Monthly Archives: June 2017

​मित्र से प्राप्त प्रसंग शब्दश: प्रस्तुत – 

Standard

इतिहास के प्रकांड पंडित डॉ. रघुबीर प्राय: फ्रांस जाया करते थे। वे सदा फ्रांस के राजवंश के एक परिवार के यहाँ ठहरा करते थे।

उस परिवार में एक ग्यारह साल की सुंदर लड़की भी थी। वह भी डॉ. रघुबीर की खूब सेवा करती थी। अंकल-अंकल बोला करती थी।
एक बार डॉ. रघुबीर को भारत से एक लिफाफा प्राप्त हुआ। बच्ची को उत्सुकता हुई। देखें तो भारत की भाषा की लिपि कैसी है। उसने कहा अंकल लिफाफा खोलकर पत्र दिखाएँ। डॉ. रघुबीर ने टालना चाहा। पर बच्ची जिद पर अड़ गई।
डॉ. रघुबीर को पत्र दिखाना पड़ा। पत्र देखते ही बच्ची का मुँह लटक गया अरे यह तो अँगरेजी में लिखा हुआ है।

आपके देश की कोई भाषा नहीं है?
डॉ. रघुबीर से कुछ कहते नहीं बना। बच्ची उदास होकर चली गई। माँ को सारी बात बताई। दोपहर में हमेशा की तरह सबने साथ साथ खाना तो खाया, पर पहले दिनों की तरह उत्साह चहक महक नहीं थी।
गृहस्वामिनी बोली डॉ. रघुबीर, आगे से आप किसी और जगह रहा करें। जिसकी कोई अपनी भाषा नहीं होती, उसे हम फ्रेंच, बर्बर कहते हैं। ऐसे लोगों से कोई संबंध नहीं रखते।
गृहस्वामिनी ने उन्हें आगे बताया “मेरी माता लोरेन प्रदेश के ड्यूक की कन्या थी। प्रथम विश्व युद्ध के पूर्व वह फ्रेंच भाषी प्रदेश जर्मनी के अधीन था। जर्मन सम्राट ने वहाँ फ्रेंच के माध्यम से शिक्षण बंद करके जर्मन भाषा थोप दी थी।

फलत: प्रदेश का सारा कामकाज एकमात्र जर्मन भाषा में होता था, फ्रेंच के लिए वहाँ कोई स्थान न था।
स्वभावत: विद्यालय में भी शिक्षा का माध्यम जर्मन भाषा ही थी। मेरी माँ उस समय ग्यारह वर्ष की थी और सर्वश्रेष्ठ कान्वेंट विद्यालय में पढ़ती थी।
एक बार जर्मन साम्राज्ञी कैथराइन लोरेन का दौरा करती हुई उस विद्यालय का निरीक्षण करने आ पहुँची। मेरी माता अपूर्व सुंदरी होने के साथ साथ अत्यंत कुशाग्र बुद्धि भी थीं। सब ‍बच्चियाँ नए कपड़ों में सजधज कर आई थीं। उन्हें पंक्तिबद्ध खड़ा किया गया था।
बच्चियों के व्यायाम, खेल आदि प्रदर्शन के बाद साम्राज्ञी ने पूछा कि क्या कोई बच्ची जर्मन राष्ट्रगान सुना सकती है?

मेरी माँ को छोड़ वह किसी को याद न था। मेरी माँ ने उसे ऐसे शुद्ध जर्मन उच्चारण के साथ इतने सुंदर ढंग से सुना पाते।
साम्राज्ञी ने बच्ची से कुछ इनाम माँगने को कहा। बच्ची चुप रही। बार बार आग्रह करने पर वह बोली ‘महारानी जी, क्या जो कुछ में माँगू वह आप देंगी?’
साम्राज्ञी ने उत्तेजित होकर कहा ‘बच्ची! मैं साम्राज्ञी हूँ। मेरा वचन कभी झूठा नहीं होता। तुम जो चाहो माँगो। इस पर मेरी माता ने कहा ‘महारानी जी, यदि आप सचमुच वचन पर दृढ़ हैं तो मेरी केवल एक ही प्रार्थना है कि अब आगे से इस प्रदेश में सारा काम एकमात्र फ्रेंच में हो, जर्मन में नहीं।’
इस सर्वथा अप्रत्याशित माँग को सुनकर साम्राज्ञी पहले तो आश्चर्यकित रह गई, किंतु फिर क्रोध से लाल हो उठीं। वे बोलीं ‘लड़की’ नेपोलियन की सेनाओं ने भी जर्मनी पर कभी ऐसा कठोर प्रहार नहीं किया था, जैसा आज तूने शक्तिशाली जर्मनी साम्राज्य पर किया है।
साम्राज्ञी होने के कारण मेरा वचन झूठा नहीं हो सकता, पर तुम जैसी छोटी सी लड़की ने इतनी बड़ी महारानी को आज पराजय दी है, वह मैं कभी नहीं भूल सकती।

