Daily Archives: October 16, 2017

जहांआरा और शत्रुसाल की प्रेम कथा

Standard

जहांआरा शाहजहां की बेटी थी और शत्रुसाल बुंदी के राजकुमार थे।
         
सन् 1631 के फरवरी का महीना। गजब की ठंड पड़ी थी उस साल। फरवरी महीना होने के बावजूद कड़ाके की सर्दी जारी थी। बादशाह शाहजहां अपनी प्यारी बेगम की मौत के बाद पहली बार बुरहानपुर किले के दिवान-ए-आम में तशरीफ लाए थे। अभी सिर्फ छह महीने पहले ही तो उनकी बेगम मुमताज-उल-जमानी का इंतकाल हुआ था और उसे बुरहानपुर के जैनाबादी बाग में दफ्न कर दिया गया था। 29 जनवरी, 1631 को मुमताज महल के ताबूत को जैनाबादी बाग से निकाल कर आगरा के सिकंदराबाद में दफनाया गया। बादशाह के आने से दिवान फाजिल खां और अन्य मनसबदारों के चेहरे खिले हुए थे। इस बीच एक दुखद घटना हुई। जिस दिन बुरहानपुर से मुमताज महल के ताबूत को रवाना किया गया, उसी दिन शाहजहां को खबर मिली कि बालाघाट में उनके वफादार मनसबदार बुंदी के राजा राव रतन हाड़ा गुजर गए। शाहजहां ने फौरन ही रतन हाड़ा के पुत्र शत्रुसाल को बुंदी फरमान भेजकर  उसे तीन हजारी जात, दो हजार सवार का मनसब का खिताब बख्शा और फौरन बुरहानपुर पहुंचने का हुक्मनामा जारी किया। हुक्मनाना मिलने के दो महीने के अंदर ही बुरहानपुर के नजदीक ताप्ती के उस पार आ पहुंचा और अगले दिन बुरहानपुर शहर में अपने दादा के बनावाए महल में दाखिल हो गया।
              दिवान-ए-आम में तशरीफ लाने वाले मनसबदारों समेत किलेदार तक को मालूम था कि बुंदी के राजा शत्रुसाल बादशाह की कदमबोशी के लिए आ रहा है। जैसे ही चोबदार ने रोबदार अंदाज में आवाज दी – ‘ बुंदी के मरहूम राजा रतन हाड़ा के पुत्र और नए राजा राव शत्रुसाल आलमपनाह को अपनी नजर पेश करने के लिए दिवान-ए-आम में हाजिर हो रहे हैं ’, सभी सभासदों की नजरें सीढ़ियों की तरफ उठ गईं। सबने देखा कि लंबी कद-काठी का एक अत्यंत खूबसूरत 20 वर्षीय बांका नौजवान, जिसने केसरिया रंग का अंगरखा रहन और केसरिया रंग ही पायजामा पहन रखा था। उसका कसरती बदन उसके पोशाक से बाहर भी साफ-साफ दिखाई दे रहा था। चीते की तरह चौंकन्नी चाल और गजनफर-सा निडर वह धीरे कदमों से दिवान-ए-आम की तरफ बढ़ता आ रहा था। उसका चौड़ा माथा, सुतवां नाक, कानों में लटकते कुंडल और हल्की ऐंठी हुई उसकी मूंछें उसकी खूबसूरती को चार चांद लगा रही थीं। जहां सिर पर कलगीदार केसरिया पगड़ी उसके आन-बान और शान की गवाही दे रहे थे, वहीं कमर में लटकी सोने की मूंठवाली तलवार उसके मिजाज का बयान थी। पांच लड़ियों की मोतियों का कंठहार उसके गले में लिपट कर अपने को धन्य महसूस कर रहा था। दिवान-ए-आम में पहुंच कर शत्रुसाल ने बादशाह शाहजहां को तीन बार शाही कोर्निश की और फिर दाराशिकोह, औरंगजेब और मुरादबश को भी कोर्निश बजाई। उसकी मासूमियत सबके दिल को छू गई।
         दिवान-ए-आम में तो सबकी निगाहें शत्रुसाल पर टिकी ही हुई थीं, पर्दे के पीछे बैठी बेगमें और शहजादियां भी शत्रुसाल की अबोध मर्दाना सुंदरता को सराह रही थीं। इन्हीं बेगमों और शहजादियों के बीच बैठी थी जहांआरा। वह महज एक शहजादी ही नहीं थी, बल्कि बादशाह की सबसे चहेती बेटी भी थी। वह बादशाह शाहजहां का आंख-कान बनकर रहती थी। चाहे वह वलीअहद दाराशिकोह ही क्यों न हों, उसके हुक्म को नजरअंदाज करने की हिमाकत नहीं कर सकते थे। उन्हें बेगम शहजादी का खिताब स्वयं उसके वालिद शाहजहां ने दिया था। जहांआरा प्यार भरी नजरों से शत्रुसाल को अपलक देख रही थी, जबकि बेगमें और अन्य शहजादियां जहांआरा को देखे जा रही थीं। उन्हें यह समझते देर नहीं लगी कि जहांआरा के दिल में शत्रुसाल के लिए प्रेम का अंकुर फूट चुका है। शत्रुसाल को लेकर वे जहांआरा से शरारत भी करने लगीं। बहरहाल, राजा शत्रुसाल के दिवान-ए-आम से निकलते ही जहांआरा चमनी बेगम के साथ अपने महल को लौट चली। महल के नजदीक पहुंचने पर उसने देखा कि उसका खास वफादार और राजदार हिजड़ा हुस्नबानू भी पीछे-पीछे चला आ रहा है। पहले यह ख्वाजासरा दाराशिकोह की सेवा में तैनात था लेकिन पिछले तीन साल से वह शहजादी बेगम जहांआरा की खिदमत में लगा था। शहजादी के पास पहुंच कर हुस्नबानू ने जहांआरा को कोर्निश बजाया तो आंखों ही आंखों में जहांआरा ने पूछ लिया कि वह कहां से आ रहा है। हुस्नबानू ने बताया कि सलाम बजाने के लिए वह दाराशिकोह के महल पर गया था और वहीं से आ रहा है। इसके बाद उसने अपने चोगे से शेख-सादी की रुबाइयों की किताब निकाली और जहांआरा को सौंपते हुए कहा कि शहजादे ने आपके लिए भेजी है। किताब लेकर जहांआरा ने पूछा – ‘भाईजान का क्या हाल है?’ ‘ बेगम साहिबा, शहजादे बिलकुल अच्छे हैं और उन्होंने आपको आदाब बजाया है।’ बातों-बातों में हुस्नबानू ने जहांआरा को यह भी बताया कि आज दाराशिकोह के हुजूर में बुंदी का नया राजा राव शत्रुसाल भी मौजूद था और वह शहजादे को हिंदवी में कोई गजल सुना रहा था। मुझे भी उसकी गजल पसंद आई, लेकिन शहजादे तो उसकी हर सफे पर दाद दे रहे थे। जहांआरा ने चौंकते हुए पूछा, ‘क्या राजा हिंदवी में कविता करता है?’ ख्वाजासरा ने हामी भरी और कहा कि राजा ने बेगम साहिबा को आदाब बजाया है। जहांआरा ने सकुचाते हुए कहा, ‘सुना है बुंदी का राजा ताप्ती किनारे अपने दादा के महल में ठहरा है। उधर कभी जाना हो तो हमारा भी उसे आदाब कहना।’ तजुर्बेकार हुस्नबानू को माजरा समझते देर नहीं लगी। वह शाही महल के हर रंग-ढंग से वाकिफ था। वह बोला, ‘बेगम साहिबा, मैं कल ही बुंदी के राजा के पास जाकर आपका आदाब तो बोलूंगा ही, साथ में यह भी कहूंगा कि शहजादे की तरह वह बेगम शहजादी को अपनी हिंदवी कविता सुनाकर उनका दिल बहलाए। ठीक रहेगा न बेगम साहिबा।’ जहांआरा समझ गई कि हुस्नबानू उसके दिल की बात जान गया है लेकिन वह खामोश ही रही। जहांआरा को खामोश देखकर हुस्नबानू ने फिर कहा, ‘हमारे खयाल से कल आहूखाना बाग में दोपहर को राजा राव शत्रुसाल को आपके हुजूर में पेश किया जाए। अचानक प्रस्ताव से जहांआरा सकपका गई। ‘क्या हमारी इतनी जल्दी मुलाकात मुनासिब होगी,’ शहजादी ने पूछा। हुस्नबानू ने इठला कर कहा कि यह सब कुछ मुझ पर छोड़ दीजिए।
               अब शहजादी को महल काटने लगा था। वह बेचैन इधर-उधर टहल रही थी। शहजादी की बेचैनी देखकर उसकी खास बांदी कोयल ने आखिर पूछ ही लिया, ‘शहजादी आप इतनी परेशान क्यों है। आप मुझसे कुछ छिपा रही हैं। अगर आप बता सकें तो शायद मैं आपकी मदद कर पाऊं।’ शहजादी ने आखिरकार अपने दिल की बात कोयल को बता दिया। कोयल ने कहा कि इसमें कौन-सी बड़ी बात है। आप किसी बहाने से शहजादे दाराशिकोह को भी आहूखाना बाग में बुला लें। शहजादे की मौजूदगी में आप राजा शत्रुसाल की कविता का आनंद भी उठा सकती हैं और उनसे आपकी मुलाकात भी हो जाएगी। इसके बाद शहजादी जहांआरा कोयल को लेकर दाराशिकोह के महल की ओर चल पड़ी। अपने महल में शहजादी जहांआरा को अचानक देखकर दाराशिकोह चौंक गया और पूछा कि सब खैरियत तो है। शहजादी ने कहा कि हां, सब खैरियत है। दरअसल, मैं आपको यह बताने आई हूं कि अब्बाहुजूर ने शाही मोहर ‘उजक’ नाना आसफ खां से लेकर हमें सौंपा है, इसलिए सोचा कि भाईजान को खबर कर दूं। इसके बाद अपने भाई को खुश करने के लिए जहांआरा ने एक डिबिया खोलकर काफी बड़ा हीरा शहजादे के हाथ पर रख दिया और अदब से कहा, ‘मेरी तरफ से एक छोटी-सी भेंट है, आप कुबूल करें।’ ‘आपाजान यह को अनमोल हीरा है, कहां से मिला आपको।’ शहजादी ने बताया कि यह हीरा उसे मरहूम मुमताज महल यानी उसकी मां ने दिया था। भाई को खुश देखकर जहांआरा ने बात का रुख बदला। वह जल्दी से जल्दी असली बात पर आना चाहती थी। वह बोली, ‘भाईजान, हमने सुना है कि बुंदी का राजा शत्रुसाल हिंदवी में बड़ी अच्छी कविता करता है, हालांकि वह अभी छोटी उम्र का ही है।’ ‘हां, वह हिंदवी में अच्छी कविता करता है लेकिन आपको कैसे मालूम हुआ।’ शहजादी ने बताया कि ख्वाजासरा हुस्नबानू से उसे पता चला। इसके बाद जहांआरा ने दाराशिकोह से राजी करने वाले अंदाज में पूछा, ‘ भाईजान, अगर आप मुनासिब समझें तो कल दोपहर में आहूखाना बाग में धूप का आनंद लिया जाए और राजा की कविता का भी।’ दाराशिकोह ने कहा कि इसमें भला उसे क्या ऐतराज हो सकता है। भाई के मुंह से इतनी बात सुनते ही जहांआरा ने ताली बजाई। ताली की आवाज सुनकर कोयल और ख्वाजासरा दोनों हाजिर हो गए। ‘शहजादे का इकबाल बुलंद हो, हमारे लिए क्या हुक्म है,’ हुस्नबानू ने अदब से पूछा। दाराशिकोह कुछ कहता उसके पहले ही जहांआऱा बोल पड़ी, ‘हुस्नबानू, आज बुंदी के राजा के महल चले जाना और कहना कि शहजादे कल दोपहर में आपकी कविता सुनने को ख्वहिशमंद हैं और कल आहूखाना बाग में आपका इंतजार करेंगे।’ इतना कहकर वह कोयल और हुस्नबानू को लेकर अपने महल की और रवाना हो गई।
             अगले दिन शहजादा दाराशिकोह और बेगम शहजादी जहांआरा आहूखाना बाग में राजा शत्रुसाल के इंतजार में टहल रहे थे। अचानक बाग के पूर्वी दरवाजे पर हल्की-सी आहट हुई, राजा बाग के अंदर आ चुका था। बाग के अंदर कगम रखते ही हुस्नबानू राजा को आदाब बजाते हुए बोला, ‘मुबारक हो राजा साहब, आज अच्छी साइत है, शहजादे के साथ-साथ बेगम शहजादी जहाआरा से आपकी मुलाकात मुबारक हो।’ बुंदी के राजा ने अपने अंगरखे की जेब से मोती निकाल कर हुस्नबानू की हथेली पर रख दिया। इसके बाद शहजादे और शहजादी राजा शत्रुसाल की मेजबानी के लिए आगे बढ़े। राजा भी तेज कदमों से उनकी ओर चला आ रहा था। पास पहुंच कर राजा ने दाराशिकोह और जहांआरा दोनों को कोर्निश बजाई। दोराशिकोह ने अपनी आपाजान से राजा का परिचय कराया और बताया कि आपकी कविता की शोहरत सुनकर वह यहां आई हैं और आपकी कविता सुनने की ख्वाहिशमंद हैं। इसके बाद सभी बाग में बिछाए गए कालीन पर बैठ गए। खामोशी जहांआरा ने ही तोड़ी। ‘राजा साहब, सुना है आप हिंदवी में बड़ी अच्छी कविता करते हैं?’ राजा ने सकुचाते हुए जवाब दिया, ‘ऐसी तो कोई बात नहीं, बस तुकबंदी कर लेता हूं।’ फिर शहजादे दाराशिकोह की गुजारिश पर राजा ने अपनी लिखी एक कविता सुनाई। जहांआरा को वह कविता बेहद पसंद आई। वह अपनी उंगली से अंगूठी निकालने लगी लेकिन ताकी राजा को भेंट कर सके लेकिन शर्म-ओ-हया के चलते हुम्मत नहीं जुटा पा रही थी। शहजादा दाराशिकोह अपनी आपाजान की उलझन समझ गया और बोल पड़ा, ‘आपाजान, जो आप करना चाहती हैं उसे फौरन से पेश्तर कर डालिए। वैसे राजा की कविता के लिए यह इनाम काफी नहीं है।’ शहजादी बोली, ‘ हां भाईजान आप सही फरमा रहे हैं लेकिन मैं इसे इनाम के रूप में इन्हें नहीं दे रही।’ इसके बाद जहांआरा ने अपनी उंगली से अंगूठी निकाली और कहा, ‘इसे इनाम नहीं बल्कि हमारी निशानी समझकर अपने पास रख लीजिए, शायद कभी आपके काम आ जाए।’ राजा ने बड़े अदब से झुककर अंगूठी अपने हाथ में ले ली। इस बीच शहजादी की उंगलियां राजा की उंगलियों से छू गईं। इस हल्की छुअन से शहजादी का पूरा वजूद सिहर उठा। उधर राजा शत्रुसाल की भी यही दशा थी।
               लेकिन नियति को शायद यह मंजूर नहीं था कि दोनों एक-दूसरे से मिलते-जुलते रहें। हुआ यह कि उसी समय दक्कन में थोड़ी बदअमनी फैल गई। उस समय दक्कन की कमान संभालने वाला कोई नहीं था, इसलिए महावत खां खानखाना वहां की कमान सौंपी गई। उसने बादशाह शाहजहां से बुंदी के राजा राव शत्रुसाल को भी अपनी मदद के लिए वहां भेजने की गुजारिश की, जिसे बादशाह ने मान लिया। जब जहाआरा ने सुना कि राजा शत्रुसाल भी दक्कन जा रहे हैं तो उसे अपनी दुनिया उजड़ती हुई नजह आई। उसके लिए यह किसी सदमे से कम नहीं था। उसे महावत खां पर बेहद गुस्सा आ रहा था, उसका वश चलता तो वह महावत खां की दाढ़ी नोंच लेती। हालांकि वह चाहती तो शाहजहां से रिफारिश कर वह राजा शत्रुसाल को आगरा में ही कोई ओहदा दिलवा सकती थी लेकिन तब जहांआरा पर उंगलियां उठ सकती थीं। इसलिए वह चुपचाप अपने महल में आंसू बहाती रही। उसके दर्द को सिर्फ कोयल और हुस्नबानू ही समझ सकते थे, पर वे भी मजबूर थे। जहांआरा के मन में अमीर खुसरो की ये पंक्तियां उमड़-घुमड़ रही थीं –
        सजन सकारे जाएंगे, नैन मरेंगे रोय
        बिधना ऐसी रैन कर, भोर कभी ना होय।
