Daily Archives: October 22, 2017

પશુધન અને તેની ઉપરની સોરઠીલોકોની મમતા

Standard

ઘોડાં, ભેસું, ઊંટ, ગાયો એ બધા સોરઠી લોકજીવનમાં એનો સંસ્કારફાળો કેટ્લો ભાતીગળ છે, અને કેટલે રોમાંચક અને સંવેદનકારક હતો, તે વખતે પશુધન કેવળ આર્થિક ધન નહોતું,
પણ લલિતાઓર્મિઓનું ધન હતું, સાહસનું સાથી હતું, વાચાવિહોણુ તોયે વાતું કરનારુ હતું, અને કવિતાઓનું પ્રેરક હ્તું, ઘોડો એટ્લે જીવનના ત્રિવિધ સાફલ્યતા માંહેનુ એક સાફલ્ય :

તિખ્ખા તુરગ ન માણિયા, ભડ સિર ખગ્ગ ન ભગ્ગ;
જનમ આકરણ હી ગયો , ગોરી ગળે ન લગ્ગ..

તેજસ્વી ઘોડા જો ન માણ્યા, સુભટ શત્રુનાં શિર પર જો સમશેર ન ભાંગી,
અને ગોરી નારી જો ન લાગી, તો તો જન્મ વ્યર્થ ગયો કહેવાય!

પતાળ લોક ની નાગપાદમણી આવુ બિરૂદ મેળવેલી ભેંસો. જેણે લોકકવિ ઓના નયનોમાં જે કાવ્યાંજન આંજતી તે આજની બબ્બે ચોટ્લા વાળતી સુંદરીઓથી જરાક પણ ઊતરતું નહોતું..

મેયું અંબોડાળિયું , દો દો શીંગડા વટ ,
શેડ્યુંરા ધમોડા મચે, તલ માચે ગેગટ..”

આંટા લઇ ગયેલાં બેઉ શીંગડારૂપી બે અંબોડા વડે શોભતી ભેંસો હોય અને એનાં દૂધની ધારઓ દોહતી વેળાએ ગુંજતી હોય , ત્યારે જીવનમાં મસ્તી મચે.

આ માટે તો કવિઓએ ભેંસ માટે બિરુદ-ગાન પણ બાનાવ્યું છે…. પચ્ચીસ વર્ષના એક કવી ગીગા બારોટ દ્વારા રચાયેલું પશુધન માટેનું કાવ્ય..

ગણું નામ કુઢી તણાં , નાગલ્યું ગોટક્યું,
નેત્રમ્યું, નાનક્યું શિંગ નમણાં.

ગીણલ્યું , ભૂતડ્યું , ભોજ , છોગાળિયું,
બીનડ્યું , હાથણી , ગજાં બમણાં.

ભીલીયું , ખાવડ્યું , બોઘડ્યું , ભૂરીયું ,
પૂતળ્યું ઢીંગલ્યું ,નામ પ્રાજા.

ભગરીયું ,વેગડ્યું , વાલમ્યું , ભાલમ્યું,
રાણ ખાડુ તણાં જાણ રાજા !

દાડમ્યું , મીણલ્યું , હોડક્યું દડકલ્યું ,
ગેલીયું , મુંગલ્યું , રૂપ ગણીએ.

સાંઢીયું , બાપલ્યું , ધ્રાખ ને સાકરું ,
પાડ ગાડદ તણા કેમ ગણીએ.

ઉપર પંક્તિઓમાં નામો હતાં અને હવે ભેંસોના રૂપ વિશે એઓ લખે છે :

ઓપતાં કાળીયું , શિંગ આંટાળીયું,
ભાળીયું પીંગલાં આઉ ભારે ;

ધડા મચરાળીયું , ડુંગરા ઢાળીયું,
હાલીયું ગાળીયું , ખડાં હારે.

એકલું રૂપ જ નહિં પણા એના બચ્ચા પરનું મસ્ત વાત્સલ્ય, એ એના રૂપનો અનિવાર્ય અંશ હતો, તે વગર તો પયદાત્રી જનેતાની શોભા શી !

હાલીયું પારવાં પરે હેતાળીયું,
ઝરે પરનાળીયું મેઘ જેવાં.

દાખતાં વીરડા જેમ દુધાળીયું,
મોંઘ મૂલાળીયું દીએ મેવા.

ચારણ ગીત : રચનાર ગીગા બારોટ

આઈ સુંદરબાઈ

Standard

(છત્રાવા)

            અફીણના વાઢ જેવી સોરઠ ધરામાં ભાદર નદીના દખણાદા કાંઠા ઉપર ધૂળિયા ટીંબા માથે છત્રાવા નામનું ગામડું.આ ગામની સીમમાં ઉપરવાસના પ્રદેશમાંથી જમીનનો બધો રસક્સ ચોમાસાનો છેલપાણીના પ્રવાહ સાથે ઢસડાઇને અહીં ઠલવાય છે અને અહીંનો કાપ દરિયા ભેળો થાય છે.

            ચોમાસાના ચાર મહિનાતો આ પ્રદેશ પાણીથી ઘેરાયેલો રહે.કોઇ મહેમાન આવી ચડે અને એકાદ વરસાદ થઇ ગયો તો થયું.પછી દિવાળી સુધી ઘરે જવાપણું નહિ.ધેડ પ્રદેશમાં ચાર-પાંચ નદીઓ ભાદર, ઓઝત, મીણસાર, ઉબેણ છલી વળે એટલે પોરબંદરથી માધવપુર સુધીનો મુલક પાણીમાં તરતો હોય.દર વરસે વહેણ અને રસ્તા બદલતા રહે.ચોમાસામાં આ દશા ત્યારે ઉનાળામાં પાણી પીવા મળે નહિ.નીચે જમીનનું તળ ખારચ, પણ કાંપને હિસાબે શિયાળુ મોસમમાં જુવાર-ક્પાસનો પાક મબલક ઊતરે.

            ગામની નજીક્માં ભાદર નદી એટલે ઘેડ પંથકના નામધારી માણસોના સગાં-સાગવાં છત્રાવામાં બહુ જ રહે.સૌ કોઇ દીકરી દેવા કરે કરે કે દીકરીને પાણીની તો ઉપાધી નહિ ! ગાઉ ગાઉ પાણી ભરવા જવુ પડે અને એમા પણ વાટકીયે વારો.છોકરું ઘોડીયામાં રડી રડીને વિસમી રહે ત્યારે મા પાણીનું બેડું ભરીને આવે.પણ એ તક્લીફ છત્રાવામાં નહિવત ગણાતી, કારણકે છત્રાવા ગામડું નદીનાં કાંઠાનું એટલે રિધ્ધિસિધ્ધિવાળું ખરું.મોટા પ્રમાણમાં મેરની વસ્તી.પચીસેક ધર મજૂરોનાં, સાત-આઠ ઘર મહાજનનાં અને દસ-બાર ચારણ કુટુંબના.

             ચારણ કુટુંબમાં સુંદરબાઇ કરીને એક માતાજી થઇ ગયા.આઇની ઉંમર તો માંડ ત્રીસેક વર્ષનીજ હશે.સંતાનમાં આઠેક વર્ષની સતબાઇ દીકરી અને પાંચ વર્ષનો નાનુભાઇ દીકરો.

            આઇના પતિ ધાનો લીલો દોઢેક વર્ષ પેહલા ગુજરી ગયા છે.છોરું અમુક વખત છત્રાવા રહે અને અમુક વખત પોતાના માવતર ડુંગાયચ લાંગાને ત્યાં ખીજદડ ગામે રહે.

        આઇ પાસે પંદર પ્રાજા જમીન છે.તે ગામના જેઠા મેર પાસે ભાગવી ખેડાવતાંને તેમાંથી પોતાનો નિભાવ કરતાં.આઇ સુંદર બાઇ હરપલ માતાજી જોગમાયા નવલાખ લોબડીયારીનું સતત સ્મરણ કરતા.  જીવન આખું ભક્તીમય.ધરની બહાર નિક્ળતા નહિ. બહુ શાંત અને અબોલ આંખોમાં કરુણાં અને કાંઇક ઉદાસ જેવા જ રેહતાં હતા.
     
       સંસાર ઉપરનો વેરાગતો ધાનો લીલો ગુજરી ગયા ત્યારથી હતો.પોતે સત લેવા ચાલી નીક્ળેલ.પણ કુટુંબના અને ગામના માણસોએ આઇને ખૂબ ખૂબ આજીજી કરી કે, “આ નાનુ દીકરો અને સતબાઇ દીકરી બહુનાના છે તે કોને ભળાવવા? આપ તો જોગમાયા જ છો.આપ સત લિયો તો જ સતી કેહવાય એવુનથી.આઇ આપ તો મહાસતી અને સાક્ષાત જગદંબા સ્વરૂપ જ છો.આઇ નાગબાઇએ સતનોતુ લીધું તો પણ સતી કેહવાયા. માટે આપ કૃપા કરીને સત નહિ લેતા અમારા સૌની ઉપર અમીની નજર રાખો.અમે તમારા થકી ઉજળા છીએ.” કુટુંબીજનોના આગ્રહ અને દીકરા-દીકરીના બાળપણ, આવા કારણસર આઇએ સત લેવાનું બંધ રાખેલ.

        અખાત્રીજના સપરમાં દિવસોમાં સુંદરબાઇ આઇની દીકરી સતબાઇ સાથે બોધરા મેરની દીકરી રૂડકીએ કોડીઓની રમતમાં ક્ચ કરી.એટલે માજનની છોકરીઓ અને સતબાઇ હાલી નીક્ળી.રૂડકીની ઉંમર તો દશેક વર્ષની પણ બહુ ધુતારી.બાધોડકી પણ એટલીજ.જીભની ભારે જોરાવર.આખા ગામને આંટો લઇને આવે તોય વધે.

