાં કાણો રાવ 

આંધળાને કાણા પર ભાવ

સૌનાં નેત્રો ફૂટી ગયા 

ગુરુ આચાર જ કાણાં થયા

શાસ્ત્ર તણી છે એક જ આંખ

અનુભવની ઉઘડી અખા નહી આંખ

26 – જાન્યુઆરી, 2017 રાજવી કવિ કલાપીની 143’મી જન્મજયંતીએ સંભારણું

Standard

1- પંખી ઉપર ફેંકેલો પથ્થર જયારે હૃદયને વાગે ત્યારે બની શકાય કલાપી – ડો.હર્ષદેવ માધવ 

2- પીર પીડાનો ગઝલનો મીર તું અલબત્ત કલાપી, ગુજરાતી શાયરીની મોંઘી અત્તી મિલકત કલાપી – શ્રી, હર્ષદ ચંદારાણા 
3- કટોરાઓ કલા કેરા કલાકારે ભર્યા નાઝીર, કલાને પી જવા માટે કલાપીની જરૂરત છે – શ્રી, નાઝીર દેખૈયા 
4-ગઝલની દિવેટે મળે છે કલાપી, સતત તેલ રૂપે બળે છે કલાપી, ભૂમિ તેજવંતી કલાપીનગરની અખંડ દિપ થઇ ઝળહળે છે કલાપી- શ્રી, હર્ષદ ચંદારાણા 
5- સૌન્દર્ય આંખોમાં ભરું ત્યાં તો કલાપી સાંભરે, બે વાત ગઝલોની કરું ત્યાં તો કલાપી સાંભરે – શ્રી, હરજીવન દાફડા 
6- અધુરી લાગશે ઓળખ તું કલ્પના તો કર ! ગઝલ વગરની કે લાઠી વગર કલાપીની – શ્રી, રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’ 
7- હતો એ રાજવી કેવો પ્રતાપી યાદ આવે છે, પ્રણયના ગીતનો ગાયક કલાપી યાદ આવે છે – શ્રી, કુતુબ આઝાદ 
8- કેકારવ આપ્યો કવિ સ્નેહે લખિયા છંદ, પ્રેમીજનને વાંચતા અંતરમાં આનંદ – પિંગળશીભાઈ ગઢવી 
9- નવા શાસ્ત્રો નવી વેદી, નવી ગીતા કલાપીની, અહા ગુજરાતમાં ટહુંકે અજબ કેકા કલાપીની – કવિ શ્રી, મસ્તાન 
10- સ્નેહી, યોગી, કહો રાજા, મહાત્મા, ભક્ત કે કવિ !! પ્રકારો ભિન્ન છે તો એ પૂજા તો સુરસિંહની – કવિ શ્રી, સાગર 
11- પૂરો દિલનો દીવાનો યા અજબ મન્સુરનો ચેલો, જીગર મગરૂર મસ્તાનો ખુદા સાથે કર્યા ખેલો – કવિ શ્રી, મસ્તાન 
12- ભારતી ભોમના ગુર્જરી વ્યોમમાં, ચમકતો એક ઉગ્યો સિતારો, ધરા સૌરાષ્ટ્રની ચમકતી રહી અને ચમકતો કચ્છ કેરો કિનારો. શારદા માતને, સર્વ ગુજરાતને, ગર્વ ગૌરવ તણાં ગાન આપી, પ્રેમરસ પી ગયો, અશ્રુ આપી ગયો, કલાસ્વામી ગયો તું કલાપી – શ્રી, દુલેરાય કારાણી 
13-માઘ, મહેતા,ને મીરાની મસ્તી કહી આપે, જીવનને ધન્ય રાખ્યું, મૃત્યુને મલકાવતું રાખ્યું તમે ! – કવિ શ્રી, ધૈર્યચન્દ્ર બુદ્ધ 
14- તમે ગાયા ગીતો પ્રકૃતિ-ઋતુનાં પાનખરનાં, પ્રવાસોનાં, શ્રીનાં, હૃદય-ત્રિપુટીનાં, કબરનાં, અહા! અલ્પાયુષ્યે વિપુલ તવ સમૃદ્ધિ નીરખી, નામે છે સર્વના શિર તુજ પ્રતિ, ધન્ય ધન્ય નૃપતિ – ડો.બટુકરાય હ.પંડ્યા 
15- અંતે પામ્યો પરમ પ્રીતની યાદી સન્મુખ સ્થાયી, જ્યાં જ્યાં તારી નજર પડી સર્વત્ર ત્યાં હે કલાપી – કવિ શ્રી, ઉશનસ 
16- ઉભી છે ગ્રામ્યમાતા રસભર્યા કૈ પ્યાલાઓ લઈને, ખૂંટે જ્યાં રસ કરુણાનો, તરસમાં આપને જોયા ! – ડો.વી.પી. રાવલ ‘અમૃત’ 
17- તું કલાપી છે કવિ, શાયર વળી દિલદાર છે, ગુર્જરીવાણી તણું તું મોતી પાણીદાર છે, તું વિયોગી, તું જ યોગી, તું જીગરનો યાર છે ! રાગ સાથે ત્યાગની ગઝલો તણો ગાનાર છે – શ્રી, બકુલ રાવલ ‘આદમ’ 
18- એણે સમર્પી દીધું મન પ્રેમ સાધનાને, કેડી કવન, મનનની રચતો ગયો કલાપી – શ્રી, સાગર નવસારવી 
19- હજ્જારો મોર જીણાં બોલતા’તા તારે ડુંગરીએ, રસીકજન વાંચવા બેઠા હતા જ્યારે કલાપીને ! – શ્રી, હરીશ મીનાશ્રુ 
20- હે ગુર્જરી ગઝલ તું છે કેવી ભાગ્યશાળી ! તું હોય પારણામાં ને દોરી ધરે કલાપી – શ્રી, પ્રણવ પંડ્યા 
21- અક્ષરનું સિંહાસન રચીને એણે રાજ્ય સ્થાપ્યું છે ‘ગુર્જરી’ ગિરામાં – ડો, હર્ષદેવ માધવ 
22- હવે ગોપીઓં શોભના થઇ જવાની ! ચલાવી કલાપીએ માયા ગઝલની ! – શ્રી ભરત વિંઝુડા..
23- આરાધના કવનની કરતો ગયો કલાપી ; ચાદર ગઝલ ગગનની વણતો ગયો કલાપી ! – શ્રી સાગર નવસારવી.
24- રાગ ને વિરાગ પણ ઝીણી નજર થી નીરખ્યા ! દીવ્યજ્યોતી નૂર જેવા એ કલાપી ને સલામ – શ્રી, શિવજી રૂખડા.
25- ગેબી કચેરીના દરિયાવ બાદશાહ ! ક્યારેક અમારા ખલકના મયખાનાને જોતો રહેજે !!

