Daily Archives: July 28, 2017

“વિવાહ”

Standard

“વિવાહ”

રાતનો બીજો પહોર જામતો ગયો તેમતેમ શરણાઈઓ માંથી બિહાગના સૂર નીકળવા લાગ્યા. ઢોલ નગારાનો કોલાહલ બંધ છે. માયરાની નીચે છેડાછેડી બાંધેલ વરકન્યા આંખો નમાવીને સપ્તપદીના મંત્રો સાંભળી રહ્યા છે. ચોપાસના ઝરૂખાની બારીઓ ખોલી ખોલીને નગરની રમણીઓ ઘુમટાના ઝીણા બાકોરામાંથી વરકન્યાને જોઈ રહી છે. આષાઢના નવમા દિવસની એ ઝરમર ઝરમર વરસતી રાત્રીએ, ધીરુ ધીરુ આકાશ ગરજે છે ને ધરતી ઉપર ધીરી ધીરી શરણાઈ બોલે છે.

એ કોણ પરણે છે? એક ક્ષત્રિય રાજા પરણે છે. મારવાડનો એક મંડલેશ્વર મેડતાનો તરુણ રાજા. શરણાઇના એકલા સૂર ક્ષત્રિયના વિવાહમાં નહીં તો બીજે ક્યાં વાગે?

ઈશાન ખૂણામાંથી વાયુના સુસવાટા વાય છે. આકાશની છાતી ઉપર વાદળા ઘેરાય છે. માયરામાં મણીજડિત ઝુમ્મરો લટકે છે, દીવાઓ જાણે એ મણીઓની અંદર પોતાના હજારો પ્રતિબિંબો નિહાળી નિહાળીને નાચી રહ્યા છે.

જ્યોતિઓથી ઝળહળતા એ લગ્નમંડપમાં અચાનક કોણ વિદેશી આવીને ઉભો રહ્યો? દરવાજે આ રણભેરી કોણે બજાવી? આ ગઢના નગારા પર દાંડી કેમ પડી? જાનૈયાઓ વીજળીના ચમકારની જેમ ખડા કેમ થઇ ગયા? તલવાર ખેંચીને ક્ષત્રીઓ વરકન્યાની આસપાસ કાં વીંટળાઈ વળ્યાં? કોઈ યમદૂત આવી પહોંચ્યો કે શું?

ના; એતો મારવાડરાજનો દૂત આવ્યો છે, વરરાજાના હાથમાં એક લોહીથી છાંટેલો કાગળ મૂકે છે અને સંદેશો સંભળાવે છે : “દુશ્મનો મારવાડમાં આવીને ઉભા છે, મરધરપતિ રામસિંહ રણે ચડી ચુક્યા છે. જોધાણનાથે કહાવ્યું છે કે, હે માંડળીકો ! હથિયાર લઈને હાજર થજો. બોલો, રાજા રામસિંહનો જય !”

મેડતાનો રાજા માયરામાં ઉભો ઉભો ગરજી ઉઠ્યો કે ‘જય, રાજા રામસિંહનો જય.’ એની ભ્રુકૂટી ખેંચાઈ ગઈ અને કપાળ પર પરસેવાના બિંદુ જામ્યા. પરણતી કન્યાની નમેલી આંખોમાં આંસુ છલ છલ થાય છે. એનું અંગ થર થર થાય છે. પુરુષ પોતાની પરણેતરની સામે ત્રાંસી એક નજર નાખવા જાય ત્યાં તો દૂત બૂમ પાડી ઉઠ્યો કે “રાજપૂત સાવધાન ! હવે સમય નથી.” એ ભીષણ અવાજથી આખો મંડપ જાણે કંપી ઉઠ્યો, દીવાની જ્યોતો જાણે થંભી ગઈ.

“અશ્વ લાવો, રે કોઈ દોડો ! અશ્વ લાવો.” રાજાએ સાદ કર્યો, ચાર નેત્રો મળી ન શક્યા. મુખમાંથી વિદાયનો એક ઉચ્ચાર પણ ન કરી શકાયો. એ વિરની છાતીમાંથી આંસુ ઉઠ્યા તે આંખોને ખૂણે પહોંચ્યા પહેલા જ પાછા વળી ગયા. હણહણતો અશ્વ આવી પહોંચ્યો. એનો એ લગ્નમુગટ, એની એ ગુલાલભરી અંગરખી, હાથમાં એનો એ મંગળમીંઢોળ : ને રાજા અશ્વ ઉપર ચડી ચાલી નીકળ્યો, કન્યા તો ઘોડાના ડાબલા સાંભળતી રહી. મંડપના દીવા મણીમાળામાં પોતાના મો નિહાળતા રહ્યા. પુરોહિતનો મંત્રોચ્ચાર અરધે આવીને ભાંગી ગયો અને શરણાઇના સૂરો શરણાઇના હૈયામાં જ સમાયા.

અધૂરી રહેલી સપ્તપદી હવે ક્યારે પુરી થવાની હશે?