जर्मनी ने जो अपने बाहुबल से जीता था, उसे तूने अपनी वाणी मात्र से लौटा लिया।
मैं भलीभाँति जानती हूँ कि अब आगे लारेन प्रदेश अधिक दिनों तक जर्मनों के अधीन न रह सकेगा।
यह कहकर महारानी अतीव उदास होकर वहाँ से चली गई। गृहस्वामिनी ने कहा ‘डॉ. रघुबीर, इस घटना से आप समझ सकते हैं कि मैं किस माँ की बेटी हूँ।
हम फ्रेंच लोग संसार में सबसे अधिक गौरव अपनी भाषा को देते हैं। क्योंकि हमारे लिए राष्ट्र प्रेम और भाषा प्रेम में कोई अंतर नहीं…।’
हमें अपनी भाषा मिल गई। तो आगे चलकर हमें जर्मनों से स्वतंत्रता भी प्राप्त हो गई। आप समझ रहे हैं ना !
   ।। भाषा नी अश्मिता नो रक्षक भद्रजन ।।

Advertisements

રણવિર કાઠી ચાંપરાજ વાળાના દુહા

Standard

​            માલા નરેલા કૃત

        

        પોતાના પરાક્રમ અને શૌર્ય થી ક્ષાત્રધર્મ ની પરીપાલના મા તત્ત્પર રણવિર કાઠી ચાંપરાજવાળા (જેતપુર)ના કબંધ યુધ્ધ ની કથા જગ પ્રસિધ્ધ છે, 

      જેતપુર મા કાઠી વાળા રાજકુળ નો સૂર્ય દૈદિપય્માન રહ્યો છે  અનેક બહાદુર નરબંકા વિરો એ પોતાનુ 

અમર નામ રાખ્યુ અને તેજોમય કાઠીયાવાડ ની અસ્મિતા ના સ્તંભરુપ બન્યા છે. ચારણ કવિ માલા નરેલા એ રચેલી  ચાંપરાજવાળા ની દુહા સામગ્રી માંથી અત્રે અમુક  ચુંટેલા દુહાઓનો રસાસ્વાદઃ
           ||શ્રી રામઃ ચાંપવાળા ના દુહા॥

॥શ્રી ગઢવી માલા નરેલ ના(લા) કહેલઃ લઃ ગાઃ મૂલ જેસા રતનઃ  સવંત ૧૮૫૯  ના મહાવદ ૧૩ ને  ને દિ માંડા છે॥

(જુના યુગ ના કવિ ગઢવી માલા નરેલા કૃત આ દુહાઓ ચારણ જસા રત્નુ એ સવંત ૧૮૫૯ મહાવદ ૧૩ ના રોજ સંગ્રહ મા લખેલ છે.)
વાળુ વાતે સણે, ઇતા દળ અસપતિ તણા

કર નાચિઉ કરે, ઉભા એભલ રાઉત

      (ચાંપરાજવાળાએ વાત સાંભળી કે ‘આટલું પ્રચંડ બાદશાહી સૈન્ય આવી રહ્યુ છે. ત્યાં તે ઉભેલો એવો એભલવાળાનો એ પુત્ર એવા મહાન શત્રુદળ સામે યુદ્ધ ખેલવાનું મળશે એવા યુદ્ધોત્સાહમાં નાચવા જ માડી પડ્યો.)
તાંહી તળઇતે, રેહુ સુ રાડે કરેઅવા

ભોમ નગુ ભાગે, ઊચી એભલરાઉત

     (હું તો અહી જેતપુરને પાદર જ સંગ્રામ ખેલવા અને રણક્ષેત્રમાં વીરગતી પામવા રહીશ. એમ કહી એ એભલવાળનો પુત્ર નાસી જઇ પહાડી ધરતીમાં ભરાયો જ નહીં.)
ધ્રુસક ઢોલ તણે, કાએર નર કુદે ગિઆ

વાળા વાહી તે, તુ આળસેઉ એભલરાઉત

     (જ્યા લડાઇના ઢોલ ધ્રુસક્યા ત્યાં તો કાયર નરો હરણાં માફક કુદતા નાઠા, પણ હે વાળા હે એભલના પુત્ર તારી આળસને ધન્ય છે કે તું તો તલભાર પણ ચસ્ક્યો જ નહી. જ્યાનો ત્યાં જ ખોડાઇ રહ્યો.)
ફરે અફરી ફુટા, બીબા બાણઊળી તણા

તનેવ દાખી ના ઉભત એભલરાઉત

        (અફર એવી શાહી ફોજને તેં ફેરવી પાછી હઠાડી દીધી, ત્યારે એ ફોજ આડ હથીયાર મુકીને ધનુષબાણ ગ્રહ્યા અને એના નીશાન બીંબારૂપ તું વિંધાઇ ગયો. તો પણ હે એભલના પુત્ર ચાંપરાજવાળા તે શત્રુઓના આ દગાની પણ જરા જેટલી નીંદા ન કરી.)
વાળુ વેત્રીતિ , ભલખંડ ભોંઇ પએઉ નહી

નાગ નલેગ થીઇ, ઉઠે એભલરાઉત

     (એભલવાળાનો પુત્ર જ્યારે ઘામાં વેતરાઇને કટકે કટકા થઇ ગયો ત્યારે પણ એના કપાંઇ ગયેલાં અંગોને ધન્ય છે કે તે પૃથ્વી ઉપર પડ્યાજ નહી. તેનો આત્મા તો અનેક નાગોરૂપે રણભુમિમાં પ્રગટિ ઉઠયો)
વરમાળા વઢતાં, જોએ આવટિઓ એભઉત