         રૂડકી સામે બાધવામાં કોઇ મેરની દીકરી પોંહચે નહિં.આ તો બોધરાની દીકરી.વડ એવા ટેટાને આહાર એવો ઓડકાર.બોધરો મેર એટલે છત્રાવામાં મોટામાં મોટો ડાંડ માણસ.વાતની વાતમાં જેના તેના સામે બાધે.નીતિ ધર્મનું તો નામજ નહિ.માણસાઇ એનાથી સો-સો ગાઉ છેટી રહે.મોટું આફ્તનું જ પડીકું સીમમાંથી ચોરી કરવી, જેના તેના મોલ ભેળવવા, કોઇના કાલરાં સળગાવી દેવા, ગરીબોને સંતાપવા, કામ કરાવી મજૂરી આપવી નહિ, મેધવાળ મૂલી તો બોધરાથી તોબા પોકારતા.બોઘરાનો ત્રાસ કહ્યો જાય નહિ.ઉડતા પાણા પગમાં લિયે.કોઇપણ કારણ વિના કૌક્ને રંજાડે.

           બોઘરો કારણ વિના મરજી પડે તેના સાથે બાધે તો આજ તો કારણ મળી ગયું.રૂડકીને ખંભે બેસાડીને આઇ સુંદરબાઇને ત્યાં હાલ્યો આવે છે.

            રસ્તામાં સામે મળતા જેઠામેર અને માજને “સતના પારખા ન હોય” એમ કહી સમજાવ્યો.પણ બોધરે આઇને ધેર આવીને બોલવામાં માજા મૂકી છે.બોઘરાના ક્ડવા વેણ સાંભળ્યા જતા નથી.કાનમાંથી કીડા ખરે છે.એટલે આઇ ઘરની બહાર નીક્ળીને નાકા ઉપર આવ્યાં.બોઘરોતો વધારેને વધારે અવાજ કરવા લાગ્યો,એટલે ફરીયામાંથી આઠ દશ ચારણોના આદમી પણ નાકા ઉપર આવ્યા.ચારણોને આવતા જોઇ બોધરો વધારે ભુરાયો થયો અને ચારણોની સામે જોઇ બોલવા લાગ્યો.”બધાય એક થઇને કાંવ કરવા આવ્યાસ? બોઘરાની પછવાડે કાંવ બધાય મરે ગાસ? ચાચંડની જીં ચોરે નાખાં ઓરખોસ મને?હું બોધરો!” આવો આવાજ સાંભળતા બોઘરા પક્ષના મેર પણ ત્યાં ભેળા થઇ ગયાં.

         ‘વીરા બોઘરા! તું અથર્યો થા મા.’ સુદર આઇએ કહ્યુઃ ‘તારી સામે કોઇ ન બોલે,કોઇ ને બોલવા દઉં નહિ, પણ તું તારી જીભને વશ્ય રાખ્ય તો સારી વાત છે.’બોધરાની જીભ એમ વશ રહે? માંડ્યો તકરાર કરવા.મેર અને ચારણો ભેગા થઇ ગયા. સામાસામા પક્ષ ખેંચાણા.

            આઇ સુંદરબાઇ તકરાર શેની થવા દિયે ! ચારણોને તો માં એ સમજાવીને રોકી દીધા. બે હાથ જોડી મેરના ડાયરાને સમજાવે છે: “ભાઇ તમે સૌ ઘેર જાવ અને આ બોધરાને અહીંથી તેડી જાવ.એના વેણ મને રૂંવાડે રૂંવાડે આગ મૂકે છે. અને હવે હદ થાય છે, માટે ભલા થઇને જાવ.આવી નજીવી વાતમાં કાળો કેર શા માટે વોરો છો મને સંતાપો મા !”

           ‘કાંવ બોલ્યમાં તી ? તું નાગબાઇ થે ગીસ? ઇ ધુતારા વેરા મારી પાસે ની ચાલે. કાઢ ઇ છોકરીને, બારી કાઢ્ય. મારી રૂડકીને  મારી સે ઇ તાં હું એકની લાખેય નીં સાંખાં.’

         આઇ સુંદરબાઇએ દીકરી સતબાઇની પીંખડી ઝાલીને ફંગોળિયો કર્યો કેઃ ‘આ લે ભાઇ, મારી નાખ્ય.’

          આઇએ સતબાઇનો જે ફંગોળિયો કર્યો એવી બોઘરે હડી કાઢીને સતબાઇ ઉપર પાટુનો ઘા કર્યો.

ચારણને સંતાપમાં વહરાં બોલી વેણ,
જાતો રે જીવલેણ બાળમાં કાળજા બોધરા.

          બોધરે પાટુનો ધા તો કર્યો પણ ‘જાઇશ જાનબાઇના ઝાખી ! તુંને ભુખિયું ભરખે બોધરા.’એમ કહી માતાજીયે હાક્લ દીધી.પ્રંચડ અવાજનો પડઘો પડયો.લાલ ધમેલ પતરાં જેવી આઇની મુખમુદ્રા થઇ ગઇ.જાણે જવાળા ભભૂક્વા લાગી.ખરેખર ચંડીકા રૂપ ધારણ કર્યુ.જાણે મહિસાસુર સંહારવા જોગણી ઉતરી કે શું? હમણા જ ભરખી જાશે આવું સ્વરૂપ દેખાણું. હાથનો પંજો ધરણી ઉપર પછાડયો.લોહીની શેડયુ છુટી.હાથ ઝંઝેડીને બોધરા માંથે લોહીનાં છાંટણા કર્યાને મોટે અવાજે શ્રાપ દીધો કે “બોધરા, તું તો શું પણ, છત્રાવીયા મેરનો જો દીકરીએ દીવો રહેવા દઉં તો હું ચારણ્ય નહિં.”

          બધા મેર ભયંકર રૂપ જોઇને ભાગી છુટયા.બોધરાના પણ ટાટીયાં ધ્રુજવા લાગ્યાં.ઊભી શક્યો નહિ ભાગી છુટયો,પણ ભાગતા ભાગતા બબડયો,” ઇ કાંવ થોડે મરે જાશ્યું ?”
આઇએ કહયું “મર્ય નહિને તું જીવ ખરો?”

ત્રીસાં માથે તોય  બે  દિ જીવે  બોધરો;
(તો) નાગાઇ પાડુસુંનોય,તલ જેટલું જ તાહરૂં.
ચક્મક લોઢાની ક્ડી પન્નગઝેર પરાં;
અમૃત પીધે ઉગરીશનહી ચારણવેણ બરાં.

         જેઠોમેર આઇનો ખેડુ આ ચમત્કાર જોઇ નોધારી લાક્ડી પડે તેમ આઇના પગમાં પડી ગયોઃ ‘માતાજી ખમયા કરો, ધરતી સરગી ઉઠશે આઇ આવો કોપ તમારાથી ન થાય.તમારે તો દયા રાખવી જોયે અમારા અવગુણ સામું તમે ના જુઓ!’ આમ કાક્લૂદી કરે છે.આઇના મુખમાંથી શાપ નીક્ળી ગયો છે એ શાપ ફરે નહિ એમ જેઠો મેર સમજતો હતો, એટલે વળી બોલ્યોઃ  “આઇ ! મારું શું થશે ? આ તો સુકા ભેરું લીલુ બરે સ.આઇ તમારે શરણે છું.હું તમારો છોરું દયા કરો માં.”
          
            આઇએ જેઠામેર ને બેઠો કરીને કહ્યું ‘જેઠા ! વેણ તો નીક્ળી ગયું છે. છત્રાવીયા મેરનું નામ રહે તો મારું ચારણપણું જાય, પણ તે મારી નોકરી બહુ કરી છે.દીકરાની જેમ કામીને ખવરાવ્યું છે.એટલે એટલું કહું છું કે તું તારી જિંદગી પૂરી ભોગવીશ.બાકી બીજા છત્રાવીયા મેર ક્મોતે મરશે તેમાય બોઘરો ત્રીસ દિવસ ઉપર એક દિ જીવે તો જાણજે હું ચારણ્ય નો’તી બોલી.

સતી કુળ સતી નીપજે, સતી કુળ સતી થાય;
છીપ મહેરામણ માંય, ડુંગર ન થાય દાદવા.

             આઇ સુંદરબાઇ માતાજીએ શ્રાપ આપ્યો.એટલે શ્રાપ આપનારે પોતાનુ જીવન સમેટી લેવુ જોઇએ અગનકાટ અને કાં હિમાળો.ચારણો અપવાસ પર ઉતર્યા પછી ઓછામાં ઓછા ત્રણ દિવસ અને વધુમાં વધુ સાત દિવસમાં સમાધાન ન થાય તો ધરણે બેસે.એટલે જ્ઞાતીના માણસ ત્યાં આવીને સહકાર આપે.છેલ્લે દિવસે ત્રાગા કરી લોહી છાંટે.કોઈ આત્મહત્યા પણ કરે.ચારણોમાં મોટામાં મોટું શસ્ત્ર અપવાસ ગણાતું.આજે છત્રાવે તમામ ચારણોએ અપવાસ કર્યો અને સવારે સુંદરબાઇએ સત લેવાનું નકકી કર્યું.

        બરાબર અરધી રાતના સુમારે બરડામાં બખરલા ગામે વૈદ ખૂંટીને સ્વપનુ આવ્યું.જાણ્યે આઇ સુંદરબાઇ કહે છે કેઃ “ભાઇ વૈદ, સવારે સત લેવુ છે તો સતની સામગ્રી ધૃત, શ્રીફ્ળ લઇને મહારાજ ઉગતાં છત્રાવા આવી છેલ્લુ કાપડું આપી જા.” વૈદ વર્ષો થયાં સુંદરબાઇ આઇને કાપડું દેતો.છત્રાવામાં પોતાન સગાં સાંગવાને ત્યાં આવે જાય.આઇની પવિત્રતા અને જોગમાયા છે એવું જાણ્યા પછી દર વર્ષે પસલીની નોમ ઉપર ઘેડમાં ગમે તેવા છેલપાણી હોય તો પણ કાપડું લઇને આવતો.આઇએ તેમને ધર્મનો ભાઇ માનેલ.

             વૈદને સ્વપનું આવતા હાંફ્ળોફાંફ્ળો બેઠો થયો.ઘરવાળીને જગાડીને વાત કરી કેઃ “સુંદર આઇ સવારે સત લીયે છે, મારી પાસે છેલ્લુ કાપડું માંગે છે, મને સ્વપનું આવ્યું.” ઘરવાળીએ કહ્યુઃ ‘એ તો આળપંપાળ છે .આમ ઓચિંતું આઇને સત લેવાનું કારણ શું હોય? છતાં જાવું હોય તો ભલે.’