             दक्कन में अमन कायम करने के बाद बादशाह शाहजहां के हुक्म के मुताबिक राजा शत्रुसाल दौलताबाद की ओर तेजी से बढ़ रहे थे। बादशाह शाहजहां वहां पहले ही पहुंच चुका था और दौलताबाद की खास रक्कासा हैदरजान के आगोश में करार ढूंढ़ रहा था। बादशाह शाहजहां के साथ शहजादी जहांआरा भी दौलताबाद पहुंच चुकी थी और दौलताबाद किले को आबाद किया था। अगले दिन राव शत्रुसाल भी दौलताबाद आ पहुंचा। कोयल ने हुस्नबानू को बुंदी के राजा के खेमे में भेजा। राजा का खेमा दौलताबाद के किले से मील भर की दूरी पर गोदावरी नदी के किनारे लगा था। हुस्नबानू ने शत्रुसाल के खेमे के बाहर ही अपनी पालकी रुकवा दी और वह खुद शत्रुसाल से मिलने के लिए चल पड़ा, लेकिन खेमों की भीड़ में कहारों को पता नहीं चला कि हुस्नबानू किससे मिलने गया। जब वह शत्रुसाल के खेमे के पास पहुंचा तो पहरेदारों ने उसे रोका और उसका परिचय जानना चाहा। हुस्नबानू ने जब उन्हें शाही अंगूठी दिखाई तो पहरेदारों का सरदार अदब के साथ झुक गया और अंदर जाकर राजा शत्रुसाल को हुस्नबानू के आने की जानकारी दी। राजा ने उसे फौरन अपने खेमे के अंदर बुलाया। राजा को कोर्निश बजाने के बाद हुस्नबानू ने कहा, ‘बागम साहिबा शहजादी जहांआरा काफी दिनों से आपकी राह देख रही थी लेकिन आपने सफर में काफी वक्त लगा दिया। बेगम साहिबा जल्द से जल्द आपसे मिलने की ख्वाहिशमंद हैं।’ राजा समझ गए कि हुस्नबानू उनके इश्क की राजदार है। उन्होंने कहा, ‘मैं खुद भी यही चाहता हूं लेकिन शहजादी से मुलाकात कराने की जिम्मेदारी तो आप ही उठा सकते हैं।’ हुस्नबानू ने राजा को बताया कि वह दो दिन बाद दौलताबाद के किले में पीरवाड की दरगाह में शहजादी से मिलें। जब शत्रुसाल ने कहा कि यह कैसे संभव है तो, ख्वाजासरा ने मुस्कराते हुए बड़े विश्वास से कहा कि मुलाकात कराने की जिम्मेदारी हमारी है। इतना कहकर हुस्नबानू वहां से किले के लिए निकल पड़ा। चलते समय राजा शत्रुसाल ने उसे बिदाई में एक मुट्ठी अशर्फियां दीं। दोपहर बाद हुस्नबानू शहजादी जहांआरा के हुजूर में पहुंचा और उन्हें बताया कि राजा साहब परसों दोपहर में पीरवाड साहब की दरगाह में उनके रूबरू पेश होंगे।
           आज मुगल शहजादी बेहद खुश नजर आ रही थी, आती भी क्यों न, आखिर उसे अपने आशिक से मिलने का मौका जो मिला था। जहांआरा ने सुनहले रंग की जड़ाऊ पोशाक पहनी। कोयल ने आज अपने मन से शहजादी का श्रृंगार किया। आज शहजादी ने राजस्थानी लिवास पहन रखा था, जो उसके हुस्न के साथ मिलकर गजब ढा रहा था। जब शहजादी सज-धज कर तैयार हुई तो कोयल ने मुस्कराते हुए कहा, ‘बेगम साहिबा गुस्ताखी माफ हो, आगर आपकी इजाजत हो तो आपके चेहरे पर काला निशान बना दूं। कनीज को खौफ है कि शहजादी को कहीं किसी की नजर न लग जाए।’ उसकी बात सुनकर शहजादी भी अपनी हंसी नहीं रोक पाईं। हाथी पर सवार होकर शहजादी दौलताबाद किला देखने के बहाने राजा शत्रुसाल से मिलने के लिए गोदावरी तट की ओर चल पड़ी। शहजादी के ठीक पीछे एक दूसरे हाथी पर शहजादी की खास बांदी कोयल बैठी थी। उसके पास शहजादी की जरूरत में काम आनेवाले सामान रखे थे। खा बात यह थी कि वक्त जरूरत के लिए आज कोयल ने अपने पास एक जड़ाऊ कटार और तलवार भी रख लिया था। उधर बुंदी के राजा पहले से ही जहांआरा का इंतजार कर रहे थे। शहजादी जैसे ही हाथी से उतरी, राजा शत्रुसाल ने आगे बढ़कर उनकी खिदमत में तीन बार कोर्निश की, जिसका जवाब शहजादी ने सिर झुकाकर दिया। गोदावरी नदी में सैर के लिए राजा ने पहले से ही वहां एक खास नौका तैयार कर रखी थी। शहजादी शत्रुसाल के साथ उस खास नाव की तरफ बढ़ चली और कोयल को दूसरी नाव में बैठने के लिए कहा। शहजादी की तातारी बांदियां अपने नंगी तलवारें लेकर दूसरी नाव पर सवार हो गईं। आज के नौका-विहार की खास बात यह थी कि जिस नाव पर शहजादी सवार थी, उसे खुद राजा शत्रुसाल खे रहे थे। राजा को नाव खेते देखकर शहजादी मंद-मंद मुस्करा रही थी। नाव खेते-खेते राजा ने शहजादी पर पूरी निगाह डाली और यह देखकर उन्हें आश्चर्य हुआ कि मुगल शहजादी ने राजस्थानी लिवास पहन रखा है। राजा ने कहा, ‘बेगम साहिबा, गुस्ताखी माफ हो, आपका इस कदर राजस्थानी वेश में आना….।’ शत्रुसाल ने अभी अपनी बात पूरी भी नहीं की थी कि शहजादी शरारत से बोल पड़ी, ‘क्यों आपको पसंद नहीं आया, क्या इसमें कोई कमी रह गई है।’ शहजादी की बात सुनकर शत्रुसाल हक्के-बक्के रह गए। उन्होंने कहा, ‘नहीं…नहीं, ऐसी कोई बात नहीं।’ शहजादी फिर शरारत से आंखे नचाते हुए कहा, ‘राजा साहब आप घबरा क्यों रहे हैं?’ ‘घबराने जैसी कोई बात तो नहीं लेकिन अगर बादशाह को यह पता चल गया तो उन्हें नागवार गुजरेगा। मुझे अपनी चिंता नहीं, लेकिन आपकी इज्जत पर कोई उंगली उठाए, मुझे बर्दाश्त नहीं। आप तो जानती ही हैं कि आपके छोटे भाई औरंगजेब और शहजादी रौशनआरा हमारा मिलन को बर्दाश्त नहीं कर सकते। हमारा मिलन मुगलिया शान बर्दाश्त नहीं कर पाएगा।’ अचानक शहजादी ने शत्रुसाल का हाथ पकड़ लिया और कहा कि आप अपनी अहमियत समझिए, आप किसी के नौकर नहीं, बादशाह के आप मनसबदार हैं। क्या आपको बताना होगा कि मनसबदार क्या होता है। शहजादी के हाथ पकड़ने से राजा साहब का पूरा बदन कांप उठा, वह सिहर कर रह गए। थोड़ी देर के बाद जहांआरा ने फिर कहना शुरू किया, ‘राजा साहब, आपके बगैर हम नहीं जी सकते। अगर आप बुरा न मानें तो मैं अब्बा हुजूर से कहकर आपको आगरा बुलवा लेती हूं। फिर हमारे मिलने-जुलने में कोई कठिनाई नहीं होगी।’ राजा शत्रुसाल ने कहा कि वह ऐसा कोई काम नहीं करेंगी, जो बादशाह शाहजहां को नागवार गुजरे, वैसे भी हम बादशाह के हुक्म के गुलाम हैं। दोनों के बीच ये बातें हो ही रही थीं कि राजा का इशारा पाकर कोयल अपनी नाव उनकी नाव के पास ले आई। राजा साहब कुछ घबराए से लग रहे थे। कोयल ने शरारत से कहा, ‘राजा साहब, अभी मंजिल बहुत दूर है, इस तरह घबराएंगे तो कैसे काम चलेगा।’ कोयल ने राजा साहब को यह भी बताया कि शहजादी सच कह रही हैं कि वह आपके बिना नहीं रह पाएंगी, वह आपसे बेपनाह मुहब्बत करती हैं। राजा भी शहजादी को प्यार करने लगे थे लेकिन उनके मन में खटका था कि कहीं इस बात की भनक शाहजहां को लग गई तो आफत आ जाएगी। बादशाह बुंदी की ईंट से ईंट बजा देंगे, सल्तनत तबाह हो जाएगी। यह बात जब उन्होंने कोयल को बताया तो कोयल ने सिर्फ इतना ही कहा, ‘राजा साहब, आप तनिक फिक्र न करें। हमारे ऊपर विश्वास कीजिए, कोयल अपनी जान पर खेल जाएगी लेकिन आप दोनों को जुदा नहीं होने देगी।’ कोयल की बातों से राजा शत्रुसाल को तसल्ली मिली। कुछ दिनों तक दौलताबाद में रहने के बाद सभी आगरा लौट आए।
          आज शहजादी अपने मरहूम परदादा अकबर का मकबरा सिकंदरा का सैर करने निकली। शहर-ए-कोतवाल शहजादी के खास हाथी के साथ चलना चाहता था लेकिन शहजादी जहांआरा ने इसकी इजाजत नहीं दी। आज यह इज्जत खासतौर पर बुंदी के राजा शत्रुसाल को बख्शी गई थी। दोनों ने बादशाह अकबर की कब्र पर फूल चढ़ाकर बाहर आए। बातचीत में शत्रुसाल जहांआरा को बेगम साहिबा कहकर संबोधित कर रहा था, जो शहजादी को तनिक पसंद नहीं आ रहा था। इसलिए उसने राजा साहब से गुजारिश की कि वह उसे बेगम साहिबा कहकर न पुकारें, सिर्फ जहांआरा कहें। अंत में राजा ने शहजादी को जहांआरा कहकर जैसे ही पुकारा, उसने राजा साहब के दोनों हाथ पकड़ कर चूम लिए। राजा का बदन गनगना कर रह गया। अभी वे बातें कर ही रहे थे कि कोयल वहां दौड़ती हुई आ पहुंची और उन्हें बताया कि कोई जवान दीवार पर चढ़ रहा था, जिसे उसने तीर से घायल कर दिया। इस घटना के बावजूद दोनों काफी देर तक गुफ्तगू करते रहे। सबकुछ ठीक-ठाक चल रहा था। अब वे जब चाहते, मुलाकात कर लेते, लेकिन एक दिन एक दुर्घटना हो गई। जहांनारा वसंतोत्सव का गान सुन रही थी कि बादशाह शाहजहां ने उसे बुला भेजा। वह तेजी से अपने अब्बाहुजूर के महल की और चल पड़ी लेकिन गलियों में जल रही मोमबत्तियों की लौ से उसका इत्र में सराबोर दुपट्टा छू गया और उसमें आग लग गई। आग इतनी तेजी से फैली कि जबतक बुझायी गई, तबतक जहांआरा का बदन काफी जल चुका था। शहजादी के जलने की खबर जंगल में आग की तरह फैल गई और सभी उसे देखने के लिए आने लगे।
              बुंदी के राजा शत्रुसाल भी बादशाह शाहजहां की इजाजत पाकर शहजादी जहांआरा को देखने आए। अपनी जांनशीं की हालत देखकर वह अपने आंसू नहीं रोक पाए। किले से वापस होने के बाद शत्रुसाल कई दिनों तक अपनी हवेली से बाहर नहीं निकले। वह बाहर तभी निकले, जब उन्हें पता चला कि जोधपुर के राजा जसवंत सिंह की अगुआई में औरंगजेब और मुराद की बागी सेना से लड़ने गई शाही फौज को धरमत के जंग में शिकश्त मिली है। औरंगजेब और मुराद की सम्मिलित फौज का मुकाबला करने के लिए दाराशिकोह की अगुआई में एक बड़ी फौज तैयार की गई। बुंदी के राजा शत्रुसाल मोर्चे पर जाने के पहले जहांआरा से एक बार मुलाकात करना चाहते थे। कोयल के सहयोग से मिलना तय हो गया। शहजादी जहांआरा बड़ी देर से और बड़ी बेसब्री से राजा साहब का इंतजार कर रही थी। वह बार-बार कोयल को खास दरवाजे की और दौड़ा रही थी। थोड़ी देर बाद कोयल ने शत्रुसाल के आने की खबर दी। महल में पहुचते ही राजा शहजादी की कदमबोशी के लिए झुक गए, लेकिन उनकी जबान से शहजादी की शान में एक भी लफ्ज नहीं निकला। लग रहा था, जैसे वे किसी खयाल में डूबे हुए हों। अचानक उन्हें इसका इल्म हुआ और अपनी गलती का एहसास भी। वह बोले, ‘बेगम शहजादी का इकबाल बुलंद हो। जब तक शत्रुसाल के हाथों में तलवार है, तब तक शहजादे औरंगजेब और मुरादबख्श वलीअहद शहजादे दाराशिकोह का बाल भी बांका नहीं कर सकते।’ इतना सुनते ही शहजादी की आंखों से अश्रुधारा बह निकली। राजा बोले, ‘बेगम शहजादी, यह कमजोरी कैसी, मुगल शहजादियां और बेगमें तो शहजादों औऱ बादशाहों को मैदान-ए-जंग में मुस्करा कर भेजती रही हैं, फिर आपकी आंखों में आंसू क्यों।’ शहजादी ने कातर स्वर में कहा, ‘राजा साहब, पता नहीं, अब कब मुलाकात होगी….कौन जाने होगी भी कि नहीं। इसलिए एक बार, सिर् एक बार मुझे जहांआरा कहकर पुकारिए, हमारी और कोई तमन्ना नहीं है।’ राजा साहब की चुप्पी देखकर उसने कहा, ‘राजा साहब, मैं आपसे कोई ऐसी चीज नहीं मांग रही, जो आप हमें दे न सकें। क्या बिदाई के वक्त हमारी ख्वाहिश पूरी नहीं करेंगे।’ राजा शत्रुसाल ने जैसे ही शहजादी को जहांआरा कहकर पुकारा, खुशी के मारे वह एक साथ मुस्कराने औऱ रोने लगी। फिर संयत होकर उसने राजा शत्रुसाल के माथे पर रोली-चंदन का टीका लगाया और उस पर चावल के कुछ दानें भी टांक दिए। इसके बाद वह राजपूत रानियों की तरह शत्रुसाल के पैरों की ओर झुकने लगी। अनायास राजा साहब ने उसे अपनी मजबूत बाहों में भर लिया और शहजादी राजा के फौलादी सीने से चिपट गई। वर्षों की हसरत पूरी हुई….जिंदगी की साध मिट गई। जब राजा साहब ने कहा कि उन्हें अब जाना होगा तो, शहजादी ने अपने कांपते हाथों से जड़ाऊ तलवार उनके हाथों में सौंपते हुए कहा, ‘राजा साहब, अल्लाह से मेरी दुआ है कि मैदान-ए-जंग में आपको फतह नसीब हो।’ शहजादी से विदा लेकर जैसे राजा साहब बाहर निकले कि कोयल आती दिखाई दी। चलते-चलते ही राजा साहब ने कोयल से कहा, ‘कोयल, बेगम शहजादी का खयाल रखना।’ शत्रुसाल के वहां से जाते ही जहांआरा अपने पलंग पर धड़ाम से गिर पड़ी….आंखों से अविरल अश्रुधारा बह रही थी।
                जब वलीअहद शहजादे दाराशिकोह को अपने जासूस से खबर मिली तो, उसने तुरंत खलीलुल्लाह खान की अगुआई में सामूगढ़ के लिए फौज को रवाना करने का हुक्म दे दिया। इस युद्ध में बुंदी के राजा शत्रुसाल को हरावल दस्ते का कमान सौंपा गया। जैसे ही शाही सेना का बायां बाजू फिरोज जंग की कमान में हरकत में आया, बुंदी नरेश शत्रुसाल अपने हिरावल दस्ते को लेकर मुरादबख्श की फौज पर टूट पड़े। भयानक जंग हुई। राजा शत्रुसाल ने दुश्मन फौज के छक्के छुड़ाकर रख दिए। लेकिन अंत मे दुश्मनों की फौज ने उन्हें चारों तरफ से घेर लिया। जबर्दस्त लड़ाई होने लगी। लड़ते-लड़ते उनका पूरा शरीर लहूलुहान हो गया, जिरह-बख्तर फट गए लेकिन इसके बावजूद शत्रुसाल दुश्मन के वश में नहीं आ रहा था। अंत में आजम खां नामक एक फौजी ने राजा की पीठ में जोर का भाला मार दिया। लेकिन वाह रे वीर…इसके बावजूद वह लड़ रहा था लेकिन यह देर तक चलने वाला नहीं था। जब राजा ने देखा कि उनका अंत करीब है तो अपने एक विश्वस्त सिपाही को जुबानी संदेश दिया, ‘बेगम साहिबा शहजादी जहांआरा से कहना कि हमने पीठ नहीं दिखाई।’ इतना कहकर वह अपने घोड़े से गिर पड़े। कायर आजम खां ने उनका सिर काट लिया।
           जब जहांआरा को शत्रुसाल के सामूगढ़ की जंग में लड़ते हुए मारे जाने की खबर मिली, तो कहते हैं कि उसे इतना गम हुआ कि वह नमाज पढ़ना भूल गई। इतना ही नहीं, वह इतनी जोर से रोई कि उसकी आवाज किले के बाहर तक गूंजने लगी। सभी सकते में आ गए। खुद बादशाह शाहजहां अपनी बेटी का रुदन सुनकर उसके महल में आ गए। कहा जाता है कि उस दिन के बाद जहांआरा ने कोई जेवर नहीं पहना और अपनी सारी कीमती पोशाक गरीबों में तक्सीम कर दिया। उसने अपने आब्बाहुजूर से सिर्फ इतना ही कहा, ‘ सामूगढ़ की जंग होने से पहले ही मैं मर गई होती तो अच्छा होता।’ बादशाह शाहजहां अपनी बेटी का दर्द जानते थे लेकिन उन्होंने चुप रहना ही मुनासिब समझा। अब जहांआरा अगर जिंदा थी तो सिर्फ अपने अब्बाहुजूर के लिए, क्योंकि औरंगजेब ने उन्हें कैद में डाल दिया, जहां उनकी सेवा के लिए किसी को नहीं तैनात किया गया था। शत्रुसाल की यादों में ही शहजादी की जिंदगी गुजर गई। जहांआरा को मुहब्बत तो नसीब हुई लेकिन मंजिल को तरसती ही रही।