તે ઉગાડેલા ફૂલછોડને હજુયે ફૂલ-પતિઓ ઉગ્યા કરે છે ! હજીયે વેદનાની વસંતો ટૂંટવાના અવાજો સંભળાયા કરે છે – શ્રી યશવંત ત્રિવેદી 
26- ‘બાપુ’ મીઠો બોલ,કોને કહી બોલાવીએ ? હોંકારો અણમોલ, દેશે કોણ ? ઓ – સુરસિંહ ! – કવિ શ્રી સંચિત …
27- પૂરો દિલનો દીવાનો યા અજબ મનસુરનો ચેલો ! જીગર ”મગરૂર મસ્તાનો ” ખુદા સાથે કર્યા ખેલો ! – કવિશ્રી મસ્તાન..
28- પ્રથમ હું નું તું માં રૂપાંતર થવા દે !! પછી પ્રેમ થઈને છલકશે કલાપી !! – મેહુલ ભટ્ટ 
29- મૃદુ કેકા તુજ કંપે રે રતિ વિધ શી ! ઘેલા કરતી અભિનવ રસભર હૈયા જો ! ગુર્જર કુંજે કરુણ કલાધર મોરલા !

તારું હતું જીવિત માત્ર જ એક કાવ્ય જો ! – શ્રી બ.ક. ઠાકોર 
30- દૈવે શાખી તે આલાપી, દ્વય હૃદયની સ્નેહગીતા કલાપી – શ્રી ઉમાશંકર જોશી.
31- તમે તો રાજરાણી છો ગઝલના રાજ કરનારા ! બન્યા જોગી અમે ગરવા, સનમને પામવા માટે…॥ – સ્મીરૂ મહેતા…
32- નિમંત્રણ છે નવા લોહીને ,આ શુભ અવસરે પીંછા ! અભિનવ આંબલે આવી, આવીને ધરે પીંછા !

‘કલાપી’ જેમ ઘા ખમવા રહ્યા લાખેણી લાઠીના ! ઉડી ગયો છે, ગગનમાં મોરલો, આ ફરફરે પીંછા ! – શ્રી ગની દહીંવાલા
33- તત: સવિતા નું ભર્ગ વરેણ્યમ ધીમહી; ગાયત્રી નો જુનો ભેદક મંત્ર જો ; આજે અન્ય પ્રકારે આ માથું નમે ; નમતો સાથે આત્મા નો એ તંત્ર જો ;

સુરતાની વાડીના મોંઘા મોરલા !- કવિશ્રી કાન્ત.

ઘાયલ ખરા ઘાયલ…

Standard

​એમ કહેવાય છે કે કવિ શ્રી અમૃત ઘાયલે નીચેની  ગઝલ રાજકોટમાં વડાપ્રધાન શ્રી જવાહર લાલ નહેરુને રૂબરૂમાં સંભળાવી તેથી ત્યારે તે બેઠકમાં સોપો પડી ગયો હતો. 