            વૈદે તો એ જ ટાણે ઘોડી ઉપર ઘીના ઘાડવા ને નાળીયેર લઇને છત્રાવાના રસ્તે રવાના થયો.

            અખાત્રીજને દિવસે સવારના પોહરમાં ગામને ઉગમણે ઝાંપે ઝૂંપી ખડકાવી આઇ સુંદરબાઇ સત લેવા હાલ્યાં.

            બાઇઓ, ભાઇઓ માતાજીની સ્તુતી કરે છે.ચારણો ગળામાં અંતરવાસ પાઘડી નાખીને દેવિયાણ બોલે છે.

             આઇએ આંખની નેણ સુધી ભેળિયો ઓઢીયો છે.ગૂઢી જીમી અને લાંબા પેટનું કાપડું પેહર્યા છે.ધીમે ધીમે ડગલે પગ માંડે છે.દીકરી સતબાઇ અને દીકરા નાનુ ઉપર હાથ મુકતા આવે છે. સૌને ભલામણ કરે છે. સૌ ને ભલામણ કરે છે. “સૌ સંપીને રેહજો, ક્ળજુગ કારમો છે, ચારણપણાંની ચીવટ રાખજો.ધર્મ તો રાખ્યો રહે.” આમ કેહતા ગામને ઝાંપે આવ્યાં.

          બરાબર ગાયોના ગાળા છૂટીયા ને સૂરજનારાયણે કોર કાઢી એવે ટાણે આઇ સુંદરબાઇ ‘જય અંબે’ કહીને ચિતા ઉપર બેઠાં.સૂરજ સામે હાથ જોડ્યા.ધી, નાળિયેર હોમાણાં.બધાને દૂર ખસી જવાનું કહીને અગ્ની પ્રગ્ટાવ્યો.ત્યાં ઘીના ઘાડવા લઇને બખરલા ગામેથી વૈદ ખૂંટી આવી પોંહચ્યો.

આઇ બોલ્યાઃ “આવી પોંહચ્યો ને ભાઇ?”

         ‘હા, માડી ! ‘ કેહતાં વૈદે સામે હાથ જોડયાં. કાંઇ બોલી શકતો નથી, હદય ભરાઇ ગયું છે.

        ‘ બાપ ! આયાં નજીક આવ્ય.’ આઇએ કહ્યુઃ ‘ભાઇ, આ ગામનું તોરણ તારે બાંધવાનું છે.તારો પરિવાર ખૂબ પાંગરશે, સુખી થાશે, મારગ મૂકશો નહિ, ગરીબોને કોચવશો નહિ.’ આમ ભલામણ કરી આઘો ખસી જવાનું કહ્યું. વૈદ દૂર ખસ્યો, ત્યાં અગ્નીએ સ્વરૂપ બદલાવ્યું.શીખો નીક્ળવા લાગી.આઇ ‘જય અંબે, જય અંબે’ એવા ઉચ્ચાર કરવા લાગ્યાં.

           દીકરી સતબાઇને થયું કે કાયમ ખોળામાં બેસાડી માથું ઓળી મીંડલા લઇ દસેય આંગળીના ટચાકાં ફોડનારી જનેતા મારી માં આજ મને કોના વસુ મૂકી જાય છે?
             
       સતબાઇએ દોટ દીધીઃ ‘એ મા, મા, મા, બળતી જવાળામાં જઇને આઇના ખોળામાં  બેસી ગઇ.

ઉમર વરસાં આઠ બાળા જે સતબાય;
ચોપેથી કાટે ચડી મા ભેળી મહામાય.

              થોડી વારમાં મા-દીકરીના દેહ બળીને ખાખ થયા.કુટુંબીજન વાની પૂજીને હાલી નીક્ળ્યા.અખાત્રીજ જેવા સપરમાં દિવસે આખું ગામ સૂનકાર થઇ ગયું.સાંજ સુધી એક માણસ બહાર નીક્ળ્યું નહિ.ચારણ કુટુંબે આજે બીજી લાંઘણ ખેંચી. છોકરાને ધાવણ અને ઢોરને નીરણ-પાણી બંધ છે.

            સાંજે બધા મેર ભેળા થયા કે ગામના ઝાંપામાં ચારણ્ય બળી મૂઇ એટલે એ ઝાંપો હવે ગોઝારો થયો.માટે એ બંધ કરીને ગામની દખણાદી બાજુ ઝાંપો પાડીએ.એ ઝાંપે હાલતાં-ચાલતાં બધાના મન કોચવાશે.આઇનો અગનકાટ નજર સામે તાજો થયા કરશે ગામનાં માણસો સંમત થયા.

                  થોર કાપતાં કાપતાં કોઇનો ધા બોધરાના દીકરાને વાગી ગયો ને બોધરે જીભને વેહતી મૂકી છે. સામે મેરના દીકરા છે.એ કાંઇ બોધરાથી ગાજ્યાં જાય એમ નથી.માંડ્યા પક્ષી ખેંચવા ને અંદરોઅંદર તકરાર જામી.પછી તો દ્યો દ્યો બીજીવાત નહીં.આ બધું પાપ બોધરાનું છે, એને તો ટૂંકો કરો.માંડ્યા કુહાડીઓ ઝીંક્વા.સામ સામા અરધો અરધ પક્ષ પડી ગયા.હથિયાર કોઇને લેવા જવું પડે તેમ ન હતું.માંડ્યા સોથ વારવા.ખરેખર જાદવાસ્થળી જામી.બોપરટાણું થયું ત્યાં મેરના માણસો કપાઇ મૂઆ.

ઝાંપે બધા ઝાખિયું, ખારે ખપી ગયા;
રોવા રહિયું ના, ચોતા જેટલું છોલરું.

         આઇનો કોપ માની ગામની બાઇઓ,ભાઇઓ સૌ સૌનાં છોકરાંછૈયા લઇને માવતર-મોસાળે ભાગી છૂટ્યાં.છત્રાવિયાનું એક છોકરું ગામમાં મળે નહિ.

           છ-આઠ મહિને વૈદ ખૂંટીએ આવીને ગામનું નવું તોરણ બાંધ્યું.તેના ભેળા બે દીકરા આવ્યા, વાધો ને ભોજો.આત્યારે આ બેય ભાઇઓનો મોટો વિસ્તાર છે.ભોજાના ભોજાણી અને વાઘાના વાઘાણી આવી બે પાંખી છે.છસોથી સાતસો માણસની એકજ કુટુંબની વસ્તી છે.
               આઇએ જે ઠેકાણે સત લીધું ત્યાં પાણાનું ઘોલકું છે.થોડે છેટે આઇની દેરી છે.દેરી પાસે દીકરી સતબાઇનો પાળીયો છે.નવરાત્રીમાં ગામ તરફથી હવન થાય છે. સવંત ૧૬૯૫ના વૈશાખ સુદ ત્રીજને શુક્ર્વારના રોજ સુંદરબાઇ આઇએ સત લીધું. જેને આશરે ૩૭૮ વર્ષ જેટલો સમય થયો. આ પ્રસંગની નોંધ ભાણવડ પાસે આંબલિયારા ગામનાં ચારણોના બારોટના ચોપડામાં લખેલી છે.

સવંત સોળપંચાવન વદાં માસ  વૈશાખ,
સત લીધુ તે ચારણી સુંદરબાઈ સમરાથ.

પખ ઉજ્જવળ ત્રુતિયાં તીથિ, વળતો શુક્રવાર,
ચડી કાટ તું ચારણી, આઈ સુંદર અવતાર.

અવતાર  અંબા બહુચરી, કે ખોડલી તું ખૂબડી ,
મોણીઆની માત નાગલ, માત ભીને વરવડી.

ત્રિશુલ હાથાં આડય, ભાલે રંગ ગૂંઢે લોબડી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

મત કમત બેઠી કાંધ માથે, ભાન સઘડી ભુલીયા,
બોલી કથોરા વેણ કડવા, બાઈ કાળજ બાળીયા.

મહામાય  મતીયા ફેર મેહરે, કોચવી બહુ કળકળી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.!

બેફામ  યાતુધાના ફરતા,વણય કારણ વીફરી,
હેરાન કરતા પાપ હાથે, કંઈક તે અધરમ કરી.

અસરાંણ ના ઉત્પાત દેખી, હાક મારી હૂકળી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

જાપે બરાબર જૂદ્ધ જામ્યું, મામલોં  એવો મચ્યો,
ખપીયા ઘડીકમાં જંગ ખેલી, પચા ઉપર પાંચસો.

છતરાવિયા ચડી ચોંટ લીધા, વાર પલમાં વરવડી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

📌 લેખકઃ
પીંગળશીભાઇ.મેધાણંદભાઇ.ગઢવી
📌 પ્રેષિત-ટાઇપઃ
મયુર સિધ્ધપુરા-જામનગર

જાણો લાઠી સ્ટેટ ની ખાનદાની વાતો

Standard

રાજકોટના રાજવી લાખાજીરાજ અને લાઠીના રાજવી સુરસિંહજી ગોહિલ – કલાપી વચ્ચે પારિવારિક સંબંધો રહ્યા છે, રાજકોટના પ્રજા વત્સલ રાજવી શ્રી, લાખાજીરાજના ધર્મપત્ની એટલે રાણી સાહેબા રમણીકકુંવરબા, એટલે કલાપી સાહેબના એક માત્ર દીકરી, તેમની સ્મૃતિમાં આજે પણ રમણીકકુંવરબા કન્યા વિદ્યાલય રાજકોટમાં ઉભું છે. અને બીજી સ્મૃતિ વિશેષ, લાઠીના મૃદુકવિ શ્રી ધૈર્યચન્દ્ર બુદ્ધની સ્મૃતિમાં એક રાજમાર્ગ પણ છે. 
લાઠીના રાજવી કવિ કલાપી માત્ર 26- વર્ષની ભરયુવાનીમાં દેહ-છોડી ગયા, તેમના સ્નેહરાજ્ઞી એટલે સુમરી-રોહા કચ્છના રાજવી શ્રી વેરીસાલજીના દીકરી રાજબા રમાબાની કુંખે જન્મેલા દીકરી તે રમણીકકુંવરબા. લાખાજીરાજના લગ્ન લેવાયા ત્યારે કલાપીના વિધવા રમાબાએ દીકરીના લગ્નમાં કોઈ કચાશ ના રહે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખ્યું હતું, લગ્ન સમયે આજુબાજુના તમામ રજવાડાના રાજવીઓ વિન્ટેજ કારોના કાફલા સાથે લાઠી પહોંચેલા મહેમાનો માટે, દરબારગઢ ઉપરાંત બીજા મકાનો અને તંબુ ખાનામાંથી તંબુ કાઢી ઉતારા તયાર કાર્ય હતા, રાજકોટથી ખુબજ મોટીજાન લાઠીગામ પહોચી ત્યારે, લાઠીના તમામ નગરજનો સ્વયંભુ સેવાદારી, અને આગતા સ્વાગતામાં જોડાયા હતા, જે લાઠીના રાજવી પરિવાર તરફનો પોતાનો પ્રેમ પ્રગટ કરે છે

.

