Monthly Archives: January 2018

ગેરસમજ

Standard

ગેરસમજ – બકુલ દવે
 સુકન્યાનાં લગ્નને હવે દસ જ દિવસ રહ્યા હતા. વિનોદભાઈએ ઓફિસમાંથી ત્રણ અઠવાડિયાંની રજા લીધી હતી. ઘરમાં પહેલો પ્રસંગ હતો ને તે પણ દીકરીનાં લગ્નનો. કેટકેટલાં કામ એમણે એકલે હાથે કરવાનાં હતાં ને એ પણ જોવાનું હતું કે ક્યાંય કશી ઊણપ ન રહી જાય. સૌને લાગવું જોઈએ કે વિનોદભાઈએ દીકરીને ઠાઠથી પરણાવી.
વાડી બુક થઈ ગઈ હતી. કર્મકાંડી બ્રાહ્મણ અને કેટરર્સનો સંપર્ક પણ થઈ ગયો હતો. લગ્નના આગળના દિવસે દાંડિયારાસનો કાર્યક્રમ ગોઠવવાની સુકન્યાએ ના પાડી. એની ઈચ્છા સંગીતની મહેફિલ થાય તેવી હતી. તે માટે અમદાવાદથી કલાકારો બોલાવવા. ખર્ચ વધી જશે. વિનોદભાઈને થયું, પણ કંઈ નહીં, દીકરીની ઈચ્છા છે તો ભલે સંગીતનો કાર્યક્રમ પણ થઈ જાય. મેનુ પણ નક્કી કરી નાખ્યું, ‘સો રૂપિયાની ડિશ થાય કે દોઢસોની. કશી કચાશ રહેવી ન જોઈએ.’ વિનોદભાઈએ હિનાબહેનને કહ્યું. હિનાબહેન મલકી ગયાં. પોતાના પતિને એમણે આટલા ઉત્સાહમાં ભાગ્યે જ જોયા હતા. ઘરમાં શુભ પ્રસંગ આવ્યો હતો તે દીપી ઊઠે એવો બનાવવા એ કશી બાંધછોડ કરવા તૈયાર ન હતા.
સાંજે વિનોદભાઈએ હિનાબહેનને પૂછ્યું, ‘હવે શું બાકી રહે છે ?’

‘હવે…..’ હિનાબહેને ક્ષણ વાર માટે વિચાર્યું ને બોલ્યાં : ‘કંકોતરી છપાઈ ગઈ કે નહીં તે જરા પૂછી લો ને. છપાઈ ગઈ હોય તો લખીને રવાના કરી દઈએ.’ વિનોદભાઈએ સરસ્વતી પ્રિન્ટીંગ પ્રેસને ફોન જોડ્યો. કંકોતરીઓ છપાઈ ગઈ હતી. રાત્રે વિનોદભાઈ અને હિનાબહેન કંકોતરીઓ લખવા બેઠાં. યાદી સાથે રાખી જેથી કોઈનુંય નામ રહી ન જાય. રાત્રે દોઢ વાગી ગયો.

‘હાશ !’ વિનોદભાઈએ સોફામાં પગ લંબાવ્યા, ‘એક કામ પૂરું થયું.’

‘હા.’ હિનાબહેને માથું હલાવ્યું.

‘કોઈ રહી જતું નથીને ?’

હિનાબહેનના હોઠ પર એક નામ આવી ગયું, પણ એ બોલી શક્યાં નહીં. એમને ડર લાગ્યો. પોતે ઈચ્છે છે તે વિનોદભાઈને મંજૂર ન હોય તો ? તો નકામી ચર્ચા થાય ને ઉદ્વેગ વધે.
જોકે સુકન્યાએ સવારે બિનધાસ્તપણે જણાવી દીધું, ‘પપ્પા, રાહુલને બોલાવીએ તો ?’

રાહુલ એટલે વિનોદભાઈનો ભત્રીજો. સુધીરભાઈનો દીકરો. સુધીરભાઈ વિનોદભાઈના મોટા ભાઈ. વિનોદભાઈ ચોંક્યા. એમણે હિનાબહેન સામે જોયું. રાહુલને બોલાવવાનો અર્થ એ થાય કે સુધીરભાઈને પણ લગ્નમાં નિમંત્રણ પાઠવવાનું. વિનોદભાઈને ઈચ્છા ન હતી. છેલ્લાં આઠ વર્ષથી બે ભાઈઓ વચ્ચે બોલવાના સંબંધ પણ ન હતા. સુધીરભાઈએ ક્યારેય એવો અણસાર પણ આપ્યો ન હતો કે વિનોદભાઈ સાથે સંબંધ નથી તે વાતને લઈને એ દુઃખી છે, વ્યથિત છે.

‘શું વિચારો છો પપ્પા ?’ સુકન્યાએ પૂછ્યું.

‘બેટા, તને તારા બાપનું સ્વમાન વહાલું હોય તો હવે પછી આ વાત ન કરીશ.’ સુકન્યાના ચહેરા પર નિરાશા છવાઈ ગઈ. વિનોદભાઈ અને સુધીરભાઈની જાણ બહાર એ રાહુલને મળતી હતી. એને રાખડી પણ બાંધતી હતી. રાહુલ એને ભેટ આપતો એ સ્વીકારતી. વિનોદભાઈને એક જ દીકરી સુકન્યા અને સુધીરભાઈને પણ સંતાનમાં માત્ર રાહુલ. કુટુંબમાં માત્ર બે જ ભાઈ-બહેન. રાહુલ સુકન્યાને કહેતો કે જેને અબોલા રાખવા હોય તે ભલે તેમ કરે. આપણે ભાઈ-બહેન છૂટાં નહીં પડીએ.
સુકન્યાને ખરીદી કરવાની હતી. એ ગઈ પછી હિનાબહેન બોલ્યાં :

‘દીકરીને નિરાશ કરી તમે….’

‘તો શું કરું ? સુધીરભાઈને કંકોતરી લખું ?’

‘હા, આપણે નાના છીએ. સહેજ નમીશું તો શું વાંધો છે ?’

‘અગાઉ હું એક-બે વાર એમની સાથે સંબંધો સુધારવાના પ્રયાસ કરી ચૂક્યો છું તે તું જાણે છે.’ વિનોદભાઈએ વ્યથા ઠાલવી.

‘વધુ એક પ્રયત્ન કરો ને….’ હિનાબહેન બોલ્યાં, ‘કુટુંબમાં હરીફરીને તમે બે ભાઈ છો. એટલું જ નહીં, પણ બે ભાઈનાં માત્ર બે જ સંતાન. સુકન્યા અને રાહુલ. લગ્નમાં સુકન્યાને ભાઈની ખોટ નહીં જણાય અને….’ વિનોદભાઈએ હિનાબહેનને વચ્ચે જ અટકાવ્યાં :

‘સુધીરભાઈએ રાહુલની સગાઈ કરી ત્યારે તને કે મને બોલાવ્યાં હતાં ? સુકન્યા પણ એમને યાદ આવી હતી ?’ સુકન્યાને રાહુલે સગાઈ પછી સોનાની વીંટી મોકલી હતી. હિનાબહેનને સુકન્યાએ આ વાત કરી હતી. રાહુલ સુકન્યાને સગાઈની વિધિમાં બોલાવી શક્યો ન હતો. તેમ કરવામાં એને નિષ્ફળતા મળી હતી. સુધીરભાઈ ટસના મસ થયા ન હતા. પણ એ રાહુલને બીજી રીતે એની બહેન પર પ્રેમ દર્શાવતાં ક્યાં રોકી શકે તેમ હતા ?
‘જૂનું બધું ભૂલી જઈશું ને સંબંધોનો એકડો નવેસરથી ઘૂંટીશું તો જ પરસ્પર પ્રેમ જાગશે. બીજી વાત એ કે આપણાં સગાંમાં સુધીરભાઈ સિવાય બીજું કોણ છે, નિકટનું ? એ હશે તો લગ્નની શોભા વધી જશે. લગ્નમાં આપણે ગમે તેટલા પૈસા ખર્ચીએ પણ નિક્ટના સગા ન હોય તો ભભકાનો અર્થ શું રહેશે ?’

વિનોદભાઈએ કહ્યું, ‘સારું, તમે કહો તેમ. પણ આ છેલ્લી વાર, પણ સુધીરભાઈ નહીં આવે એની મને ખાતરી છે. એ નિમંત્રણનો અનાદર કરશે….’

‘એવું ન વિચારો. એ જરૂર આવશે.’

વિનોદભાઈએ સુધીરભાઈને કંકોતરી લખી. હિનાબહેનના આગ્રહથી કવરમાં નાનકડો પત્ર પણ બીડ્યો-લગ્નમાં બે દિવસ અગાઉથી આવી જવા માટે જણાવતો. હિનાબહેને સુકન્યાને આ વાત કરી ત્યારે એ ખુશ થઈ ગઈ. એણે રાહુલને ફોન કર્યો, ‘કંકોતરી મોકલી છે. તમે ભાઈજીને સમજાવજો. તમારી સગાઈ થઈ છે તો પાયલભાભી પણ આવે.’

‘જરૂર આવીશ,’ રાહુલે કહ્યું, ‘નિમંત્રણપત્રિકા મળશે એટલે મારા પપ્પાનો વિરોધ ઓગળી જવાનો. એકવાર બેય ભાઈ પ્રસંગમાં ભેગા થાય પછી સંબંધો ફરી યથાવત બની જશે. તું જોજે….’
રાહુલે સુધીરભાઈ એકલા બેઠા હતા ત્યારે દાણો દાબી જોયો, ‘પપ્પા, સુકન્યાનાં લગ્ન છે….’

‘તો શું છે ?’

‘ધારો કે વિનોદકાકા તમને નિમંત્રણપત્રિકા મોકલે તો ?’

‘એવું ધારવું નકામું છે. વિનોદ જિદ્દી છે. એકવાર ગાંઠ બાંધી પછી એ છોડે નહીં.’ રાહુલે ચર્ચા ન લંબાવી. એણે વિચાર્યું કે કંકોતરી મળી જાય પછી સુધીરભાઈને લગ્નમાં જવા માટે એ સમજાવી શકશે. સુધીરભાઈ વિનોદભાઈને જિદ્દી કહે છે પણ એય ક્યાં ઓછા હઠીલા છે. પણ અચાનક જ સુધીરભાઈએ એને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધો. એમણે કહ્યું : ‘બેટા, આપણે લગ્નમાં જરૂર જઈશું, કંકોતરી આવશે તો.’ આ સુધીરભાઈ બોલે છે કે બીજું કોઈ ? રાહુલ એમની સામે જોઈ રહ્યો. જોકે સુધીરભાઈ લગ્નમાં આવવા માટે તૈયાર થયા છે તેની પાછળ પણ એમની ગણતરી છે, રાહુલે વિચાર્યું. એમને પાકી ખબર છે કે એમનો ભાઈ કંકોતરી મોકલવાનો નથી એટલે જ એમણે લગ્નમાં હાજરી આપવાની હા પાડી. પોતાના પુત્ર પાસે એ ખોટા ન ઠરે ને વિનોદભાઈની કંકોતરી ન મળે ત્યારે પુત્ર પણ સમજી જાય કે એના પિતા કેટલા સાચા છે. પણ આવી ગણતરી કરીનેય સુધીરભાઈ લગ્નમાં આવવા બંધાઈ ગયા છે તેનાથી રાહુલ ખુશ છે. કંકોતરી તો મળવાની જ છે. સુકન્યાએ કહ્યું છે ખાતરીપૂર્વક.
લગ્નને ત્રણેક દિવસ બાકી રહ્યા ત્યારે રાહુલે સુકન્યાને ફોન કર્યો : ‘સૂકુ, કંકોતરી હજી મળી નથી.’