  અત્યારે આ ગઝલ કોઈ પણ રાજકારણી જાહેર સભા સંબોધે ત્યારે ફરજિયાત તેને સંભળાવી સભા શરૂ કરવા દેવી જોઈએ.
મેલું ઘેલું મકાન તો આપો ! ધૂળ જેવું ય ધાન તો આપો.

સાવ જૂઠું શું કામ બોલો છો, કો’ક સાચી જબાન તો આપો.
થોડો ઝાઝો હિસાબ તો આપો ! ખોટો સાચો જવાબ તો આપો !

બાગમાં ભાગ છે અમારો પણ એક વાસી ગુલાબ તો આપો.
સુખના બેચાર શ્વાસ તો આપો ! જિંદગાની ભાસ તો આપો ! 

મુક્ત વાતાવરણના સ્વામીઓ, કૈં હવા કૈં ઉજાસ તો આપો !
મુક્તિનું એને સાજ તો આપો, આદમીનો અવાજ તો આપો !

માઈના પૂત માનવીને પ્રથમ, માનવીનો મિજાજ તો આપો !

¤

અમૃત ઘાયલ.

વાત મારા ને તમારા જેવા ની જેને શૂન્યમાંથી સર્જન કરીયુ …

Standard

<~~Jyoti CNC ના પરાક્રમસિંહ જાડેજા રાજકોટ~~>  હાથમાં નાણા નહીં, ધંધો શરૂ કરવા માટે જગ્યા નહીં,  સાયકલ ઉપર ઓર્ડર મેળવવાનો, ડિલવરી આપવાની અને ઉઘરાણી પણ કરવાની ! 30 હજારની લોન લેનારો ગુજરાતી બનાવે છે કરોડોનું એક મશીન
ધરતી ઉપર પગ રાખીને પણ ઉડી શકાય તેવું સાબિત કર્યું છે રાજકોટના આ ઉદ્યોગપતિએ 
ધંધો શરૂ કરવા માટે ગ્રાહકો, મિત્રો અને અન્ય રીતે લોન એકત્ર કરી કામકાજ શરૂ કરવું પડે. પણ કલ્પના કરી શકો કે રૂ. 30,000ની લોન લેનાર આજે એક એવું મશીન બનાવે છે કે જેની કિંમત રૂ. 12 કરોડ હોય! ગિયર પટ્ટા પર હાથ ચલાવતાં  રૂ. 500ની મજૂરી ઉપર જોબ વર્ક કરનાર આજે રૂ. 500 કરોડનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતા હોય!
વર્ષ 2001, પ્રસંગ મશીન ટુલ્સ ઉદ્યોગનો મહાકુંભ એટલે  ‘ઇમ્ટેક્સ એક્ઝીબિશન’. રાજકોટના એક ટચૂકડા ઉત્પાદકે હિન્દુસ્તાન મશીન ટુલ્સ, એઇસ ડિઝાઇનર્સ, લોકેશ મશીન ટુલ્સ જેવા દિગ્ગજોને હંફાવે તેવું એક મશીન પ્રદર્શનમાં મૂક્યું. લિનિયર કટીંગ કરી શકે એવી ટેક્નોલોજી   સિમેન્સે વિકસાવી હતી પણ તેનો ઉપયોગ કરી ભારતમાં પ્રથમ વખત મશીન આ ટચૂકડા ઉત્પાદકે બનાવી આ મહાકુંભમાં રજૂ કર્યું હતું. આ કળા જોઇ કેટલાયે લોકો આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઇ ગયા. આ માત્ર ભારતમાં લિનિયર ટેક્નોલોજી સાથેનું પ્રથમ મશીન જ ન હતું, એ સૌથી ઝડપી કામગીરી કરતું પણ દેશનું પ્રથમ મશીન હતું!
………
આ બે ટચૂકડા પ્રસંગોની કડી એક જ કંપની સાથે જોડાયેલી છે-જ્યોતિ સીએનસી ઓટોમેશન પ્રા.લિમિટેડ. કંપની તરવરિયા જુવાનો ચલાવે છે. એમને આભને આંબવું છે પણ એમના પગ ધરતી પર જ છે. એમને સફળતા સુપરસોનિક સ્પીડથી હાંસલ કરવી છે પરંતુ કોઇ શોર્ટકર્ટથી નહીં. ભૂતકાળના બે દાયકાની સફર ઉપર નજર કરીએ તો આપણને પણ વિશ્વાસ આવી જશે કે ધરતી ઉપર પગ રાખીને પણ ઉડી શકાય અને સ્વાવલંધી પણ સુપરસોનિક ગતિએ આગળ વધી શકે કે…!
