Daily Archives: July 6, 2017

મઢડાવાળા : શક્તિસ્વરૂપા આર્ષદૃષ્ટા આઈ સોનબાઈમા

Standard

મઢડા તા.:- કેશોદ જી.:- જૂનાગઢ
સદ્ અને અસદ્, ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ, ધર્મ અને અધર્મનાં તુમુલ યુદ્ધોનો સિલસિલો આજે પણ જારી છે. માનવીના એક જ ખોળિયામાં આ બે તત્ત્વો, વિચારધારાનાં આંતર્દ્ધન્દ્ધો યુગોથી ચાલ્યાં આવે છે. દરેક ધર્મોના મૂળમાં રાક્ષસીવૃત્તિને પરાસ્ત કરવાનો સંસ્કાર ધરબાયેલો છે. સંતો, ભક્તો અવતાર પુરુષોએ ધર્મ સંસ્થાપન માટે તેમના અથાક પ્રયત્નો કર્યા છે, પરંતુ આ બધામાં નારી શક્તિમાં વિજયગાનનો ઉદઘોષ સતત સંભળાયો છે. 
અંધશ્રદ્ધા, કુરિવાજ, વ્યસનો, ઊંચનીચના ભેદ, માનવીય મૂલ્યોનો હ્રાસ થતો હોય ત્યાં આસૂરીવૃત્તિ અલગ સ્વરૂપે સક્રિય હોય છે. ગુજરાતથી માંડીને બલુચિસ્તાનમાં સીમાડા સુધી ચારણ આઈ પરંપરામાં ઉજ્જવળ અવતારોએ સામાજિક ચેતનાને બેઠી કરી આસુરી વૃત્તિ સાથે ભીડવવાનું કામ કરીને એક અનોખી કેડી કંડારી છે. 
આ ચારણ આઇઓના યુગધર્મને કે કાર્યક્ષેત્રને ઓળખવા માટે સમાજ ક્યાંક થાપ ખાઈ ગયો છે. બહુજન સમાજ આજે પણ તેમની પુણ્યજ્યોતના પ્રકાશે આશ્વસ્ત થઈને બેઠો થાય છે. જૂનાગઢ જિલ્લાના કેશોદથી આથમણી દિશાએ આવેલા મઢડા ગામે એક દીપશિખા પ્રગટી, જેને સમગ્ર ચારણ સમાજ અને વિવિધ ચારણેતર કોમ ‘આઈ સોનબાઈ’નાં નામથી ઓળખે છે. આઈમાને સદેહે જોનાર લોકોની મુખેથી સાંભળેલું વર્ણન આ મુજબ છે. 
તેજોમય ગૌર વાન ઊંચી દેહકાઠી જેની સામે આંખ ન માંડી શકાય તેવી વેધક આંખો, કાળા કેશકલાપ સૌમ્ય છતાં પણ પ્રબળતા પ્રગટાવતો સ્વભાવ, સાત્વિક આહારથી પુષ્ટ દેહદૃષ્ટિ, જીમી, કાપડુ અને ભેળીયો અસલ ચારણ આઈઓના પહેરવેશ, પગમાં કાંબીયું અને ધીર-ગંભીર ચાલ હજાર માણસોની નજર તેમના પર મંડરાઈ રહે તેવું ચુંબકીય વ્યક્તિત્વ તત્કાલિન રાજ્ય સંસ્થાનો ભાવનગર, મોરબી, પોરબંદર, સાણંદ, જૂનાગઢ, કુતિયાણા, માણાવદર વગેરે વિસ્તારોમાં ફેલાયેલું છે. કાઠી, મહિયા અને મેર સમાજ જેની સંપૂર્ણ અદબ રાખતો તેવા અસામાન્ય વ્યક્તિત્વનાં ધની આઈ સોનબાઈ માએ પોતાનું અવતારી કાર્યક્ષેત્ર કંઈક જુદું જ કંડાર્યું. 