એ જમાનામાં શાહી રીત – રીવાજ મુજબ રાજવી પરિવારે ખુબજ મોટો અને ગજા બહારનો કરિયાવર કર્યો હતો, આ જાન ત્યારે લાઠીમાં એક અઠવાડિયા સુધી રોકાયેલ હતી અને સમસ્ત-લાઠી નગરજનો એ આ લગ્ન-ઉત્સવને મ્હાણ્યો હતો.

ઈ.સ. 1870 માં રાજકોટમાં કાઠીયાવાડ સમસ્ત રાજવી પરિવારોએ, પોતાના રાજકુમારો માટે સ્કુલ-કોલેજનું નિર્માણ કાર્ય આરંભ્યું ત્યારે નાના-મોટા તમામ રજવાડાએ પોતાનું યોગદાન આપ્યું ત્યારે, લાઠી જેવા નાનકડા અને આર્થિક દ્રષ્ટિએ ચોથા દરજ્જાના સ્ટેટ એ પણ એ જમાનામાં રૂપિયા 2000/- રોકડા અને દસ- ગાડા ઘઉં-બાજરાનું અનુદાન આપેલું, અત્યારે હવે આ કોલેજમાં દરેક રાજવીની એક સ્કોલરશીપ -સીટ છે તેમ લાઠીની પણ એક સીટ છે, અને લાઠી પણ ”રાજકુમાર કોલેજના ફાઉન્ડર મેમ્બર છે, એ સ્કોલર-શીપના લાભ સાથે લાઠીના કેટ-કેટલા વિદ્યાર્થી ક્યાં સુધી પહોચ્યા તેની વાત ફરી ક્યારેક કરીશું.
રાજકુમાર કોલેજનું બાંધ-કામ થયું તે વખતે કલાપીના મોટાભાઈ, શ્રી ભાવસિંહજી લાઠીના રાજા હતા, અને કલાપીના નાના કુંવર શ્રી જોરાવરસિંહજી એ રાજકોટ રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી તેજ સંસ્થામાં વિંગ-માસ્ટર તરીકે સેવા આપેલ, અને અત્યાર સુધીમાં લાઠીની સાત-પેઢી રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ કરી ચુકી છે, રાજકોટ સ્ટેટ કોઈ પણ રમત-ગમતનું આયોજન કરતુ ત્યારે લાઠીની ક્રિકેટ ટીમ, હોકીટીમ તેમજ ઘોડાની રેસ માટે લાઠીથી ચુનિંદા ખેલાડીઓ રમવા માટે આવતા, કલાપીજીના પ્ર-પૌત્ર અને ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રહલાદ્સિંહજી (રાજહંસ) સારા સાહિત્યકાર અને પોલો ના અચ્છા ખેલાડી પણ હતા, તેમજ તેમના અંગત મિત્ર વાંકાનેરના મહારાજા પ્રતાપસિંહજી સાથે તેઓ કાર રેસ પણ કરતા.
રાજકોટના રાજવી ધર્મેન્દ્રસિંહજીના શાસન-કાળમાં ‘મહાત્મા ગાંધી ‘ આઝાદીની ચળવળના ભાગરૂપે ઉપવાસ પર બેસેલા, પૂજ્ય બાપુના ટેકામાં રાજકોટના તમામ નગર-જનોએ સ્વયંભુ પોત-પોતાના ઘરની લાઈટ બંધ રાખેલી, આખા શહેરમાં અંધારું રહેતું, અને રાજવી પેલેસમાં ઝાકમઝોળ અંજવાળું રહેતું, આ ઘટના પૂજ્ય બાપુ માટે અપમાન જનક લાગતા લાઠી ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રહલાદસિંહજી નાં સાહિત્યકાર-મિત્રો શ્રી કનૈયાલાલ મુનશી, શ્રી ચં.ચી. મહેતા, ડો જીવરાજ મહેતા વિગેરેની વિનંતીને માન આપી લાઠી ઠાકોરસાહેબ ધર્મેન્દ્રસિંહજી ને સમજાવવા ગયા હતા, ખુબ દબાણ ઉભું કરીને ભાણુભાને મનાવી ને પૂજ્ય ગાંધી બાપુને પારણા કરાવ્યા હતા, તે સમયે રાજકોટના દિવાનની ઈચ્છા ખરી કે ઉપવાસ લાંબા ચાલે અને પૂજ્ય બાપુને કંઈ થઈ જાય અને રાજકોટ મોટું યાત્રાધામ બની જાય.
રાજકોટમાં કાશી-વિશ્વ નાથ મંદિર પાસે ચાર-પાંચ હજારવારના કમ્પાઉડ વાળો લાઠીનો ઉતારો હતો, જે લાઠીના અમલદારો અને પ્રજાજનો દવા-દારુ કરાવવા આવતા તે માટે જ વપરાતો, આઝાદી સમયે લાઠી ઠાકોર સાહેબ શ્રી પ્રહલાદસિંહજી પ્રતાપસિંહજી ગોહિલે સૌરાષ્ટ્ર સરકારને લાઠીનો ઉતારો આપી દીધો, જ્યાં પછી સૌરાષ્ટ્ર હાઈસ્કુલનું નિર્માણ થયું, લાઠીને બે-ખુબ બાહોશ દીવાન મળેલા શ્રી બી.એમ બુચ અને શ્રી ડી એમ બુચ તેમાં પણ શ્રી ડી એમ બુચ તો આઝાદી પછી સૌરાષ્ટ્રનાસૌ પ્રથમ મુખ્ય-સચિવ બનેલા.
તમામ-માહિતી શ્રી, કીર્તીકુમારસિંહજી પ્રહલાદ્સિંહજી ગોહિલ, નેક નામદાર ઠાકોર સાહેબ ઓફ લાઠી.
સવિશેષ પરિચય

ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી, ‘કલાપી’ (૨૬-૧-૧૮૭૪, ૯-૬-૧૯૦૦) :

કવિ, પ્રવાસલેખક.

જન્મ લાઠી (જિ.અમરેલી)ના રાજકુટુંબમાં.

૧૮૮૨ થી ૧૮૯૦ સુધી રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ, જે આંખોની તકલીફ, રાજ્કીય ખટપટો ને કૌટુંબિક કલશોને કારણે એ વખતના અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણ આગળ અટક્યું. દરમિયાન ૧૮૮૯ માં રોહા (કચ્છ)નાં રાજબા (રમા) તથા કોટડા સાંગાણીનાં આનંદીબા સાથે લગ્ન. પિતા અને મોટાભાઈના અવસાનથી સગીર વયે જ ગાદીવારસ ઠરેલા એમને ૧૮૯૫ માં લાઠી સંસ્થાનનું રાજપદ સોંપાયું. રમા સાથે આવેલી ખવાસ જાતિની દાસી મોંઘી (પછીથી શોભના) પર ઢળેલી વત્સલતા એને કેળવવા જતાં સધાયેલી નિકટતાને કારણે ગાઢ પ્રીતિમાં પરિણમી અને એમના આંતરબાહ્ય જીવનમાં ખળભળાટ મચી ગયો. ઘણા સાંસારિક, માનસિક, વૈચારિક સંઘર્ષોને અંતે એમણે ૧૯૮૯ માં શોભના સાથે લગ્ન કર્યું. ઋજુ અને સંવેદનશીલ પ્રકૃતિના આ કવિ પ્રાપ્ત રાજધર્મ બજાવવા છતાં રાજસત્તા અને રાજકાર્યમાં પોતાની જાતને ગોઠવી ન શક્યા. છેવટે ગાદીત્યાગનો દ્રઢ નિર્ધાર કરી ચૂકેલા કલાપીનું છપ્પનિયા દુકાળ વખતે લાઠીમાં અવસાન થયું…

ભીંતડિયું કેવી તમે ભાઇગશાળી . . . ~~- કવિ દાદ

Standard

ભીંતડિયું કેવી તમે ભાઇગશાળી,
ગાર્યું કરે ગોરા હાથવાળી;
ગોપીયું ચીતરી, કાનુડો ચીતર્યો,
ચીતર્યા ગોપ ને ગોવાળી……ભીંતડિયું …

ખરબચડા જેવી તું ઊભી’તી ખોરડે,
અટૂલી ને ઓશિયાળી;
ચૂડિયુંવાળા હાથે છંદાણી તું,
સુખણી થઇ ગઇ સુંવાળી……ભીંતડિયું …

ઘૂંઘટામાંથી બા’રે મોઢાં ન કાઢતી,
ન પેનીયું કોઇએ નિહાળી;
પદમણી તારી દેયું પંપાળે,
હેમ સરીખા હાથવાળી……ભીંતડિયું …

ધોળી તે ધૂળના છાંટા ઊડ્યા જાણે,
તારલે રાત્ય અજવાળી;
ચાંદની જેમ તને ચારે દશ્યુંએ,
ઓળીપો કરીને ઉજાળી……ભીંતડિયું …

પસીનો લૂછતાં ઓઢણી પડી ગઇ,
લજવાણી લાજાળી;
ભાવ ભરેલી એ દેહમાં ભાળી તેં,
રેખાઉં હરિયાળી……ભીંતડિયું …

‘દાદ’ કરમની દીવાલ ઊઘડી,
કોણે નમાવી ડાળી;
જડે ચેતનના પ્રતિબિંબ ઝીલ્યાં ઇ,
વાત્યું છે વીગતાળી…
ભીંતડિયું કેવી તમે ભાઇગશાળી
ગાર્યું કરે ગોરા હાથવાળી….