કેવી હતી કંપનીની શરૂઆત?
રાજકોટ મહાપાલિકાના કર્મચારી ઘનશ્યામસિંહ જાડેજાના પુત્ર પરાક્રમસિંહને કારકિર્દી નિર્માણના મહત્વના તબક્કે જ ખ્યાલ આવ્યો કે પિતાજીની આવક કેટલી? ચેસ અને ક્રિકેટનું ગ્લેમર અને શાળા-કોલેજના શિક્ષણથી જ ભાવિ ઉજ્જવળ બને એવી પરંપરા. આ માનસિકતામાંથી મુક્ત થઇ તેમણે પોતાનો માર્ગ નક્કી કર્યો અને કૌટુંબિક સભ્યના મશીનીંગ જોબવર્કના કામમાં લાગી ગયા. સાથે પિતરાઇ ભાઇ સુખદેવસિંહ પણ જોડાયા. આ જોબવર્કના કામમાં અનેક સમસ્યા હતી. નવીનીકરણ નહોતું અને દરેક તબક્કે ‘ચલાવી લેવા’નું હતું. આથી કંટાળી એપ્રિલ 1989માં પોતાનો અલગ ધંધો શરૂ કર્યો
હાથમાં નાણા નહીં, ધંધો શરૂ કરવા માટે જગ્યા નહીં. પણ સપ્લાયરોનો ટેકો અને અન્ય રીતે હિંમત કરી ‘જ્યોતિ એન્ટરપ્રાઇસ’નો પ્રારંભ થયો. અહીં બન્ને ભાઇઓ દિવસ-રાત જોબવર્ક કરતા, સાયકલ ઉપર ઓર્ડર મેળવવાનો, ડિલવરી આપવાની અને ઉઘરાણી પણ કરવાની !
એક દિવસ મામાએ પોતાના લેથ માટે ગિયર એપ્રોનની ડિલિવર લઇ આવવા જણાવ્યું. મામાએ ઓર્ડર આપી રાખેલો પરાક્રમસિંહે તો માત્ર ત્યાંથી ડિલિવરી જ મેળવવાની હતી. પરંતુ ગિયર એપ્રોનના ઉત્પાદકે કહ્યું, ”આ તો ભજીયા જેવું છે, જે રોકડા આપે એ લઇ જાય.” ભાણાએ મામાને આ ઘટના વર્ણવી અને પોતે ગિયર એપ્રોન બનાવી આપવાની હૈયાધારણા આપી. વિરાણી હાઇસ્કૂલમાં ટેકનિકલ શિક્ષણ મેળવનારા પરાક્રમે પોતાના લેથમાંથી ગિયર એપ્રોન કાઢી તેનો અભ્યાસ કર્યો અને એક મહિનામાં મામા માટે પાંચ ગિયર એપ્રોન બનાવી આપ્યા.
આ શરૂઆત હતી ગ્રાહકલક્ષી ડિઝાઇન, ટેક્નોલોજી અને પ્રોડક્ટ બનાવી આપવાની યશગાથાની. જ્યોતિ એન્ટરપ્રાઇસે ગિયર એપ્રોનના ઉત્પાદન થકી ગણ્યાં-ગાંઠ્યા લોકોને ઇજારાશાહી તોડી પાડી. મશીન ટુલ્સ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો, ગિયર બોક્સ બનાવ્યા અને ઓલ ગિયર લેથ પણ બનાવ્યા. એએમટી અને કિર્લોસ્કર જેવા દિગ્ગજો જ ઓલ ગિયર લેથ બનાવતા ત્યારે બાપુએ આ પરાક્રમ કરી બતાવ્યું. પછી બનાવ્યા કોપીંગ લેથ અને એસપીએમ (સ્પેશિયલ પરપઝ મશીન). આ બન્ને કમ્પોનેન્ટ બનાવતા મેન્યુઅલી ઓપરેટેડ લેથ કરતા આધુનિક. અહીં ઉત્પાદન ક્ષમતા અનેકગણી વધે, પાર્ટસની ગુણવત્તા પણ વધે અને જોબવર્કનો ઓપરેટીંગ ખર્ચ ઘટે.
આ મશીન મોંઘા એટલે કોમ્પોનેટ ઉત્પાદક ખરીદતા પણ અચકાય. ફરી એક વખત અહીં પણ જ્યોતિની ગ્રાહકલક્ષી ચીજ બનાવવાની ક્ષમતા જ કામ કરી ગઇ. ઇ.સ. 1998માં એક સેમિનારમાં પરાક્રમસિંહે સીએનસી નામની મશીન ટુલ્સમાં આવી રહેલી નવી ટેક્નોલોજી વિશે સાંભળ્યું. રાત્રે 12 વાગ્યે તેમણે સિમેન્સ પાસેથી આ ટેક્નોલોજી ખરીદી.