“કોદંડધારી રામ”

Standard

     રામના ધનુષ્યનું નામ કોદંડ હતું. કોદંડ અર્થાત્ “વાંસમાંથી નિર્મિત”. આ કોદંડ વડે રામે રાવણ સહિત ઘણા અસુરોનો સંહાર કરેલો.
     કહેવાય છે કે,કોદંડને હાથમાં પકડવાની શક્તિ પણ રામ સિવાય બીજા કોઇમાં નહોતી….! કોદંડને ધારણ કરવાની એક માત્ર લાયકાત “રાઘવેન્દ્ર સરકાર” પાસે જ હતી.

     પ્રાચીન ભારતીય ઉપવેદ એવા “ધનુર્વેદ” માં ભારતના તમામ પ્રાચીન ધનુષ્યનું વિગતવાર વર્ણન કરેલ છે. જેની રચના વિશ્વામિત્રએ કરેલી છે.એમાં ધનુષ્ય વિશે એની બનાવટથી લઇને ઉપયોગ સુધીની બધી માહિતી અપાયેલી છે. પ્રાચીન ભારતીય ગ્રંથોમાં બાર પ્રકારના યુધ્ધ માટેના શસ્ત્રોનું વર્ણન છે. જેમાં ધનુષ્ય આગવો પ્રકાર ગણાય છે. બધાં શસ્ત્રો કરતા એની પ્રહારશક્તિ ઉત્તમ ગણાય છે.
     કહેવાય છે કે,ભગવાન રામનું કોદંડ કદી નિશાન ચુક કરતું નહિ….! એના નિશાન હંમેશાં સચોટ જ પડતાં. જ્યારે લંકા પર ચડાઇ કરવા સમુદ્રમાં સેતુ બાંધવો હતો અને સમુદ્ર રામે કરેલી આરાધના છતાં માર્ગ નહોતો આપતો ત્યારે અંતે રામે ગુસ્સે થઇને કોદંડ વડે સમુદ્ર પર સંધાન કરી એને હણી નાખવાનું વિચાર્યું અને શરસંધાન કર્યું એ પહેલાં જ સમુદ્રદેવ ગભરાઇને પ્રગટ થયેલા.
     એક બીજી કથા પણ રસપ્રદ છે કે – એક વખત ઇન્દ્રના પુત્ર જયંતને કુબુધ્ધિ સુઝી અને તે કાગડાનુ સ્વરૂપ ધારણ કરીને પંચવટીમાં સીતાજી બેઠા હતાં ત્યાં ગયો અને “કાઉ..કાઉ..” કરતાં તેણે સીતાજી પગમાં ચાંચોના પ્રહાર કર્યા. સીતાજીના પગમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું, અને કાગરૂપી જયંત ભાગી ગયો. બાદમાં રામને આ વાતની ખબર પડી, અને તેમને કોદંડ ઉપાડીને તીરનું સંધાન કર્યું. આ બાજુ જયંતને હવે ખબર પડી કે રામના કોદંડમાંથી વછૂટેલ તીર મને બ્રહ્માંડના કોઇપણ ખુણેથી વિંધી નાખશે….! તે બીકનો માર્યો પિતા ઇન્દ્ર પાસે ગયો પણ ઇન્દ્રએ પણ તેનું રક્ષણ કરવાની ના ભણી દિધી. રામના દ્રોહીનું રક્ષણ કોણ કરે….! જયંત દરબદર ભટકવા લાગ્યો, પણ કોઇ કરતાં કોઇ દેવતાએ તેનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી ન લીધી. આખરે નારદજીએ તેને કહ્યું કે, તે રામની દુશ્મની વહોરી છે માટે હવે તું રામનું જ શરણ લે…! બાકી કોઇ પાસે તારું રક્ષણ કરવાની તાકાત નથી….! આખરે જયંતે રામ પાસે જઇ પોતાની ભુલની ક્ષમા માંગી અને રામે તેને જીવતદાન આપ્યું.
     રામ કોદંડનો ઉપયોગ કરવાનું છેલ્લે સુધી ટાળતાં. જ્યારે પરિસ્થિતી અનિવાર્ય અને અત્યંત કઠોર બને ત્યારે જ તેનો ઉપયોગ કરતાં.તુલસીદાસજી રામચરિતમાનસમાં કહે છે કે –
દેખિ રામ રિપુ દલ ચલિ આવા |
બિહસી કઠિન કોદંડ ચઢાવા ||
[ અર્થાત્ – શત્રુઓની સેનાને નજીક આવેલી જોઇને ભગવાન રામે સ્મિત કરીને ભારેખમ,કઠણ કોદંડનું સંધાન કર્યું. ]

     રામે લંકાવિજય બાદ શસ્ત્ર હાથમાં ન લેવાનો નિર્ણય લીધેલો પણ એ પછી તેઓ રામેશ્વરમ્ ખાતે ભગવાન શિવની પૂજા કરવા બેઠા અને ભુરા ફુલોની હાર કરી. રામે આંખ બંધ કર્યા બાદ અચાનક ખોલીને જોયું તો એક ફુલ ગુમ હતું….! હવે રામનો નિયમ હતો કે, પૂજા પુરી થયા સુધી જગ્યા પરથી ઊભું ના થવું. આથી રામે કોદંડ લઇ પોતાની આંખ સામે ધર્યું. ત્યાં અચાનક એમની પરીક્ષા લેતાં શિવ પ્રગટ થયાં અને એમણે ચુપકીથી લીધેલું ભુરું ફુલ રામને સોંપી દીધું. બાકી રામ પોતાની એક આંખ કાઢીને ફુલની ખોટ પુરવા માંગતા હતાં કારણ કે રામની આંખો ભુરી હતી અને માટે જ એ “નિલકમલ” કહેવાતાં હતાં….!

     “કોદંડધારી” રાઘવેન્દ્ર સરકારને શત્ શત્ વંદન….!

રાજા પોરસ ( રાજા પુરુ )

Standard

રાજા પોરસ ( રાજા પુરુ )

શાસનકાળ —— ઇસવીસન પૂર્વે ૩૪૦ થી ઇસવીસન પૂર્વે ૩૧૭
શાસનક્ષેત્ર —— આધુનિક પંજાબ એવં પાકિસ્તાનમાં જેલમ નદી અને ચિનાબ નદી સુધી
ઉત્તરાધિકારી —— મલયકેતુ (પોરસના ભાઈનો પોંત્ર)
વંશ —-શૂરસેની (યદુવંશી)

સિંધુ નરેશ પોરસનો શાસન કાળ ઇસવીસન પૂર્વે ૩૪૦ થી ઇસવીસન પૂર્વે ૩૧૭ સુધીનો માનવામાં આવે છે
તેમના શાસન વિસ્તાર આધુનિક પંજાબમાં જેલમ નદી અને ચિનાબ નદી (ગ્રીકમાં હ્રીયદસ્પસ અને એસિસ્રસ).
ઉપનિવેશ બિયાસ નદી (હ્રીપસિસ) સુધી ફેલાયેલું હતું
એમની રાજધાની આજના વર્તમાન શહેર લાહોર પાસે હતી
મહારાજા પોરસ સિંધ -પંજાબ સહિત બહુજ મોટાં ભૂ-ભાગના સ્વામી હતાં. એમનું કદ -કાઠી વિશાળ હતું !!!
એવું માનવામાં આવે છે કે એમની ઊંચાઈ લગભગ ૭.૫ ફૂટ હતી

જાણીતા ઇતિહાસકાર ઇશ્વરી પ્રસાદ અને અન્યો માને છે કે પોરસ શૂરસેની હતા. પ્રખ્યાત પ્રવાસી મેગેસ્થીનીસ પણ માન્યું હતું કે પોરસ મથુરાના શૂરસેન રાજવંશના હતા,
જે પોતે યદુવંશી શ્રી કૃષ્ણના વંશજ માનતાં હતાં

મેગેસ્થીનીસ મુજબ —–
એમનાં રાજના ધ્વજમાં શ્રી કૃષ્ણ બિરાજમાન રહેતા હતાં અને ત્યાના નિવાસી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરતાં હતાં !!!! શ્રી કૃષ્ણના મૃત્યુ પછી શુરસેન વંશના કેટલાંક લોકો મથુરા અને દ્વારકાથી પશ્ચિમ દિશામાં વિસ્થાપિત,થઈને આધુનિક પંજાબ અને અફઘાનિસ્તાન નજીક એક નવા સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી. આ સામ્રાજ્યનો સૌથી શક્તિશાળી રાજા પોરસ થયો !!!!

આ વાત ઇસવીસન પૂર્વે ૩૨૬ની છે. જ્યારે મેસિડોનિયનો શાસક સિકંદર વિશ્વ વિજેતા બનવાં માટે નીકળી પડયો હતો
સેના સહિત એણે ભારતની સરહદ પર ડેરા -તંબુ નાખી દીધા હતાં. પરંતુ ભારત કબજે કરતાં પહેલાં, સિંધના મહારાજા પોરસ સાથે લડવાનું જરૂરી હતું. તેમણે પોરસની બહાદુરી વિષે પહેલેથી જ સાંભળ્યું હતું. પોરસની વિશાળ સેના અને મદમાતા હાથીઓની સામે, તેના લશ્કર માટે ટકરાવું મુશ્કેલ હતું તેથી, દુશ્મનાવટને બદલે મહારાજા પોરાસની મિત્રતા વધારવાનું જ ઉચિત સમજ્યું. એ મહારાજ સાથે સંધિ કરવાં માંગતો હતો. સિંધ પાર કર્યા વગર ભારતમાં પગ રાખવાનું મુશ્કેલ હતું. મહારાજા પોરસ સિંધ-પંજાબ સહિત ખૂબ મોટી જમીનના માલિક હતા.