‘એ કેવી રીતે બને ?’ સુકન્યાએ જણાવ્યું, ‘પપ્પાએ મારી નજર સામે લખી છે ને આંગડિયા દ્વારા મોકલી છે…’

‘તું તપાસ કરાવ. અમને કંકોતરી મળી નથી. કંકોતરી વગર પપ્પાને હું લગ્નમાં આવવા માટે તૈયાર કરી શકીશ નહીં….’

‘એક વધુ કંકોતરી તમને મોકલી આપું છું,’ સુકન્યા બોલી, ‘મારા હસ્તાક્ષરમાં.’

‘તું કંકોતરી જરૂર મોકલ, પણ બીજું એક કામ પણ કર.’

‘શું ?’

‘તું વિનોદકાકને કહે કે મારા પપ્પાને ફોન કરીને જણાવે કે તે તારા લગ્નમાં હાજર રહે.’

‘એ અઘરું છે પણ પ્રયત્ન કરી જોઉં….’ સુકન્યાએ વિનોદભાઈને વિનંતી કરી કે એ સુધીરભાઈને લગ્નમાં આવવા ફોન દ્વારા પણ આગ્રહ કરે. વિનોદભાઈએ કહ્યું કે એમણે કંકોતરી મોકલી દીધી છે. સાથે પત્ર પણ લખ્યો છે. હવે ફોન કરવાની જરૂર નથી. એટલું ઝૂકી જવાનું પણ ઠીક નહીં.
સુકન્યાનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ રહ્યો.

સુધીરભાઈને કંકોતરી મળી પણ છેક સુકન્યાનાં લગ્નના દિવસે.

‘જોયું ?’ સુધીરભાઈએ રાહુલને કહ્યું : ‘તારો કાકો કેટલો હોંશિયાર છે ! આજે લગ્ન છે ને આ કંકોતરી આજે જ મળી.’

‘પપ્પા, આંગડિયાની ઢીલના કારણે….’ રાહુલે દલીલ કરવા કોશિશ કરી. પણ સુધીરભાઈએ એને રોક્યો : ‘હવેથી મને તું વિનોદ સાથે સંબંધ જોડવા માટે આગ્રહ ન કરીશ.’ સુકન્યા લગ્નની સવાર સુધી રાહુલની પ્રતીક્ષા કરતી રહી. વિનોદભાઈએ હિનાબહેનને કહ્યું : ‘જોયું ? મને તો ખબર જ હતી કે સુધીરભાઈ નહીં આવે. તમે મને હજી ફોન કરવા માટે દબાણ કરતાં હતાં. મેં ફોન કર્યો હોત તો સુધીરે મને લગ્નમાં આવવાની રોકડી ના પાડી દીધી હોત કે બીજું કંઈ ? મારી ઈચ્છા એની સાથે સંબંધો સુધારવાની હતી જ પણ એક હાથે તાળી કેવી રીતે પડે ?’
લગ્નમાં જવ-તલ હોમવાનો સમય થયો. એ વિધિ માટે ભાઈની જરૂર પડે. સુકન્યાને રાહુલનું સ્મરણ થઈ આવ્યું. એણે આસપાસ બેઠેલા કુટુંબીજનો પર દષ્ટિ ફેરવી. આ બધા વચ્ચે, અહીં જ ક્યાંક રાહુલ હોઈ શકત, પણ……
( સમાપ્ત ) 

લે. ;- બકુલ દવે

પોસ્ટ સાભાર- સુરેશ કાક્લોતર 

Advertisements

ખેલ

Standard

ખેલ… ~ નટવર મહેતા
ઇન્સ્પેક્ટર અનંત કસ્બેકરે પલંગના સાઇડ ટેબલ પર મૂકેલ એલાર્મ પર એક નજર કરી. રેડિયમના લીલા ચમકતા રંગના કાંટાઓ બે વાગ્યાનો સમય દર્શાવી રહ્યા હતા. પત્ની શિવાંગીના ધીમા નસકોરા અને એલાર્મની ટીક ટીક જાણે એક બીજા સાથે સુર મેળવી રહ્યા હતા. શિયાળાની મીઠી ઠંડી નશીલી નિશાના પડખે સમાય હતી પણ ઈ. અનંત માટે તો નિશાની મધુરી નિદ્રા વેરણ બની હતી અને આંખોમાં ઉજાગરાનું આંજણ અંજાઈ ગયું હતું. એમ. એસસી. થયા બાદ આઈ. પી. એસની પરીક્ષા પાસ કરી એઓ મુંબઈ પોલીસમાં આજથી બાર વરસ પહેલાં જોડાયા હતા. આ બાર વરસોમાં એમણે ઘણા વિવિધ રસપ્રદ કેસ ઉકેલ્યા હતા. અરે!! એમના નામે ત્રણ એનકાઉન્ટર પણ બોલતા હતા. પણ ત્યારે એઓ એટીએસમાં ફરજ બજાવતા હતા. પુત્રી નેહાના જન્મ બાદ શિવાંગીના અત્યાગ્રહને કારણે એમણે એટીએસમાંથી ક્રાઈમબ્રાંચમાં ટ્રાન્સ્ફર મેળવી હતી અને હવે અંધેરી -ઓશિવિરા વિસ્તારમાં એમની ધાક બોલતી હતી. એમના પોસ્ટીંગ બાદ આ વિસ્તારમાં ક્રાઇમ રેટમાં ઘણો જ ઘટાડો થયો હતો. સ્થાનિક ભાઈલોગ એમનાથી ડરતા. તો છૂટક ટપોરીઓએ એમનો કાર્યવિસ્તાર બદલી નાંખ્યો.
આમ તો એઓ જ્યારે ઘરે આવતા ત્યારે નોકરીની ચિંતાઓ પોલીસ સ્ટેશને જ છોડી આવતા. નોકરીના શરૂઆતના વરસોમાં એ અઘરું હતું. પણ સમય જતા એઓ સમજી ગયા કે એમણે એવી નોકરી સ્વીકારી છે કે જેમાં કાયમી નોકરી પર હોય એવું લાગ્યા કરે. શિવાંગી સાથે લગ્ન થયા બાદ એમને ખ્યાલ આવ્યો કે જીવન જીવવાની રીત બદલવી પડશે. એઓ જીવનમાં સંતુલન શીખ્યા શિવાંગી પાસે. પણ આ સંતુલન હમણાં હમણાં ખોરવાય ગયું હતું….ફક્ત એક કેસને કારણે…અજય ખન્ના ખૂનકેસને કારણે…!!
અજય ખન્ના ‘ખન્ના ગૃપ ઑફ ઈંડસ્ટ્રીસ’ના સર્વેસર્વા હતા. ખન્ના ગૃપનો છેલ્લા દશબાર વરસોમાં હરણફાળ વિકાસ થયો હતો. અજય ખન્ના મૂળ તો લખનૌના હતા. એમની શરૂઆત થઈ હતી ભિંવડીથી એમની ખન્ના વીવિંગ પાવર લુમ્સની હારામાળાથી…! ધીરે ધીરે એમણે ટેક્ષટાઈલથી શરૂઆત કરી અન્ય ઉદ્યોગમાં ઝંપલાવ્યું અને આજે તો મુંબઈ અને પરા વિસ્તારમાં ખન્ના કન્સ્ટ્રક્શન, ખન્ના ડાયમંડસ્, ખન્ના સુપર બીગ બઝાર…વગેરે વગેરે ધંધાઓ ધમધમતા હતા. આવા ખન્ના સામ્રાજ્યના સ્વામી એવા અજય ખન્નાના કોઈએ બેરહમીથી રામ રમાડી દીધા હતા.
‘ઈંસપેક્ટર અનંત…’ કમિશ્નર રિતેષ દેશમુખના શબ્દો ઈ. અનંતના મનમાં ગુંજ્યા રાખતા હતા, ‘અજય ખન્ના કેસ હવે તમને સોંપવામાં આવી રહ્યો છે. યુ સી. ઈટ ઈસ અ વેરી હાઈ પ્રોફાઈલ કેસ. કેસમાં ઘણા ગૂંચવાડા ઉભા થયા. અને આઈ એમ નોટ હેપી વિથ વિજય! અજય ખન્નાની બોડી આઈ મીન સ્કેલેટનને ગટરમાંથી મળ્યાને ય એક મહિનો પુરો થવા આવવાનો. ને વ્હોટ વી હેવ…!! ફ્યુ નેઈમ્સ…એસ અ સસ્પેક્ટ…!! ધેટ્સ ઈટ…!! વિ આર લાઈક ઓન ધ ડેડ એંડ…!! હોમ મિનિસ્ટ્રીમાંથી પણ પ્રેસર વધી રહ્યું છે…અને યસ્ટરડે આઈ ટોલ્ક્ડ ટુ સીએમ…!! હિ વોંટ સમ રિઝલ્ટ…!!’
સબ ઈંસ્પેક્ટર વિજય વાઘમારે પહેલાં અજય ખન્ના કેસનું ઈન્વેસ્ટીગેશન કરતા હતા. ખન્ના ખૂન કેસ બહુ ગૂંચવાય ગયો હતો; ચૂંથાઈ ગયો હતો. અને એક પોલીસ અધિકારીના હાથમાંથી બીજાના હાથમાં તબદીલ થવાથી એમાં ગૂંચ વધી હતી. ખન્નાકેસની શરૂઆત થઈ હતી એક કિડનૅપ કેસ તરીકે…!! અપહરણ થયું હતું અજય ખન્નાનું આજથી દોઢેક વરસ પહેલાં. દશમી જુન ૨૦૦૭ના રોજ એક ફોન આવ્યો. વિકી ખન્નાએ એ ફોન રિસિવ કર્યો. વિકાસ ઉર્ફે વિકી ખન્ના અજય ખન્નાનો નાનો ભાઈ…ફોન પર સીધો સાદો સંદેશો: અજય ખન્ના અમારા કબજામાં છે. જો જીવતા છોડાવવા હો તો દશ ખોખા એટલે દશ કરોડ રૂપિયા તૈયાર રાખો. પોલીસને જાણ કરી તો અજય ખન્નાકો ટપકા દેંગે…! સમજા ક્યા…??
હવે…!? વિકાસ ખન્ના ત્રીસેક વરસનો ફુટડો યુવાન. અજયનો એકનો એક નાનો ભાઈ. એ ડરી ગયો.
-ભાઈસાબ કો કિસીભી તરહ સે બચાના ચાહીએ!!
અજયને વિકી ભાઈસાબ કહેતો. એણે એક નાદાની એ કરી કે એણે કોઈને ય ભાઈસાબના અપહરણની વાત ન કરી. અરે! એની પ્યારી ભાભી ગરિમા ખન્નાને પણ જરા જાણ ન થવા દીધી. ભાઈસાબ કિસી કામસે દિલ્હી જાને વાલે થે.. મિનિસ્ટ્રીસે કામ નિકલવાના હૈ એમ કહી ભાભીને પણ અજાણ રાખ્યા.
પૈસાનો તો કોઈ સવાલ ન્હોતો. ચારેક કલાકમાં તો પૈસાની વ્યવસ્થા કર્યા બાદ એ બીજા ફોનની રાહ જોવા માંડ્યો. પોલીસને જાણ કરી ભાઈસાબની જિંદગી એ ખતરામાં મૂકવા માંગતો ન્હોતો. થોડા સમય પહેલાં જ કોલકાતામાં પણ બિઝનેસ ટાયફૂન નિર્મલ ચેટરજીનું પણ આમ જ કિડનૅપ થયેલું. એના સગાવ્હાલાઓએ પોલીસની મદદ લીધેલ ને નિર્મલની લાશના રેલ્વેના પાટા પરથી ટૂકડે ટૂક્ડા મળેલ. ના, પૈસા કરતા ભાઈસાબની જાન વ્હાલી. પોલીસ પર વિકીને વિશ્વાસ ન્હોતો. પોલીસને જાણ કરી ભાઈસાબના મોતને એ નોતરું મુકવા માંગતો ન્હોતો. અરે!! ગયા મહિને જ ખટાઉશેઠની પણ કોઈએ ગેમ બજાવી દીધેલ. ચાલતી ગાડીએ જ વીંધી નાંખેલ…!! મુંબઈ પોલીસને ક્યા કિયા?? કુછભી નહિં…!! આ ભાઈલોગ ક્યારે શું  કરે કહેવાય નહિ…!!
-રોકડા તૈયાર હૈ…?! રાત્રે એક વાગે ફરી ઘરની લેંડલાઈન રણકી. ધ્રૂજતા અવાજે વિકીએ વાત કરી. ભાઈસાબ સાથે એક વાર વાત કરવા માટે વિનવણી પણ કરી. પણ સામેથી બે કોથળામાં રોકડા ભરી તૈયાર રાખવાનો આદેશ મળ્યો. સ્પોટ માટે દશ મિનિટમાં જણાવવામાં આવશે. બીજી કોઈ વાત ન થઈ ને ફોન તરત કટ થઈ ગયો. વિકીએ પૈસા બેગમાંથી કોથળામાં ભર્યા. ને એ કોથળાઓ એની લેંડરોવરમાં મૂકી આવ્યો. એક પળ પણ એ ખોવા માંગતો ન્હોતો.