ચિતિ ચડે ન ના, રથે તોએ રાવ તાહળી

     (એભલવાળાના પુત્ર જો તો ખરો. આ અપ્સરાઓએ તને વરમાળા વડે આવરી લીધો છે. અને તે સૌ તને વરવા માટે અંદરઅંદર કલહ કરી રહી છે. તો પણ રણરંગી એવો તું પ્રણયરંગી થઇને તું એને રથે ચડતો નથી. આ સુંદરીઓ તારે ચીતે ચડતી નથી એની એ રાવ કરે છે)
જો માગી ઇ મસાણી, અવલે એભલ રાઉત

સઠો સાજે પાણી ઢુલતિઓ ઢીલે કરે

   (અવ્વલ એવા જેતાણા ધણી એભલવાળાના પુત્ર ચાંપરાજવાળાની ઉદારતા કેવી છે? જો તમે એના સ્મશાને જઇને આશા કરશો- યાચશો તો પણ તમે પાણીદાર અને સર્વાંગ સુંદર ઝૂલતો અશ્વ પામી જશો)
કાઠી સંસ્કૃતીદીપ સંસ્થાન

ઇષ્ટદેવ શ્રી સૂર્યનારાયણ વિજયતે

🔅🔆🔅🔆🔅🔆🔅

|| करंत देवि हिंगळा ||

Standard

.    रचना बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी
हिंगळाज माताजी री स्तुति। कविराज बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी जो गुजरात रा एक प्रसिध्ध वारताकार (बातपोश) हा।
                      ||दोहा||
चाहत जिणने वृंद सुर,चारण सिध्ध मुनीन्द्र।

ढूंढत है नित ध्यान मंह,करण सृष्टि सुखकंद॥1॥
मो सम को नंह पातकी,तौ सम कौण दयाळ।

डुबत हुं भवसिंधु मंह,तार जणणी ततकाळ॥2॥
कोटि अकोटि प्रकाश कर,वेद अनंत वे अंश।

जगत जणेता जोगणी, विडारण दैतां वंश॥3
                 ||छंद: नाराच||
विडारणीय दैत वंश सेवगाँ सुधारणी।

निवासणी विघन अनेक त्रणां भुवन्न तारणी।

उतारणी अघोर कुंड अर्गला मां अर्गला।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥1॥
रमे विलास मंगळा जरोळ डोळ रम्मिया।

सजे सहास औ प्रहास आप रुप उम्मिया।

होवंत हास वेद भाष्य वार वार विम्मळ।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥2॥
रणां झणां छणां छणां विलोक चंड वाजणां।

असंभ देवि आगळी पडंत पाय पेखणां।

प्रचंड मुक्ख प्रामणा तणां विलंत त्रावळां।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥3॥
रमां झमां छमां छमां गमे गमे खमा खमा।

वाजींत्र पे रमत्तीये डगं मगं तवेश मां।

डमां डमां डमक्क डाक वागि वीर प्रघ्घळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥4॥
सोहे सिंगार सब्ब सार कंठमाळ कोमळा।

झळां हळां झळां हळां करंत कान कुंडळा।

सोळां कळा संपूर्ण भाल है मयंक निरमळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥5
छपन्न क्रोड शामळा करंत रुप कंठळा।

प्रथी प्रमाण प्रघ्घळा ढळंत नीर धम्मळा॥

वळे विलास वीजळा झमां झऴो मधंझळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥6॥
नागेशरां जोगेशरां मनंखरा रिखेशरां।

दिनंकरां धरंतरां दशे दिशा दिगंतरां।

जपै “जीवो” कहे है मात अर्गला मां अर्गला।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥7॥
रचियता :- कविराज बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો

Standard

​🌹🌹 છંદ = સારસી 🌹🌹

🌹 આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો 🌹
વાદળ ચય્ઢા વેહ્મંડ મંડલ વરુણ ફોજુ વલણે.

ભુ ભરી ભુ પર ઘરર દંગલ હુકળ હલ્લા હલણે.

ઘન ઘોર ઘેરે મેઘ ડંબર ઘેંઘુર ઘટા ઘોળી ફરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(1)
ગડડડ ગહકંત વૃંદ વાદળ ગૌ ગગન બિચ ગરજીયા.

તીત ખનુ તડીકા ઝપટ ધર પડ લચક ગીરી વર લરકીયા.

જલ અમલ વરસત ધરત મેઘો અવ્વલ મજું જો કરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(2)
લાવણ્ય લેવણ રૂપ મનહર સજ્જત સુંદર શામલા.

પ્રસિધ્ધ પાવન પ્રક્રત પટ પર વિવિધ કલા વિમલા.

ધર પર ધરાધર ધવલ ધરતો નીર નિર્મલ ભુ વરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(3)
હર સુત બાહન હરખ ઘેલા પહલ વેલા પ્રાથવે.

દાદુર બપૈયા ચીત હેલા સુર ઘોળી ગલ સવે.

નદીયુય માઝા મેલ હાલી દધી મગ લેતી ઢરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(4)
છણછણ ચમકે બીજ વળળળ કડડડ ચળકત ચંચલા.