તેમણે જોયું કે દારૂ, જુગાર, અફીણનાં વ્યસનોમાં ચારણ સમાજ ડૂબેલો છે. એક સગી જનેતાની જેમ જાહેરમાં વઢતાં. અંધશ્રદ્ધાની સામે પડ્યાં, ધૂણવું, દાણા જોવા, પશુ બલિદાનોની વરવી વાસ્તવિકતાને શ્રદ્ધાનાં નામ સાથે જોડતા ભૂવા, ભારાડીની બોલતી બંધ કરી દીધી. કજોડાં લગ્નો, કન્યાવિક્રય, વિધવાઓને સંતાપવું, આળસને પરિણામ ભોગવવાતી આર્થિક સંકળામણો હુંસાતુંસી, પેઢી દર પેઢીના વેર, ખૂનોની પરંપરા, અપૈયા અને આકરી પ્રતિજ્ઞાની આત્મવંચનામાં ગળાડૂબ સમાજનું આ બળૂકા દૈવત્યે કાંડું પકડ્યું. સમાજને બેઠો કરી હામ પૂરી પાડી. મા એ આ બધાં આસૂરી કર્મોનું મૂળ શોધી લીધું હતું. શિક્ષણનો અભાવ, અક્ષર જ્ઞાન વગર દિશાઓ નહીં ઉઘડે, શરૂઆત પોતાનાથી કરી. તેઓ ખુદ પ્રશિક્ષિત થયાં. રામાયણ, મહાભારત, ચારણી સાહિત્યમાં હરિરસ, દેવીયાણ, અવતાર ચરિત્ર જેવા ગ્રંથોનો અભ્યાસ કર્યો. અભિજાત સંસ્કારને લઈને કવિતાઓ પણ રચી. કાગબાપુ અને પિંગળશીબાપુ જેવા વિદ્વાન ચારણોને વિચારતા કરી દે તેવા નવા તર્કો આપ્યા. 
સુષુપ્ત સમાજમાં ચેતના લાવવા પ્રવાસો કર્યા. નજરે ચડેલા આપ્ત જ્ઞાતિબાંધવોનાં પતનને જોઈ સગી જનેતા રાણબાઈમાની વિદાયે ન રોનાર આઈ સોનબાઈ ખૂબ રડ્યાં. સંકલ્પ કર્યો કે મારી ચારણની દીકરીઓ શિક્ષિત નહીં બને ત્યાં સુધી હું ‘આઈ’નહીં. સ્વમાન સાચવીને ફંડ માટે ચારણોને પ્રેર્યા. ગીતાકારે કીધું છે કે, હે ! પાર્થ! શુભ સંકલ્પોનો ક્યારે નાશ થતો નથી. પરિણામે ગામેગામ શાળા અને બોર્ડિંગ બાંધવા પ્રણ લેવાયા. ખવડાવીને રાજી થનાર ‘આઈ’ અન્નપૂર્ણા જ હતાં. બીજી જરૂરિયાતો અને અતિથિઓ પૂરતો રોટલો અને ઓટલો હતો. સહૃદયતાથી, ફરજના ભાગરૂપે રાજવીઓ મોંઘી મોટરો લઈને મઢડા આવતા. કંઈ સેવા હોય તો જણાવો, ઐશ્વર્ય અને સંપત્તિનાં પ્રલોભનો હતાં, ત્યારે આઈમાના મીઠા ઘેઘૂર અવાજનો જવાબ હતો કે ‘મારી પૂર્વજાઓ આઈઓ નેસડે અને ઝૂંપડે જનમ લેતી આવી છે વિહામા ! માટે કંઈ નથી જોતું, મા જાનબાઈએ અભરે ભર્યું છે.’ 
આર્ષદૃષ્ટા સમાં આઈમાએ જોયું કે જે ચારણ સમાજ કોઈ કાળે રાષ્ટ્ર અને દેશને દોરવણી આપતો હતો તે આજે દિશા શૂન્ય કેમ ? કવિતાના સર્જકો ક્ષુલ્લક પ્રલોભનમાં કેમ પડ્યા? આ અધ:પતન શાના કારણે ? 
વિદ્વત સમાજને તેના મૂળ સુધી લાવવાનો પ્રયત્ન મા એ આદર્યો. ચારણ ઋષિઓએ પ્રબોધેલા ધર્મ અને કર્મને પાળવા સોગંદ લેવડાવ્યા. સસ્તાં સમાધાનો કરીને સ્વમાન અને સ્વત્વને નેવે મૂકનારા ચારણોને ખખડાવ્યા. ઇતિહાસ પુરુષોનાં પ્રમાણ આપીને એને સાચે માર્ગ ચઢાવ્યા. 