મુકેશ મિલ…!! આઠમી મિનીટે ફરી ફોન આવ્યો, મુકેશ મિલ…કોલાબા..!! રાતકો ઢાઈ બજે…!! કિસીકો સાથ મત લાના…!! કિસીકોભી નહિ…સમજે ક્યા..!? મિલકે કમ્પાઉન્ડ કે  અંદર એક કમરા હૈ. રાઇટ સાઈડમેં…!! ઉસકા દરવાજા નીલે રંગ કા તૂટા હુઆ હૈ..! ઉસમેં દોનો કોથલે છોડ કે પતલી ગલીસે નિકલ જાનેકા…!! મુડકે દેખના ભી નહિ…! અજય ખન્ના સુબહ આ જાયેંગે…!! સમજા ક્યા…?? જરાભી ગલતી કી તો તુમેરે ભૈયાકી ગેમ બજા ડાલેંગે…!!
વિકીએ બરાબર એમ જ કર્યું. ચુપચાપ. વરસોથી બંધ પડેલ અવાવરુ મુકેશ મિલના સુમસામ વેરાન કમ્પાઉન્ડમાં તૂટેલ લીલા રંગના દરવાજા વાળા ઓરડામાં રૂપિયાથી ઠાંસોઠાંસ ભરેલ બે કોથળાઓ એ ધબકતે હ્રદયે મૂકી આવ્યો. આખી રાત એ જાગતો રહ્યો. સવાર થઈ…!! બપોર પડી…!! સાંજ થવા આવી…!! ને ભાઈસાબનો કોઈ પત્તો ન્હોતો…!! સેલ પર રિંગ કરી તો આઉટ ઑફ એરિયા…!! હવે…એ ગૂંચવાયો…!! મૂંઝાયો…!! ભાભી ગરિમાજીને વાત કરી. ભાભીએ તો તરત હૈયાફાટ રુદન જ શરૂ કરી દીધું!!  વધુ રાહ જોવી કે કેમ એની પણ વિચારણા થઈ. મિત્રો સાથે એણે મિટિંગ કરી. ભાઈસાબને એ કંઈ થવા દેવા માંગતો ન્હોતો. છેવટે પોલીસને જાણ કરવાનું નક્કી થયું.
વિકીએ ઉપરની સર્વે વાતો પોલીસને કરી.
ત્યારે અંધેરી મુખ્ય પોલિસથાણાના પોલીસ ઓફિસર હતા હેમંત આમટે.
ઇન્સ્પેક્ટર આમટેએ પહેલાં તો વિકીને જ બરાબર ખખડાવ્યો. એણે પોલીસને જ પહેલાં જણાવવું જોઈતું હતું. પોલીસ પાસે જ પ્રથમ આવવું જોઈતું હતું. રાતોરાત પોલીસ સક્રિય થઈ. મુકેશ મિલ પર તુરંત ડોગ સ્કોવડ્ મોકલવામાં આવી. પણ દશમીએ જુને પડેલ સીઝનના પહેલા ધોધમાર વરસાદે સર્વે નિશાનીઓ…ગંધ વગેરે દૂર કરી દીધેલ…!! કૅનલ ટીમ નિષ્ફળ ગઈ. મુકેશમિલની આજુબાજુ ફેરિયાઓ, ટેક્ષીવાળા-રિક્ષાવાળા સર્વને રાઉન્ડઅપ કરવામાં આવ્યા. એમની કાળજીપુર્વકની ઊલટતપાસ લેવામાં આવી. એક ટેક્ષીવાળાએ રાત્રે વિકીની લેંડરોવર જોયેલ એ જણાવ્યું પણ બીજી કોઈ ચહલ પહલ એના ધ્યાનમાં આવી ન્હોતી અને તોફાની વરસાદી રાતને કારણે ઘરાકી મંદી હોય એ ઘરે જતો રહેલ. આમ પણ મુકેશમિલની આસપાસ રાત્રે નીરવ શાંતિનું સામ્રાજ્ય હોય છે. અલબત્ત, એક વાર જ્યારે એ મિલ ધમધમતી હતી ત્યારની વાત અલગ હતી. કોલાબા વિસ્તારના છૂટક ટપોરીઓની સામૂહિક ધરપકડો કરવામાં આવી. પણ એઓએ કોઈ માહિતી ન આપી.
એ દિવસે અજય ખન્નાની ઘરે આવેલ ફોનની પ્રિંટ આઉટ મેળવવામાં આવી. એમાંથી જાણવા મળ્યું કે બે ફોન પબ્લિક ફોનબુથ પરથી થયા હતા. ત્રણે ફોનના લોકેશન અલગ. એક નવી મુંબઈમાં આવેલ મૉલમાં ગોઠવેલ પબ્લિક કોનથી. બીજો શાંતાકૃઝ એરપોર્ટના બૂથ પરથી. ત્રીજો અને છેલ્લો ફોન કે જેમાં મુકેશમિલનું સ્પોટ બતાવેલ એ થોડો શંકાસ્પદ હતો. એમાં ઈંટરનેશલ ફોન થયાનું જણાતું હતું પણ લોકેશન મળતું ન્હોતું. મોટેભાગે ફોન કાર્ડનો ઉપયોગ થયાની શંકા થતી હતી. અને ફોનનું ઉદ્ગમ સ્થાન નક્કી કરવું મુશ્કેલ હતું! ભારતીય સંચાર નિગમની વધુ મદદ લેવામાં આવી પણ એમાં કંઈ સ્પષ્ટ માહિતી મળતી ન્હોતી. ફોનની હકીકત પરથી એવો નિષ્કર્ષ નીકળતો હતો કે સ્થાનિક ગેંગની સાથે સાથે આંતરરાષ્ટ્રિય કનેક્શનો જોડાયેલ હોય શકે. બે દિવસ પછી અજયની સફેદ એસ્ટીમ બોરીવલી નેશનલ પાર્કના પાર્કિંગ લોટમાંથી મળી આવી. એની પણ બરાબર તપાસ કરવામાં આવી. પરંતુ એમાંથી કોઈ પણ દિશાસૂચક પરિણામ ન મળ્યું! કારમાં એમની, વિકીની કે એમના ડ્રાયવરની જ ફિંગરપ્રિન્ટસ્ મળી. કોઈ અજાણી નિશાની કે ફિંગરપ્રિન્ટસ્ ન મળી. એ દિવસે એઓ પોતે જ ડ્રાઈવ કરેલ. ડ્રાયવર તો ગરિમા ખન્ના સાથે આખો દિવસ રોકાયેલ હતો.
એ અઠવાડિયાના અજયના દરેક પ્રોગ્રામ, મિટિંગસ્, એપોઈંટમેંટની વિગતો એકત્ર કરવામાં આવી. અજય ખન્ના બહુ સક્રિય રહેતા હતા. એમની એક એક મિનિટનો હિસાબ મળ્યો. એ ઘરે આવવા નીકળ્યા ત્યારે જ  એમનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું હોય એમ લાગતું હતું. પણ ક્યાં થયું હોય એની જાણ થઈ શક્તી ન્હોતી. એ દિવસે અજય ભિવંડી ખાતે એમની ખન્ના પાવર લુમ્સની મુલાકાતે ગયા હતા. આખો દિવસ ત્યાં રોકાયા હતા. કંઈ યુનિયનનો મામલો હતો. ત્યાં એમની સાતસો લુમ્સ કાર્યરત હતી અને બે હજારથી વધુ કામદારો એમની ખન્નાગૃપ ઓફ બેઝિક ટેક્ષટાઈલમાં કાર્યરત હતા.
દિવસો પસાર થતા હતા.
અજય ખન્નાનો કોઈ સુરાગ મળતો ન્હોતો. પૈસા આપવા છતાં પણ એ આમ ગુમ થયા એ વધુ આશ્ચર્યજનક અને અણધાર્યું હતું. થોડા દિવસ ટીવી ચેનલ અને સમાચારપત્રોને કાગારોળ મચાવી. પોલીસને માથે માછલા ધોવામાં કંઈ બાકી ન રાખ્યું. પોલીસ પણ જાણે અંધારાંમાં  તીર ચલાવી રહી હોય એમ લાગતું હતું! અગાઉ કોઈએ પણ અજય ખન્ના પાસે પ્રોટેક્ષન મની કે ખંડણીની ઉઘરાણી કરી ન્હોતી. જો કરી હોય તો ખન્નાબંધુઓએ એ છુપાવી પણ હોય. કારણ કે, આવી વાતો કોઈ પોલીસને સામાન્ય રીતે જણાવતું નથી. જરૂર એવું કંઈક થયું હોવું જોઈએ કે અજય ખન્નાને ખતમ કરી દેવા સિવાય કિડનેપર પાસે કોઈ ઉપાય ન હોય. કદાચ, એઓ કિડનેપરને ઓળખી ગયા હોય તો પણ કિડનેપરે કાંટો કાઢી નાંખ્યો હોય. અજય ખન્ના પચાસેક વરસના હટ્ટાકટ્ટા તંદુરસ્ત વ્યક્તિ હતા. એમનું અપહરણ કરવામાં આવે તો એઓ જરૂર પ્રતિકાર તો કરે જ. એમ થયું હોય અને એમાં કંઈ આડુંઅવળું થયું હોય અને એમણે જાન ખોયો હોય એવી પણ શક્યતાઓ હતી. દરેક હોસ્પિટલને એમના ફોટાઓ મોકલવામાં આવ્યા.  કોઈ લાવારિસ લાશ મળી આવે તો વિકી દોડી આવતો.
છ મહિના પસાર થઈ ગયા.
અજય ખન્નાની કોઈ માહિતી ન મળી.  વિકીએ ખન્ના ગૃપનો કારોબાર ધીરેધીરે બરાબર સંભાળી લીધો. પણ પોલીસની કાર્યવાહીથી એ ખૂબ ખફા હતો. ખન્ના બંધુઓની ઘણી વગ હતી રાજકારણમાં કે પછી કોઈ અન્ય કારણ હોય ઈંસ્પેક્ટર હેમંત આમટેની બદલી થઈ ગઈ સોલાપુર…!! અને અજય ખન્ના કિડનૅપ કેસ સોંપાયો ઈ. વિજય વાઘમારેને…!! વાઘમારે સક્રિય થયા. ખન્ના જે રીતે કિડનૅપ થયા એ પરથી વિજયને યાકુબ યેડા એન્ડ કંપની પર વધુ શક જતો હતો. યાકુબ યેડા બેંગકોકથી એના ઓપરેશન પાર પાડતો હતો. મોટેભાગે કિડનૅપ કરી પૈસા મેળવતો. આ ઉપરાંત એ મુંબઈના બિલ્ડરો, બાર માલિકો અને ઝવેરીઓ પાસે નિયમિત ખંડણીના પ્રોટેક્ષન મની મેળવતો. હવાલા મારફતે એના નાણાં બેંગકોક અને દુબઈ પહોંચતા. હમણાં એવી  માહિતી આવી હતી કે દુબઈની ડી-કંપની સાથે એને અણબનાવ થઈ ગયો હતો. ખાસ તો ડી-કંપની જે રીતે હવે ટેરેરિસ્ટ સાથે જોડાય હતી એ કારણે યાકુબ યેડાએ ડી-કંપની સાથે ધીમે ધીમે સંબંધો કાપી નાંખવા માંડ્યા હતા. યાકુબને પકડવો અઘરો હતો  કારણકે એ પોતે સીધો ચિત્રમાં આવતો નહિ. એની ટીમનો એક ખેલાડી હતો સુભાષ સુપારી. સાયન-કોલીવાડાનો સુભાષ સુપારી. ફાંદેબાજ…લુચ્ચો..કાતિલ…અને લોમડી જેવો ચતુર…!! સુભાષની વગ રાજકારણમાં પણ ખરી. એના છોકરાઓને એ છ મહિના કે વરસથી વધારે અંદર થવા દેતો નહિ. ઈ. વિજયને લાગતું હતું કે સુભાષ સુપારી ખન્નાકેસમાં સંડોવાયેલ હોવો જોઈએ. એની સાથે બેઠક થવી જરૂરી હતી. પણ સુભાષને એમ હાથમાં આવે એમ ન્હોતો. એને સપડાવવો જરૂરી હતો.