હવે સંધિની દરખાસ્ત સાથે, મહારાજ પોરસ પાસે કોણ જશે? એલેક્ઝાન્ડર આ વિશે ખૂબ મૂંઝવણમાં હતો.
એક દિવસ તેમણે પોતે સંદેશવાહકોનો વેશ લીધો અને મહારાજા પોરસના દરબારમાં પહોંચ્યો.
મહારાજા પોરસમાં, દેશભક્તિ રજેરજમાં અને કણેકણમાં હતી. આ સાથે,તે મનુષ્યની પરીક્ષા કરવામાં અને તેણે પારખવામાં તે નિષ્ણાત હતો. તેમની તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ દુત વેશમાં આવેલાં સિકંદરને ઓળખી ગઈ.
પરંતુ તેઓ ચુપ રહ્યાં ………..
તેમણે દૂતને પરું સન્માન આપ્યું !!!
દૂત વેશધારી સિકંદરે પોતાનો આદેશ સમ્રાટ પોરસને સંભળાવ્યો
“સમ્રાટ સિકંદર વિશ્વ વિજય માટે નીકળ્યાં છે
અને રાજા – મહારાજાઓનનાં માથાં પર પગ મુકીને ચાલી શકવામાં સમર્થ છે પણ સિકંદર તમારી સાથે મિત્રતા કરવા માંગે છે !!!!”

આ સાંભળીને, પોરસે હસતાં હસતાં કહ્યું —-
“રાજદૂત અમે પહેલાં દેશના પહેરેદાર છીએ ત્યાર પછી જ કોઈના મિત્ર …..અને પછી દેશના દુશ્મનો સાથે મિત્રતા ..!
દુશ્મનો સાથે તો યુદ્ધભૂમિમાં તલવારો સાથે લડવાનું જ પસંદ કરીએ છીએ અમે તો !!! ‘
દરબારમાં વાતચીતનો આ સિલસિલો ચાલુ જ હતો.
ત્યારે જ રસોઈયાએ સૌને ભોજન માટે નિમંત્ર્યા.
દૂતને સાથે લઈને મહારાજ પોરસ ભોજનાલય પહોંચ્યા.
ભોજનકક્ષમાં મંત્રી, સેનાપતિ, સ્વજન આદિ બધાં જ મોજુદ હતાં !!!! દરેકની સામે ભોજન પીરસાયું કિન્તુ સિકંદરની થાળી ખાલી હતી.  પછી મહારાજ પોરસે આદેશ આપ્યો,
‘અમારા પ્રિય અતિથિઓને તેમના મનપસંદ ખોરાકની સેવા આપવી જોઈએ.’

આજ્ઞાનુસાર દૂતભેખધારી સિકંદરની થાળીમાં સોનાની રોટીઓ અને ચાંદીની વાડકીઓમાં હીરા-મોતીનું ચૂર્ણ પીરસાયું. બધાએ ભોજન શરૂ કર્યું, પરંતુ એલેક્ઝાન્ડરની આશ્ચર્યજનક આંખો મહારાજ પર હતી
દૂતને પરેશાન જોઇને મહારાજ પોરસ બોલ્યા ——-
“ખાઓને રાજદૂત આનાથી મોંઘુ ભોજન પ્રસ્તુત કરવાં અમે અસમર્થ છીએ !!!”

મહારાજ પોરાસનાં આવચન સાંભળીને, જેણે વિશ્વ વિજયનું સપનું જોયું હતું એ સિકંદર ગુસ્સાથી રાતો-પીળો થઇ ગયો
“‘આ શું મજાક છે પૌરવરાજ !!!”
“આ મજાક નથી, તમારું પ્રિય ભોજન છે !!!”
આ સોનાની રોટીઓ લઇ જઈને પોતાનાં સમ્રાટ સિકંદરને આપજો અને કહેજો કે સિંધુ નરેશે તમારું પ્રિય ભોજન મોકલાવ્યું છે !!!!” —— મહારાજ બોલ્યા !!!
આ સાંભળ્યા પછી સીજંદર ક્રોધિત થઇ ઉઠ્યો ……..
” આજ સુધી કોઈએ સોના ચાંદી ,હીરા-મોતીનું ભોજન કોઈએ કર્યું છે તે હું કરું !!!”
“મારાં પ્રિય મિત્ર સિકંદર …… જયારે તમે જાણો જ છો કે મનુષ્યનું પેટ અન્નથી ભરાય છે ……..સોના-ચાંદી, હીરા-મોતીથી નથી ભરાતું તો પછી તમે કેમ લાખોનાં ઘરો ઉજાડો છો !!!!”

મહારાજ પોરસ બહુજ શાંતચિત્તે બોલી રહ્યાં હતાં !!!!
” મિત્ર અમને તો પરસેવાનો ખોરાક અને શાંતિની હવા જોઈએ છે …….!!!”
જેને તમે ઉજાડવા માંગો છો.
નષ્ટ કરવાં માટે આખું વિશ્વ ઘૂમો છો.
તમને સોના-ચાંદીની ભૂખ વધારે હતી.
એટલાજ માટે મેં તમારાંમાટે ખાસ આ ભોજન બનાવડાવ્યું હતું. પોતાનાં ઓળખાઈ જવાથી સિકંદર ગભરાઈ ગયો !!!!
પરતું મહારાજ પોરસે વિના કોઈ વિરોધે કે ક્ષતિ પહોંચાડયા વગર સિકંદરને સન્માન સહિત એની પાછો પહોંચાડી દીધો !!!! હવે સિકંદરના માથાં પરથી વિશ્વવિજેતાનુ ભૂત ઉતાર્યું !!!!

આજ સાચું પાત્રાલેખન અને સાચી વાત છે મહારાજા પોરસની !!!!! રાજા પોરસના ચારિત્ર્યને ઉપસાવવા માટે આટલી વાત પુરતી છે !!!

થીડીક નજર પોરસ અને સિકંદરના ઈતિહાસ પર નાખીએ ——-

સિકંદરે ઈરાનના રાજા દારાને પરાજિત કરી દીધો અને એ વિશ્વ વિજેતા કહેવાવા લાગ્યો.  આ વિજય પછી એને બહુજ મોટું જુલુસ કાઢ્યું હતું આ વિજયનો આનંદ વ્યક્ત કરવા માટે !!! માત્ર ૩૨ વર્ષની વયે મોતના મુખમાં ધકેલાઈ જનાર સિકંદરને ઈરાની કૃતિ શહનામામાં એક વિદેશી રાજકુમાર માન્યો છે !!!!

ભારતીય સરહદ સુધી પહોંચીને સિકંદરે પહાડી સીમાઓ પર ભારતના અપેક્ષાકૃત નાનાં રાજ્યો, અશ્વાયન અને આશ્વકાયનની વીર સેનાઓએ કુનાત, સ્વાત, બુનેર, પેશાવર(આજનું)માં સિકંદરની સેનાઓને ભયંકર લડત આપી હતી. મરસાગા (મત્સ્યરાજ) રાજ્યમાં તો મહિલાઓ પણ એની સામે ઉભી થઇ ગઈ હતી. માનસા રાજ્યની મહિલાઓની સામે હતી, પરંતુ ધૂર્ત અને ધોખાથી વાર કરવાંવાળાં યવની (યુનાનીઓ)એ મત્સ્યરાજ સામે સંધિનું નાટક કરીને એમનાં પર રાત્રે હુમલો કર્યો હતો !!!
અને એ રાજ્યની રાજમાતા, બાળકો સહિત પૂરાં રાજ્યને એને તલવાર વડે કાપી નાંખ્યા હતાં. આ હાલત એણે અન્ય નાનાં રાજ્યોમાં પણ કરી હતી. મિત્રતાની સંધિની આડ લઈને અચાનક આક્રમણ કરીને એણે ઘણાં રાજાઓને બંધક બનાવ્યાં. ભલી-ભોળી ભારતીય જનતા અને રાજાઓ સિકંદરની ચાલમાં શિકાર થતાં હતાં. અંતમાં એને ગાંધાર ૦ તક્ષશિલા પર હુમલો કર્યો !!!!!

પોરાસનું સામ્રાજ્ય ———–

પુરુવંશી મહાન સમ્રાટ પોરસનું સામ્રાજ્ય વિશાળકાય હતું. મહારાજા પોરસ સિંધ -પંજાબ સહિત એક બહુજ મોટાં ભૂ -ભાગના સ્વામી હતા. પોરાસનું સામ્રાજ્ય જેલમ નદી અને ચિનાબ નદીની વચ્ચે હતું
અત્રે એ ઉલ્લેખનીય છે કે ——
આ આ જ ક્ષેત્રોમાં રહેવાંવાળાં ખોખરોએ રાજપૂત સમ્રાટ પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની હત્યાનો બદલો લેવાં માટે મહંમદ ધોરીને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધો હતો !!!!

” પોરસ પોતાની બહાદુરી માટે વિખ્યાત હતો. તેમણે તેમના તમામ સમર્થન સાથે પોતાનાં સામ્રાજ્યનું નિર્માણ કર્યું હતું. જેમણે ખુખરાયનો પર એમનાં નેતૃત્વનો સ્વીકાર કરી લીધો હતો. જ્યારે સિકંદર ભારત આવ્યો ત્યારે જેલમ નજીક પોરસ સાથે એનો સંઘર્ષ થયો હતો. ત્યારે પોરસને ખુખરાયનોનુ પુરતું સમર્થન મળ્યું હતું. આ રીતે પોરસ જે સ્વયં સભરવાલ ઉપજાતિનો હતો અને ખુખરાયન જાતિ સમૂહનો એક હતો. તે એમનો શક્તિશાળી નેતા બની ગયો . “- આઇપી આનંદ થાપર (એ ક્રુસેડર્સ સેન્ચ્યુરી: આ પર્સ્યુટઓફ એથિકલ વેલ્યૂઝ / કેડબ્લ્યુ પબ્લિકેશન્સમાં પ્રકાશિત)

સિંધુ અને જેલમ: ———-

સિંધુ અને જેલમ પાર કર્યા વગર, પોરસના રાજ્યમાં પગ મુકવું અશક્ય હતું. રાજા પોરસ તેમના વિસ્તારની પ્રાકૃતિક સ્થિતિ ભૂગોળ અને ઝેલમ નદીની પ્રકૃતિથી સારી રીતે વાકેફ હતાં. મહારાજા પોરસ સિંધ-પંજાબ સહિત ખૂબ મોટી જમીનના માલિક હતા.. પુરુએ એ વાતનો પતો લગાવવાની કોશિશ ના કરી કે યવન સેનાની રહસ્ય શું છે ? યવન સેનાનું મુખ્ય બળ એમનાં તેજ ઘોડેસવારો અને એ ઘોડાપર સવાર સ્કુર્તીલા તીરંદાજો હતાં !!!!

ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે પુરુને પોતાની વીરતા અને હસ્તિસેના પર વિશ્વાસ હતો. પરંતુ પોરસે સિકંદરને જેલમ નદીને પાર કરતાં રોજ્યો નહીં એ એની ભૂલ હતી. પરંતુ સાથોસાથ ઈતિહાસકારો એ પણ મને છે કે —–
જેલમ નદીની આ પાર આવવાથી સિકંદર બુરી તરહ ફસાઈ ચુક્યો હતો. કારણકે નદી પાર કર્યાં પછી નદીમાં પૂર આવ્યું હતું !!!

જ્યારે સિંકંદરે આક્રમણ કર્યું, તો એનું ગાંધાર તક્ષશિલાનાં રાજા આમ્ભીએ એનું સ્વાગત કર્યું અને આમ્ભીએ સિકંદરને ગુપ્ત રીતે સહાયત કરી હતી. આમ્ભી રાજા પોતે પોરસને તેના દુશ્મન સમજતા હતાં. સિકંદરે પોરસને સંદેશો મોકલ્યો જેમાં તેમણે પોરસને સિકંદર સમક્ષ સમર્પણ કરવાની વાત લખી હતી. પણ પોરસે ત્યારે સિકંદરની આધીન્તાનો અસ્વીકાર કર્યો.

જાસૂસો અને ધુર્તોના બળ પર સિકંદરના સરદારો યુદ્ધ જીતવાં પર પૂર્ણ વિશ્વાસ ધરાવતાં હતાં. રાજા પુરુના શત્રુ લાલચી અમ્ભીની સેના લઈને સિકંદરે જેલમ પાર કરી. રાજા પુરુ જેમની ખુદની ઉચાંઈ સાત ફૂટ ઉપર બતાવવામાં આવી છે. તેઓ પોતાની શક્તિશાળી ગજ્સેના સાથે યવની સેના પર તૂટી પડ્યાં. પોરસની હસ્તિ સેનાએ યુનાનિઓનો જે ભયંકર રૂપે સંહાર કર્યો હતો એનાથી સિકંદર અને એનાં સૈનિકો આતંકીત થઈ ઉઠયા હતાં !!!

ભારતીયો પાસે વિદેશીઓને મારીને ભગાડવા માટે પ્રત્યેક નાગરિકની હઠ, શક્તિશાળી ગજસેના ઉપરાંત કેટલાક અદ્રશ્ય શસ્ત્રો પણ હતા. જેવાં કે સાતફૂટીયા ભાલાજેનાથી એક જ સૈનિક કઈ કેટલાંયે સહય્રું સૈનિકો અને ઘોડા સહિત ઘોડે સવાર સૈનિકોને પણ મારી નાંખી શકતાં હતાં. આ યુદ્ધના પ્રથમ દિવસે સિકંદરની સેનાને બહુજ જોરદાર ટક્કર મળી
સિકંદરના ઘણા સૈનિકો હતાનહતા થઇ ગયાં. યવની સરદારોના ભયાક્રાંત થવાં છતાં પણ સિકંદર પોતાની હઠપર કાયમ રહ્યો !!!! અને તે પોતાની વિશિષ્ટ અંગરક્ષક એવં પ્રતિરક્ષા ટુકડીઓને લઈને યુદ્ધ ક્ષેત્રની વચ્ચે ઘુસી ગયો !!!
કોઈ પણ ભારતીય સેનાપાસે હાથીઓ જોવાના કારણે એમનાં સુધી કોઈ ખતરો નહોતો પહોંચી શક્યો રાજાનીતો વાત તો બહુ દૂરની છે !!! રાજા પૂરુના ભાઈ અમરે, સિકંદરના ઘોડા બ્યુસેફેલોસ (સંસ્કૃત-ભવક્પાલી) ને તેમના ભાલાથી મારી નાંખ્યો અને સિકંદરને જમીન પર પાડી દીધો. આવું તો યુનાની સેના સાથે સમગ્ર યુદ્ધકાળમાં કયારેય નહોતું બન્યું !!!!