લંગડી જિંદગી

Standard

લેખક – સુમંત રાવલ

મોટેભાગે લોકો તેની પીઠ પાછળ તેના નામને બદલે બીજો શબ્દ વાપરતા હતા : લંગડી ! તે જન્મજાત લંગડી હતી.. તેનો ડાબો પગ ઘૂંટીએથી વળેલો હતો.. તેનાં માબાપે આ ખોટ દૂર કરવા ખૂબ મહેનત કરી, પાણી જેમ પૈસો વેર્યો.. અમદાવાદના હાડકાના ખાસ ડૉક્ટર પાસે લઈ ગયા, પણ ડૉક્ટરે લાચાર બની બંને હાથ ઊંચા કરી દીધા : ઑપરેશનથી કંઈ ફાયદો નહીં થાય, ઊલટાનું નુકસાન થશે. એક વૈદરાજે ઘૂંટી પર માલિશ કરવાનું તેલ આપ્યું, દિવસમાં ચાર વખત માલિશ કરવાનું હતું. તેલની તીવ્ર ગંધ માથું ફાડી નાખતી હતી, છતાં તેની માએ દિવસમાં ચાર વખત પોતાની અપંગ દીકરીના પગે માલિશ કર્યું, છ મહિનાનો પ્રયોગ હતો.. દીકરીના પગની ખોડ દૂર ન થઈ પણ તેની માને માથાના દુખાવાની બીમારી લાગુ પડી ગઈ. ગંધીલી વાસને લીધે તેનું માથું ભમી ગયું.

તેનું નામ મીના હતું, પણ પરિવારના લોકો જ મીના કહીને બોલાવતા હતા. અજાણ્યા લોકો તો તેના ઉપનામનો ઉપયોગ કરતા હતા. કોણ પેલી લંગડી વિષે વાત કરો છો.. કોઈક તો નામ પાછળ ઉપનામનું પૂછડું લગાવી દેતું હતું : મીના લંગડી !

તે શાળામાં દાખલ થઈ. ગામથી સ્કૂલ એક કિલોમીટર દૂર હતી. તે ખભે દફતર લટકાવી ધીમે ધીમે ચાલતાં સ્કૂલે જતી, તેનાં માબાપે ટ્રાયસિકલ અપાવવાની વાત કરી પણ તે ચિડાઈ ગઈ.. ના ટ્રાયસિકલ પર બેઠા બેઠા હું ભદ્દી થઈ જઈશ, ચાલવાની કસરત થાય છે તે બંધ થઈ જશે.. તેનાં માબાપે તેની વાત માની લીધી. મીના કેટલી ડાહી છે. પોતાના શરીરની કેટલી ચિંતા કરે છે.. બે ચોપડી ભણશે એટલે નોકરી મળી જશે અને નોકરી મળી જશે તો આછુંપાતળું ઠેકાણું મળીજશે.. દરેક માબાપને પોતાની દીકરી ઘરેબારે થાય તેની ચિંતા સતાવતી હોય છે.. એ રીતે મીનાનાં માબાપ પણ મીનાની ચિંતા કરતાં હતાં.

પણ મીના ભણવામાં અવ્વલ હતી. સાતમા ધોરણ સુધી પરીક્ષામાં તે મોખરે રહી હતી. રોજ ચાલીને સ્કૂલે જતી, એટલે તેનો લંઘાતો પગ સુધરતો જતો હતો. શરીરનું વજન ન વધે તેની ખાસ કાળજી રાખતી હતી. ભણવામાં હોશિયાર હોવાથી તેનું માન સ્કૂલમાં વધી ગયું. બધા તેને મીનાબહેન કહીને બોલાવતા હતા.. સોળ વરસની ઉંમરે તો તે હાઈસ્કૂલમાં આવી ગઈ. પણ અફસોસ, માધપુર જેવા ગામમાં હાઈસ્કૂલ નહોતી, રાણીંગપુર ગામે સ્કૂલ હતી, ત્યાં જવા માટે મીનાએ સવારમાં નવની બસ પકડવી પડતી હતી. પ્રતાપપુરથી બસ આવતી અને રાણીંગપુર સુધી જતી હતી. મીના વહેલી જાગી જતી. ન્હાઈ ધોઈ તૈયાર થતી ત્યાં મા ટિફિન તૈયાર કરી દેતી… બસસ્ટેશન દૂર હતું એટલે દફતરનો થેલો ખભે ભેરવી, અંદર ટિફિન મૂકી તે ધીમે ધીમે ચાલતાં બસ સ્ટેશને પહોંચી જતી. ક્યારેક તેના બાપા પણ તેને બસસ્ટેશને મૂકવા આવતા.. બસનો કંડક્ટર ચંદુ મહેતા ઘણો માયાળુ હતો.

ચંદુ મહેતાનો રૂટ હતો પ્રાતપપુરથી રાણીંગપુર ! ચંદુ મહેતા પણ વહેલો જાગી જતો.. તેની પત્ની રમા ચા બનાવતી ત્યાં એ ન્હાઈ લેતો. ધૂપદીપ કરતો, ચા પીતો.. અને સીધો એસટી ડેપોએ પહોંચી જતો. ત્યાં બસનો ડ્રાઈવર રઘુનાથ આવી જતો. તે આઠ વાગે બસને પ્લેટફૉર્મ પર ગોઠવતો. બસના કાચ પર બોર્ડ ચાડવતો : પ્રતાપપુરથી રાણીંગપુર !

માધાપુર આવતું ત્યારે એક બુઝર્ગ પોતાની જુવાન દીકરીને મૂકવા આવતા હતા, દીકરીનો ડાબો પગ લંઘાતો હતો, ઘૂંટીએથી વળેલો હતો, એ પગને ફિટ થાય તેવા વળેલા બૂટને પગથિયાં પર ગોઠવતાં તે ધીમે ધીમે ચડતી હતી, ચંદુ મહેતા તેનો હાથ પકડીને ટેકો આપતો, ત્યારે છોકરી સ્મિત કરીને કહેતી, ‘થૅક્યૂ સર !’ ચંદુ મહેતાને સર કહીને બોલાવનારી આ પહેલી છોકરી હતી.. જોકે તે સ્કૂલ યુનિફૉર્મમાં વધુ સુંદર લાગતી હતી. બ્લૂ લૉંગ ફ્રૉક અને ખભા પર દફતર, પગમાં બૂટ મોજા.. પેલો આધેડ બાપ પણ ભલામણ કરવાનું ચૂકતો નહોતો : ‘માસ્તર સાહેબ.. મારી મીનાને સાચવીને રાણીંગપુર ઉતારી દેજો.’

‘ચિંતા ન કરતા વડીલ !’ ચંદુ મહેતા કહેતો ત્યારે પેલા આધેડને સંતોષ થતો..

‘મીનાબહેન આ લેડીઝ સીટ પર બેસો ! તમારા માટે અનામત રાખી છે..’

ચંદુ મહેતા પણ મીનાને મીનાબહેન કહીને સંબોધન કરતો તે મીનાને ગમતું. બસ દોડવા લાગતી.. અને ચંદુ મહેતા ટિકિટ કાપવા લાગતો.. મીના પોતાનો પાસ કાઢી બાતાવતી. એક પછી એક સ્ટૅન્ડ આવતાં જતાં, ચંદુ મહેતા પણ મીનાની બાજુની ખાલી સીટ પર મહિલા જ બેસે તેની કાળેજી લેતો. કારણ કે આજકાલ છેડતીના કિસ્સાનું પ્રમાણ વધી ગયું હતું.

એક વાર તેણે મીનાને કહ્યું : ‘મને સરબર નહીં કહેવાનું.. મારું નામ ચંદુ છે, ચંદુભાઈ કહેશો તો ય ચાલશે.’

‘હવેથી ચંદુભાઈ કહીશ..’ તેણે કહ્યું અને હસી પડી. તેનું હસવું પણ સુંદર હતું. ધીમે ધીમે પરિચય વધતો ગયો.. તેના દફતર પર લખ્યું હતું એમ.કે.રાઠોડ.. ચંદુએ પૂછ્યું : એમ કે રાઠોડ એટલે ? મીના કાલિદાસ રાઠોડ ! તેણે જવાબ આપ્યો.

ઘણી વાર આખી બસ ભરેલી હોય, કોઈ સીટ ખાલી ન હોય, મુસાફરો પણ એંગલ પકડી ઊભા હોય ત્યારે ચંદુ મહેતા ઊભો થઈ જતો અને મીનાને પોતાની કંડક્ટરની સીટ પર બેસાડતો. મીના આનાકાની કરતી, પણ ચંદુ પરાણે બેસાડતો. તે આભારવશ નજરે તાકી રહેતી.

જોતજોતામાં ત્રણ વરસ પસાર થઈ ગયાં.. મીના મૅટ્રિકમાં આવી ગઈ. પરીક્ષા નજીક હતી એટલે તે બસમાં જ ચોપડી ખોલી વાંચવા લાગતી તે કહેતી કે અભણ અને આંધળા બેઉ બરાબર.. અમારા ઘરમાં બધાં અભણ છે, ફક્ત મારા બાપુ થોડું ઘણું લખી વાંચી શકે છે.. એટલે મારે ખૂબ ભણવું છે અને કૈંક કરી બતાવવું છે. તન ભલે અપંગ રહ્યું, પણ મન મજબૂત છે. મગજ બહુ દોડે છે.

મને ખબર છે.. ચંદુ મહેતા કહેતો..

મીના બસમાંથી ઊતરતી અને લંઘાતી ચાલતી ત્યારે જુવાનિયા હસતા અને ચંદુ મહેતા ચિડાઈ જતો : તમારા ઘરમાં કોઈ લૂલુ લંગડું નથી ?

ના.. એક છોકરો કહેતો.

તો ભગવાન પેદા કરશે એટલે તનેય ખબર પડશે.