ઈ. વિજય આ સિવાય બીજી અન્ય થિયરીઓ પર પણ વિચારતા હતા. અજય ખન્નાના અપહરણ પાછળ ઘરના કે ખન્ના ગૃપના કોઈ પણ વ્યક્તિનો પણ હાથ હોય શકે. ખન્નાની જે રીતે પ્રગતિ થઈ એ કોઈની ખૂંચતી હોય અને એણે અપહરણ કરાવી પૈસા મેળવી એમનો કાંટો કાઢી નાંખ્યો હોય. ખન્ના ગૃપ ઘણું મોટું હતું.
કોણ…? કોણ…?? કોણ…?!
અજય ખન્ના નિઃસંતાન હતા. એમના ચાલ્યા જવા બાદ સહુથી વધારે ફાયદો કોને થવાનો હતો?
-એમની પત્ની ગરિમાદેવીને…!
-ત્યારબાદ વિક્રમને…!!  વિકી ખન્નાને….!!
વિકી ખન્ના કુંવારો હતો. પાર્ટી એનિમલ હતો. જ્યાં સુધી અજય ખન્ના જીવતા હતા ત્યાં સુધી તો એ ખન્ના ગૃપમાં બહુ સક્રિય ન્હોતો…!! રોજ એ ફક્ત અડધો દિવસ ખન્ના ટાવરની એની ઑફિસમાં આવતો ત્યારબાદ તો એ એનો સમય ક્યાં તો પબ, બિયર બાર કે ડિસ્કોમાં અથવા તો રૅવ પાર્ટીમાં જ પસાર થતો. એના આવી પ્રવૃત્તિથી એના પ્યારા એવા ભાઈસાબ એનાથી થોડા ખફા ખફા રહેતા એવું જાણવા મળેલ. વિકી અજય ખન્નાના ગુમ થયા બાદ ગંભીર બની ગયો હતો. જાણે રાતો રાત એનું પરિવર્તન થઈ ગયું હતું. ઈ. વિજય વાઘમારેએ અજયની પર્સનલ સેક્રેટરી મિસ પિંટો સાથે ઘણી વાતો કરી. મિસ પિંટો અજયની એક એક પળનું આયોજન કરતી. ઈ. વિજયે સીધે સીધું મિસ પિંટોને પુછેલ: અજય અને વિકીને કેવું બનતું? કદી વિકીએ..
‘નો…વિકી ઈસ કાઈંડ અ પ્લેબોય…!! બટ નો…!! હિ લવ્સ બોસ..!! વો અપને ભાઈસાબ કો ખુદાસેભી જ્યાદા ચાહતા હૈ…!!’ મિસ પિંટોએ ઈ. અજયની વાત તરત જ કાપી નાંખેલ. પણ મિસ પિંટો કંઈ પોલીસ ઓફિસર ન્હોતી. ખન્ના ગૃપની એક કર્મચારી હતી. ઈ. વિજયે મિસ પિંટો સાથે વધુ સમય પસાર કરવાનું નક્કી કર્યું. કારણ કે ખન્ના ગૃપના કોઈ કર્મચારીઓનું પણ આ કારસ્તાન હોઈ શકે. એ માટે મિસ પિંટો જેવો માહિતીનો સ્રોત બીજો કોઈ હોય ન શકે.
મિસ પિંટો પાસે એક અન્ય રસપ્રદ માહિતી એ મળી કે ખન્ના ગૃપમાં પાંચેક વરસથી યુનિયનની પ્રવૃત્તિ શરૂ થઈ હતી. એ કારણે ખન્ના ગૃપને તકલીફ પડી હતી. ગઈ દિવાળીએ તો વીસ ટકા બોનસ માટેની યુનિયનની માંગણી સંતોષવી પડી હતી. એ ઉપરાંત દર વરસે દરેક કર્મચારીઓને નિયમિત પગાર વધારાની માંગણી સાથે સાથે મેડિકલ એલાઉન્સ અને રજાઓમાં વધારાની  માગણીઓ તો ઊભી જ હતી અને ગમે ત્યારે હડતાળ તોળાઈ રહી હતી. અપહરણ થયેલ એ દિવસે અજયની મિટિંગ યુનિયન લીડર બાબુ બિહારી સાથે હતી. બાબુ બિહારી ખન્ના વિવિંગ્સમાં સિક્યુરિટી ઓફિસર તરીકે ફરજ બજાવતો હતો. બાબુની જબાનમાં જાદુ હતું. નેતૃત્વની એક આગવી કળા હતી. મુળ ઝારખંડનો હતો. ન જાણે એ કેટલા સમયથી ભિવંડી રહેતો હતો અને જ્યારથી અજયે નાના પાયે લુમ્સની શરૂઆત કરી ત્યારથી જ એ ખન્ના ફેમિલી સાથે સંકળાયેલ. જેમ જેમ ખન્ના બંધુઓના ધંધાનો વિકાસ થતો ગયો એમ એમ બાબુ બિહારીનો હોદ્દો પણ વધતો રહ્યો. બાબુએ પેટમાં  પેસીને પગ પહોળા કર્યા હતા અને ખન્ના ઈન્ડ્રસ્ટીસમાં યુનિયનની સ્થાપના કરવામાં એ સફળ થયો હતો. અજય ખન્નાએ એને બહુ સમજાવ્યો હતો કે યુનિયનબાજી બંધ કરે. પૈસાની, ઘરની લાલચ આપી હતી. ધમકી પણ આપી હતી! પણ બાબુ એકનો બે ન થયો. એને લીડર બનવું હતું. વળી એને દત્તા સાવંતનો સાથ હતો. દત્તા સાવંત અખિલ ભારતીય મજદૂર સંગઠનના સર્વે સર્વા હતા. લાખો મજદુરો એમના નામે મરવા તત્પર રહેતા. દત્તાએ જ બાબુ બિહારીનો હાથ પકડ્યો હતો. એને દોર્યો હતો. દત્તા સાવંત અખિલ ભારતીય મજદૂર સંગઠનમાં રેલ્વે, મુંબઈ-બેસ્ટ, ટેક્ષી-રિક્ષા ડ્રાવયર એસોશિયેસન વગેરે જોડાયેલ હતા અને દત્તાએ એમાં વધારે ને વધારે યુનિયનો જોડાવાની જાણે એક ઝુંબેશ ઉપાડી હતી.  એ દિવસની બાબુ બિહારી સાથેની મિટીંગમાં દત્તાજી પણ હાજર રહેવાના હતા પણ એમને  અચાનક કોલકાતા જવું પડેલ એટલે એ હાજર રહી શક્યા ન્હોતા. મિટીંગમાં બાબુ સાથે ઘણી ચણભણ થઈ હતી. અને કોઈ નિર્ણય લેવાયો ન્હોતો. આમ છતાં અજય ખન્ના અને બાબુ બિહારી બન્ને આજય ખન્નાની ગાડીમાં જ મુંબઈ આવવા નીકળ્યા હતા. આ વાત મિસ પિંટોએ કહી ત્યારે ઈંસપેક્ટર વિજય વાઘમારેને દાળમાં કંઈક કાળું દેખાયું હતું.
‘બાબુએ રજાઓ મૂકી હતી.’ મિસ પિંટોએ કમ્પ્યુટરના મોનિટર પર નજર કરી કહ્યું, ‘બાબુ કો જાના થા ધનબાદ. એની ફ્લાઇટ સાંતાક્રુઝ પરથી હતી. એટલે એ બોસ સાથે એમની ગાડીમાં જ મુંબઈ આવ્યો હતો. એ દિવસે જ અજય ખન્નાનું અપહરણ થયું હતું.’
ઈંસપેક્ટર વિજય વાઘમારે એ વાત નોંધી લઈ અગિયારમી જુનની ધનબાદ જતી ફ્લાઈટના પેસેંજરોની યાદી મેળવી. બાબુ બિહારી જેટ એરવેઈઝની સવારની છ પચાસની  ફ્લાઇટ નંબર 9W2153 મારફત કોલકાતા ગયાનું જાણવા મળ્યું.
-તો શું બાબુ બિહારી આ ખેલનો ખેલાડી હતો? અહિં સ્થાનિક ગેંગને કામ સોંપી એ ધનબાદ પહોંચી ગયો હોય??
-રેન્સમ મની દશમી જુને મુકેશ મિલમાં છોડવામાં આવ્યા હતા. બીજે દિવસે એટલે અગિયારમીએ બાબુ બિહારી કોલકાતા ગયો હતો. શું એની સાથે પૈસા હતા?
એણે બે બેગો ચેક-ઈન કરી હતી.
-એ બેગમાં શું હતું?
બાબુને શોધવા માટે ચક્રો ગતિમાન થયા. કોલકાતા સુધી પગેરું મળતું હતું. ત્યારબાદ બાબુ હવામાં ધુમ્રસેર ભળે એમ ગાયબ થઈ ગયો હતો. એ ધનબાદ એના ઘરે પહોંચ્યો જ ન્હોતો. એના બુઢાં મા-બાપે તો બાબુને વરસોથી જોયો ન્હોતો.
ત્યાંથી બીજી માહિતી એ મળી કે બાબુનો ભાઈ સુબોધ બિહારી ઝારખંડ મુક્તિ મોરચાનો આગળ પડતો કાર્યકર હતો અને હવે નેક્સલાઈટ બની ગયો હતો. એના નામની ધાક બોલતી હતી ઝારખંડમાં. ઝારખંડ પોલીસને પણ એની તપાસ હતી. ગરીબ આદિવાસીઓમાં સુબોધ બિહારી ઘણો જ પ્રિય હતો. એ કારણે એને પોલીસ શોધી શકતી ન્હોતી. એ અમીર જમીનદારોને, વેપારીઓને લૂંટી એમાંના પૈસા ગરીબોમાં વહેંચી દેતો. એટલે એ સુબોધ ‘સહાય’થી ઓળખાતો.
-તો શું બાબુ સુબોધને પૈસા પહોંચાડતો હતો એની નેક્સાલાઈટ પ્રવૃત્તિ માટે…
-સુબોધને આદિવાસીઓનો પુરો સાથ હતો. એ કારણે જ એ પકડાતો ન્હોતો. એની પાસે વફાદાર માણસોની ટોળી હતી. હથિયાર હતા. ગામડામાં આવેલ જમીનદારોને એઓ લૂંટતા. એવું પણ જાણવા મળ્યું કે સુબોધે થોડા દિવસમાં જ આધુનિક હથિયારોનું મોટું કંસાઈનમેંટ મેળવ્યું હતું.