સિકંદર જમીન પર પડયો તો સામે રાજા પુરુ હાથમાં તલવાર લઈને સામે જ ઉભો હતો. સિકંદર માત્ર પળભરનો મહેમાન હતો. ત્યાં જ રાજા પૂરુ અચકાઈ ગયો !!! આ ડર નહોતો કદાચ આ જ આર્ય રાજાનો ક્ષાત્ર ધર્મ હતો
બહરહાલ તે જ વખતે સિકંદરના અંગરક્ષકો એને ઝડપથી ત્યાંથી ભગાવી ગયાં !!!

આ યુદ્ધ પછી સિકંદરના સૈન્યનો જુસ્સો પણ આયુદ્ધ પછી તૂટી ગયો હતો અને તેમણે નવાં અભિયાન માટે આગળ વધવાનો ઇનકાર કર્યો. સિકંદરે પાછા જવાનું નક્કી કર્યું કારણ કે લશ્કર બળવાની પરિસ્થિતિમાં હતું. સિકંદર અને તેની સેના સિંધ નદીના કાંઠે પહોંચ્યા અને પશ્ચિમ દિશા તરફ વળી સિકંદરે પ્રતિરોધને ટાળવા માટે નવાં રસ્તેથી પાછુ મોકલ્યું અને પોતે સિંધુ નદીને રસ્તે ગયો જે યનાનો પણ સુરક્ષિત હતો !!!!

ભારતમાં શત્રુઓ માટે ઉત્તર-પશ્ચિમથી ઘુસવા માટે જે રસ્તા રહ્યાં છે. તેમાં સિન્ધુનો રસ્તો ઓછો ખતરનાક માનવામાં આવતો હતો !!!!

સિકંદર પોતાની હોંશિયારીમાંને હોંશિયારીમાં મુસ્તાક થઈને આગળ સુધી ઘુસી ગયો. જ્યાં એની પૂરી પલટનને ભારી ક્ષતિ ઉઠાવવી પડી ……..
આ પહેલાં જ ભારેથી અતિભારે ક્ષતિ ઉઠાવીને યુનાની સેનાપતિ હવે સમજી ચુક્યી હતો. હવે જો યુદ્ધ આગળ ચાલ્યું તો બધાં યવનીઓ અહી જ નષ્ટ થઇ જશે. આ નિર્ણય લઈને સિકંદર પાછો ભાગ્યો પણ એ રસ્તેથી ના ભાગી શક્યો। જ્યાંથી એ આવ્યો હતો અને એણે બીજા ખતરનાક રસ્તેથી ભાગવું પડ્યું !!!!
જે ક્ષેત્રમાં પ્રાચીન ક્ષાત્ર અથવા જાટ નિવાસ કરતાં હતાં !!!

આ વિસ્તાર જેનો પૂર્વીય ભાગ આજે હરિયાણામાં આવેલો છે અને જેને જાટ પ્રદેશ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રદેશમાં પહોંચ્યા પછી, સિંકંદરને જાટ વીરો (અને પંજાબી નાયકો સાંગલ ક્ષેત્રમાં ) સાથે સામનો કરવો પડયો હતો અને એની મોટાભાગની પલટનનો સફાયો જાટોએ કરી નાંખ્યો હતો. ભાગતાં સિકંદર પર એક એક જાટ સૈનિકે બરછી(ભાલો) ફેંક્યો જે ની છાતીના કવચને વીંધતો છાતીની આરપાર નીકળી ગયો !!!
આ બનાવ આજના સોનેપત નગરની આસપાસ જ બન્યો હતો !!!

આ હુમલામાં સિકંદર તરત તો ના મર્યો। પણ આગળ જતાં જાટપ્રદેશની પશ્ચિમી સીમા ગાંધારમાં જઈને એના પ્રાણપંખેરૂ ઉડી ગયાં !!!
આ હકીકત છે !!!!
જયારે યવની ઈતિહાસકારો એવું લખ્યું છે કે —–
” સિકંદર બેબીલોન (આધુનિક ઈરાક) માં બીમારીના કારણે મર્યો ઈસ્વીસન પૂર્વે -૩૨૬માં !!!!

એક વાતો નિશ્ચિત જ છ કે જયારે સિકંદર મગધના ધનનંદની વિશાલ સેના જોઇને પાછો ફરતો હતો
ત્યારે આ ઘટના કે યુદ્ધ પંજાબ પ્રાંતમાં બનેલી છે અને એમાં પોરસ હાર્યો નહોતો ઉલટાનો એ વિજયી થયો હતો. સિકંદર હારી ગયો હતો રાજા પોરસ સામે !!!! એટલાં જ માટે મહાન સિકંદર નહોતો પણ રાજા પોરસ હતો !!!!
કારણકે તક્ષશિલામાં તો એ વખતે ચાણક્ય હાજર જ હતાં
અને
અને
અને
સિકંદરના સેનાપતિઓ અને વિશાળ સૈન્યનો ખાત્મો બોલાવનાર
તથા એનાં બધાં જીતેલાં પ્રદેશો પર વિજયનો ડંકો વગાડનાર
મહાન હિંદુ સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય તો એ વખતે બાળક હતો
એનું કાર્ય તો હજી હવે શરુ થવાનું હતું
અને આમ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યથી જ “ભારતીય ઇતિહાસ”ની શરૂઆત થાય છે !!!
અખંડ ,અતૂટ અને અખિલ ભારત બનાવનાર તો હતો —— સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય !!!!

હવે આ બધુ તો થવાનું તો હજી બાકી હતું
ભારત તો સિકંદર ના જીતી શક્યો
જે કામ બિંબીસાર અને ધન્નાન્દની સેનાએ કરવાનું હતું જેનાથી સિકંદર ગભરાયો હતો
આ કામ રાજા પોરસે કરી દીધું
સિકંદરની યશ કલગીમાં પીંછું ઉમેરવાની જગ્યાએ રાજા પોરસે એના પર કલંક લગાડી દીધું હતું
એ સર્વસ્વીકૃત વાત છે !!!!
સિકંદરની આ હારની વાતપર ઈતિહાસકારો પડદો પાડવા માંગે છે અને લેપડાચોપડા કરવાં માંગે છે
એમાં પણ ખાસ કરીને પાશ્ચાત્ય ઈતિહાસકારો !!!!

ઈતિહાસકારોએ કેવાં લેપડા ચોપડા કર્યાં હતાં એના કેટલાંક નમૂનાઓ પણ જોવાં આવશ્યક છે

મહાન સમ્રાટ પોરસને હરાવીને બંધક બનાવીને જયારે સિકંદરની સામે લાવવામાં આવ્યો
તો સિકંદરે પૂછ્યું —–
” તમારી સાથે શું કરવામાં આવે ?”
તો પોરસે કહ્યું ——-
” મારી સાથે એવો વ્યવહાર કરો જે એક રાજા બીજાં રાજાની સાથે કરે છે તેમ જ !!!”
સાચે જ આ વાક્ય તો સારું છે પણ આમાં સચ્ચાઈ કેટલી ?
આ વાત યુનાની ઈતિહાસકારોએ સિકંદરને મહાન બનાવવા માટે લખ્યું છે !!!!

પુરુનું નામ યુનાની ઈતિહાસકારોએ પોરસ લખ્યું છે
ઇતિહાસને નિષ્પક્ષ રીતે લખનાર પ્લુટાર્કે લખ્યું છે —–
” સિકંદર સમ્રાટ પુરુની ૨૦.૦૦૦ની સેના સામે ના ટકી શક્યો !!!
આગળ વિશ્વની મહાનતમ રાજધાની અને મગધના મહાન સમ્રાટ ધનનંદની સેના ૩,૫૦,૦૦૦ની સેના એનું સ્વાગાત કરવાં તૈયાર જ હતી. જેમાં ૮૦,૦૦૦ યોધ્ધાઓ, એથ એવં વિદ્વંસકહઠી સેના હતી !!!

સિકંદરના હમલાની કહાની ગૂંથવામાં પશ્ચિમી દેશોને ગ્રોક ભાષા અને એની સંસ્કૃતિની મદદ મળી
જે એમ કહે છે કે ——
સિકંદરનું અભિયાન એ પશ્ચિમી અભિયાનોમાં પહેલું હતું
જે પૂર્વના બર્બર સમાજને અભય અને સુસંસ્કૃત બનાવવા માટે કરવામાં આવ્યું હતું !!!!

અજબ લાગે છે મને તો !!!!!
જયાં ભારતમાં સિકંદરને મહાન કહેવામાં આવે છે
અને એના પર ગીતો પણ લખવામાં આવે છે
એના પર ફિલ્મો પણ ઘણી બની છે જેમાં એને મહાન બતાવવામાં આવ્યો છે
અને એક કહેવત પણ નિર્મિત થઇ છે —— ” જો જીતા વહી સિકંદર !!! …….”
જો સાચેસાચ આ અબુધ પ્રજાએ ભારતીય ઇતિહાસકારોને વાંચ્યા હોત ને તો જરૂર કહેત કે ——–
” જો જીતા વહી પોરસ !!!! ……..”
પરંતુ અંગ્રેજોની ગુલામીએ આપણને અંગ્રેજ ભકત બનાવી દીધા હતાં.

સિકંદર પોતાનાં પિતાના મૃત્યુ પશ્ચાત પોતાનાં સોતેલા અને ચચેરા ભાઈઓની કતલ કર્યાં પછી મેસેડોનિયાના સિંહાસન પર બેઠો હતો
પોતાની મહત્વાકાંક્ષાઓને કારણે એ વિશ્વ વિજય પ્રાપ્ત કરવાં નીકળ્યો હતો ……
યુનાનનો મકદુનિયાનો આ રાજા સિકંદર કયારેય પણ મહાન નહોતો !!!!
યુનાની યોદ્ધા સિકંદર એક ક્રૂર, અત્યાચારી અને શરાબી રાજા હતો !!!!

ઈતિહાસકારો અનુસાર સિકંદરે કયારેય પણ ઉદારતા નહોતી દાખવી.
એણેપોતાના અનેક સહયોગીને એમની નાનામાંનાની ભૂલને કારણે એમને તડપાવી તડપાવીને માર્યા હતાં
એમાં એનો એક યોદ્ધો બસૂસએમનો એક દૂરનો ભાઈ કલીટોસ અને પમીનિયન આદિના નામો ઉલ્લેખનીય છે. શું એક ક્રૂર અને હત્યારો વ્યક્તિ મહાન કહેડાવવાને લાયક છે ખરો ?????
ગાંધારના રાજા આમ્ભીએ સિકંદરનું સ્વાગત કર્યું હતું. આમ્ભીએ ભારત સાથે ગદ્દારી કરી હતી !!!!

ઇતિહાસમાં એમ લખવામાં આવ્યું છે કે ——
સિકંદરે પોરસને હરાવી દીધો હતો
જો એમ થયું હોત તો સિકંદર મગધ સુધી પહોંચી ગયો હોત અને ઈતિહાસ કૈક જુદો જ હોત
આવાં ઈતિહાસ લખવાંવાળાં યુનાનીઓએ સિકંદરની હારને પોરસની હારમાં બદલી નાંખી.

એલેક્ઝાંડરની મહાન પ્રતિષ્ઠાને જાળવી રાખવા અને તેની પ્રતિષ્ઠાનો મહિમા ગાવાં ગ્રીક લેખકોએ આ ખોટાં ઇતિહાસનો સહારો લીધો છે
સ્ટ્રેબો, શ્વાનબેક જેવા વિદેશી વિદ્વાનોએ ઘણી જગ્યાએ ઉલ્લેખ કર્યો છે
પ્રાચીન ગ્રીક લેખકો અને મેગેસ્થીનીસ વગેરેની વિગતો ખોટી છે.
એમનું વિવરણ તાળાન ખોટું છે !!!!
આવાં વિવરણોને કારણે જ સિકંદરને મહાન સમજવામાં આવ્યો અને પોરસને એક હારેલો યોદ્ધો !!!
જ્યારે સત્ય આ વાતની વિરુદ્ધનું હતું.
સિકંદરને પરાજિત કર્યા પછી, પોરસે તેમને છોડી દીધા હતા અને બાદમાં તેમણે ચાણક્ય સાથે મગધ પર હુમલો કર્યો.

યુનાની ઇતિહાસકારોના આ જૂઠને પકડવા માટે ઈરાની અને ચીની વિવરણ અને ભારતીય ઇતિહાસનાં વિવરણો પર ધ્યાનપૂર્વક વંચાવા જોઈએ !!!
યુનાની ઈતિહાસકારોએ સિકંદર વિષે જુઠ્ઠું જ લખ્યું હતું.
આવું કરીને એમણેપોતાનાં મહાન યોદ્ધા અને દેશના સન્માનને બચાવ્યું હતું.

જવાહરલાલ નેહરુએ પોતાના પુસ્તક ‘ગ્લિમપ્સેસ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટરી’માં લખ્યું છે કે —–
” એલેક્ઝાન્ડર ઘમંડી, ઉદ્દંડ અત્યંત ક્રૂર અને હિંસક હતા.
તે સ્વયંને ઈશ્વરસમાન સમજતો હતો.
આવેશમાં આવી જઈને એણેપોતાનાં નિકટતમ મિત્રો અને સગાં સંબંધીઓની પણ હત્યા કરી નાંખી હતી !!! અને મહાન નગરોને એમનાં નિવાસીઓ સહિત પૂર્ણત:દ્વસ્ત કરી દીધાં હતાં !!!”

આવું તો ઘણા ઈતિહાસકારોએ લખ્યું છે !!!

મારી ટીપ્પણી ——–

પોરસે સિકંદર સાથે સમાધાન કરેલું એ વાત ઉપજાઉ અને સદંતર ખોટી છે. સિકંદર પશ્ચિમમાંથી પૂર્વ તરફ આવ્યો હતો એટલે પહેલાં ગાંધાર -તક્ષશિલા-પંજાબ અને સિંધ આવે એ ભૌગોલિક રીતે સાચું છે !!!
પોરસ જોડે એને યુદ્ધ તો થયું હતું. પણ તેમાં પોરસ પકડાયો અને જીવતો જવા દીધો અને પછી તે ચંદ્રગુપ્ત સાથે મળીને નંદવંશનો વિનાશ કરે છે એ વાત બંધ બેસતી નથી.
ચંદ્રગુપ્તે પોરસ જોડે કરાર કર્યો હતો એ વાત સોએ સો ટકા સાચી છે.
અને પોરસે સિકંદરને હરાવ્યો હતો એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે !!!!
જો સિકંદરે પોરસને હરાવ્યો તે સમયે તક્ષશિલામાં શું ચાણક્ય ઊંઘતા હતાં !!!
ચંદ્રગુપ્ત શું ગાયો ચરાવતો હતો તે સમયે !!!!
આમ્ભીના સિકંદર માટેના સ્વાગત સમારંભમાં ચાણક્ય અને ચંદ્રગુપ્ત ઉપસ્થિત હતાં.
ચાણક્યે ખુલ્લેઆમ જાહેરમાં સિકંદરનો વિરોધ કરેલો.
આ વાત હું ચાણક્યના લેખમાં લખી જ ચુક્યો છું !!!!
પેસ હાર્યો હોય તો તક્ષશિલા શું કામ બાકી રહે
અને
ચાણક્ય અને ચંદર્ગુપ્ત ચુપ બેસી રહે એમાંના તો નહોતાં જ.
પોરસે સિકંદરને હરાવ્યા પછી તો સિકંદરની સેનામાં બળવો થયો હતો.
અને એ ભાગી છૂટ્યો હતો અને જાટોના હાથે મરાયો હતો.
અને મુદ્દાની વાત તો એ છેકે સિકંદર ઘાયલ હતો.
પોરસે એની જાન બક્ષેલી હતી.
પછી એ શું ટમેટા તોડવાં મગધ ભણી ગયો હતો !!!!
માત્ર ૨૦,૦૦૦ હસ્તિસેના દ્વારા પરાજિત થેલો સિકંદર ધનનંદની ૩,૫૦,૦૦૦ ની સેના જોઇને પાછો જ વળે એમાં કોઈ શંકાને સ્થાન નથી.