ચંદુ મહેતા મીનાના બૂટના આકારને જોતો અને એક સવાલ તેના હોઠ પર આવી જતો પણ હોઠ ફફડીને રહી જતા, સવાલ પૂછવાની હિંમત નહોતી ચાલતી, છેવટે એક વાર લાગ જોઈ સાહસ કરી દીધું : મીનાબેન ! આ તમાર પગના ખાસ પ્રકારના બૂટ કોણ બનાવી આપે છે ? ‘અમારા ગામનો બચૂ મોચી.. એ મોટો કારીગર છે. પહેલાં તે ભીની માટીવાળા કૂંડામાં મારો પગ ખૂંચાડે છે પછી હું પગ બહાર કાઢું એટલે એ માટીમાં મારા પગનું ચિહ્ન ઊપસી આવે છે. માટી સુકાય એટલે તેનું માપ લઈ ચામડું ગોઠવી વાંકોચૂકો બૂટ તૈયાર કરી આપે છે.. પહેલાં હું ચંપલ પહેરતી પણ એ પગમાંથી નીકળી જતાં પણ આ બૂટ ફિટ આવી જાય છે, પગની ચામડી છોલાતી નથી..’ એટલું કહી તે એસટી સ્ટૅન્ડના ખાલી બાંકડે બેસી જતી અને દોરી છોડી બૂટ બહાર કાઢીને ચંદુ મહેતાને બતાવતી.. ચંદુ મહેતા એ બૂટ હાથમાં પકડીને ગોળ ગોળ ઘુમાવતો અને આશ્ચર્ય મિશ્રિત નજરે જોયા કરતો : કમાલનો કારીગર કહેવાય.. પછી તેની નજર મીનાના મોજાવાળા પગ પર પડતી, મીના મોજુંય કાઢી નાખતી.. અને ચંદુ મહેતાના મોંમાંથી અરેરાટી નીકળી જતી.. કુદરતનો આ તે કેવો કોપ.. પગ પાનીએથી ત્રાંસો વળેલો હતો ! અને માંસ સુકાઈ ગયું હતું.

તેણે લાચાર નજરે જોતાં કહ્યું કે ઑપરેશનથી પણ કાંઈ ફેર પડે તેમ નથી, પગમાં હાડકાં જ નથી, નર્યું માંસ છે !

ચંદુ મહેતાનું હૃદય ભરાઈ આવ્યું, તે દિવસે તે પોતાનું ટિફિન પણ ન જમી શક્યો.

ત્યાં અચાનક ચંદુ મહેતાની ડ્યૂટીનો રૂટ બદલાઈ ગયો, નવા બદલાઈને આવેલા ડીપો મૅનેજરે ચંદુ મહેતાને નાઈટ ડ્યૂટી આપી દીધી. ડીપો મૅનેજર બહુ કડક હતો. નવો રૂટ પ્રતાપપુરથી પેથાપુર હતો, રસ્તો કાચો હતો અને ધૂળ બહુ ઊડતી હતી.. બપોરે પ્રતાપપુરથી નીકળી રાતે પેથાપુર પહોંચવાનું અને ત્યાં નાઈટહોલ્ટ કરી સવારે ડાઉન થવાનું ! બસમાં પ્રાતઃક્રિયા પતાવી, ગલ્લે ચા પીને આઠ વાગે બસ ઉપાડતા.

ક્યારેક બસમાં બેઠા બેઠા ચંદુ મહેતા વિચારતો કે મીનાનું શું થયું હશે ? બસની મુસાફરી પણ જીવનની મુસાફરી જેવી હોય છે, માયા બંધાય અને માયા તૂટી જાય. પંખીનો માળો હતો ! પંખી માળામાં બેસતાં અને ઊડી જતાં હતાં. મીના યાદ આવતી એટલે ચંદુનો જીવ બળતો.. બિચારી અપંગ છોકરી ભણી ઊતરી હશે કે પછી પરણી ગઈ હશે.. ક્યારેક એ રૂટના કંડક્ટરને પૂછપરછ કરતો પણ કંડક્ટર ઉડાઉ જવાબ આપી દેતો – લૂલા લંગડા, આંધળા બહેરા ઘણાય ચડે છે.. આંઈ કોણ ધ્યાન રાખે છે !

ચંદુ મહેતાની નોકરી પૂરી થવા આવી. રમાએ દીકરીના હાથ પીળા કરી દીધા અને દીકરો નોકરી મળતાં અમદાવાદ ચાલ્યો ગયો, ફરી બંને એકલાં થઈ ગયાં. ચંદુ મહેતા નિવૃત્ત થઈ ગયો હતો, બાંસઠ વરસ થઈ ગયાં હતાં, એટલે શારીરિક રીતે પણ અશક્ત થઈ ગયો હતો.. પતિપત્ની બંને ઘરડાં થઈ ગયાં હતાં, સાજાં માંદાં રહેતાં હતાં ! હરદ્વારની જાત્રાએ પણ જઈ આવ્યાં હતાં. થોડી ઘણી મૂડી હતી તે મકાનના સમારકામમાં વપરાઈ ગઈ હતી.. એસટી તરફથી પેન્શન મળતું નહોતું, છતાં અમદાવાદથી તેનો દીકરો મહિને ખાધાખરચીની રકમ મોકલતો હતો એટલે ગાડું ગબડતું હતું. !

તેની સાથે નોકરી કરનારમાં એક રઘુનાથ રામાનૂજ હયાત હતો. તેની સાથે ફોન પર વાત થતી હતી.. તે તંદુરસ્ત હતો, પણ ત્યાં એક વાર તેની પત્નીએ ફોન પર માઠા સમાચાર આપ્યા : રઘુનાથને હાર્ટઍટેક આવી ગયો હતો અને રામશરણ થઈ ગયો હતો ! ચંદુ મહેતાનો એક મિત્રનો નાતો પણ તૂટી ગયો. રઘુનાથ બસનું સ્ટિયરિંગ હાથમાં પકડી સીટ પર બિરાજમાન થતો ત્યારે ચંદુ મહેતા કહેતો હવે નિરાંત થઈ ગઈ.. મારા રથના સારથિ કિશન ભગવાન આવી ગયા ! પણ કિશન ભગવાન બસ નહીં આખા સંસારને છોડીને ચાલ્યા ગયા હતા. દુઃખ એ વાતનું હતું કે રઘુનાથને સંતાન નહોતું, તેની ઘરવાળી ઈન્દુમતી એકલી પડી ગઈ. બંને મોટા શહેરમાં રહેતા હતા. સરસ મકાન પણ બનાવ્યું હતું.

ચંદુ મહેતા અને રમા મહેતા રઘુનાથના ઘરે મળવા ગયાં. ઈન્દુમતી તો ચંદુ મહેતાને વળગી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડી.. ચંદુ ગળગળો થઈ ગયો, માંડ બોલી શક્યો : ‘ભગવાનના હાથની વાત છે.. જીવન એ જ આપે છે.. અને જીવન એ જ લઈ લે છે..’ ઈન્દુમતીના પિયરમાંથી તેનાં ભાઈબહેનો આવ્યાં હતાં. એ બધાંના આગ્રહને કારણે બારમા સુધી રોકાઈ જવું પડ્યું, બધી વિધિ એ લોકોએ ચંદુ મહેતા પાસે કરાવી. ચંદુ પાસે કાગવાસ નંખાવી.. હાથમાં ખીર પૂરીનો વાટકો અને બીજાહાથમાં પાણીનો લોટો લઈ તે સીડી મારફત અગાસીમાં જતો હતો, ત્યાં પગ લપસ્યો. અને ધડામ્‍ કરતો જમીન પર અપટકાયો.. સદ્‍નસીબે માથું બચી ગયું પણ ડાબા પગનો ઢીંચણ ભાંગી ગયો.. તેણે ચીસ નાખી પછી પીડાને લીધે બેહોશ જેવો થઈ ગયો.

નજીકમાં જ ‘અસ્થિસર્જન’ નામની હૉસ્પિટલમાં એમને લઈ ગયા. કેસ કાઢાવ્યો : નામ : ચંદુલાલ શિવલાલ મહેતા ઉંમર : ૬૨ વર્ષ ધંધો : એસ ટી કંડક્ટરમાંથી નિવૃત્ત. એક્સ-રે કઢાવવો પડ્યો / ઍક્સ-રૅ સાથે ફાઈલ તૈયાર થઈને ઍર્થોપેડિક સર્જન પાસે ગઈ.. સર્જને કહ્યું : ઈમરજન્સી કેસ છે.. તાત્કાલિક મેજર ઑપરેશન કરવું પડશે.. લોહીની વ્યવસ્થા કરો..

ચંદુ મહેતાની પત્ની ચિંતામાં પડી ગઈ અજાણ્યું શહેર.. ખિસ્સામાં પૂરતી રકમ નથી અને સ્પેશલ રૂમનું બિલ, લોહીનું બિલ, ઑપરેશન બિલ, દવાનું બિલ.. તેનું દિલ ધડક્‍ ધડક્‍ થવા લાગ્યું. ઑપરેશન સફળતાપૂર્વક પૂરું થયું.. દોઢ કલાક ઑપરેશન ચાલ્યું.

ઓપરેશન પૂરું થયું એટલે ચંદુ મહેતાને ઈમરજન્સી વૉર્ડમાં ખસેડ્યો.. હજુ તે ભાનમાં આવ્યો નહોતો, ડાબા પગના ઢીંચણથી પિંડી સુધી પ્લાસ્ટર હતું, લોખંડના સ્ટૅન્ડ પર પગને સીધો ગોઠવ્યો હતો અને એડી નીચે વજન લટકાવ્યું હતું. ચંદુ મહેતા ચત્તો પાટ પડ્યો હતો, બૉટલ વડે સેલાઈન અને બ્લડ શરીરમાં દાખલ થતું હતું.. ધીમે ધીમે તે ભાનમાં આવી રહ્યો હતો, બંધ આંખો ખૂલતી નહોતી. એટલે જોઈ શકાતું નહોતું. ફક્ત કાન વડે સાંભળી શકાતું હતું, બે સ્ત્રીઓ વાતો કરતી હતી.. વાતોના ટોન ઉપરથી મહેતા સમજી ગયો એક લેડી ડૉક્ટર હતી અને બીજી નર્સ.. ‘મીસ શર્મા, આ પેશન્ટ મારા રિલેટીવ છે.. તેમને કંઈ તકલીફ ન પડે તેની કાળજી રાખજો..’ લેડી ડૉક્ટરનો અવાજ હતો..