-એના પૈસા ક્યાંથી આવ્યા?
વિકી ખન્ના જ્યારે તક મળતી ત્યારે પોલીસની નાકામી પર ઝેર ઓકતો રહેતો. વળી એણે એના બડે ભૈયાને શ્રદ્ધાંજલિ રૂપે એક બ્લોગ શરૂ કર્યો હતો. જેના પર એણે વિજય ખન્નાની જીવન ઝરમરની સાથે સાથે એને લાગતા શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓની છણાવટ અને પોલીસની કુથલી એ કરતો રહેતો અને એના મિત્ર વર્તુળમાંથી એને વિવિધ કોમેંટ્સ મળતી. એ કારણે અખબારોને અને ટીવી ચેનલોને પણ મસાલો મળી રહેતો હતો.
અજય ખન્નાના કોઈ સગડ મળતા ન્હોતા. બાબુ બિહારી સાવ ગુમ થઈ ગયો હતો.
વિકીએ એના ભાઈની કોઈપણ માહિતી માટે પાંચ લાખ રૂપિયાનું ઇનામ જાહેર કર્યું.
બાબુ બિહારીને શોધવા માટે રેડ કૉર્નર નોટિસ બહાર પાડવામાં આવી હતી. આકાશ પાતાળ એક કરી નાંખવામાં આવ્યા હતા. દરેક એરપોર્ટ, રેલ્વે સ્ટેશનો, બસ સ્ટેશનો પર અને પુરા ઝારખંડમાં બાબુ બિહારીના ફોટાઓ પહોંચાડવામાં આવ્યા. આમ મુખ્ય શકમંદ હતો બાબુ બિહારી. હવે એ સાવ અદૃશ્ય થઈ ગયો હતો. ઝારખંડની પોલીસનો સહકાર મળતો ન્હોતો. આ આખું ઓપરેશન પાર પાડવાની બાબુની ઓકાત ન્હોતી એ સ્વાભાવિક હતું.
-એને કોણે મદદ કરી?
-શું એના ભાઈ સુબોધ સહાય અને એની ટોળકી મુંબઈ આવી હતી આ કિડનૅપ માટે?
સુબોધ સહાયની પણ કોઈ માહિતી મળતી ન્હોતી. એનો ફોટાઓમાં પણ ઘણી વિવિધતાઓ જોવા મળતી હતી. વેશ પરિવર્તનમાં એ પાવરધો હતો. સ્થાનિક રાજકારણીઓનું પણ એને બેકઅપ રહેતું હતું તો પોલીસને એ બન્ને હાથોમાં રમાડતો હતો.
દિવસો પસાર થઈ રહ્યા હતા. અજય ખન્ના કિડનેપ કેસ ઘણો જ ગૂંચવાય ગયો હતો. ઈ. વિજય વાઘમારેની દશા મા મને કોઠીમાંથી કાઢ જેવી થઈ ગઈ હતી. વિકી ખન્નાને પણ પોલીસની કામગીરીથી  ભારે અસંતોષ હતો. હોમ ડિપાર્ટમેન્ટમાં એની વગ વધી હતી.  શાસક પાર્ટીને એણે ચૂંટણી ભંડોળમાં ખાસ્સું ડોનેશન આપ્યું હતું. હોમ મિનિસ્ટરે પણ હવે સીધો ખન્ના કેસમાં સીધો રસ લેવા માંડ્યો હતો. અને એ કારણે પોલીસની કાર્યવાહી પર પણ અસર થતી હતી. વિકીએ વિજય વાઘમારેના હાથમાંથી કેસ લઈ બીજા કોઈ કાર્યદક્ષ ઑફિસરને સોંપવા માટેનું દબાણ વધારવા માંડ્યું હતું . ઈ. વાઘમારેની તકલીફ વધી રહી હતી. વિજય ખન્નાના દુશ્મનોની એક યાદી બનાવવામાં આવી. એમાં એક નામ ધ્યાનાકર્ષક હતું રાજીવ રાહેજાનું! રાજીવ અને અજય ખન્ના એક વાર કન્સટ્રક્ટશન બિઝનેસમાં સાથે હતા. એક હાઈરાઈઝ બિલ્ડિંગના ફ્લૅટ ના   વેચાણ સમયે બન્ને વચ્ચે મનદુઃખ થયું જે એમના વિભાજનમાં પરિણમ્યું અને રાહેજાએ ‘રાહેજા ડેવલપર’ નામે અલગ કંપની શરૂ કરી. રાહેજા ખન્નાને કપરો સમય આપતા. કારણકે એઓ ખન્નાની દરેક ચાલ સમજતા અને રાહેજા ડેવલેપરે ખન્ના કન્સટ્રક્ટશનના ઘણા સોદાઓ પડાવી લીધા હતા. તો ખન્નાએ રાજીવ રાહેજાને ધંધામાં ખતમ કરી દેવાની ધમકી આપી હતી. શું એ ધમકીનો અમલ થાય એ પહેલાં જ રાહેજા ગૃપે અજયને પતાવી દીધા…? એવું પણ જાણવા મળ્યું કે બાબુ બિહારી ગુપ્ત રીતે રાજીવ રાહેજાને મળતો હતો. એમની સલાહ લેતો હતો. આ બાબુ બિહારીએ ઘણા છેડાઓ એવા છોડ્યા હતા કે જેનો અંત મળતો ન્હોતો અને હવે બાબુ બિહારી જ ગુમ થઈ ગયો હતો.
*****                         *****                 *****                 *****
એક વહેલી સવારે પોલીસને એક ફોન આવ્યો.
માહિમની ખાડી પાસે ગટર કામદારો લાંબા સમયથી બંધ એક પડેલ ગટરની સાફ સફાઈ અને સમારકામ કરતા હતા. ત્યાં એમને એક લાશ મળી આવી. લાશ શું? કહો ને કે લગભગ હાડપિંજર જ મળી આવ્યું. પોલીસ દોડી આવી. ગટરની ઊંડાઈ આશરે સાતેક ફૂટ હશે. એના સ્થળ પર ફોટાઓ લેતા પોલીસ ફોટોગ્રાફરને ઊલટી થઈ ગઈ. એક તો અવાવરુ ગટર અને બિહામણી, કહોવાયેલ લાશ!! સ્થળ પર જ પૉસ્ટમોર્ટમ કરવામાં આવ્યું. પોલીસે વિકીને જાણ કરી. એ દોડી આવ્યો. એ ઓળખી ગયો કે આ એના ભાઈસાબ અજય ખન્નાની જ લાશ છે!!  કારણ કે લાશના જમણા હાથની આંગળીના હાડકાં પર એક વીંટી હતી…!! એ વીંટી હતી એના ભાઈસાબની. અજય ખન્નાની…!! એ ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યો.
‘સાલોની ક્યા હાલત કર દી મેરે ભાઈસાબકી….?! મેં ઉનકો જિંદા નહિં છોડુંગા જિસને ભી એ કિયા મેં ઉસકા જિના હરામ કર દુંગા…’
પોલીસે હાડકાં એકત્ર કર્યા. અજય ખન્નાની ખોપરીમાં જમણી તરફ ઉપર એક નાનકડું કાણુ હતું. વિકીએ લાશના તુરંત કબજા માટે ઘણો જ આગ્રહ કર્યો.
‘એમ લાશનો કબજો આપી ન શકાય!’ ઇન્સ્પેક્ટર વિજય વાધમારેએ એને સમજાવ્યો. એણે ત્યાંથી જ બે-ત્રણ ફોન કર્યા. હોમ મિનિસ્ટર શિંદેનો ફોન પોલીસ કમિશ્નર પર આવ્યો. કમિશ્નર રિતેષ દેશમુખે ઈ. વિજયને ફોન કર્યો. પરન્તુ ઈ. વિજય એક ના બે ન થયા. અને ત્યારે જ વિકીએ ઈ. વિજયને ખન્ના કેસમાંથી દૂર કરાવવાનો એણે નિર્ણય લઈ લીધો..
બે દિવસ પછી અજયના અવશેષો ખન્ના ફૅમિલીને સોંપવામાં આવ્યા. અંગત અંગત સગા-સંબંધી અને ખાસ મિત્રોની હાજરીમાં ભારે હૈયે વિકીએ ચંદનવાડી સ્મશાનગૃહમાં અગ્નિદાહ આપ્યો. આમ ખન્ના કિડનૅપ કેસ એક ખૂનકેસ બન્યો. ઈ.વિજય વાઘમારેની બદલી થવાની જ હતી એ પણ જાણતા હતા અને અંદરખાતેથી એ પણ એવું ઇચ્છતા હતા કે ખન્નાકેસથી એમનો છુટકારો થાય. અને વિજય વાઘમારે પાસેથી ખન્ના ખુનકેસ આવ્યો ઈ. અનંત કસ્બેકરના હાથમાં!
લાશ અજય ખન્નાની છે એ સાબિત થવું જરૂરી હતું. અવશેષોની લંબાઈ પરથી તો મેળ ખાતો હતો. અજય ખન્નાની ઊંચાઈ હતી પાંચ ફુટ અગિયાર ઇંચ. તો હાડકાના એ માળખાને વ્યવસ્થિત ગોઠવતા પાંચ ફુટ નવ ઇંચથી માંડીને અગિયાર ઇંચની ધારણા થઈ શકતી હતી.
‘અમારે આપના ભાઈ અજય ખન્ના વાપરતા હોય એ ટુથ બ્રશ કે કાંસકીની જરૂર પડશે!!’ ઈ. અનંતે વિકીને દિલાસો આપી કહ્યું, ‘વિ હેવ ટુ મેચ ધ ડીએનએ ઓફ ધ ડેડ બોડી…!!
‘ઇન્સ્પેક્ટર સાહેબ…!!’ વિજયે ગંભીર થઈ જતાં કહ્યું, ‘ઈસમે કોઈ શક નહિ હૈ કી યે ભાઈસા’બકી હી બોડી હૈ. ભાઈસાબ જે રિંગ વરસોથી પહેરતા એ રિંગ પરથી…’
‘તો પણ અમારે ખાતરી તો કરવી જ પડે. પ્લિસ…!! કોઓપરેટ વિથ અસ!!’  ઈ. અનંતે વિનંતી કરતા કહ્યું.
વિકીના મ્હોં પર સ્પષ્ટ અણગમો તરી આવ્યો, ‘કેટલો સમય વિતી ગયો?! હવે તમને એ વસ્તુઓ કેવી રીતે આપવી?’
‘કંઈ પણ કાંસકો…ટુથ બ્રશ…જે અજયજી વાપરતા હતા. નહીંતર પછી તમારા બ્લડનું સૅમ્પલ…!!’
‘વો મેરે સગે ભૈયા નહિં થે…!!’ વિકીએ ઈ. અનંતને અટકાવી કહ્યું, ‘હમારી મા અલગ થી…! મેરે ડેડને દુસરી શાદી કી થી…!!’ સહેજ અટકીને એ બોલ્યો, ‘આપ થોડા દિવસ રાહ જોઈ શકશો. ભાભીજી હરદ્વાર ગયા છે. એમની પાસે કંઈ મળી આવશે…! બાકી…’