ભો પાટ છુટ્ટી ભળળળ ભળકંત ઢળી ઢળકત મંગલા.

સજણા સહેલી ગેલ ગેલી વ્યોમ વેલી પરવરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(5)
અનહદ હિંલોળે મેદની મધુરા મધુર મહકી રીયા.

બાઢી બહુરી ગેલ બહુધા સકલ જન હરખી ગીયા.

જગંલ સઘન વન તરુ ઉપવન હરીત મનહર મન હરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(6)
હુળુળુળ બજે વાદળ અનોધા ધરા લલીતા લળવળે.

ખળળળ ખલકત સકળ સરીતા ડુંગરા પટ દળવળે.

કલરવ કરે વિજ અખીલ કીલકીલ કળા કુદરત તરવરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(7)
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹
રચના = ચારણ વિજયભા હરદાસભા બાટી.
બાવળી.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો…

Standard

      છંદ-ત્રિભંગી

વંદુ વખ ધર હર,નીલ ગલ શંકર,કલકુટ ભેંકર,ગલ વચે. 

ફુફવે અહી ફણધર,નવકુળ વખ ઝર,જટજુટ જડધર,જલ શચે.

તાલા ચખ જરહર,જ્વાલ અગ્ન લર,ભસ્મ ભરણ ધર,ખલ ગંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૧
માલા મુંડ હલહલ,ગંગ જલ ખલખલ,ઈંદુ જલમલ,મથ માલે.

ભુત ગણ કર કલકલ,પ્રેત ઉછલછલ,મીલ ગઈ હલમલ,સથ સાલે.

ડમરુ રવ પલપલ,ડમડમ કલહલ,ગુંજ પ્રબલ ચલ,મન રંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૨
હથ ત્રયશુલ કહરો,તેજ ઉછહરો,પો અઠ પ્રહરો,મંમ રક્ષો.

અરી દલ બલ વહરો,બ્રાહ ભીતહરો,મું દખ મહરો,ક્રૃપ બક્ષો.

તુમ સમ પ્રભુ વિહરો,દાસ કો કીહરો,કુણ દુજ દીહરો,સબ ત્યંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૩
કુંજર હરી અબંર,અજબ અડબંર,ધર ધ્વલબંર,વ્રષ ચર્ચે.

નવ રવ ગૌ ડબંર,થે અવ્લબંર,ગજવે મદંર,તવ પર્ચે.

ચાબુર ચવ શંકર,અઘ તું ખંયકર,હે અચલબંર,પ્રભ પુંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૪
શીંગી રવ ફુકણ,ભૈરવ થણગણ,જોગણ અણગણ,તવ ભેરા.

ધમકે ધર ધણણણ,શેષ લચક ભણ,દધી ઉફણ ફણ,ઉથ લેરા.

હર હર ભણ હર ગણ,મંમ લજ તવ કણ,અબ હર રખ પણ,મોં સમજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૫
મહાકાલ મહેશા,અવધુત વેશા,કટણ કલેશા,કલ્યાણા.

વિશ્ર્વાસ વિશેષા,તુંજ પ્રવેશા,”વિજય” હમેશા,વરતાણા.

તવ દાસ ભુતેશા,ચરણ ચહેશા,સુણ વિશ્ર્વેષા,રંજ રંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૬
     છંદ=છપ્પય
જટાજૂટ બહ ગંગ,તંગ તાયનો રુંઢ માલે.

ધરણ ઈંદુ જય અંગ,દંગ ત્રય ચખરી ભાલે.

ગલે વ્યાલ વિકરાલ,છાલ ગજ કેહર અંબર.

કંઠ સ્થાન વખ કાલ,માલ રુંઢન ધર ઝુંમર.

જય નાદ બુંદ ગત ચાલ અર્ગ,સર્ગ પંચ કર વર્ગરાજ.

આદી અનાદ ઉદગમ ઇશાન,જય શાંમ્બ શિવ વિજરો અવાજ.
🕉🕉🕉🕉🕉🕉🕉🕉🕉

રચિતા ચારણ વિજયભા હરદાસભા બાટી.

બાવળી (ધ્રાંગધ્રા)

​અષાઢી બીજ કચ્છ નો ઈતિહાસ લાખો ફુલાણી રોજ ૨૦ તોલા સોનું દાનમાં આપતો..