‘યસ ડૉક્ટર..’ નર્સે બહુ શાંતિથી કહ્યું.. ‘મને ખબર છે ડૉક્ટર.. આપે કેસ પેપર પર જ લખી દીધું છે, નો ચાર્જ. સ્પેશ્યલ રૂમ ઍન્ડ સ્પેશ્ય ટ્રીટમેન્ટ..’

‘ધેર યુ આર !’ મહેતાએ કાન સરવા કર્યા, અવાજ પરિચિત ન લાગ્યો, મગજ પર ભીંસ દઈ યાદ કરવાની કોશિશ કરી, પણ કંઈ યાદ આવતું નહોતું, જરૂરી સૂચના આપી લેડી ડૉક્ટર ચાલતાં થયાં.. ચંદુ મહેતાએ બળપૂર્વક આંખો ખોલી, કોણ હશે આ પોતાના રિલેટીવ ડૉક્ટર જેણે ચાર્જ લેવાનો ઈન્કાર કરી દીધો હતો..પેલી નર્સે મોં નજીક લાવતાં કહ્યું : વાઘેલા મૅડમનું ઑપરેશન ક્યારેય ફેલ જતું નથી.. મિસ્ટર મહેતા હવે તમે ચાલી નહીં પણ દોડી શકશો..

ચંદુ મહેતાએ મહામહેનતે આંખો ખોલી તો નર્સનો ધૂંધળો ચહેરો નજરે પડ્યો. એસી રૂમમાં ઠંડક હતી અને કાચની બારીમાંથી ઝાંખા ઉજાસમાં ચાલી જતાં ડૉક્ટરની પીઠ અને પછી પગ પર નજર નાખી. તો ડાબા પગના બૂટનો વાંકોચૂકો આકાર નજરે પડ્યો.. ધીમે ધીમે લંઘાતા પગે શરીર લચકતું લચકતું પગલાં ભરી રહ્યું હતું !
(સમાપ્ત )

સાંગામાચી માથે બેસીને ડાકવાદન કરતા રાવળ-જોગીઓ

Standard

લોકજીવનનાં મોતી – જોરાવરસિંહ જાદવ

એમ કહેવાય છે કે ધરતીનું મંડાણ થયું તે દિ’થીશક્તિપૂજા થતી આવી છે. કણમાંથી મણ અનાજઆપનારી ધરતીમાં કોઈ શક્તિ છે. કોઈ વિલસતુંપરમ ચેતનતત્ત્વ છે તે અનેકવિધ સ્વરૃપે લોકજીવનઅને લોકધર્મ સાથે ઓતપ્રોત થઈ ગયું છે.શક્તિપૂજાનો એક ફંટાયેલો પ્રવાહ ધુણ્ય, ઓતાર,ફરુકો અને રાવળદેવના ડાક-ડમરું સાથે પરાપૂર્વથીજોડાયેલો જોવા મળે છે. નવરાત્રી પ્રસંગે એનુંમહત્ત્વ સવિશેષ જોવા મળે છે. વિશ્વનો સૌથીલાંબો ઉત્સવ એ આપણી નવરાત્રી છે.

આસો સુદ એકમથી ગુજરાતમાં અને દેશભરમાંઆરંભાય છે નવરાત્રીનો નવલો ઉત્સવ. ગામડાંઅને નગરજીવન રાસ-ગરબાની રમઝટથી ગુંજીઊઠે છે. ગ્રામપ્રજા શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવપૂર્વકનવરાત્રી ઊજવે છે. ઉગમણે સૂરજ તોરણ બાંધેછે. કુંવારકા કૂવે જઈ કોરા ઘડામાં પાણી ભરી લાવેછે. ઘરોઘર બાજોઠ સાથે ઘટ-ઘડાનું સ્થાપન કરીરામપાતર કે કુંડામાં માતાના જવારા વાવે છે.ભક્તો પોતાની કુળદેવીનો મઢ સુપેરે શણગારે છે.મઢે માતાનો માંડવો નંખાય છે. પહેલા નોરતેરાવળદેવ ઘરેઘરે અને માતાના મઢે ફરીને વિલંબિતઅને દ્રૂત ગતિમાં ડાક વગાડતો વગાડતો માતાજીનીરેગડી, આરાડી-આરણ્યું, હાલરુ અને ઝીલણિયાંગાય છે. આજે મારે નોરતાં, શક્તિપૂજા કેડાકવાદનની નહીં પણ ઘૂઘરિયાળી ડાક વગાડતારાવળદેવની દુનિયામાં ડોકિયું કરવું છે.

રાવળને નામે ઓળખાતી આ કોમ ગુજરાત અનેસૌરાષ્ટ્રના નાનામોટા દરેક સ્થળે જોવા મળે છે.તેઓ કહે છે કે ડાક વગાડવાનો અમારો વ્યવસાયઆદિઅનાદિકાળથી ચાલતો આવ્યો છે. ભૂવા-ભારાડીના સ્થાન હોય ત્યાં તેઓ વસતા આવ્યાછે. અભણ અને પછાત પ્રજા તેમનામાં અપારઆસ્થા ધરાવે છે, શિક્ષિત પ્રજાને આમાં કંઈ રસરહ્યો નથી એટલે ડાકવાદનનું મહત્ત્વ ઘટવાનેપરિણામે રાવળો અન્ય ધંધા તરફ વળવા માંડયાછે. કોઈ દોરડાં વણે છે. ઊંટ, અશ્વ કે બળદોનાશણગારો બનાવે છે. ખેતમજૂરી કે ગધેડાં રાખીમાલની હેરફેર કરતા થયા છે.

સૌરાષ્ટ્રમાં રાવળોની આઠેક શાખાઓ જોવા મળેછે. ડાકલિયા રાવળ, દેવમંગા પંચમિયા રાવળ,ભોમજોગી રાવળ, રાવળદેવ કે રખૈયા રાવળ,સોરઠિયા રાવલ, કચ્છી રાવળ, ઢાઢી રાવળ, ચુનારારાવળ, છાલકિયા રાવળ. આ સિવાય હળવદબાજુના બ્રાહ્મણોમાં રાવલ શાખ જોવા મળે છે.પણ તેમને આ રાવળ કોમ જોડે કોઈ નિસ્બત નથીએમ જ.મ. મલકાણ ‘સૌરાષ્ટ્રની પછાત કોમો’માંનોંધે છે. તેમના મંતવ્ય મુજબ રાવળ લોકોનાઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ અંગે કેટલીક માન્યતાઓજોવા મળે છે. તે મુજબ આ લોકો મૂળે પશુપત યાતો લકુલીશ સંપ્રદાયના છે. જો કે આ સંપ્રદાયો તોઆજે લુપ્ત થઈ ગયા છે. પરંતુ રાવળોમાં જે પાટબેસાડવાની વિધિ છે તે પાશુપતો અને લકુલીશસંપ્રદાયની પાટની વિધિને મળતી આવે છે. આવિધિ સાથે કામ-ઇચ્છા એક યા બીજી રીતેજોડાયેલી જોવા મળે છે. તેઓના કેટલાક મંત્રોમાંઆ વસ્તુ સ્પષ્ટ તરી આવે છે.

રાવળોની ઉત્પત્તિ અંગેની દંતકથાનું પગેરું ભગવાનશિવજી સુધી પહોંચે છે. કહેવાય છે કે એકવારભગવાન તપ કરવા બેઠા ત્યારે કામદેવે તેમાં વિક્ષેપનાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો. શિવજી ડગ્યા નહીં પણતેમના કપાળે પરસેવો વળી ગયો. તેને આંગળીથીલૂછતાં પરસેવાનું એક ટીપુ ધરતી પર પડયું. તેનુંઇંડું બંધાણું. પૃથ્વીને ખબર પડી કે શિવજી તપ કરેછે એટલે તેમણે ભગવાનની રક્ષા કરી. આઇંડામાંથી બાળકનું નિર્માણ થયું. પૃથ્વીએ એને મોટુંકરવા માંડયું. નારદજી દ્વારા શિવજીને ખબર પડી.શિવે આ પોતાના પુત્રને વધાવી લીધો. આ પુત્રનાવંશજો રાવળ જોગી તરીકે ઓળખાયા. એનેઆધાર આપતી સાખીઓ પણ સાંપડે છે.

આદ્ય શિવે ઉત્પન્ન કર્યો, જન્મજોગી જેહ;

માતા કહેવાય પૃથ્વી, જાણે રાવળદેવ

***

કુળદેવી છે જોગણી, મંદિર કૈલાશ ધામ,

સાંગામાચી બેસણાં, દેવે ધરિયા નામ.

***

રાવલ કેરા દીકરા, પૂંછે રહેલા ચાર,

સાત દ્વીપ, નવખંડમાં તેનો છે વિસ્તાર.

રાવળોની પેટા શાખાઓ જોઈએ તો ડાકલિયારાળળનો ધંધો ડાકલાં વગાડી માતાજીની આરણ્યું-રેગડી ગાવાનો છે. ધાર્મિક પ્રસંગે માતાના મઢે કેમાંડવે ડાકલાં વગાડવાનો તેમનો હક્ક ગણાય છે.નોરતાંમાં માતાના મઢે ભૂવા એક બે રાત ધૂણે છે તેદરમ્યાન રાવળો આખી રાત ડાકલાં વગાડે છે.એના બદલામાં એમને મહેનતાણું મળે છે. જેરાવળો કચ્છમાં જઈને વસ્યા તે કચ્છી રાવળકહેવાણા. તેઓની બોલી કચ્છી છે. તેઓ ફૂલગજરા ગુંથવાનો ધંધો કરે છે. કેટલાક રાવળોપોતાની જાતને ભોમ જોગી રાવળ તરીકેઓળખાવે છે. તેઓ પોતાને આ રાવળથી જુદાગણે છે. તેની વિશેષ માહિતી મળતી નથી.