‘પોલીસ રાહ જોશે.’ ઈ. અનંતે ઉભા થતાં કહ્યું, ‘આપના ભાભીજી આવે એટલે મને રિંગ કરજો…! યુ સી. અમે પુરો પ્રયાસ કરી રહ્યા છીએ. બાબુ બિહારી જે રીતે ગુમ થઈ ગયો છે….’
‘બાબુને રાહેજાએ જ ગુમ કરી દીધો હશે…સંતાડ્યો છે. તમે રાજીવ રાહેજાને કેમ દબોચતા નથી?! જે દિવસે ભાઈસાબની બોડી મળી હતી એ દિવસે એણે મોટી પાર્ટી આપી હતી એની તમને જાણ છે? હી વોસ એન્જોઈંગ માય બ્રધ્રર્સ ડેથ…!’
‘મારા  ધ્યાનમાં એ છે જ. અમારી નજર એના પર ચોવીસ કલાક છે. મેં એની પુરી તપાસ પણ કરી છે. પણ એની વિરૂધ્ધ કોઈ એલિબી નથી મળતી.’
‘તો પુરાવો ઊભો કરો…! કુછ કિજીયે…! મેં તો મારા ભાઈ ખોયા છે. ભલે એ મારા સગા ભાઈ ન્હોતા. પણ એમણે મને કદી પરાયો ગણ્યો ન્હોતો.’ આંખ ભીની કરતા વિકી બોલ્યો, ‘ જ્યાં સુધી બોડી મળી ન હતી ત્યાં સુધી મને થોડો થોડો વિશ્વાસ હતો..! પણ હવે…!!’
‘આઈ એમ સોરી…! પણ હવે કેસ મારા હાથમાં છે…!! આઈ વિલ ટ્રાય માય બેસ્ટ…!!’ ઈ. અનંતે વિકીના ખભા પર હાથ મૂકી સાંત્વનાના સ્વરે કહ્યું.
ઈ. અનંતે બાબુને શોધવા ભીંસ વધારી. રાજીવ રાહેજા પર દેખરેખ ચાંપતી કરી. એના ફોન, સેલ ફોન, ઈમેઈલ વગેરે પર વોચ ગોઠવી દીધી. બસ, એમણે હવે રાહ જોવાની હતી કે ક્યારે રાજીવ રાહેજા ભૂલ કરે!! ક્યારે બાબુ રાજીવનો સંપર્ક કરે!!
એ સિવાય ઈ. અનંતને એક વાતની ખાસ નવાઈ લાગતી હતી કે આટલા ઓછા રેન્સમ મનીની માંગણી કેમ કરવામાં આવી?!
-ફક્ત દશ કરોડ?!
-ખન્ના બ્રધર્સ તો વધારે આપી શકે એટલાં માતબર હતા…
-અરે…! રાજકોટના સોની ભાઈઓનું કિડનૅપ થયેલ એમાં પણ સિત્તેર કરોડમાં માંડવાલી થયેલ એવું જાણવા મળેલ…!
-ત્યારે આ તો છેક દશ ખોખા…!! જરૂર સ્થાનિક ગેંગનું કે નાદાન છોકરાઓનું કામ હોવાની સંભાવના વધી રહી હતી. એઓનો કોઈ રેકર્ડ ન હોવાને કારણે પોલીસ અંધારાંમાં ફાંફાં મારી રહી હતી.
એ દરમ્યાન વિકીએ પોલીસ સ્ટેશને આવીને એક હેર બ્રશ ઈ. અનંતને આપ્યું, ‘ આ મારા ભાઈ વાપરતા હતા. ભાભીસાબે યાદગીરી રૂપે સાચવેલ છે એ!! આઈ હોપ કે અમને એ પાછું મળશે?’
‘યસ…! આઈ વિલ ટ્રાય માય બેસ્ટ ટુ રિટર્ન યુ. આઈ એમ વેરી થેંકફુલ ફોર ધીસ…!’ ઈ. અનંત લાકડાના હાથાવાળું એ બ્રશ લેતા બોલ્યા. બ્રશ નિહાળી ઈ. અનંતને વિચાર આવ્યોઃ ધીસ વિલ બી વેરી ઈમ્પોર્ટન્ટ એક્ઝિબીટ…!! કારણ કે, એ બ્રશ પર એક બે વાળ પણ વિંટાળાયેલ હતા.  એ બ્રશ અને અજય ખન્નાના લાશ પરથી મળેલ થોડા વાળ બેંગલુરૂ મોકલવામાં આવ્યા. ડીએનએ મેપિંગ કરવામાં આવ્યું. બન્ને નમૂનાઓ મળતા આવ્યા.
-તો એ લાશ ખરેખર અજય ખન્નાની જ છે…! પોલીસ પર દબાણ વધી રહ્યું હતું…ઈ. અનંત કસ્બેકરની નિદ્રા વેરણ બની હતી.
પુત્રી નેહાના કપાળ પર હાથ ફેરવી એની ચાદર બરાબર ઓઢાડી સહેજ નમીને ઈ. અનંતે ઘસઘસાટ નિદ્રાધીન શિવાંગીના કપાળે એક ચુંબન કર્યું. થોડા અસમંજસ અવાજો કરી શિવાંગી પડખું ફરીને સૂઈ ગઈ. એ કારણે ઈ. અનંતના હોઠ સહેજ ફરકી ગયા. એઓ પથારીમાંથી ઉભા થયા. બે-ત્રણ ઊંડા શ્વાસો-શ્વાસ લીધા. રેફ્રિજરેટર ખોલી પાણીની બોટલ લઈ પાણી ગટગટાવ્યું. વરંડામાં ગયા. રાત્રિના અંધકારમાં ગોરેગાંવના સ્વચ્છ આકાશના એ ટુકડામાં તારાઓ ટમટમતા હતા. ઈ. અનંતના મન પર અજય ખન્ના ખૂનકેસ પર કબ્જો જમાવી દીધો હતો. એઓ અંદર આવ્યા. કમ્પ્યુટર ચાલુ કરી ખુરશી પર ગોઠવાયા. વિકીએ શરૂ કરેલ અજય ખન્નાના બ્લોગ પર ગયા.
-આ પણ એક નવું ગતકડું છે!!
બ્લોગ પર જાત જાતની કોમેન્ટસ્ વાંચતા એઓ વિચારતા હતાઃ લોકો સાવ નવરા પડી ગયા લાગે છે!!
મોટે ભાગની કોમેન્ટસ્ પર પોલીસ ની કુથલી જ કરવામાં આવી હતી. બ્લોગ પર અજય ખન્નાની જીવન ઝરમરની સાથે સાથે એમના ઘણા ફોટાઓ પણ હતા; એકલા તો રાજકારણીઓ સાથે…ફિલ્મ એક્ટર-એક્ટ્રેસ સાથે…!! તો બાબુ બિહારીના પણ જુદા જુદા ફોટાઓ હતા અને એની શોધ કરનારને કે માહિતી આપનારને અપાનારા પાંચ લાખ રૂપિયાના ઇનામની જાહેરાત પણ હતી.
ઈ. અનંતને ચેન પડતું ન્હોતું. એમણે અજય ખન્ના કેસની ફાઈલના પાનાઓ ઉથલાવવા માંડ્યા. ફાઈલમાં સર્વે માહિતીઓ હતી. એમણે જ પેન્સિલથી કરેલ નોંધ ફરી ફરી નિહાળી. છેલ્લે ગટરમાં પાડેલ અજય ખન્નાની લાશના ફોટાઓ એઓ જોવા લાગ્યા. પોલીસ ફોટોગ્રાફરે પાડેલ ફોટાઓ ચિતરી ચઢે એટલા વિકૃત અને બિહામણા હતા. એ ફોટાઓ જોતા જોતા એ ચમક્યા. એમનું હ્રદય જોરથી જોરથી ધબકવા લાગ્યું. એઓ જે નિહાળી રહ્યા હતા એ માની શકતા ન્હોતા…!!
-આજ સુધી આ કેમ કોઈના ધ્યાનમાં ન આવ્યું…!?
લાશના ફોટા નિહાળતા એઓ વિચારવા લાગ્યા. અજય ખન્નાના બ્લોગ પર ગયા. ત્યાંના ફોટાઓ જોયા…!!વારંવાર જોયા…!!
-ઓ…માય ગોડ….!! ઓ પાન્ડુરંગા…!!
-આઈ કાન્ટ બિલીવ ધીસ…!!
-આઈ ગોટ ઈટ…!!
એઓ સવાર પડવાની રાહ જોવા માંડ્યા. કમ્પ્યુટર બંધ કરી, ફાઈલમાં ફરી લાશ પર એક નજર કરતા એમના ચહેરા પર એક હાસ્ય ફરી વળ્યું!! એક હળવી રાહત થઈ એમને…!
-હવે એક એક કદમ સાચવી સાચવીને માંડવું પડશે!!
-ધે આર વેરી ક્લેવર…!!
ટ્રેક સુટ પહેરી એ રોજની જેમ પાંચ માઈલ દોડી આવ્યા. સ્નાનાદિથી પરવારી યોગાભ્યાસ કર્યા બાદ એમણે કમિશ્નર રિતેષ દેશમુખના સેલ ફોન પર ફોન કર્યો.
‘ગુડ મોર્નિંગ સર…!!’
‘ગુડ મોર્નિંગ અનંત…!!’
‘હું આપને હેરાન તો નથી કરતોને સર…!?’
‘ના…ના…!’ હસીને એ બોલ્યા, ‘આ તો અંજલિ સાથે વોક પર નીકળ્યો છું!! યુ નો અંજલિ સાથે ચાલતા ચાલતા તારી જ વાત કરતો હતો. શું ન્યૂઝ છે. એની પ્રોગ્રેસ…?!’
‘યસ…!! ઈટ લુક્સ્ લાઈક એ બિગ ગેઈમ…!! એક ખતરનાક ખેલ…!!’
‘વૉટ…??’
‘યસ…સર…!! આઈ નિડ યોર ફુલ સપોર્ટ…!! એન્ડ ઈટ વિલ બી ઓન્લી યુ એન્ડ મિ…!! ઓન્લી…!! સ્ટ્રિક્ટલી કોન્ફિડેન્શિયલ…!!
‘અફકોર્સ…યુ વિલ ગેટ ઓલ સપોર્ટ…!! વ્હેર ઈસ બાબુ બિહારી…??’
‘હું તમને મળું છું. દશ વાગે…!! ઈફ ઈટ ઈસ ઓકે ફોર યુ…!!’
‘વ્હાઈ દશ વાગે…? કમ સુન…તું મારે ઘરે આવ…!! અંજલિ આજે ઉપમા બનાવવાની છે. વિ વિલ હેવ બ્રેક ફાસ્ટ ટુ ગેધર…!!’
‘મારે થોડાંક અખબારોની રેફ્રન્સ ફાઈલ જોવી છે. બીજું પણ એક ઈન્વેસ્ટીગેશન કરવાનું છે. પણ હું તમને બે-ત્રણ કલાકમાં મળું છું…!! અંજલિજીનો ઉપમા નેક્સ્ટ ટાઈમ…!!’
બરાબર હોમ વર્ક કરીને ઈ. અનંત કમિશ્નરને મળ્યા. એમની સચોટ રજૂઆતથી અને હકીકતથી કમિશ્નરશ્રી તો અચંબામાં પડી ગયા અને એક ઊંડો શ્વાસ લઈ એ બોલ્યા, ‘ધીસ વીલ બી વેરી ઈન્ટરેસ્ટીંગ…!! ગો એહેડ…!! કિપ ઈન ટચ…!! બ્રિફ મી..!! માય ઓલ સપોર્ટ ઈસ વિથ યુ ટુ ફાઈન્ડ આઉટ ધ ટ્રુથ…એન્ડ ઓન્લી ધ ટ્રુથ…!!’