હવે હું એક વાત તરફ ધ્યાન દોરવા માંગુ છું
માનવું હોય તો માનજો ના માણવું હોય તો ના માનતાં !!!!
જયારે પોરસે સિકંદરને હરાવ્યો ત્યારે એ પાછો વળી ગયો હતો રસ્તામાં જાટોને હાથે એવો તે ઘાયલ થયો તે રસ્તામાં જ ૩૨ વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યો હતો.
કયાં અને કેવી રીતે એમાં મોટાભાગના ઈતિહાસકારો ગોથાં જ ખાય છે
અને તદ્દન ખોટેખોટાં લેપડાચોપડા જ કરે છે !!!!
કહોકે એને છાવરે છે.
જો એ પાછો વળ્યો હોય તો એ મગધ ત્તરફ ગયો કઈ રીતે ?
છે આનો જવાબ કોઈ પાસે ?????

તાર્કિક રીતે જોઈએતો પોરસને બક્ષ્યા પછી મગધ જઈ શકાય છે અને ત્યાંથી પાછાં વળી શકાય છે
અને પાછાં વળતાં જાટોના હાથે ઘાયલ થઈને મૃત્યુ પામી શકાય છે
જે ઈતિહાસકારોએ આ જ રીત અખત્યાર કરી છે
જયારે હકીકત જુદી જ છે !!!!
પહેલાં તે વિના રોકટોક મગધ ગયો હયો અને ત્યાંથી પાછા વળતાં તે પોરસને હાથે પરાસ્ત થયો હતો
અને જાટોના હાથે ઘાયલ થઈને મૃત્યુ પામ્યો હતો !!!!
જેમને મનમાં શંકા લાગે એમને ઈતિહાસ ફરીથી વાંચી જવાં નમ્ર વિનતી છે

પણ
પણ
પણ

સિકંદર હાર્યો હતો
અને
પોરસ જીત્યો હતો
એ નિર્વિવાદ છે

આવાં પરાક્રમી અને ક્ષાત્રધર્મી રાજા પોરસને
સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ
“——- જો
જીતા વહી પોરસ ——”

વીર તાનાજી માલુસરેનું અપ્રિતમ બલીદાન અને કોન્ડાણા વિજય

Standard

તાનાજી માલુસરે શિવાજી મહારાજના નજીકના મિત્ર અને નિષ્ઠાવાન વફાદાર સેનાપતિ હતા.

તેમના પુત્રના લગ્નની તૈયારી થઈ રહી હતી. આસપાસ હર્ષનું વાતાવરણ હતું. ત્યાં તેમને શિવાજી મહારાજનો એક સંદેશ મળ્યો. માતા જીજા બાઈએ કોન્ડાણા કિલ્લા પર મુસ્લિમોના લીલા રંગના ધ્વજને ઉખાડીને ભગવો ઝંડો જ્યાં સુધી ના લહેરા જાય ત્યાં સુધી તેઓ આન્નનો દાણોપણ મોંમાં નહીં મુકે, પાણી પણ ગ્રહણ નહીં કરે ……… તમારે આ કિલ્લા પર હુમલો કરવાં લશ્કરને લઈ જવાનું છે અને એને તમારા પોતાના અધિકારમાં લઈને ભગવો ઝંડો લહેરાવવાનો છે !!!!

સ્વામીના સંદેશને પ્રાપ્ત કર્યા પછી, તાનજીએ દરેકને આદેશ આપ્યો “લગ્નના વાજાં વગાડવાના બંધ કરો અને યુદ્ધનાં નગારાં વગાડો ઘણા લોકોએ તાનાજીને કહ્યું – અરે, પુત્રને લગ્ન કરવા દો, પછી શિવાજીના આદેશોનું પાલન કરો. પરંતુ તાનાજીએ મોટા અવાજે કહ્યું – ના, પ્રથમ કોન્ડાણા કિલ્લાનું લગ્ન હશે, પછીથી જ પુત્રના લગ્ન જો હું જીવતો રહીશ, તો હું યુદ્ધમાંથી પાછો આવીશ અને લગ્નની વ્યવસ્થા કરીશ !!!!

જો હું યુદ્ધમાં મૃત્યુને વર્યો તો શિવાજી મહારાજ મારાં પુત્રના લગ્ન કરશે !!!! બસ …..યુદ્ધ નક્કી થઇ ગયું. સેના લઈને તાનાજી શિવાજી પાસે પુણે જતાં રહ્યાં. તેમની સાથે તેમનો ભાઈ તથા એંસી વર્ષીય શેલાર મામા પણ ગયાં. પુણેમાં શિવાજીએ તાનાજી સાથે પરામર્શ કર્યું અને પોતાની સેના પણ તાનાજી સાથે રવાના કરી !!!!

દુર્ગમ કોન્ડાણા દુર્ગ પર તાનાજીના નેતૃત્વમાં હિંદુ વીરો સાથે રાતના સમયે આક્રમણ કર્યું. આ એજ વાત છે જેણે ગેરીલા પદ્ધતિ કહેવામાં આવે છે. આમાં પાટલા ઘોની પૂછડીએ દોરડું બાંધીને તાનાજી અને એના સીનાકો એ દોરડા વાટે ઉપર ચડ્યા હતાં. પાટલા ઘોની એક ખાસિયત એ છે કે એ નો ઘાહ કરો એ જગ્યાએ એ ચોંટી જાય …… પછી ઉખડવાનું નામ જ નાં લે !!!! તાનાજીએ આવી સેંકડો પાટલા ઘોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તાનાજીને આ પદ્ધતિ ખુદ શિવાજી મહારાજે શીખવાડી હતી !!!! સૈનિકો ઉપર ચડીને કિલ્લામાં ઘૂસ્યાં. મુસ્લિમો ઊંઘતા જ ઝડપાયા ઊંઘતા જ ઝડપાયને ભૈસાબ …… કારણકે રાતનો વખત હતો !!!!તોય ભીષણ યુદ્ધ થયું. કોન્ડાણનો એક દુર્ગપાલ હતો ઉદયભાનુ. તે એક હિંદુ હતો અને સ્વાર્થવશ મુસ્લિમ બની ગયો હતો !!!! એની સાથે લડતાં લડતાં તાનાજી વીરગતિ પામ્યાં !!! પછી થોડાંક જ સમયમાં શેલારમામાના હાથે ઉદયભાનુ પણ માર્યો ગયો !!!!

સૂર્યોદય થતાં થતાં તો કોન્ડાણા દુર્ગ પર ભગવો ઝંડો લહેરાઈ ગયો. શિવાજી આ જોઇને બહુજ પ્રસન્ન થયાં
પરંતુ જયારે તેમણે ખબર પડી કે એમનાં આદેશનું પાલન કરતાં કરતાં તાનાજીને વીરગતિ પ્રાપ્ત થઇ છે. ત્યારે એમનાં મુખમાંથી એક વાક્ય નીકળ્યું જે આજે ઈતિહાસ પ્રસિદ્ધ વાક્ય છે ——- “ગઢ આલા પણ સિંહ ગેલા !!!”
ગઢ તો હાથમાં આવ્યો , પરંતુ મારો સિંહ તાનાજી જતો રહ્યો !!! બસ એ દિવસથી કોન્ડાણા દુર્ગનું નામ સોંહગઢ પડી ગયું !!!

***** તાનાજી મર્યો એ દિવસ હતો ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૬૭૦ !!!

તાનાજી જેવાં સ્વામીભક્ત વીર તથા છત્રપતિ શિવાજી જેવાં વીર સ્વામીને કોટિ કોટિ નમન !!!!!

મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર

Standard

ઋગ્વેદના ત્રીજા મંડલના સૂક્તોના કર્તા,
અયોધ્યાના સૂર્યવંશી રાજકુટુંબના ઉપાધ્યાય;
કાન્યકુબ્જના પુરુવંશી ગાધિ રાજાના પુત્ર
ક્ષત્રિય ઋષિ વિશ્વામિત્ર, કૌશિક; ગાધિજ; ગાધિનંદન વગેરે નામોથી પણ ઓળખાય છે.
ક્ષત્રિય વંશમાં ઉત્પન્ન થઈ પોતાના તપોબળથી તેણે બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

ઉત્પત્તિ ————

તેની ઉત્પત્તિ સંબંધમાં એવું વર્ણન છે કે,
ગાધિરાજાની કન્યા સત્યવતી ઋચીક ઋષિને પરણાવી હતી.
ગાધિરાજ અને ઋચીકને કાંઈ સંતાન ન થયું.
તેથી ઋચીકે યજ્ઞાવશેષ ચરુના બે ભાગ કર્યા.
એકની સાથે બ્રાહ્મણ સંતાનનો અને બીજીની સાથે ક્ષત્રિય સંતાનનો આશીર્વાદ હતો.
બંને ચરુ ઋચીક ઋષિએ પોતાની સ્ત્રીને આપી બ્રાહ્મણવાળો ચરુ પોતાને ખાવાનું અને બીજો ચરુ ગાધિરાજાની સ્ત્રીને ખાવા આપવાનું કહ્યું.
ગાધિરાજાની સ્ત્રીએ વિચાર કર્યો કે કદાચ સત્યવતીનો ચરુ અધિક શ્રેષ્ઠ હશે, કેમકે તેના સ્વામીએ તે તૈયાર કરેલ છે.
ઉપરથી તેનો ચરુ પોતે લઈ લીધો અને પોતાનો તેને આપી દીધો. પરિણામે ગાધિરાજની સ્ત્રીને વિશ્વામિત્ર અને સત્યવતીને જમદગ્નિ થયા,. જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષાત્ર ગુણથી યુક્ત હતા. તેણે ઋચીક ઋષિ પાસે સર્વ વિદ્યાનું શિક્ષણ લીધું હતું. તેણે પ્રજાને પુત્ર પેઠે પાળી હતી.
રાજ્યનો વિસ્તાર ઘણો વધાર્યો હતો, દ્રવ્ય ભંડાર ભરપુર હતો. મંત્રીમંડળ વિદ્વાન, નમ્ર અને દીર્ધદષ્ટિવાળું હતું.

કથા ———–

એકવાર આ રાજા(વિશ્વામિત્ર) સૈન્ય સહિત મૃગયા રમવા નીકળ્યો, રસ્તામાં વસિષ્ઠ ઋષિના આશ્રમે ઋષિએ નંદિની કામધેનુની મદદથી રાજાનો સારો સત્કાર કર્યો, છેવટે ઋષિની ના છતાં બળાત્કારે કામધેનું લઈ જવા રાજા તૈયાર થયો,
નંદિનીમાંથી અસંખ્ય પુરુષો પ્રગટ થયા, તેણે વિશ્વામિત્રના સર્વ સૈન્યનો નાશ કર્યો ને રાજા લજ્જા પામી પોતાને નગર પાછો આવ્યો.

ક્ષત્રિયબળ કરતાં બ્રહ્મતેજનું પરાક્રમ ચડિયાતું છે
એમ તેને ખાતરી થવાથી તેણે હજારો વર્ષ તપ કર્યું.
તે તપના પ્રભાવથી દેવોએ તેને બ્રહ્મર્ષિ કહ્યા.
પણ વસિષ્ઠ તો તેને રાજર્ષિ કહીને બોલાવતા.
આથી વિશ્વામિત્રે વસિષ્ઠના સો પુત્રોને મરાવી નાખ્યા ને તેને મારી નાખવા તૈયાર થયા.
એક રાત્રે વસિષ્ઠના મોઢેથી વિશ્વામિત્રના તપનાં વખાણ સાંભળી, મારવા આવેલ વિશ્વામિત્ર વસિષ્ઠને પગે પડ્યા,
જ્યારે તેનું નિરાભિમાન જોયું ત્યારે
વસિષ્ઠે વિશ્વામિત્રને બ્રહ્મર્ષિ કહ્યા.
ત્યારથી તે બંને વચ્ચે ગાઢ સ્નેહ બંધાયો.

આ પછી મહા તપોબળી વિશ્વામિત્રે સિદ્ધાશ્રમમાં ઘણા યજ્ઞો કર્યા. રાક્ષસોનું જોર બહુ વધી ગયું હતું અને યજ્ઞમાં આવી વિધ્ન કરતા. યજ્ઞના પ્રસંગમાં કોઈને શાપ દેવાય નહિ એવી શાસ્ત્રમર્યાદા હોવાથી વિશ્વામિત્રે દશરથ રાજા પાસેથી રામની માગણી કરી ને રામ લક્ષ્મણ પાસે ઘણા રાક્ષસોનો નાશ કરાવ્યો. વિશ્વામિત્રને ગાલ્લવ નામે પુત્ર હતો અને ગાલ્લવ નામનો એક શિષ્ય પણ હતો. તેને માધવીથી અષ્ટક નામે એક પુત્ર થયો હતો. વિશ્વામિત્રના કુળમાં પોતે સુદ્ધાં તેરે મંત્રદષ્ટા ઋષિ થઈ ગયા છે.

વિશ્વામિત્રના પુત્રો

દેવરાત-શુન:શેપ,
મધુચ્છંદ,
અધમર્ષણ,
અષ્ટક,
લોહિત-રોહિત,
ભૃતકીલ,
માંબુદ્ધિ,
દેવશ્રવા,
દેવરત,
ધનંજય,
શિશિર,
શાલકાયન.

આ સિવાય પણ તેને ઘણા પુત્રો થયા છે:

વિશ્વામિત્ર પ્રજાપક્ષી હતા,
જે રાજાના રાજ્યમાં પ્રજાને દાદ મળતી ન હોય ને અધિકારીઓ જુલમી હોય તેની સામે પ્રજાપક્ષે થતા ને ભાષણોદ્વારા ટીકા કરી તૂટી પડતા.
રાજાઓને સલાહ આપવામાં એ એક મોટા પ્રધાન જેવા હતા.
તેમણે ધનુર્વેદ પ્રથમ ક્ષત્રિયોને શીખવ્યો હતો.
તેમણે ધનુવિદ્યાનો મહાન ગ્રંથ રચ્યો છે.
તે વિદ્યામાં તેઓ ઘણા જ પ્રસિદ્ધ થયેલા છે.
રાજાઓ એકાંતમાં તેની સલાહ લેતા અને વિશ્વામિત્ર દેશની પ્રજાની દાહ હૈયે ધરી તેમને સુખી કરવાને પ્રયત્ન કરતા.
એ પ્રજાપક્ષી બ્રહ્મષિ સપ્તઋષિના રાજ્ય પંચમાં નિમાયા હતા. એ ચાલુ મન્વંતરમાં સપ્તર્ષિમાં ગણાય છે.