Standard

વિક્રમ સવંત ૮૯૯ થી ૯૩૬ વચ્ચેની વાત છે. ભરમધ્યાહ્નના સમયે કચ્છના જંગલમાં વિકીયો સંઘાર અને કુડધર રબારી નામના બે મિત્રો આથો ચારી રહ્યા હતા. એ સમયે, સઘળા શાંત વાતાવરણમાં થોડે દુર આવેલા મહાદેવના શિવાલયમાંથી આક્રંદભર્યો રુદનનો અવાજ સંભળાયો. અવાજની દિશા તરફ જતા બને જણાએ રૂપરૂપના અંબારસમી, સ્વર્ગની અપ્સરા જેવી, મૃત્યુલોકની સ્ત્રી જેવું અલૌકિક સ્વરૂપ ધારણ કરેલી નવયૌવના જોઈ. એ યુવતીનું નામ સોનલ હતું. એવી લોકવાયકા છે કે, એ બને મિત્રોએ યુવતીને પૂછી જોયું તો જણાયું કે એ ઇન્દ્રના દરબારમાં શાપિત થવાથી મૃત્યુલોકમાં આવી છે. અને એટલે જ અથાગ સ્વરૂપ, રૂપ જેટલું જ બળ, ગુણોનો ભંડાર હતી એ કન્યારત્ન! એ સોનલને કુડધર રબારીએ પાલક પુત્રી તરીકે રાખી. જો આ લોકવાયકાને સાચી ન માનીએ તો, કચ્છના એક વખતના પોલીટીકલ એજન્ટ કર્નલ એબડનું કથન છે કે એ અત્યંત રૂપાળી યુવતી યુરોપીયન મૂળની હતી. હવે, સોનલ પિતાની આથનું સઘળું કામકાજ કરવા લાગી. એક જગ્યાએ સ્થિર ન રહેતી રબારી પ્રજાની આથ એક ગામથી બીજે ગામ ઘેટાં-બકરા,ઊંટ, ભેંસ, દુધના મટકા લઇ વિચર્યા કરે. એ રીતે આગળ ચાલતા એક દિવસ સોનલ દુધના મટકા અને ભેંસોને દોરતી ‘બોલાડીગઢ’ના રાજમહાલય પાસેથી પસાર થઇ રહી હતી. એ સમયે રસ્તાની બને બાજુ લોકોની ભીડ જામેલી હતી. વચ્ચે બે મજબૂત બાંધાના પાડા ઘમસાણ મચાવી રહ્યા હતા. પાડાની વચ્ચે જવાની કોઈની હિમ્મત ન હતી, લોકોએ ડરના માર્યા ઉભા રહી આવજાનો રસ્તો તદ્દન બંધ કરી નાખ્યો હતો. સોનલે આ દ્રશ્ય જોયું. એ નિર્ભયપણે આગળ આવી, દુધના મટકા શિર પર જ રાખી, ભેંસોના દોરડા પોતાના પગ નીચે દબાવી બને પાડાઓને એકેક થપાટ લગાવી. તે બનેનો સઘળો મદ તે ક્ષણે જ ઉતરી ગયો. મદમસ્ત પાડા ગરીબ ગાય જેવા બની પોતપોતાના રસ્તે પડી ગયા. સોનલ આડું અવળું ક્યાંય જોયા વગર પોતાના માર્ગે ચાલવા લાગી. લોકો કુતુહલવશ અટલી નીડર, સ્વરૂપવાન યુવતીને જોતા જ રહી ગયા. એ સમયે રાજમહાલયના ઝરૂખામાંથી ‘બોલાડીગઢ’નો પ્રતાપી અને પરાક્રમી રાજા આ દ્રશ્ય જોઈ રહ્યો હતો. એ જ ક્ષણે રાજાને વિચાર આવ્યો કે અટલી સામર્થ્યવાન, અતુલ સૌન્દર્યવતી અને શક્તિશાળી સ્ત્રીને પેટે કુમારનો જન્મ થાય તે પુત્ર કેટલો પરાક્રમી, સુંદર અને વીરપુરુષ બને!            

ઈ.સ. ૮૪૩માં કંથકોટનો કિલ્લો ચણાઈ ગયો હતો. જામ સાડ નામના રાજાએ કિલ્લો અને મોડકૂવો ચણાવી પોતાનું મુલ્લક આબાદ કરવા મચી પડ્યો. જામ સાડની ચડતી જોઇને તેનો સાળો, ધરણ વાઘેલા ઇર્ષાની આગમાં શેકાવા લાગ્યો. તેનું રાજ્ય પચાવી પાડવા એક દિવસ સાડને મિજબાનીમાં બોલાવી, દગાથી મારી નાખ્યો. ત્યારે વિક્રમ સવંત હતી ૮૯૯. જામ સાડના મૃત્યુ સમયે તેનો પુત્ર ફૂલકુમાર હજુ બાળક હતો. હવે, ધરણ વાઘેલાએ ફૂલકુમારને મારવાનો નિશ્ચય કર્યો. ત્યારે ફારક નામની દાસી તેને લઈ, સિંધ તરફ ભાગી નીકળી. ધરણ વાઘેલા પાછળ જ હતો. દાસીએ પોતાના પુત્ર અને રાજકુમારના વસ્ત્રોની અદલાબદલી કરી. ધરણ વાઘેલાએ દાસીના પુત્રને ફૂલકુમાર સમજી મારી નાખ્યો. ફારક દાસી નિમકહલાલી નિભાવી તેને બાંભણાસરમાં દુલારા પાદશાહના રાજ્યમાં લઇ આવી. ત્યાં તે મોટો થયો. દાસીએ રાજાને બધી સાચી વાત કરી. દાસીની સ્વામીભક્તિથી ખુશ થઈને પાદશાહે પોતાની પુત્રીના લગ્ન ફૂલકુમાર સાથે કરાવ્યા. થોડા વર્ષ પછી પોતાના પિતાનું વેર વાળવા, મામાનું વધ કરવા ફૂલકુમાર કચ્છ આવવા નીકળ્યો. કચ્છમાં આવી મામા ધરણ વાઘેલાને ફાંસીએ ચડાવી મારી નાખ્યો. કચ્છ-બનીમાં એક ડુંગર પર સારું સ્થાન જોઈ ત્યાં પિતાની જેમ જ કિલ્લો ચણાવાનું  શરુ કર્યું. નામ રાખ્યું ‘બોલાડીગઢ’. કિલ્લો તૈયાર થયો, વિકસ્યો. થોડા વર્ષો બાદ એક દિવસ રાજમહાલયના ઝરૂખામાંથી રાજા જામ ફૂલની દ્રષ્ટિ પાડાને થપાટ મારતી અત્યંત સ્વરૂપવાન યુવતી પર પડે છે. એ યુવતી એટલે સોનલ !   