કન્યાને અંતઃપુરમાં લાવીને માએ રડતા રડતા કહ્યું : “દીકરી ! પાનેતર ઉતારી નાખ, મીંઢોળ છોડી નાખ. ગયેલો ઘોડેસવાર હવે ક્યાંથી પાછો આવે?”

કુમારી કહે : “પાનેતર ઉતારવાનું કહેશો નહીં માં ! ને બાંધ્યા મીંઢોળ હવે છુટવાના નથી. આ વેશે જ હું હમણાં મેડતાપુરને માર્ગે ચાલી નિકળીશ. ચિંતા કરશો નહીં, માં ! રાજપૂત પાછા આવ્યા વિના રહેશે નહીં, અધૂરા રહેલા ફેરા ત્યાં જઈને ફરી લેશું.”

પુરોહિતે આવીને આશીર્વાદ દીધો. દુર્વાના પવિત્ર તરણાં સાથે બંધાવ્યા, નગરની નારીઓના મંગળ ગીત સાંભળતી સાંભળતી રાજકુમારી વેલડામાં બેઠી. સાથે રંગીન વસ્ત્રો પહેરીને દાસ દાસીઓ નીકળ્યા.

માતા બચ્ચી ભરીને કહે છે : “બેટા ! આવજે હો !” એની આંખમાં આંસુ સમાયા નહીં.

બાપુ માથે હાથ મેલીને બોલ્યા : “દીકરી ! આવજે હો !” એણે મોં ફેરવી લીધું. છાનીમાંની એણે આંખો લૂછી.

ઘુઘરીયાળી વેલ્ય, ધૂળના ગોટા ઉડાડતી પાદર વળોટી ગઈ. નદીને પેલે પર ઉતરી ગઈ, સ્મશાનની પડખે થઈને નીકળી ગઈ. માબાપ જોઈ રહ્યા. ઓ જાય ! ઓ દેખાય ! ઓ આકાશમાં મળી જાય. ઓ શરણાઇનો સૂર સંભળાય !

અધરાત થઇ, અને મેડતાપુરના દરવાજા પાસે મશાલોનો પ્રકાશ ઝળહળી ઉઠ્યો. શરણાઈઓના ગહેકાટ સાથે રાજકુમારી આવી પહોંચી. નગરના દરવાજા પાસે પ્રજાજનોની મેદની જામેલી છે. સહુના અંગો ઉપર સફેદ વસ્ત્રો છે. પ્રજાજનો બૂમ પડી ઉઠ્યા : “શરણાઈ બંધ કરો.”

શરણાઈ બંધ પડી. દાસદાસીઓએ પૂછ્યું : “શી હકીકત છે?”

નગરજનો બોલી ઉઠ્યા : “મેડતાના રાજા આજે યુદ્ધમાં વીરગતી પામ્યા. અહીં એમની ચિતા ખડકાય છે, એમને અગ્નિદાહ દેવાશે.”

કાન માંડીને રાજકુમારીએ વાત સાંભળી. આંસુનું એક ટીપું પણ એ બે આંખોમાંથી ટપકયું નહીં. વેલડીનો પડદો ખોલીને કુમારીએ હાકલ મારી : “ખબરદાર ! શરણાઈ બંધ કરશોમાં ! આજે અધૂરા લગ્ન પુરા કરશું. છેડાછેડીની જે ગાંઠ બંધાઈ છે તેને ફરી ખેંચી બાંધશું, આજે સ્મશાનના પવિત્ર અગ્નિદેવની સમક્ષ, ક્ષત્રીઓની મહાન મેદની વચ્ચે સપ્તપદીના બાકી રહેલા મંત્રો બોલશું.”

“બજાવો શરણાઈ, મીઠા મીઠા સૂરની બધી રાગિણીઓ બજાવી લો.”

ચંદનની ચિતા ઉપર મેડતારાજનો પાર્થિવ દેહ સૂતો છે, માથા પર એનો એ લગ્નમુગટ : ગળામાં એની એ વરમાળા : કાંડા ઉપર એનો એ મીંઢોળ : વિવાહ વખતેનું એ મૃદુ હાસ્ય હજી હોઠ ઉપર ઝલકી રહ્યું છે. મૃત્યુએ એ વરરાજાની કાંતિનું એક કિરણ પણ નથી ઝુંટી લીધું. સૂતેલો વરરાજા શું કન્યાની વાટ જોતો જોતો મલકી રહ્યો છે?

વેલ્યમાંથી રાજકુમારી નીચે ઉતર્યા. છેડાછેડી બાંધીને વરરાજાના ઓશિકા આગળ બેઠા, સુતેલા સ્વામીનું માથું ખોળામાં લીધું. સપ્તપદીનો ઉચ્ચાર આરંભ્યો. નગરની નારીઓ આવીને મંગળ ગીતો ગાય છે, પુરોહિત ‘ધન્ય ! ધન્ય !’ પુકારે છે, ચારણો વીરાંગનાનો જય-જયકાર બોલાવે છે, અને ભડભડાટ કરતી ચિતા સળગી ઉઠે છે.


જય હો એ ક્ષત્રિ જુગલનો !