રાજ્ય જેવી સમૃદ્ધિ અને વૈભવને છોડી બ્રહ્મપદની પ્રાપ્તિમાં અને પ્રજાને સુખી કરવામાં એણે દેહ અર્પણ કર્યો હતો.
ક્ષણિક વસ્તુઓ તેમને તુચ્છ હતી.

તપ અને મનુષ્યનું કલ્યાણ કરવું એજ તેને પ્રિય હતું.
તત્વજ્ઞાન અને ધર્મનીતિનો ઠેકઠેકાણે ઉપદેશ આપતા. એ પોતાના આત્મબળના પરાક્રમથી આર્યાવર્તમાં અમર કીર્તિ રાખી ગયા છે.

અપ્સરા મેનકાએ વિશ્વામીત્રની તપસ્યા ભંગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો દેવરાજ ઇન્દ્રના કહેવાથી જ તો પણ વિશ્વામિત્રની તપસ્યા ભંગ નથી થઈ પછી તેમણે મેનકા દ્વારા એક પુત્રીનો જન્મ થયો. નામ એનું શકુંતલા ………….
આ શકુંતલાને એક પુત્ર થયો રાજા દુષ્યંત જોડે પરણીને
નામ એનું ભરત !!!!
દેશનુ નામ ભારત એમનાં નામ પરથી જ પડ્યું છે.
મહાભારતની કથા પણ એમનાથી જ શરુ થાય છે

પણ
પણ
પણ
સમગ્ર વિશ્વ અને અને ભારતની સમગ્ર જનતા આજે વિશ્વામિત્રની ઋણી છે એમને રચેલાં ગાયત્રી મંત્ર માટે !!!!

ॐ भूर्भुवः स्वः ।
तत् सवितुर्वरेण्यं ।
भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥

ગાયત્રી મંત્રના ૨૪ અક્ષરોના તત્ત્વ ક્રમાનુસાર પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ, ગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ, શબ્દ, વાકય, પગ, મળ, મૂત્રેન્દ્રિય, ત્વચા, આંખ, કાન, જીભ, નાક, મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ચિત્ત અને જ્ઞાન છે.

ૐ ભૂર્ભુવ: સ્વઃ તત્ સવિતુર્વરેણ્યમ્ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્|

ૐ – સમસ્ત જીવોને તેમના આત્મા દ્વારા પ્રેરણા આપનાર પરમાત્મા, ઈશ્વર
ભૂ: – પદાર્થ અને ઊર્જા
ભુવ: – અંતરિક્ષ
સ્વ: – આત્મા

ૐ ભૂર્ભુવ: સ્વઃ – પદાર્થ, ઊર્જા, અન્તરિક્ષ અને આત્મા માં વિચરણ કરવા વાળા શુદ્ધસ્વરૂપ અને પવિત્ર કરવા વાળા ચેતન બ્રહ્મ સ્વરૂપ ઈશ્વર

તત્ – તે, તેઓ
સવિતુ: – સૂર્ય, પ્રેરક
વરેણ્યં – પૂજ્ય
ભર્ગ: – શુદ્ધ સ્વરૂપ
દેવસ્ય – દેવતા નાં, દેવતા ને

તત્ સવિતુર્વરેણ્યમ્ ભર્ગો દેવસ્ય – તે પ્રેરક, પૂજ્ય, શુદ્ધ સ્વરૂપ દેવતા ને

ધીમહિ – અમારૂં મન અથવા અમારી બુદ્ધિ ધારણ કરે, અમે તેમનું મનન, ધ્યાન કરીએ

ધિય: – બુદ્ધિ, સમજ
ય: – તે (ઈશ્વર)
ન: – અમારી
પ્રચોદયાત્ – સારાં કામોમાં પ્રવૃત કરે

ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ – તે અમારી બુદ્ધિને સારાં કામોમાં પ્રવૃત કરે

સંપૂર્ણ અર્થ – પદાર્થ, ઊર્જા, અન્તરિક્ષ અને આત્મા માં વિચરણ કરવા વાળા તે પ્રેરક, પૂજ્ય, શુદ્ધ સ્વરૂપ દેવતા નું અમે ધ્યાન કરીએ અને તે અમારી બુદ્ધિને સારાં કામોમાં પ્રવૃત કરે.

આ મંત્ર સતત ૫૦૦૦ વર્ષથી રોજેરોજ લાખો લોકો દ્વારા બોલતો હોય છે

આ માટે તો એમને શાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરવાં જ પડે
શત શત નમન વિશ્વામીત્રજી !!!!

જ્યારે એક વૃધ્ધ ડોશીએ શિવાજીને “છત્રપતિ શિવાજી” બનાવ્યાં ..

Standard

આ વાત એ સમયની છે જ્યારે શિવાજી ઔરંગઝેબની મુગલસેના સામે છાપામાર યુધ્ધો કરતા.મુગલ સેનાના પડાવ પર અચાનક વિજળીક વેગે હુમલો કરીને તેનું કસાયેલું નાનકડું સૈન્ય બધું ખેદાનમેદાન કરી,અનેકને સુતા જ ઠાર મારી આંખના પલકારામાં ઓજલ થઇ જતું.આ યુધ્ધોમાં મોટેભાગે શિવાજી વેશપલટો કરીને જ નીકળતા.અગાધ બુધ્ધિ અને કૌશલ્ય જો કોઇનામાં હોય તો એ શિવાજીમાં હતું.

એમાં એક વખત શિવાજી પોતાની સેનાથી વિખુટા પડી ગયાં.સાંજ ઢળી રહી હતી અને મહારાષ્ટ્રની ડુંગરાળ ભુમિ પર વેશપલટો કરીને ફરતા શિવાજીને કકડીને ભુખ લાગી.તેઓ ડુંગરાઓની તળેટીમાં આવેલા એક ગામની ભાગોળે ગયાં.પાદરમાં નાનું એક ઝુપડું ઢળી ચુકેલી રાતના આછા અજવાળામાં દેખાયું.અંદર ઝીણો દિવો બળતો હોવાનું પણ નજરમાં આવ્યું.શિવાજી ઝટપટ તે ઝુંપડી તરફ ચાલવા લાગ્યા,ઘણા વખતથી કાંઇ ખાધું ના હોઇ હવે ભુખ જળવાતી નહોતી.જઇને બારણે ટકોરા માર્યા.

“કોણ છે અટાણે ?” અંદરથી એક વૃધ્ધ ડોશીનો ચહેરો ડોકાયો.એના સિવાય અહિં કોઇ રહેતું ના હોવાનુ શિવાજીને લાગ્યું.

“માં ! કાંઇ ખાવા મળશે ? અતિશય ભુખ લાગી છે.”

“હાં,કેમ નહિ ? હવે આ ઉમરે બીજાના પેટ ઠારવાથી મોટું પુણ્ય બીજું કોઇ ના હોય. અંદર આવતો રહે,બેટા ! જો હમણાં જ ગરમાગરમ ભાત રાંધ્યો છે.”

શિવાજી અંદર દાખલ થયાં અને ડોશીએ એક થાળીમાં ભાત હતું તે આપ્યું.ભાત ખદખદતું હતું.જો કે તેની બહારની બાજુ ઠંડી પડી ગઇ હતી.પણ ઉતાવળા બનેલા શિવાજીએ સીધો ભાતની વચ્ચે જ હાથ નાખ્યો.અને એકદમ જ પાછો લઇ લીધો.તેની આગળીઓમાં બળતરા ઉપડી.અંદરની બાજુનો એકદમ ખદખદતા ભાતમાં તેણે હાથ નાખેલો.

ડોશીએ આ જોયું. તેના મોં પર અણગમાનો ભાવ પેદા થયો.

“તું પણ પેલા મુર્ખા શિવાજી જેવો જ લાગે છે ! સકલ તો એને મળતી આવે છે,અક્કલ પણ એના જેવી જ છે.”

શિવાજીના આશ્વર્યનો પાર ના રહ્યો.આ વૃધ્ધ સ્ત્રી મને શા માટે મૂર્ખો કહેતી હશે ? મેં તો એનું કાંઇ બગાડ્યું નથી.તો શું કારણ હશે ?

પોતે શિવાજીએ વાણી પરથી ઓળખાય ન જાય એવી રીતે શિવાજીએ નીચું જોઇને પ્રશ્ન કર્યો –

“કેમ માજી ? શિવાજી મૂર્ખો છે ?”

“હાસ્તો.મૂર્ખો તો ખરો ને !”

“પણ કેમ ?”

ડોશી બોલ્યાં – ” એ પણ અદ્દલ તારા જેવી જ અક્કલ ધરાવે છે. તે કોરો પરનો વહેલો ઠંડો પડી ગયેલો ભાત ખાવાને બદલે સીધો ભાતની વચ્ચોવચ હાથ નાખ્યો અને એ ધગતો ભાત ખાવાની તારી ત્રેવડ નો’તી એટલે તું ધગી ગયો.”

થોડીવાર ઝુંપડીમાં ચુપી છવાઇ રહી.એક ઉધરસ ખાઇને માજી આગળ બોલ્યાં –

“બસ….એવું જ આ શિવાજીનું છે. એ પહેલાં દુશ્મનોના સીમાડાને અંતે આવેલા ને નબળા કીલ્લા જીતવાને બદલે સીધો વચ્ચે આવેલા દુશ્મનોના અડા જેવા તાકાતવર કિલ્લાઓ પર હાથ નાખવા જાય છે ને દડાંની જેમ ભટકાઇને પાછો આવે છે. એની સેના જ એટલી નથી કે એવા કિલ્લા જીતી શકે.એને બદલે જો એ પહેલાં નાના-નાના કિલ્લા જીતે તો એની તાકાત વધે ને એમ કરતાં-કરતાં એ છેવટે મોટા કિલ્લાઓ પણ કબજે કરી શકે. ભગવાન કરે મારી આ વાત એને કોણ સમજાવે ?” ડોશીએ પોતાની વાત પુરી કરી.એના મોઢા પર નિરાશા વંચાતી હતી.

પણ આ બાજુ શિવાજીના મગજમાં ઝબકારો થઇ ગયો.એને માજીની વાત એકદમ સાચી લાગી. તેણે મનોમન માજીને વંદન કર્યા અને આ પ્રમાણેની રણનિતી અપનાવવાનો સંકલ્પ એ જ સમયે કરી નાખ્યો.

થયું…..દક્ષિણ ભારતના અડીખમ મરાઠા સામ્રાજ્યનો પાયો એ વખતે એ ઝુંપડીમાં નખાઇ ચુક્યો હતો !

બરોબર આ રણનિતીને અનુસરતા પછી તો મરાઠાઓના “જય ભવાની” અને “હર હર મહાદેવ”ના પડઘાઓ સમગ્ર મહારાષ્ટ્રના કિલ્લે-કિલ્લે ગુંજવા લાગ્યાં, પછી તે તોરણા હોય, રાયગઢ હોય કે સિંહગઢ! શિવાજીએ દક્ષિણ ભારતનું વિશાળ સામ્રાજ્ય સ્થાપિત કર્યું અને ખરા અર્થમાં “છત્રપતિ”નું બિરૂદ ધારણ કર્યું.

પણ એ વાત ભુલવા જેવી નથી કે આ મહાન સામ્રાજ્યનો પાયો નાખવામાં જેટલો ફાળો જીજાબાઇ,શાહજી,ગુરૂ રામદાસ અને દાદા કોંડદેવનો હતો એટલો જ મહાન ફાળો ઝુંપડામાં રહેતી એક વૃધ્ધ ડોશીનો પણ હતો !

માલવપતિ મુંજ

Standard

એક મહાપરાક્રમી, શક્તિશાળી અને વિદ્યાપ્રેમી રાજવી તરીકે મુંજ હંમેશાં માટે યાદ રહેશે. મુંજ પરમારવંશના શાસક સિયક બીજાનો પુત્ર હતો. મુંજે ૯૭૩ થી ૯૯૫ સુધી માળવા પર શાસન કર્યું હતું.

કહેવાય છે કે, મુંજ જેટલો પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર રાજા એ વખતે બીજો કોઇ હતો જ નહિ….! તેણે માળવાનું સામ્રાજ્ય ઘણું વિસ્તાર્યું હતું. રાજપુતાનામાં પણ તેમણે પોતાના સામ્રાજ્યના સીમાડા ઊંડે સુધી નાખ્યા હતાં. મુંજ ના પરાક્રમી પિતા સિયક બીજાએ દક્ષિણમાં માન્યખેટના રાષ્ટ્રકુટોને હરાવ્યા હતા. અને રાષ્ટ્રકુટોની વધતી જતી છતાં એ પછી અસ્તાચળ પર પહોંચી હતી. એ પછી મુંજ સામે ફરકવાની રાષ્ટ્રકુટોની હિંમત નહોતી.

મુંજે કલચુરીના શાસક યુવરાજ બીજાને યુધ્ધમાં ભૂંડી રીતે હરાવ્યો હતો. આમ,મુંજ પોતાના શાસનને મધ્યભારત અને તેની આસપાસમાં સર્વોપરી સાબિત કરવા માંગતો હતો. અને ખરેખર મુંજ જેવી તાકાત એ સમયના રાજવીઓમાં નહોતી. તે જેટલો રણકુશળ હતો એટલો જ વિદ્યાપ્રેમી હતો. માળવાના રત્ન સમી બે નગરીઓ “ધારા” અને “ઉજ્જૈન”ને તેણે વિદ્યાથી ભારતભરમાં શ્રેષ્ઠ બનાવી હતી. તેના દરબારમાં કવિઓ અને સાહિત્યકારોને આશ્રય મળતો. “યશોરૂપાવલોક”ના રચયિતા ધનિક,“નવસાહસાંકચચિત”ના રચતિયા પદ્મગુપ્ત અને “દશરૂપક”ના લેખક ધનંજય તેના દરબારી કવિઓ હતાં. ટૂંકમાં,મુંજના રાજ્યમાં સરસ્વતી સામ્રાજ્ઞીની જેમ પૂજાતી….!

ગુજરાતમાં સોલંકીવંશનો સ્થાપક અને ઘણા રાજાઓને યુધ્ધમાં રોળી નાખનાર મહાપ્રતાપી મુળરાજ સોલંકી મુંજ સામે ભૂંડી રીતે હાર્યો હતો. આ હાર પછી મુળરાજ માટે જીવવું અસહ્ય થઇ પડ્યું હતું. એવું કહેવાય છે કે,મુંજ સામે હાર્યા પછી તે મારવાડના રણમાં નિરાશ્રિતની જેમ રખડ્યો હતો; “પાણી…..પાણી…..લાવો ! કોઇ પાણી આપો….”ના પોકારો કરતો !

મુંજે “પૃથ્વીવવલ્લભ”,“શ્રીવલ્લભ”,“અમોઘવર્ષ” અને “વાક્પતિરાજ” ના બિરુદ ધારણ કર્યા હતાં.