રખૈયા એ વહીવંચા રાવળ છે. તેઓ જનોઈ ધારણકરે છે, અને બારોટની જેમ અમુક કોમોનીવંશાવળી રાખે છે. એમની વસતી ધ્રાંગધ્રા અનેહળવદ પંથકમાં વિશેષ જોવા મળે છે. તેમનીઉત્પત્તિ અંગેનો એક મત સૌરાષ્ટ્રની પછાત કોમોમાંઆ મુજબ મળે છે. આ લોકો મૂળે તો હળવદનાબ્રાહ્મણ રાવળ છે. આ કુળના કોઈ બ્રાહ્મણચારણને ત્યાં લગ્નમાં ગયેલ. ત્યાં ભૂલથી કંઈકતેમના ઘરનું ખાવાથી અભડાયેલ. આથી અન્યબ્રાહ્મણોએ તેમને જ્ઞાાતિમાં ન ભેળવ્યા. પરિણામેજે કોમથી વટલાયા તે કોમનું બારોટપણું ચાલુ કર્યુંઅને વહીવંચા રાવળ થયા. બીજી એક માન્યતામુજબ બ્રાહ્મણોએ પછાત ગણાતી કોમનું રક્ષણકરેલું. એ કરવા જતાં તેમને વટલાવું પડયું.પરિણામે નાત બહાર મૂકાયા. એ રખૈયા કહેવાયાઅને વહીવંચા તરીકે રહેવા લાગ્યા. તેઓ પરજિયાચારણોમાં ભવાઈ રમે છે અને રખૈયા માતાને પૂજેછે.

ઢાઢીરાવળ ગામડામાં લગ્ન જેવા પ્રસંગે માગવાનીકળે છે, જ્યારે ચૂનારા રાવળ ચૂનો પાડવાનોધંધો કરે છે. છાલકિયા રાવળ ગધેડાં ઉપર છાલકાંભરી માટી લઈ આવવાનો, ખડી, ખારો, ધોળી ધુડયવેચવાનો વ્યવસાય કરે છે. દેવમંગા, પંચમિયારાવળ પોતાને રાવળ કે રાવળ જોગી તરીકેઓળખાવે છે. રાજકોટ, જૂનાગઢ તરફ રહેતા આરાવળો સાવરણી, સૂંથિયાં, ઇંઢોણી વગેરેબનાવવાનું કામ કરે છે. દેવમંગા રાવળ ઝાલાવાડઅને ગોહિલવાડ તરફ વધુ જોવા મળે છે. તેઓખેડૂતોને ખપમાં લાગે તેવાં રાંઢવા, રાસ, દોરડાંવગેરે બનાવીને વેચે છે. તેઓ પોતાને શિવના પુત્રગણાવે છે. માત્ર દેવમાં જ માગે છે એટલે કે દેવનામઢે ડાક વગાડવા જાય છે. શ્રધ્ધાળુ લોકો તેમનેઘેર આવી ભિક્ષા આપી આવે છે કે તેમની ઝોળીમાંનાખે છે. પોતે સામે ચાલીને માંગવા ન જાય એટલેતેઓ પોતાને દેવમંગા રાવળ કહેવરાવે છે. તેઓપશ્ચિમ તરફથી આવીને વસ્યા હોવાથી પંચમિયાદેવમંગા રાવળ કહેવાય છે.

દેવમંગા પંચમિયા રાવળ કેડિયું, પહેરણ, કબજો,કોટ, પછેડી પહેરે છે અને માથે ભગવી પાઘડી બાંધેછે. તેમની અટક સોલંકી પરમાર, મકવાણા,પઢિયાર, ચૌહાણ, રાઠોડ, નાથ, ભારતી, ભક્તિ,જોગણી હિરાણી જેવી શાખો જોવા મળે છે.રાવળો શિવભક્ત ગણાય છે પણ આજે ઘણારામાપીરને માને છે. તેમની નાત તેર તાલુકાનીમનાય છે. બહુચરાજી, ચામુંડા, ખોડિયાર,જોગણી, બુટમા, કાળકી વેરાઈ, અંબાજી,વહાણવટી આ બધી એમની કુળદેવીઓ ગણાયછે. રાવળની શેરીમાં જોગણીમાતાનું સ્થાનકઅવશ્ય જોવા મળે. તેઓ વીસો પાટ બેસાડે ત્યારેઅન્નનું શિવલિંગ તૈયાર કરે છે.

જે સાધુ બાવામાં શબને સમાધિ દેવાનો રિવાજ છેત્યાં સમાધિ સમયે રાવળની હાજરી વગર શબનેસમાધિમાં મૂકી શકાતું નથી. કોળી વગેરે કોમોમાંમરનાર પાછળ જમણમાં પહેલું જમણ રાવળને જઆપવું પડે. રાવળ જમાડયા વગર કોઈ વ્યક્તિજમી શકતી નથી. આ વિધિને ‘પાત્ર’ પૂરવાની ક્રિયાકહે છે. તુંબડામાંથી બનાવેલા પાત્રને ‘તુંબીપાત્ર’ કહેછે. રાવળને પાંચ તુંબીપાત્ર ભરીને આપવામાં આવેછે. આ પંચપાત્રમાં જળ, પૃથ્વી, ગાય, શ્વાન અનેરાવળ એમ પાંચનો ભાગ કાઢવામાં આવે છે.

રાવળ દેવદેવીઓના ઉપાસક હોવાથી મંત્ર, તંત્રઅને જંત્રમાં પણ વિશ્વાસ ધરાવે છે. આ નિમિત્તેમાગવાનો તેમનો હક્ક-લાગો હોય છે. શીતળાસાતમના વારપરબે રાવળિયાણીઓ માટીમાંથીમૂર્તિ બનાવી એને કોડીની આંખો કરે છે. આ મૂર્તિનેતેઓ ગામના સીમ-સીમાડાના તળાવને આરેઅથવા ઝાડના છાંયડે સ્થાપે છે. જૂના કાળેગામડાંની બાઈઓ ત્યાં આવતી. માતાને મીઠોભોગ ધરાવી ટાઢા વડાં કે થેપલાં આણ્યાં હોય તેખાતા. પછી માથે પાણી રેડી ભીનાં વસ્ત્રો કરીમાતા સમક્ષ આળોટતી. ગામથી દૂર લોકદેવીનુંસ્થાનક બનાવે એટલે તે શીતળામાતા હોઈ શકે!માતાનું આવું સ્થાનક સ્થાપવાનો હક્ક પણરાવળિયાણીનો જ મનાય છે.

ચોમાસું બેસી ગ્યું હોય ને મેઘરાજા રીંસાઈ પડયાહોય ત્યારે મેઘારાજાને પ્રસન્ન કરવાનું કામ પણરાવળિયાણીઓ જ કરે. પાંચ રાવળિયા બાઈઓમાથે માટીના ઘડા મૂકી મેઘલાને મનાવવા નીકળેઅને ગાય.

ઢુંઢિયા બાપજી મેહ વરસાવો

ઘરડી ડોશીનાં તામે છાપરાં પલાળો.

ધાનના ઢગલા, મોલ પકવાવો

ઘરડી ડોશીનાં તમે છાપરાં પલાળો

ગાળાને નીવડે ને કોડીની આંખડી

મેહ વરસાવીને પકવો ધાનની ઢગલી

ઢુંઢિયા બાપજી મેહ વરસાવો

ઘરડી ડોશીનાં તમે છાપરાં પલાળો.

આમ રાવળિયાણીઓ ગાતી ગાતી ગામમાં નીકળે.ઘેર ઘેર ફરે. ઘરની સ્ત્રીઓ પાણિયારેથી પાણીનાઘડા ભરીને હડી કાઢે ને બાઈઓના માથા પર રેડે.મેડીવાળું ઘર હોય તો મેડી માથેથી રેડે. કહેવાય છેકે આ વિધિથી વરસાદ આવે જ એવી લોકમાન્યતાઆજેય જાણીતી છે.

રાવળ કોમના સામાજિક રિવાજો પણ રસપ્રદરહ્યા છે. પ્રથમ ગર્ભાધાન પછી વહુને સાતમે માસેખોળો ભરાવે છે. એને ખોળે સાત ખોટયનો દીકરોઅવતરે ત્યારે ખોડિયારમાને લાપશી ધરાવે. છઠ્ઠેદિવસે બાળકની છઠ્ઠી કરે. ફઈબા આવીને નામપાડે. બાળક મોટું થાય એટલે બાળમોવાળાઉતરાવી અનુકૂળતા મુજબ ગુરુધારણા લે.નજીકની જગામાં વસવાટ કરતા વિશ્વાસુ સાધુમહારાજને બોલાવે. નાગા બાવા પર વિશેષપસંદગી ઊતારે. કૂબામાં અંદરના ભાગે પાટ માંડે.ત્યાં આ બાવો પલાંઠી વાળીને બેસે. આડો પડદોરાખે. પછી જેણે કાન ફૂંકાવવાનો હોય તે અંદરજાય. ગુરુ તેને મંત્ર આપે. આ રીતે ગુરુધારણનીવિધિ કરાવે. રાત્રે ભજનોની રમઝટ બોલે. ગુરુનેદક્ષિણામાં નવી ચાદર આપે. ગુરુધારણ ન કરનાર’નૂગરો’ ગણાય, પણ કોઈ ‘નૂગરો’ રહેવાનું પસંદકરતું નથી. મૃત્યુ પછી મૃતદેહને બાળવાને બદલેદાટવાની પ્રથા છે. જો કોઈ ભગત હોય તો સમાધિઆપી માથે દેરી ચણાવે છે.

રાવળોમાં શિક્ષણનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું હોવાથીપરંપરાથી ગરીબીમાં અને અજ્ઞાાનતામાં આ કોમજીવતી આવી છે. ઝઘડો થાય તો કોર્ટમાં જવાનેબદલે નાતપંચ દ્વારા તે નીપટાવે છે. કોઈ વ્યક્તિગુનેગાર હોય તો સાચજૂઠના પારખાં કરવાઉકળતા તાવડામાં પૈસો નાખી એને કાઢી લેવાનુંકહે છે. જો દાઝી જાય તો ગુનેગાર ગણાય છે. આપરીક્ષાને કારણે ગુનેગાર જુઠું બોલતાં અચકાય છે.દાઝવાની ભૅથી સાચું બોલી જાય છે ને ગુનો હોયતો કબૂલી લે છે એમ કહેવાય છે. આઝાદીનાંઅજવાળાં હજુ રાવળોની ઝૂંપડીઓ સુધી જોઈએએવાં પહોંચ્યાં નથી.