રાજા જામ ફૂલ અને સોનલના લગ્ન થયા. રબારીની અપ્સરા જેવી દીકરી રાણી થઇ! જામ ફૂલને અન્ય ચાર રાણીઓ હતી. જામ ફૂલ અને સોનલને પુત્ર લાખો જન્મ્યો. અત્યંત સ્વરૂપવાન અને નીડર સોનલ અને લાખો રાજાના ખુબ જ માનીતા થઇ ગયા હતા. આથી અન્ય રાણીઓની ઈર્ષા અને અદેખાઈ દિવસે ને દિવસે વધવા લાગી. વર્ષો વીતવા લાગ્યા, લાખો મોટો થતો ગયો.  

વસંતઋતુના સમયે રંગમહાલયમાં વસંતનો ઉત્સવ ઉજવાઈ રહ્યો હતો. સૌ એકમેક પર કેસુડાના લાલ રંગની પિચકારીઓ છોડી રહ્યા હતા. લાખાકુમાર પોતાની ભાભીઓ સાથે રંગે રમી રહ્યો હતો. રંગ ઉડાડતા-ઉડાડતા પોતાની ઓરમાન માતા સોઢી રાણી પાસે પંહોચી, રંગ નાખી બેઠો. રાણી ગુસ્સે થઇ. સાવકો દીકરો માતા પર રંગ નાખી જ કઈ રીતે શકે? લાખાએ પગમાં પડીને માફી માંગી. સોઢી રાણી ક્રોધાયમાન થઇ જામ ફૂલને ફરિયાદ કરી. માતાની સાથે હોળી ખેલવાની મર્યાદા લાખાએ ઓળંગી છે એ જાણીને જામ ઉશ્કેરાઈ ગયો. લાખાનો એક પણ શબ્દ સાંભળ્યા વગર, પોતાની સૌથી વહાલી રાણીના કુંવરને આવેશમાં આવી તે બોલી ઉઠ્યો “જા! તને હું દેશવટો આપું છુ. નીકળી જા મારા દેશમાંથી.” લાખાનું અંતર ઉકળી ઉઠ્યું. તિરસ્કૃત થયેલો લાખો ત્યારના રીવાજ મુજબ કાળા ઘોડા પર કાળા લૂગડાં પહેરીને સીમા બહાર નીકળી ગયો. લાખો ફરતો-ફરતો સામંતસિંહ ચાવડાના અણહિલપુર પાટણ પહોંચ્યો. એ સમયે ત્યાં રાજખટપટથી ભારે અશાંતિ, તંગદીલી સર્જાઈ હતી. લાખાએ પોતાની કુનેહ અને કાર્યકુશળતાથી રાજ્યમાં શાંતિ, સમૃધી પાછા લાવ્યા. તેના જેવા મહાન પરાક્રમી અને પ્રતાપી વીરને અનાયાસે પોતાના રાજ્યે આવી પડેલો જોઈ સામંતસિંહે ઈશ્વરનો આભાર માન્યો. પોતાની પ્રસન્નતાની ભેટરૂપે લાખાને રાજ્યનો જમાઈ બનાવ્યો. જામ ફૂલ અને સોનલપુત્ર લાખો હવે જામ લાખા ફુલાણીના નામે ઓળખાવા લાગ્યો.

લાખાના કચ્છ છોડી ગયા પછી કચ્છમાં ઉપરા-છાપરી હોનારત સર્જાવા લાગી. જામ ફૂલની રાણી ધાણ વાઘેલીએ ખુદને પેટમાં કટારી મારી, મૃત્યુ પામી. ફૂલ જામ પોતે સ્વર્ગવાસી થયા. વરસાદ તો લાખાની વિદાયથી જાણે રિસાયો જ હોય તેમ બિલકુલ બંધ જ થઇ ગયો. પશુપાલકો સિંધ અને કાઠીયાવાડ જવા લાગ્યા. બાકીના પશુઓ ટપોટપ મરવા લાગ્યા. ખેડૂતોની આવી દુર્દશા અગાઉ ક્યારેય થઇ નો’તી. આખા કચ્છમાં ભયંકર દુષ્કાળે ત્રાસ બોલાવ્યો. એક વખતનો ફૂલોફાલ્યો કચ્છડો બેહાલ સ્થિતિમાં આવી પડ્યો. આ સંજોગોમાં જામ ફૂલના અન્ય કુમારોમાં પ્રજાને રાહત આપવાની શક્તિ કે તેજ જ ન હતું.