આઝાદીજંગનો એ સમય હતો. જૂનાગઢ નવાબની આડોડાઈને કારણે સમગ્ર સોરઠનો જીવ અદ્ધરતાલે હતો ત્યારે સોનબાઈમા પ્રવાસો કરીને સમરસતા કેળવવા સતત પ્રયત્નશીલ રહ્યાં. મઢડાની સીમમાં માનતા માનવા આવેલ નવાબ પાસેથી બકરા છોડાવ્યા. જૂનાગઢ ન છોડી જવા અને ભારતમાં ભળી જવાની નવાબ સાથે ચર્ચા કરી. છતાં વિનાશ કાળે વિપરીત બુદ્ધિનાં પરિણામે જૂનાગઢ છોડીને પાકિસ્તાન ગયેલા નવાબનો પરિવાર આજે પણ માનાં વચનો યાદ કરીને પસ્તાય છે. 
નવરાત્રિના પર્વે પ્રગટેલા કરોડો દીવાઓની દીપશિખાઓની આશકા, સુગંધિત દ્રવ્યો અને ગુગળની ધૂમ્રશેરોનો ધૂમાડો, ડાક ઉપર ગવાતી અરેડીઓ કે શ્લોકગાન, કુમારિકાઓનાં ચુલબુલા શબ્દોની અર્ચના કે નગારે પડતા જયઘોષનો નાદ ત્યાં પહોંચે છે કે જ્યાં આઈઓનો નિવાસ છે. હિમાલય નંદિની અપર્ણા પાર્વતીનાં આશિર્વાદે દૈવત્વને વરેલી આ ચારણ દુહિતાઓ વિવિધ નામે કુળદેવીઓ બનીને બિરાજમાન છે. આ સોનબાઈમાએ આ પ્રણાલિને જાળવી છે. આજે પણ માએ ઉચ્ચારેલો શબ્દ સમગ્ર સમાજ માટે એ આખરી બોલ છે. અવતારી ચેતનાઓનાં સ્થૂળ જીવનમાં એક વાત ઉડીને આંખે વળગે એવી એ છે કે જેને અન્યોએ ચાહ્યા છે, તેને સ્વજનોએ સંતાપ્યા છે. યાદી બહુ જ લાંબી છે. 
વિ.સં. ૧૯૮૦ પોષ સુદ બીજના હમિર મોડ અને માતા રાણબાને ત્યાં જન્મેલાં સોનબાઈમાએ વિ.સં. ૨૦૩૧ કારતક સુદ ૧૩ ના રોજ આયખાનો વાવટો સંકેલી લીધો યુગદૃષ્ટા આઈમા ઘણું બધું આપીને ગયાં. મીરાએ મેવાડ મૂકવો પડેલો એમ માએ મઢડા પૈતૃક ગામ મૂકવું પડ્યું. મોસાળના ગામ કણેરીમાં ગામે આ તેજપુંજ વિશ્વ જ્યોતમાં ભળી ગયો. 
પરિવર્તનો અટકી નથી શકતાં બદલાતા પ્રવાહોનો જબરજસ્ત ફોર્સ હોય છે. વ્યક્તિના સ્વત્વ જાળવવા અઘરા છે. વૈચારિક ભૂમિકા અને પોતાના અસ્તિત્વનાં સરનામાં જાળવવાં અઘરાં છે ત્યારે આઈમા ! એક એવું બળ આપો જેના આધારે જીવી શકાય. જે સત્યથી નજીક હોય. જીવનમાં તમસને ઘેરતી અહોરાત્રી, ભાવરાત્રિ, મહારાત્રિ કે નવરાત્રિ હોય ત્યારે અમો એટલા માટે આશ્વસ્ત છીએ કે તેજ શિખા રૂપે સોનબાઈ કે અન્ય રૂપે, નામે અમને મારગ ચિંધશે. 
મઢડે આઈશ્રી સોનલમા
મોડ શાખ મઢડા મહિ, જુનાગઢ દ્રશ્ય જાણ;

મા રણલ હમીર પિતા, ભવા સોનલ ચારણ ભાણ.
ભેળિયાળી ભગવતી, તોળું નવખંડ ગુંજે નામ;

તાત હમીર રાણલ મૈયા, ગરવુ મઢડા ગામ.
શુભ વિચાર સંસ્કારના, અમને પાયા આઈ;

એથી સઘળો ચારણ સમાજ, તોળો ઋણી સોનબાઈ.
દેવીયું કંઈક દિપતી, આ અવની માથે અનેક;

પણ ભોળાંપણું ને ભાવના, એવી સૌ માં સોનલ એક.
દયાળી નાખે દળી, દાળીદર ને દુ:ખ;

સૌને આપે સુખ, અમણી સોરઠવાળી સોનબાઈ.
સુખ સંપ અને સંપતી, આપે અખુટ આઈ;

બાળે વિઘન બાઈ, સૌ છોરૂના સોનબાઈ.