મશીન ટુલ્સ ઉદ્યોગમાં આ પ્રારંભ હતો કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ ન્યુમેરિકલ કન્ટ્રોલ (સીએનસી) ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવાનો. નવી દિલ્હી ખાતે ઇમ્ટેક્સ એક્ઝીબિશનનો. અહીં જ્યોતિએ પોતે ડિઝાઇન કરેલા સાત મશીન મુલાકાતીઓ સમક્ષ મૂક્યા. આમાનું એક મશીન હતું સિમેન્સની લિનિયર ટેક્નોલોજીથી બનેલું લિનિયર મશીન. ભારતમાં બનેલું આ પ્રથમ મશીન હતું. કિર્લોસ્કર, હિન્દુસ્તાન મશીન ટુલ્સ, બીએફડબલ્યુ કે લોકેશે પણ આવું મશીન ક્યારેય બનાવ્યું નહોતું. મશીનના રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટમાં એટલો ખર્ચ થયેલો કે એટલું તો જ્યોતિનું ટર્નઓવર પણ એ સમયે નહોતું! પરંતુ, આખા દેશે જ્યોતિની નોંધ લીધી. ગ્રાહકોનો જ્યોતિ ડિઝાઇનીંગ ક્ષમતામાં વિશ્વાસ વધ્યો. બેસ્ટ ઇનોવેટિવ ડિઝાઇન ઇન મશીમ ટુલ્સ માટેનો એવોર્ડ પણ મળ્યો.
આ મશીન એટલું મોંઘુ હતું કે, તેનો પ્રથમ ઓર્ડર એક વર્ષ પછી મળેલો. પરંતુ સીએનસી ક્ષેત્રે જ્યોતિ એક નામ છે એવો વિશ્વાસ વધી રહ્યો હતો.
ગ્રાહકો કમ્પોનેન્ટ મોકલે, લઇને આવે કે આવી પ્રોડક્ટ બનાવવા માટે મશીન બનાવી આપો. જ્યોતિના કુશળ કારીગરો મશીન ડિઝાઇન કરે, પડકાર સમજી મશીન બનાવી પણ આપે. 2003માં જ્યોતિએ બીજો પ્લાન્ટ રાજકોટમાં શરૂ કર્યો. વર્ષે 100 જેટલા મશીન વેચાતા થયા, પણ હજુ મોટામાં મોટી માર્કેટ રાજકોટ જ હતી. ઓટોમોબાઇલ્સ, ટેક્સટાઇલ્સ અને બેરિંગ્સ બનાવનારા જ્યોતિના મશીન ખરીદે.
ને કંપનીએ ફરી પાછું વાળીને જોયું નહીં
વર્ષ 2003થી 2007નો સમયગાળો જ્યોતિએ પોતાની આંતરિક ક્ષમતા વધુ સુદ્રઢ બનાવવા પાછળ ઉપયોગ કર્યો. પ્રોડક્ટ ડેવલપમેન્ટ, રિસર્ચ ક્ષમતામાં વધારો અને શક્ય હોય એ પ્રમાણમાં મશીનરીમાં ઉપયોગમાં લેવાતા પાર્ટસ જાતે બનાવવાનું શરૂ થાય એવું બેકવર્ડ ઇન્ટીગ્રેશન કર્યું. વર્ષ 2004-05માં જ કંપનીએ ભારતમાં 2010 સુધીમાં નંબર વન મશીન ટુલ્સ કંપની બનવાના ઉદેશ સાથેની ‘વિઝન એક્સરસાઇઝ’ હાથ ધરી. નંબર વન એટલે માત્ર ટર્નઓવરની દ્રષ્ટિએ નહીં પરંતુ ગુણવત્તા અને ટેક્નોલોજીની દ્રષ્ટિએ પણ ખરું. 
જ્યોતિ માર્કેટીંગ ક્ષેત્રે પણ આક્રમક બની. વિવિધ પ્રદર્શનમાં સંપૂર્ણ ક્ષમતા સાથે ભાગ લેવો. વિદેશની ધરતી ઉપર યોજાતા પ્રદશર્નમાં પણ સંપૂર્ણ હાજરી આપી. વર્ષ 2007ના વર્ષમાં કંપનીનું વેચાણ 400 મશીન સુધી પહોંચ્યું. સીએનસી થકી રાજકોટમાં પણ ઓટો પાર્ટસના ઓરીજીનલ ઇક્વિપમેન્ટ સપ્લાયર્સ વધ્યા હતા. પણ જ્યોતિ હવે દેશભરમાં પોતાના માર્કેટીંગ અને સર્વિસ નેટવર્ક સાથે ઉપલબ્ધ હતી. વર્ષ 2005ની નિકાસ પણ નાના પાયે શરૂ શઇ ગઇ હતી.