હવે, કચ્છની પ્રજાને લાખો સાંભર્યો. લોકોને થયુ કે લાખોકુમાર પાછો ફરે તો જ કચ્છની હાલત સુધરે. કચ્છના આવા સમાચાર સાંભળી લાખાને આંચકો લાગ્યો. તરત જ તે સામંતસિંહ ચાવડાની રજા લઇ પોતાના પ્રિય વતન તરફ જવા નીકળી પડ્યો. લાખાના કચ્છમાં આવતા જ બારે મેઘ તૂટી પડ્યા. ચોમેર જળબંબાકાર થઇ ગયું. ધરતી લીલીછમ થઇ ગઈ. માલધારીઓની ઓથો ફરવા લાગી. કહેવાય છે કે એ અષાઢનો પહેલો દિવસ હતો. અને તેના બીજા દિવસે માલધારીઓએ મેઘના અવતારસમા લાખાને મુખી બનાવ્યો. તે દિવસથી કચ્છ એકસુત્રે બંધાયું હતું. એ દિવસ એટલે ‘આષાઢી બીજ’. આપણા-કચ્છીઓના નવા વર્ષ તરીકે ઓળખાય છે.

 

ત્યારથી આજ સુધી , અષાઢ સુદ બીજના દિવસે મેઘ અચૂક વરસસે એ ખાતરી સાથે કચ્છવાસીઓ ‘આષાઢી બીજ’ ધામધૂમથી ઉજવી રહ્યા છે. પ્રણય, બલિદાન અને સાહસકથાઓથી તરબતર કચ્છની ભૂમિ કચ્છનો ગરવો ઇતિહાસ આવી ઘણી બધી ઘટનાઓ-કથાઓ-ગાથાઓ-લોક, દંતકથાઓ, સંતો, ફકીરો, પીરો, ભક્તો, ચારણો, ભાટ કેટકેટલાય મહાપુરુષો અને મહાનુભાવો ધરબીને બેઠો છે !

અષાઢી બીજ

Standard

​અષાઢી બીજ આમ તો આખા ભારતમાં અનેક તહેવારોની જેમ ઉજવાય જ છે. આમ તો આ દિવસે સમગ્ર ભારતનું ધ્યાન ખેચતી જગન્નાથપુરીની રથયાત્રા તથા અમદાવાદની રથયાત્રા (અને દેશના અલગ અલગ શહેરોમાં થતી રથયાત્રા તો ખારીજ) પરંતુ સાથે સાથે આ દિવસે કચ્છીઓ અને જાડેજા નું નવું વર્ષ પણ છે.
સમગ્ર ભારતના અલગ અલગ પ્રાંતમાં, ધર્મમાં તથા સમગ્ર વિશ્વમાં કોઈને કોઈ ઘટના, કોઈના આગમન, કે ઈશ્વર તત્વના જન્મની કે પછી પાકની વાવણી તથા લણની અલગ અલગ ઘટના ને ધ્યાનમાં રાખીને નવા વર્ષની ઉજવણી થાય છે. એજ રીતે કચ્છના નવા વર્ષ અને ત્યાં સ્થપાયેલ જાડેજા વંશનું આ નવું વર્ષ છે. તેમની વાતો અને ઈતિહાસ ઘણો રસપ્રદ છે.
જાડેજા વંશની ઉત્પત્તિ વિષે વાત કરીએ તો યાદવ કુળમાં આઠમી પેઢીએ શ્રી કૃષ્ણનો જન્મ થયેલો. તેમના પુત્ર અનિરુધ અને બાણાસુરની પુત્રી ઓખાના લગ્ન થયેલા. તેમના દ્વારા જન્મેલ પુત્ર એટલે કે શ્રી કૃષ્ણનો પોત્ર નામે વ્રજનાભના વંશ માંથી જાડેજાઓ ની ઉત્પતિ થાય છે. આ વાતના પુરાવા શ્રીમદભગવત, હરિવંશ અને મહાભારતમાંથી મળે છે.
જાડેજા વંશના પૂર્વજો સિંધ દેશમાં રહેતા પરંતુ ત્યાં મુસ્લિમ સભ્યતાનો ઉદય અને સમા અને સુમરા રાજપૂતોના કનડગત ને લીધે તેમની નજર કચ્છ પ્રદેશ તરફ હતી. ત્યારે જામ ઉન્નડની છઠ્ઠી પેઢીએ થયેલા ‘જામ જાડો’ ગાદી પર આવ્યા. પરંતુ તેમને કોઈ સંતાન ન હોવાથી ભાઈ વેરેજીના પુત્ર લાખાજીને દતક લીધો. ઘણા વર્ષો પછી જામ જાડાને ઘેર કુવાર ઘાનો જન્મ થયો. મોટા થયા પછી જામ લાખાજી અને કુવાર ઘા વચ્ચે તકરાર થતા. જામ લાખાજી પોતાના જોડિયા ભાઈ લાખીયાર સાથે રણની પેલે પાર પોતાનું નસીબ અજમાવવા કચ્છ પ્રદેશ તરફ વળ્યા.