ત્રણ મહિના જેટલો સમય પસાર થઈ ગયો… લોકો ધીરે ધીરે અજય ખન્ના ખૂન કેસ ભૂલવા માંડ્યા હતા ત્યાં જ ‘આજતક’ના ક્રાઇમ રિપોર્ટર મનિષ દુબેના સેલ પર ટેક્સ્ટ મૅસેજ અવતર્યોઃ પ્લીસ કમ ટુ ધ ન્યૂઝ કૉન્ફરન્સ એટ મેઇન પોલીસ સ્ટેશન એટ નાઈન…!!
એવો જ એક મૅસેજ ‘એનડી ટીવી’ની બરખા દત્તને પણ મળ્યો. તો ‘ઝી ન્યૂઝ’ના રમેશ મેનન શા માટે રહી જાય? ‘સી. એન. એન’ની સુહાસિની હૈદર પણ ખરી જ…!!એજ રીતે ‘મિડ ડે’થી માંડીને દરેક સમાચારપત્રોના ખબરપત્રીઓને સંદેશો મળી ગયો. પોણા નવે તો કૉન્ફરન્સ રૂમમાં સર્વે રિપૉર્ટરો-કેમેરામેનથી છલકાય ગયો…!! સહુને આ પ્રેસ કૉન્ફરન્સ અંગે ઈંતેઝારી હતી.
બરાબર સવા નવે કમિશ્નર રિતેષ દેશમુખે હસતા હસતા કૉન્ફરન્સ રૂમમાં પ્રવેશ કર્યો, ‘ગુડ મોર્નિંગ એવરીવન…!! થેન્ક યુ વેરી મચ ટુ યુ ઓલ…!! યુ ઓલ આર હિયર ઈન વેરી શૉર્ટ નોટિસ…!! બટ બિલીવ મી…!! ધીસ વિલ બી ધ મોસ્ટ ઈમ્પોર્ટન્ટ બ્રિફીંગ ફોર મી એન્ડ યુ…! યુ વિલ ઓલ્સો સરપ્રાઈઝડ્ વિથ ધ ઈનફોર્મેશન ઓફ ધી પરફેક્ટ ક્રાઇમ…!!’
‘પરફેક્ટ ક્રાઇમ…!?’
‘હા, પરફેક્ટ ક્રાઇમ…! પણ તમે તો જાણો જ છો ને કે ક્રાઇમ નેવર પેઈઝ્…’ હસીને કમિશ્નર બોલ્યા, ‘આજે આપ સહુને ખન્ના ખૂનકેસ વિશે ઈન્ફોર્મ કરવા બોલાવ્યા છે. ધ મિસ્ટ્રી ઈસ નાવ રિસોલ્વ્ડ…!!’
‘ખન્ના ખૂનકેસ…!? અજય ખન્ના…!?’
‘હુ ઈસ મર્ડરર….!?’
‘કાતિલ કોન હૈ…!?’
‘ખૂની કોણ આહે…!?’
‘શાંતતા… શાંતતા…!!’ જરા મોટો અવાજ કરીને હસીને કમિશ્નર બોલ્યા, ‘એ જણાવવા માટે જ તો આપને અહિં બોલાવ્યા છે!’
એટલામાં જ પોલીસ યુનિફૉર્મમાં સજ્જ ઈ. અનંત કસ્બેકર ધીમેથી હૉલમાં દાખલ થયા. એમની સાથે પાછળ હાથકડી પહેરાવેલ મ્હોં પર બુરખો ચઢાવેલ એક શખ્સ પણ હતો જેને એમણે એમની બાજુમાં રાખેલ ખુરશી પર ધીમેથી બેસાડ્યો…!
કૉન્ફરન્સ રૂમમાં એક શાંતિ છવાઈ ગઈ.
‘ગુડ મોર્નિંગ એવરીબડી…!!’ ઈ. અનંતે એમના પ્રભાવશાળી ઘેરા અવાજે કહ્યું.’… તો ઓનરેબલ કમિશ્નર સાહેબે કહ્યું એમ ખન્ના ખૂન કેસ મિસ્ટરી ઈસ રિસોલ્વ્ડ…!! એન્ડ ધ મર્ડર વોઝ ડન બાય…!!’ કહીને એઓ અટક્યા
‘………………..??’
એમણે પેલા શખ્સના મ્હોં પરથી બુરખો દુર કર્યો…!!
‘મિસ્ટર અજય ખન્ના…!? ઓ માય ગોડ…!! હી ઈસ અલાઈવ…!! વો જિંદા હૈ…!?’ હોલમાં સર્વે પત્રકારો અચંબિત થઈ ગયા…! સહુ ગણગણાટ કરવા લાગ્યા…!!
‘હા…!! અજય ખન્ના જીવિત છે. આપની સમક્ષ રૂબરૂ છે…!!’
‘તો પછી ખૂની કોણ…!!’
‘ધીસ ઈસ એ વેલ પ્લાન્ડ…વેલ ફર્નિશડ્ ક્રાઇમ…!! એક એવો ખતરનાક ખેલ કે જેના ખેલાડી બહુ ચપળ અને ચબરાક છે…પણ એમની ચતુરાઈ એમને જ ભારે પડી ગઈ.’
‘તો પછી અજય ખન્નાનું અપહરણ કોણે કરેલ…!?’
‘અજય ખન્નાનું અપહરણ થયેલ જ ન્હોતું!! ઈટ વોઝ અ ડ્રામા… વેલ પ્લેઈડ બાય એન્ડ ડેઈઝીંગલી ડાયરેક્ટેડ બાય ખન્ના બ્રધર્સ…!!’
‘ખન્ના બ્રધર્સ ??’
‘યસ…!! બન્ને ભાઈઓ આમાં સંડોવાયેલ છે!!’
‘ઇન્સ્પેક્ટર અનંત આપને ક્યારે અને કેવી રીતે જાણ થઈ કે…’
‘અજય ખન્ના જીવિત છે….?? એમનું ખૂન નથી થયેલ…??’ ઈ. અનંતે એ પત્રકારનું વાક્ય પુરૂં કર્યું…
‘યસ…અને પેલી બોડી કોની કે જેની સાથે અજય ખન્નાના ડીએનએ પણ મળતા આવ્યા અને એમનો દશ કરોડનો લાઇફ ઈન્સ્યુરંસ પણ ક્લિયર થઈ ગયો હતો…!?’
‘વેલ…વેલ…વેલ..!!’ કમિશ્નર ચર્ચામાં સામેલ થતા બોલ્યા, ‘સહુ એમ જ માનતા હતા કે અજય ખન્નાનું જ ખૂન થયેલ. પણ અમારા બાહોશ ઇન્સ્પેક્ટર અનંતની એક નજરે આ કેસને ઉકેલી નાંખ્યો. હવે ઈ. અનંત આપના સવાલોના જવાબો આપશે.’
‘આપને કઈ રીતે શક ગયો કે અજય ખન્ના જીવિત છે??’ બરખાએ પૂછ્યું.
‘આ કેસે મારી ઊંઘ ઉડાડી દીધી હતી. એક રાત્રે જ્યારે હું એની ફાઈલ લઈને બેઠો હતો. એમાં ડેડબોડીના ફોટોગ્રાફ્સ્ પણ હતા. આ ફોટોગ્રાફ્સ્ અમારા ફોટાગ્રાફરે બોડી જ્યારે ગટરમાં અંદર હતી ત્યારે લીધેલ. બોડી મુવ કરવા પહેલાં. એવા જ ડેડ બોડીના એક  ફોટા પર મારી નજર પડી. એક જ ફોટો…હા ફક્ત એક જ ફોટામાં વીંટીનો ભાગ હતો. એ પણ અસ્પષ્ટ…ઝાંખો…! એમાં મેં એ જોયું કે ડેડ બોડીના જમણા હાથની લાંબી વચલી આંગળીના અડધા તૂટેલ હાડકાંની ઉપર હથેલીની નજદીક વીંટી હતી. પણ જ્યારે વિકી ખન્નાએ બનાવેલ બ્લોગ પર મેં અજય ખન્નાના ફોટોગ્રાફ્સ જોયા ત્યારે દરેક ફોટાઓમાં એ મોટા હીરા વાળી ચમકતી વીંટી જમણા હાથની સહુથી નાની આંગળીની બાજુની આંગળીમાં હતી. નહિં કે મોટી આંગળીમાં…! તો પછી લાશમાં વીંટીની આંગળી એકદમ બદલાય કેમ ગઈ?!’ અજય ખન્ના નીચી નજરે બેઠા હતા એમની તરફ હસીને એક નજર કરી ઈ. અનંતે વાતનો દોર આગળ વધાર્યો, ‘મને શક ગયો. મેં પોલીસ ફોટોગ્રાફર પાસે પેલો એક ફોટો કે જેમાં વીંટીનો ભાગ અસ્પષ્ટ દેખાતો હતો એ એન્લાર્જ કરાવ્યા. અને એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે લાશમાં આંગળી બદલાય ગઈ હતી. હા, લાશ સાવ કહોવાય ગયેલ અને આંગળીના ઉપરના બે સાંધાના હાડકાં તો ખરી પણ ગયેલ. આમ છતાં આંગળીના મૂળના હાડકાં પર વીંટી રહી ગઈ હતી. ખૂની ખૂન કરવા પહેલાં કદી લાશમાં વીંટીની પોઝિશન તો ન જ બદલે એ સ્વાભાવિક છે. મારો શક મજબૂત થવા લાગ્યો. મેં ન્યૂઝ પેપરના રેફ્રન્સ-જુના અંકોમાં અજય ખન્નાના ફોટાઓ પણ નિહાળ્યા. એઓ લાયન્સ ક્લબના પ્રૅસિડેન્ટ પણ હતા. એમના ફોટાઓ આસાનીથી મળી ગયા. દરેક ફોટાઓમાં વીંટી નાની આંગળીની બાજુની વેડીંગ ફિંગર પર જ હતી. એટલે વરસોથી માણસ એક હાથમાં વીંટી પહેરતો હોય તો એકાએક એનું સ્થાન ન બદલે!!’
“તો પછી ડીએનએ મૅચિંગ…!! અને એ ડેડ બોડી કોની…!!’
‘હું પણ ગૂંચવાયો તો હતો જ કે, ડીએનએ રિપોર્ટ ખોટો છે કે શું?! બાયોટેકનોલોજી લૅબ બેંગલુરૂને ફોન જોડ્યો. એમણે એમાં કોઈ જ ભૂલ થઈ શકે નહિ એમ ખાતરીપૂર્વક જણાવ્યું. અમે ડેડ બોડીની એક્સરેસ્ લીધેલ હતા. એમાં સ્કલના પણ દરેક એંગલથી એક્સરે લીધેલ  એટલે એ ફિલ્મ લઈને હું અજય ખન્નાના ડેન્ટિસ્ટને મળ્યો. એમના જડબાના એક્સરે સાથે ડેન્ટિસ્ટ પાસેના એમના ડેન્ચરના એક્સરેની સરખામણી કરી ડેન્ટિસ્ટે મને કહ્યું કે આ લાશના જડબાના એક્સરે અજય ખન્નાના એમના એક્સરે સાથે મેચ નથી થતા. અજયના ઉપરના જડબામાં જમણી તરફ એક દાઢ ઓછી હતી જે એ જ ડેન્ટિસ્ટે ઉખેડેલ. જ્યારે ડેડ બોડીના બધા દાંત સાબૂત હતા. આમ એ નક્કી થઈ ગયું કે જેને મૃત અજય ખન્ના સમજી રહ્યા હતા એ તો કોઈ બીજાની જ બોડી હતી!!’