પ્રથમ ઘટના- ભારતીયે યુરોપની મશીન ટુલ્સ ઉત્પાદક કંપની ખરીદી લીધી!
વર્ષ 2007માં ફ્રાંસની દોઢ સદી જૂની યુરોન ગ્રાફનસ્ટેડન જ્યોતિની ગ્રાહક બની. યુરોનને ઉત્પાદન ખર્ચ બહુ આવતો હોવાથી તેમણે જ્યોતિ પાસે મશીન બનાવવાનું પસંદ કર્યું. મશીનની માગ વધી રહી હતી અને મશીનના પ્રકારો (પ્રોડક્ટ રેન્જ) પણ વધી રહ્યા હતા. એટલે જ્યોતિએ રૂ.120 કરોડના મૂડીરોકાણ સાથે રાજકોટમાં જ ત્રીજું એકમ બનાવ્યું. અલાયદું અને અત્યાધુનિક આર એન્ડ ડી સેન્ટર પણ!
યુરોન ફેરારી, ઓડી, બીએમડબલ્યુ, નાસા જેવી દંતકથારૂપ કંપનીઓ કે સંસ્થાઓને મશીન પૂરા પાડતી. ફ્રાંસ સરકારે આ કંપનીના ઉત્પાદન મથકને રાષ્ટ્રીય સ્મારક જાહેર કર્યું છે. જો કે, યુરોન હવે જ્યોતિ સીએનસી ઓટોમેશનની 100 ટકા માલિકીની સબસિડયરી છે. જ્યોતિ જૂથ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા માટે કોઇ ભારતીય કંપની ખરીદવા માટે ઉત્સુક થે એવી ચર્ચાના આધારે યુરોને સામે આવીને ‘પોતે ઉપલબ્ધ’ હોવાનું જણાવ્યા પછી આ સોદો પાર પડ્યો છે. કોઇ ભારતીય ઉત્પાદક યુરોપિયન મશીન ટુલ્સ ઉત્પાદક કંપની ખરીદી હોવાની આ પ્રથમ ઘટના છે. 
જ્યોતિના નાણાકીય કદ કરતા બમણા કદની કંપની ખરીદવાનું સાહસ જોબવર્કથી પ્રારંભ કરનાર પરાક્રમસિંહે કરી બતાવ્યું છે. જ્યોતિના કર્મચારીઓની સરેરાશ ઉંમર 28 અને યુરોનમાં 55. જ્યોતિ રાજકોટ અને ભારતના ગ્રાહકો સુધી સિમિત, તો યુરોન વિશ્વ પ્રતિષ્ઠિત બ્રાન્ડ માટે કામ કરતી હોય!! આયોજન અને સિનર્જીમાં અનેક સમસ્યાઓ થશે એવું ભાખનારા ખોટા પડ્યા છે!
વર્ષ 2009ના અંતે જ્યોતિનું ટર્નઓવર રૂ. 475 કરોડ જેટલું નોંધાયું હતું. કંપનીનું વેચાણ 800 મશીન પર પહોંચ્યું હતું, જેમાં નિકાસ 22 ટકા જેટલી છે. 
શું છે કંપનીની સફળતાનો મંત્ર?
જ્યોતિ સીએનસી ઓટોમેશનના ચેરમેન પરાક્રમસિંહે કંપનીની સફળતા અંગે જણાવે છે, ”જ્યોતિ મારી એકલાની સિધ્ધિ નથી. આ ટીમ વર્ક છે. જ્યોતિનો વિકાસ મારી ટીમ થકી થયો છે.” જ્યોતિમાં જોડાયેલો કર્મચારી અહીં નાણા માટે કામ નથી કરતો. એક સપનાને સાકાર કરવા કામ કરે છે. બધાએ સાથે બેસી જમવાનું. બધાને કંપનીની કામગીરી અંગે સૂચન કરવાની તક અને બધાનો એક સરખો ગણવશે. કોઇ ચેરમને નહીં, કોઇ અધિકારી નહીં કે કોઇ પટ્ટાવાળો નહીં!
500ની મજૂરી ઉપર જોબ વર્ક કરનાર આજે રૂ. 500 કરોડનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતા  શૂન્યમાંથી સર્જન કરનાર  શ્રી  પરાક્રમસિંહ જાડેજા ને વંદન… 