ઈ.સ. ૧૧૪૯માં પોતાના ભાઈ લાખીયારના નામ પરથી કચ્છમાં એક ગામનું તોરણ બાંધે છે. (હાલના નાખાત્રના નજીક) અહિયાથી કચ્છમાં જાડેજા રાજનો ઉદય થાય છે. જાડેજા અટક પાછળનું મૂળ કારણ પણ જામ જાડા હતા. જામ જાડાએ દતક લીધેલ પુત્ર એટલે જામ લાખો તેથી તે ‘જાડાનો’ પુત્ર કહેવાય. તેથી તે જાડેજા કહેવાયા. તથા સિંધી ભાષામાં પણ ‘જાડાનો’ એટલે જાડેજો(જાડેજા) કહેવાય છે. આ વાતનો એક દુહો પણ પ્રખ્યાત છે.
લાખોને લખધીર બને જન્મ્યા જાડા,

વેરે ઘર લાખો વડો જે ધું જાડેજા.
(લાખો ને લખધીર બેઉ બેલડા/જાડા જનમ્યા, વેરેજીનો લાખો મોટો દિકરો જાડેજા થયો. )

ઈ.સ. ૧૬૦૫માં ‘જામ લાખો ફુલાણી’ જયારે બહારવટું કરીને કચ્છ પરત ફર્યા ત્યારે અષાઢ મહિનાનો પહેલો દિવસ હતો. ત્યારે વરસાદની હેલી ચોમેર પથરાયેલી આ બધાથી ખુસ થયેલ જામ લાખાજીએ અષાઢી બીજને નુતન વર્ષ તરીકે ઉજવાની ઘોષણા કરી. ત્યાર પછી તે દિવસથી આજ સુધી રાજાશાહી અને લોકશાહીમાં દર વર્ષે ધૂમ ધામથી નવું વર્ષ ઉજવાય છે.
લોકો નવા કપડાં શીવડાવે. સીમેન્ટના મકાનો તો થોડા હતા. ખાસ કરી ગાર માટીના મકાનોની ઉપર દેશી નળિયાં હોય તેને સંચરાવે. ગોબર- માટીના લીંપણ કરી ઉજળા બનાવે. ઘરના બારણા પર કે પછી ડેલીની બન્ને બાજુ કમાગર પાસે એક તરફ અંબાડીધારી હાથી તો સામે સિંહનું ચિત્ર અને આસોપાલવના પાન અને ફૂલોની વેલનું ચિત્રાંકન કરાવે. ઘરમાં મીઠાઇઓ બનાવે. ઘર અને ડેલી પાસે કોડિયાં મૂકવા ગોખલા હતા તેમાં માટીના કોડિયાં જગમગાવે. આ શણગાર સાથે આતશબાજી પણ ખરી.

રાજદરબારમાં ભારે દબદબાભેર ઉજવણી થતી. રાજદરબારમાં શાસક કે રાજવીને તેમના વહીવટકારો, અગ્રણીઓ, મહાજનો, શ્રેષ્ઠીઓ ભેટ સોગાદ તેમના ચરણમાં મૂકી વંદન કરે. રાજ્યની કચેરીઓ, શાળાઓમાં સાકરના પડા વહેંચાય. કેટલાક અમલદારો રાજવીના ચરણમાં ચલણી નાણા અને શ્રીફળ મૂકીને શુભેચ્છા વ્યક્ત કરે. લોકો રંગબેરંગી વસ્ત્રો પરિધાન કરી દેવદર્શને જાય. વડીલોના ચરણે સાકર શ્રીફળ મૂકી પાયવંદના કરે. મંદિરોમાં મળસ્કે મંગળા આરતી ગાજી ઊઠે નોબત અને ઘંટારવનો નાદ તો દૂર સુધી સંભળાય.
દરિયાકાઠે વસનારા નાવિકો પોતાના વહાણોને શણગારે. અષાઢી બીજે દરિયાદેવનું અક્ષત, ચંદન, પુષ્પથી પૂજન કરી શ્રીફળ વધેરે. પ્રત્યેક સતી શૂરાના પાળિયાને સીંદુર લગાવી ઘૂપ-દીપ નૈવેદ્યથી પૂજન અર્ચન કરે. આજે પણ કેટલાક લોકો આવું પૂજન અર્ચન કરે છે. આ શુભદિને ભુજની ટંકશાળમાંથી સોના કે ચાંદીના પાંચિયા કે કોરીના સિક્કા બહાર પાડવામાં આવતા. ‘કચ્છી અષાઢી પંચાંગ’ પણ બહાર પાડવામાં આવતું. ભુજમાં દરબારગઢમાં આતશબાજી થતી. કચ્છમાં વ્યાપારીઓ ચોપડા પૂજન કરતા.

હાલના આધુનિક યુગમાં પણ દેશ અન વિદેશમાં વસતા કચ્છીઓ પોતાનો આ તહેવાર આવા જ ઉત્સાહ થી ઉજવે છે. ભલે ઉજવણી રીત આજે કદાચ જુદી હશે પરંતુ તેનો આનંદ તો એક જ હશે. નવા વર્ષનો આનંદ તો છેજ સાથે આ વર્ષે કચ્છીઓ માટે બીજા સમાચારના પણ આનંદ હશે કે કચ્છમાં નર્મદા નીર પહોચી ગયા. કચ્છીઓ તથા સમગ્ર જાડેજા પરિવારને નવા વર્ષની ખુબ ખુબ વધામણી.