મુંજનો ખરો સંઘર્ષ કર્ણાટકના ચાલુક્ય રાજા ગંગરાજ તૈલપ સામે હતો. માળવાના પરમારોએ દક્ષિણમાં માન્યખેટના રાષ્ટ્રકુટોને ઉંધેકાંધ પછાડ્યા એ પછી તૈલપે આ લાગ જોઇને પોતાની સત્તા નિર્બળ રાષ્ટ્રકુટોના પ્રદેશો સુધી પહોંચાડી હતી. માન્યખેટ પર એણે કબજો કરી લીધો હતો. અને પછી તે કોઇ કાળે એના કબજામાં હતું તેવા માળવાને ફરીવાર કબજે કરવા માળવા પર ચડાઇઓ કરતો હતો. તેણે સતત છ વાર માળવા પર આક્રમણ કર્યું હતું. [ ક.મા.મુનશીની “પૃથ્વીવલ્લભ” નવલકથા સહિત ઘણા ઇતિહાસકારો તૈલપે સોળ વાર માળવા પર કુચ કરી હોવાનું કહે છે. ] અને છ એ છ વાર મુંજે તેને હરાવ્યો હતો….! અને આ બધી વખતે મુંજે હારેલા તૈલપને જીવતદાન આપ્યું હતું. જો કે વીરોનું ભુષણ કહેવાતી “ક્ષમા” અંતે તો મુંજને જ કરડવાની હતી….!

તૈલપની વધતી જતી અવળચંડાઇને મુળમાંથી જ ડામી દેવા આખરે સાતમી વાર મુંજે કર્ણાટ પર આક્રમણ કર્યું. ગોદાવરીને પેલે પાર આ યુધ્ધ લડાયું. જેમાં તૈલપના સૈન્યની કમાન સેનાપતિ ભિલ્લમના હાથમાં હતી. આ ભયંકર યુધ્ધમાં મુંજ હાર્યો અને તૈલપે એને બંદી બનાવીને કેદમાં નાખ્યો.

એક વાત એવી પણ છે કે, તૈલપનો ગુપ્તચરરૂપી એક સેનાનાયક તૈલપ સાથે ઝગડો થયાનું દર્શાવીને માળવામાં મુંજ પાસે “વિભીષણ” બનીને આવ્યો હતો. અને મુંજે તેના પર ભરોસો મુકીને તેને પોતાનો સેનાનાયક બનાવી દીધો….!એ પોતે તૈલપની સામે કેવી રીતે રણે ચડવું એ જાણે છે એમ ધરપત આપીને વિષમ પરિસ્થિતી હોવા છતાં માળવાના લશ્કરને ગોદાવરીની પેલે પાર દોરી ગયો. જ્યાં યોજના પ્રમાણે કર્ણાટના લશ્કરે માળવાની ફોજનો કચ્ચરઘાણ કાઢી નાખ્યો. મુંજનો પરાજય સહન ન થવાની એનો એક પ્રામાણિક મુળ સેનાપતિ કમલાદિત્ય ચિતા પર ચડીને બળી મુઓ હતો.

મુંજે છ વાર તૈલપને માફી આપી હોવા છતાં તૈલપે એકવાર પણ મુંજને જવા ન દીધો. એને અભેદ કેદમાં નાખ્યો. છતાં મુંજના ગર્વીલા પ્રભાવને તે હરાવી નહોતો શક્યો. તૈલપની વિધવા બહેન મૃણાલ અત્યંત કઠોર સ્વભાવની હોવા છતાં મુંજ એને આકર્ષી લે છે અને મૃણાલવતી મુંજના પ્રેમમાં પડે છે. મુંજનું વ્યક્તિત્વ જ એવું મોહક હતું કે એનો પરાજય કરવો અશક્ય હતો. તૈલપ આ વાત જાણીને અત્યંત ગુસ્સે થાય છે.

એ પછી તૈલપ લાગલગાટ સાત દિવસ સુધી માન્યખેટની શેરીઓમાં મુંજ પાસે ભીખ મંગાવે છે. પણ મુંજ પોતાના વ્યક્તિત્વથી નગરની પ્રજાના મન પર વિજય મેળવી લે છે. એનો કદી કોઇ સામે શીશ ન ઝુકાવવાનો સ્વભાવ તૈલપને બધાની નજરમાં ઉતરતો કરી મુકે છે.

આખરે એક દિવસ તૈલપ મુંજને હાથીના પગ તળે કચડાવીને મારી નાખે છે. આમ માલવપતિ મુંજનો દારૂણ અંત આવે છે. મુંજ પછી માળવાની ગાદી પર તેના નાના સિંધુરાજનો દિકરો રાજા ભોજ આવે છે. માળવા સહિત દેશભરના મહાન રાજવીઓમાં તેમનો સમાવેશ થાય છે. જે કર્ણાટકે જીતેલા બધા પ્રદેશો ફરી આંચકી લે છે અને કર્ણાટક પર આક્રમણ કરી તે વખતના તૈલપના વંશજ એવા ચાલુક્ય રાજા એવા જયસિંહ બીજાને હરાવી અને એનો વધ કરીને પોતાના કાકાના વેરનો બદલો લે છે.

મુંજ મહાન સરસ્વતીપ્રેમી હતો. એના મર્યા પછી બીજા બધાંનુ તો ઠીક પણ સરસ્વતી નિરાધાર થઇ ગઇ હતી. કહેવાય છે કે –

गते मुंजे यश: पुंजे निरालंबा सरस्वती |

આ નિરાધાર થયેલી સરસ્વતીને મુંજનો ભત્રીજો રાજા ભોજ ફરી એકવાર આવકાર આપે છે અને માળવાને સમસ્ત ભારતવર્ષમાં અવલ્લ વિદ્યાધામ બનાવે છે.

[ ક.મા.મુનશીએ આ ઘટના પર આધારિત ઐતિહાસિક લઘુનવલ “પૃથ્વીવલ્લભ” લખી છે. જે મુનશીની શ્રેષ્ઠ નવલ તરીકે ગણનાપાત્ર છે. સાથે ગુજરાતી ભાષાની પણ મહાન ઐતિહાસિક લઘુનવલ છે. જેને બહુ વગોવાયેલ હોવા છતાં એ અત્યંત પ્રસિધ્ધી પામી છે અને ભરપેટ પ્રશંસા પણ મેળવી છે. એકલી ગુજરાતીમાં જ તેની અગિયાર આવૃત્તિ પ્રગટ થઇ છે….! આ ઉપરાંત અંગ્રેજી,તમિલ,કન્નડ વગેરે ઘણી ભાષાઓમાં પણ તેના અનુવાદો થયાં છે. એ નવલ કેમ આટલી પ્રસિધ્ધ છે એ જાણવું હોય તો એકવાર વાંચી લેજો. આના પરથી બોલિવુડમાં એક ફિલ્મ બની ચુકી છે.અને ગુજરાતીમાં “માલવપતિ મુંજ” નામક ફિલ્મ બની છે. જેમાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી માલવપતિ મુંજનો કિરદાર ભજવે છે. ]

ભારત-પાકિસ્તાન : યુધ્ધ ‘૭૧

Standard

આજે કેટલાને યાદ છે કે ૧૯૭૧ના ભારત-પાકિસ્તાનના યુધ્ધને ૨૦૨૧માં ૫૦ વર્ષ પૂર્ણ થાય છે….! એટલે કે ૨૦૨૧એ ભારત માટે યુધ્ધ ‘૭૧ની સુર્વણજયંતિ હશે. આવો એક ઝાંખી નાખીએ એ યુધ્ધની યાદો પર કે જેણે પાકિસ્તાન નામક દૈત્યના બે ફાડિયા કરી નાખેલા અને એ જ વખતે ભારતમાં લગભગ ૯૦,૦૦૦ જેટલાં શરણાર્થીઓ બાંગ્લાદેશથી આવેલા. કારણ કે પાકિસ્તાનની આર્મી દ્વારા તેના પર થતો અત્યાચાર હિટલરની નાઝી આર્મી બર્બરતાને પણ આંટી જાય તેવો હતો.

આ યુધ્ધ એપ્રિલ, ૧૯૭૧માં શરૂ થયેલું કે જ્યારે પાકિસ્તાને ભારતના પશ્ચિમ બાજુના અગિયાર હવાઇ મથકો પર આક્રમણ કરેલું. વળી,આ જ વખતે ઉપર કહ્યાં મુજબ ૯૦ હજાર જેટલાં પૂર્વ પાકિસ્તાનના શરણાર્થીઓ ભારતમાં ઘુસી આવેલા કારણ કે તેઓ પર પાકિસ્તાન આર્મી દ્વારા અતિશય અત્યાચાર થતો હતો, જે “ઓપરેશન સર્ચલાઇટ”ના આધિપત્યમાં થતો હતો. માટે,ભારતને યુધ્ધના ધોરણે કામગીરી કરવી આવશ્યક હતી.

૨૬ નવેમ્બરના રોજ ભારતના લશ્કરે બાંગ્લાદેશ અર્થાત્ એ વખતના પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશ કર્યો. પાકિસ્તાનને હતું કે ભારતની આ અવળચંડાઇનો વિરોધ કરવા અને પોતાને સમર્થન કરવા અમેરીકા કે ચીન મેદાને ઉતરશે. અને નહિ તો સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ તો હસ્તક્ષેપ કરશે જ….! પણ બદનસીબે એ વખતે તરત તો એવું કાંઇ ન થયું અને હતાશ પાકિસ્તાનને વળ ખાઇને પણ ૩ ડિસેમ્બર,૧૯૭૧ના રોજ મેદાને ઉતરવું પડ્યું. ભારતના હવાઇહુમલા અને અન્ય લશ્કર દ્વારા તેને ભારેખમ પ્રહારો ખમવાનો વારો આવ્યો. શ્રીમતી ઇંદિરા ગાંધીનું લોખંડી મનોબળ પણ ભારતીય સૈન્યની તાકાત ક્ષમતા વધારવા માટે કાફી હતું.

ભારતે તેની આક્રમક અને કુટનીતીવાન રણનીતિને પરિણામે પોતાના ૨,૦૦૦ સૈનિકના બદલામાં પાકિસ્તાનના ૬,૦૦૦ સૈનિકોને રોળી નાખ્યાં. ભારતે પાકિસ્તાનને કમરતોડ ફડકો માર્યો હતો. આ દિવસો પ્રધાનમંત્રી ઇંદિરા ગાંધી એકદમ શાંત નજર આવતા હતાં. કદાચ તેઓ એમ માનતા હોય કે આ યુધ્ધ ભારત માટે વિજયી જ છે…! યુધ્ધના એક દિવસ પછી તેઓ તેમના ઘરના બિસ્તરની ચાદર ખુદ બદલતાં જોવામાં આવ્યા હતાં અને અન્ય એક દિવસે પોતાના ઘરની સાફસફાઇ પણ પોતે જ કરતા નજરે ચડ્યાં હતાં….! આ વાત તેમના અંગત ડોક્ટર કે.પી.માથુરે પોતાના પુસ્તકમાં લખી છે. પોતે કામનો તણાવ દુર કરવા આવું કરતા હોય તો કોણ જાણે….!

ઉલ્લેખનીય છે કે,એ વખતે ગુજરાતના સપૂત એવા ફિલ્ડ માર્શલ માણેકશા એ પણ સૈન્યની અદ્ભુત રીતે દોરવણી કરી હતી. ભારતને યુનોનો સહકાર હતો. જેથી કરીને પાકિસ્તાન અને તેનું સમર્થન કરતાં ચીન અને રશયાને નાથી શકાય. ઉપરાંત વધતે ઓછે અંશે અમેરીકા પણ આમાં શામેલ હતું. ચીન દ્વારા ભારત પર દબાણ લાવવા માટે યુધ્ધવિરામ રેખાનો આ સમયમાં ભંગ કરવામાં આવેલ હતો. પણ આખરે ચીનને પણ ઝુકવું પડ્યું. અને ભારત તેનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવામાં કારગત નીવડ્યું.

૪ ડિસેમ્બર,૧૯૭૧ના રોજ અને સત્તાવાર રીતે યુધ્ધ શરૂ થયાના એક દિવસ પછી પાકિસ્તાનના હદયસમા કરાંચી બંદર પર ભારતે હવાઇ આક્રમણ કર્યું. આ આક્રમણે પાકિસ્તાનની નૌકાસૈન્યની મોટાભાગની તાકાતનો ખુરદો બોલાવી દીધો. પાકિસ્તાનના બ્રહ્માસ્ત્ર જેવા PNS ખૈબર અને PNS મુહાફિઝ યુધ્ધજહાજોના ભારતે રીતસર “ભુક્કા” બોલાવી નાખ્યા, જ્યારે PNS શાહજહાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થયું….!

ભારત દ્વારા આ યુધ્ધ જીતાયું તેનું મુખ્ય કારણ બાંગ્લાદેશના પ્રજાજનોનો પાકિસ્તાન તરફનો અસંતોષ હતો. ત્યાંના સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ પાકિસ્તાન આર્મી સામે ઝુંબેશો કરતા. યુધ્ધ પહેલાં ભારતે આ સૈનિકોને ભારતની વિવિધ સૈન્ય શિબીરોમાં પ્રશિક્ષિત કર્યા હતાં. જે આગળ જતાં “મુક્તિવાહિની”ના સેનાનીઓ તરીકે ઓળખાયા. જેમણે ભારતીય સેનાના પૂર્વીય કમાન્ડના આદેશાનુસાર બાંગ્લાદેશમાં સ્વાતંત્ર્ય લડત ચલાવી હતી. આ યુધ્ધમાં ભારતની જાસુસી સંસ્થા RAW [રીસર્ચ એન્ડ એનાલીસિસીસ વિંગ] નું પણ અતિ મહત્વનું યોગદાન હતું. તેમની જાસુસી પ્રવૃતિઓને લીધે જ ભારતે જ્વલંત વિજય હાંસલ કરેલો.

આ યુધ્ધ ઇતિહાસના સૌથી ટુંકાં યુધ્ધો પૈકીનું એક હતું જે માત્ર ૧૩ દિવસ ચાલ્યું હતું….! અને આ તેર દિવસમાં ભારતે પાકિસ્તાનના લશ્કરને ધોબીપછાડ આપી પરીણામે ઢાકામાં પાકિસ્તાનના પૂર્વીય કમાન્ડના અધિકારી એવા લેફટનન્ટ કર્નલ એ.કે.નિયાઝીને ભારતના લેફટનન્ટ જનરલ જગજીતસિંહ અરોડા સમક્ષ શરણાગતીના દસ્તાવેજો પર સહી કરવાની ફરજ પડી. અને પરિણામે નવા રાષ્ટ્રરૂપે “બાંગ્લાદેશ”નો જન્મ થયો.

આના પરિણામે પાકિસ્તાન દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગે ભારતમાં થતી દખલગીરી અને બાંગ્લાદેશના પ્રજાજનોની સહનશીલતાનો અંત આવ્યો. ભારત પોતાની અવિસ્મરણીય વિરતાને ક્યારેય નહિ ભુલે. સલામ છે ભારતના વીર જાંબાજ જવાનોને….!