 

– પંકજ કતબા

​હે માનવ વિશ્વાસ કરી લે

Standard

​હે માનવ વિશ્વાસ કરી લે, સમય બની સમજાવું છું ;

આ દુનિયામાં ઈચ્છાથી અવતાર ધરીને હું આવું છું.
વિશ્વ ચરાચર ઉપવન મારું પાણી હું પીવડાવું છું;

સ્વાર્થ ઘેલાની દ્રષ્ટિમાં આમ છતાં ક્યાં આવું છું ?

હે માનવ…
ભિક્ષુક વેશ ધરું છું ત્યારે ઘર ઘર હાથ લંબાવું છું;

માફ કરો એ શબ્દ સાંભળી પારાવાર પસ્તાવું છું.

હે માનવ…
શ્રીમંતોનું સુખ જોઈને આંગણ જોવા આવું છું;

રજા સિવાય અંદર ન આવો એ વાંચીને વયો હું જાઉં છું

હે માનવ…
દીન દુઃખિત પર નફરત દેખી નિત્ય આંસુએ નાઉ છું;

સંતો ભક્તોના અપમાનો જોઈને હું અકળાવું છું.

હે માનવ…
ઓળખનારા ક્યાં છે આજે ? દંભીથી દુભાવું છું;

‘આપ’ કવિની ઝુંપડીએ જઈ રામ બની રહી જાઉં છું.

હે માનવ…

​તરહી ગઝલ

Standard

જનેતા ની હથેળી પણ ગુલાબો ની પથારી છે,
કે જ્યાં સેજ સુંવાળી ગુલે ગુલઝાર હારી છે.
પ્રણય પંથે પડે શી અડચણો સમજી શકું છું હું,

તમારી જે દશ્ થઈ એજ થઈ આજે અમારી છે.
સતત નિષ્ફળ થયો છુ પણ હજી પુરૂષાર્થ કરવો છે,

નથી કંઈ હામ હારી ફકત મેં બાજી જ હારી છે.
અરે આ ચાંદમાં ઠંડક બધી છે એટલે વ્યાપી,

સનમ એ ઉપરે પ્યારી તમારી તે પથારી છે.
ગળે મળતા રહ્યા મિત્રો મને પણ એક ધોખો છે,

અધર પર હાસ્ય છે કરમાં દુધારી એ કટારી છે.
જગત માં મા સમો દાતા કદી નજરે નથી દીઠો,

ભિખારી છે છતાં સંતાન પર જન્નત ને વારી છે.
નિહાળે છે બદી સઘળી ને સમરથ ચૂપ થઈ બેસે,

બધા ભિષ્મો તણી અંતે તો જગ બાણે પથારી છે.

– ચમન ગજ્જર

 આજ અલગારી ગયો

Standard

            રચના – ચમન ગજ્જર

             ( દુહો )

કર કલમ કવિતા તણી, કેડી કંડારી,

ગહન પંથ કવીરાજ ગો, આજે અલગારી.
હઈ હાકલ જમરા તણી, (તોય) હેમત નો હારી,

(એનો) હાથ ઝાલીને હાલીયો, અણનમ અલગારી.
          ( છંદ – હરીગીત )

કસબી કલમ નો વાત વેધુ ભાવ થી ગ્યો એ ભણી,

ગંગા વહાવી જ્ઞાન ની ચરજું અરજ છંદો તણી,

સોનલ શરણ સેવ્યું સદા ઘટ ધર્મ એ ધારી ગયો,

છોડી અમારો સાથ સરગે આજ અલગારી ગયો,

       કાં આજ અલગારી ગયો ?
હરદમ મશાલો હાથ રાખી કેડીયો ઉજ્વળ કરી,

(ઈ) પગ દંડીયે દઈ પાવ કવીઓ કેટલા ર્યા વિચરી,

સાહિત્ય ની સાચી અકંટક દિશ દરશાવી ગયો,

છોડી અમારો સાથ સરગે આજ અલગારી ગયો.
સોજો હતો સારો હતો ચિત દિલ તણો ચોખો હતો,

મરમાળ ને માથું ફરલ વિફરેલ ને ક્રોધી હતો,

એકજ હતો કવી એ છતાં વિધ વેશ વરતાવી ગયો,

છોડી અમારો સાથ સરગે આજ અલગારી ગયો.
વણીયેલ વ્યાક્રણ ભેદ ભણીયલ સાર સ્રવ છંદો તણો,

કથની કવિતા શબ્દ સંધી ઈલમ સબ અક્ષર તણો,

જ્ઞાની શબદ સાહિત્ય નો કવી ભાષ ભંડારી ગયો,

છોડી અમારો સાથ સરગે આજ અલગારી ગયો.
માળી હતો સત બાગ સાહિત વેલ એ સીંચી ગયો,

ખાતર કરી નિજ ખોળીયાનું ફુલ ફોરમ દઈ ગયો,

કવી ‘ચમન’ વેધુ વાત માંડણ સરગ સિરધારી ગયો,

છોડી અમારો સાથ સરગે આજ અલગારી ગયો.
    🙏🏻🙏🏻 ચમન કુમાર ગજ્જર 🙏🏻🙏🏻

“હાથી નું વયોજ્ઞાન”

Standard

​વાંકાનેર ના રહીશ મીઠુમીંયા ઇલ્હાયી બક્સ કે જેવો વાંકાનેર રાજ માં હાથી ની ફોજદારી ની જગ્યા પર હતાં અને જેવો વંશ પરંપરા થી હાથી ના દાક્તર તરીકે ઘણુંજ ઉમદા કામ કરેલું તેવોની પાસે એક “સુખ દર્શન ” નામનું પ્રાચીન પુસ્તક છે તે પુસ્તક ની અંદર હાથી સંબંધી પુષ્કળ માહિતી છે કે જે કોઇ પણ સ્થળે આજદિન સુધી પ્રસિધ્ધ થયેલ નથી આ ફોજદાર વાંકાનેર રાજવી શ્રી ની માંગણી ઉપર થી તે ગ્રંથ ની કેટલીક જાણવાજોગ માહિતી શ્રી ઝાલા વંશ વારીધી માં આપેલી છે ..!!
હાથી નું  વયોજ્ઞાન

——————————— જયારે હાથળી અઢાર વર્ષ ની અવસ્થા એ પહોંચે છે ત્યારે તેને વિવિધ પ્રકાર ના જંગલી મેવા ખાવાથી ગરમી વધે છે અને રુતું પ્રાપ્ત થાય છે,  હાથણી ને ગર્ભ રહ્યાં બાદ નવ કે દશ મહિને પ્રસવ થાય છે ..!!
જન્મ વખતે હાથી ના દાંત બીલકુલ બહાર દેખાતા નથી,  પરંતુ જયારે તે અઢી અથવા ત્રણ વર્ષનો થાય છે ત્યારે તેની દંતલી બાહર નિકળે છે,  એ દંતલી જયારે જરા ઝાડી થાય ત્યારે તેની અવસ્થા સાત અથવા આઠ વર્ષ ની,  નખો ની ખોળ ઉતરે તથાં પૂંછ ના વાળ ખરી ફરી ઝાડા વાળ ઉગે ત્યારે તેર વર્ષની, શરીર ઉપર સળ પડે અને ચહેરા ઉપર સફાઇ તથાં ગફરી આવે ત્યારે અઢાર વર્ષ ની ગણવી..!!
દાંત વધારે ઝાડા તથાં કાપવા લાયક થાય અને કર્ણની લોળ વળી જાય તેમજ જરા-જરા મદ નિકળવા લાગે અને ગંડ-સ્થલ માં ખાડા પડી જાય ત્યારે ત્રીશ વર્ષ ની અવસ્થા જાણવી,  હાથી ત્રીશ વર્ષ નો થયાં છતાં જો મદ ન ઝરે તો તે કપટી છે એમ સમજવું  જયારે હાથી ચાલીશ વર્ષ નો થાય છે ત્યારે તેનાં દાંત અત્યંત ઝાડા થઇ જાય છે અને ગલોફા બેસી જાય છે અને શરીર ભારે તથાં સખ્ત બને છે ..!!
પચાસ વર્ષ ની અવસ્થા એ પહોંચેલો હાથી મદ વિના નો હોય ત્યારે ધીરે ચાલે છે અને મદ ઝરતી વખતે ઉતાવળો કદમ ઉઠાવે છે તથાં તે નિરોગી છતાં તેનાં આગલા પગનાં સાંધા બે વર્ષ ની અંદર ઉપરા ઉપરી બંધાઈ જાય છે ..!!
જયારે આંખો નું તેજ ઓછું થાય અને કાનની લોળ કઠિન છતાં વળી જાય તથાં નખ ઉપર પીળાં ચાઠાં પડે ત્યારે તેની અવસ્થા સાઠ વર્ષ ની ,   જયારે સમગ્ર શરીર ઢીલું પડી જાય અર્થાત્ ખલખળી જાય નશાખોર ની માફક નયનો નિચાં ઢળી જાય અને પૂંછ ના વાળ વધતાં બંધ થાય ત્યારે સીતેર વર્ષ ગણવા.,  ચાલ બિલકુલ મંદ થઇ જાય અને વારંવાર રોગ નો ઉપદ્રવ થવા લાગે ત્યારે એંશી વર્ષની ગણવી ..!!
ચાલતાં અતી શ્ર્વાસ ચડે ચારો બરાબર ચરી ન શકે તેમજ તમામ દાંઢો પડી જાય ત્યારે નેવું વર્ષ ની અને જયારે મદ તદ્દન નષ્ટ થાય નેત્ર અને શરીર બીલકુલ ક્ષીળ બની જાય તથાં પાચનશક્તિ જરા પણ ન રહેં ત્યારે તેની અવસ્થા શત (સો) વર્ષ ની થઇ એમ સમજવું…!!
શતવર્ષ ઉપર ની અવસ્થા એ પહોંચેલા હાથી નું શરીર તમામ જર્જર બની જાય છે, તે દાણા કે ચારા ને ચાવી શક્તો નથી, તેના માં તોફાન નું નામ પણ રહેતું નથી તે અંનત પ્રકાર ના વ્યાધીથી ઘેરાય છે,  વધારે વ્યાકુળતા થી તથાં કાંઈ ચેન ન પડવા થી અંતે પ્રાણને તજે છે…!!
•☆• હાથી નું પરમ આયુષ્ય શત વર્ષ નું અંકાઇ છે..!!

જન્મ પામ્યા પછી દાંતવાળો હાથી છ વર્ષ પર્યંત ધાવે છે અર્થાત્. .માતા ના પય નું પાન કરે છે ..!!
મકનો હાથી દાંતવાળા હાથી કરતાં ચાર વર્ષ વધારે અર્થાત્. ..જન્મ્યાં પછી દશ વર્ષ માતા ના પય નું પાન કરે છે …!!
સંદર્ભ – શ્રી ઝાલાવંશ વારીધી