‘કોન થા…??’
‘કોની લાશ હતી એ….!?’
‘કહું છું…એ પણ કહું છું… પણ એ પહેલાં અમારે અજય ખન્નાને શોધવાના હતા. મેં માનનિય કમિશ્નરસાહેબને વાત કરી એમને વિશ્વાસમાં લીધા. એમણે મને ફુલ સપોર્ટ કર્યો. કોઈને પણ જરા ગંધ ન આવવા દીધી. તમને પણ ત્યારે સાવ ખોટું બ્રિફીંગ કરતા રહ્યા અને અમે બાબુ બિહારીને શોધી રહ્યા છે ના ગીતો ગાતા રહ્યા. પણ ત્યારે અમે અજય ખન્નાને માટે જાળ બિછાવતા હતા. પણ એ જાળ બિછાવતા અમારે નાકે દમ આવી ગયો. ખન્ના બ્રધર્સના દરેક ફોન, ફેક્સ, ઈમેઈલ, સેલ ફોન પર અમારી વોચ હતી. ખાસો સમય ગયો. પણ અમને કંઈ જ જાણવા ન મળ્યું! ખન્ના ગૃપના દરેક ફોનના ટેપના ફીંડલા ના ફીંડલા અમારી પાસે છે. લગભગ દરેક ઈમેઈલ ફિલ્ટર થતી હતી. તો ય કંઈ જ માહિતી ન મળી. અજય ખન્ના ક્યાં છે એની કોઈ જ માહિતી ન મળી તે ન જ મળી. બન્ને ભાઈઓ સંપર્ક તો કરતા જ હશે. પણ કઈ રીતે…!?’ પાણી પીવા ઈ. અનંત કસ્બેકર અટક્યા એ ય રિપોર્ટરોને કઠ્યું.
‘કઈ રીતે…!? કઈ રીતે…!?’
‘એઓ એક બીજાના સંપર્કમાં રહેતા! દિવસ દરમ્યાન લગભગ દરેક કલાકે એમની વચ્ચે માહિતીની આપ-લે થતી. વિકીને ધંધાની સૂઝ ન્હોતી એટલે એને સલાહ-સૂચનની જરૂર પડતી. અરે!! એમના ફોટાઓ વિડીયોની પણ આપ-લે થતી.’
‘હાઉ…??’
‘એ પણ મને અચાનક જાણવા મળ્યું. વિકી ખન્નાએ અજયને શ્રદ્ધાંજલિ માટે બ્લોગ બનાવેલ એ તો આપને સહુને ખબર જ છે ને આપે એને બહુ ફુટેજ પણ આપેલ છે. આ બ્લોગ શું બલા છે એ જાણવા મેં પણ મારો એક બ્લોગ બનાવ્યો. મને ક્મ્પ્યુટરમાં ખાસ રસ નહિ. પણ આ બ્લોગ બનાવતા મને એ જાણવા મળ્યું કે બ્લોગ પર ડ્રાફ્ટ તરીકે માહિતી સાચવી શકાય અને એ પબ્લિશ કરવી ન પડે. આવી રીતે ચિત્રો. વિડીયો..ફોટોગ્રાફ્સ વગેરે સ્ટોર કરી શકાય. હવે જો તમારા બ્લોગનું યુઝર્સ નેઈમ અને પાસવર્ડ તમે બીજા કોઈને આપો તો એ પણ તમારા બ્લોગ પર જઈ શકે અને ડ્રાફ્ટ વાંચી શકે, બનાવી શકે, વાંચ્યા બાદ ડિલીટ કરી શકે…આમ કોઈને પણ જાણ થયા વિના, જાણ કર્યા વિના દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે તમે સંપર્કમાં રહી શકો. બસ ખન્નાબંધુઓ એમ જ કર્યું…બન્ને પાસે એ બ્લોગનંશ યુઝર્સ નેઈમ અને પાસવર્ડ હતા અને દિવસમાં કેટલીય વાર એઓ આ રીતે માહિતીની આપ-લે કરી લેતા. અલબત્ત, આ માટે પોલીસે એમના પ્રોવાઈડરનો સંપર્ક કર્યો પણ એમણે આના-કાની કરી. અમે પ્રોફેશનલ હેકર્સની મદદ લઈ એમના બ્લોગને દિવસો સુધી હેક કર્યો અને  દરેક માહિતી મેળવી લીધી. અજય ખન્નાનું નવું નામ-સરનામું મેળવ્યું! અજય ખન્ના આજે ગુલ મુહમદના નામે ઓળખાય છે અને એમનો મુકામ છે મોરિશિયસ…!! એમણે મોરિશિયસમાં હોટલ બિઝનેસમાં ઝંપલાવ્યું છે. હું મોરિશિયસ ગયો. ત્યાંની પોલીસનો સહકાર લઈ એમની ધરપકડ કરી.’
‘તો પછી કિડનેપિંગ અને પેલી લાશ…!!’
‘કિડનેપિંગ થયું જ ન્હોતું. કિડનેપિંગનો ડ્રામા કરવામાં આવેલ. દશમી જુને એમની બાબુ બિહારી સાથે મિટિંગ હતી અને ખન્ના વિવિંગ્સમાં બાબુ બિહારીને હડતાળ ન પડાવવા માટે એઓ મનાવી ન શક્યા. જો હડતાળ પડે તો એમને કરોડોનું નુકશાન થાય એમ હતું. વળી બાબુએ અજયને બે-ચાર શબ્દો ભલા-બુરા કહ્યા કે ગમે તે હોય. સમજાવીને બાબુ બિહારીને અજય ખન્ના એમની સાથે મુંબઈ લઈ આવ્યા. બન્નેએ મળી બાબુને પતાવી દીધો. બાબુનું શરીર-કાઠું અજય ખન્ના જેવું જ હતું. અજયની વીંટી પહેરાવી બાબુની લાશ આગળથી જોઈ રાખેલ બંધ પડેલ ગટરમાં પધરાવી દીધી. અજય ખન્નાએ પબ્લિક બુથનો ઉપયોગ કરી પોતાના જ અપહરણના ફોન પોતાના ભાઈ વિકીને કર્યા…
‘પણ આમાં એક ફોન તો ઇન્ટરનેશનલ થયેલ…!!?’
‘હા, એ માટે એમણે ‘મેજિક જેક’ નો ઉપયોગ કરેલ!! છ મહિના પહેલા અજય ખન્ના યુએસએ ગયેલ. ત્યાં એક ઉપકરણ મળે છે. એને મેજિક જેક કહે છે. એ એક યુએસબી પૉર્ટ અને હાઈસ્પિડ ઈન્ટરનેટથી મારફત ઇન્ટરનેશનલ ફોન માટેની સસ્તી ડિવાઇસ છે. એક વાર યુએસમાં એક્ટિવેઈટ કરતા તમને યુએસએનો લોક્લ ફોન નંબર મળે. દુનિયામાં ક્યાંય પણ હાઈસ્પિડ ઈન્ટરનેટ વાળા તમારા લૅપટોપ કે ડેસ્કટોપના યુએસબી પૉર્ટમાં  આ મેજિક જેક કનેક્ટ કરો ને બીજે છેડે તમારા ફોનનો જેક નાંખો તો તમે ફોન કરી શકો!! વિઓઆઈપીનો આ સહુથી સાદો અને સરળ ઉપયોગ કરી એમણે ઈંટરનેશનલ ફોન થયાનો ભ્રમ ઊભો કરેલ પણ ખરેખર એ ફોન તો અંધેરીની હોટલ લિલા પરથી  અજય ખન્નાના લૅપટોપ દ્વારા મેજિક જેકથી થયેલ. અહિં પણ એમણે વધારાની સાવચેતી તો રાખેલ જ…! કેમ ખરું ને મિસ્ટર ખન્ના..??’
‘…………….!’  અજય ખન્ના નીચું નિહાળી ગયા.
‘એમણે એ દિવસે હોટલ લિલા પરથી મેજિક જેક મારફત યુએસએ એક ઇન્ટરનેશનલ ફોન સર્વિસ પ્રોવાઈડ કરતી ફોન કાર્ડ એજન્સીને ફોન કરેલ. કારણ કે, મેજિક જેકને લીધે એમને એ ફોન લોકલ થાય અને એ એજન્સી મારફતે ઇન્ડિયા એમના ઘરે ફોન કરેલ. આમ અંધેરીથી જ અંધેરી ફોન વાયા અમેરિકા કરવામાં આવેલ. એટલે સંચાર નિગમ એ ફોન લોકેટ કરી ન શકેલ. ફોન કરી રાત રોકાઈ અજય ખન્ના બાબુ બિહારીના નામે જેટ એરવેઈઝની સવારની છ પચાસની  ફ્લાઇટ નંબર 9W2153 મારફત આગિયારમીએ કોલકાતા ગયા. કોલકાતાથી ફરી દિલ્હી આવ્યા અને ત્યાંથી એર ઈન્ડીયાની ફ્લાઇટ લઈ ખોટા પાસપોર્ટ પર ગુલ મુહમદના નામે મોરિશિયસ ગયા. ત્યાં એમણે અગાઉથી જ સારા એવા પૈસા મોકલી આપેલ. હજુ દરોડા પરથી વધુ માહિતી મળશે.’ ઈ. અનંત કસ્બેકરે એમના બ્લેક બેરી સેલ ફોન પર આવેલ મૅસેજ નિહાળી કહ્યું, ‘જે રિવૉલ્વરથી બાબુની કતલ કરવામાં આવેલ એ બાવીસ કૅલિબરની કૉલ્ટ વિકી ખન્ના પાસેથી મળી આવી છે. બાય ધ વે, ગઈ કાલે આખી રાત ખન્ના બ્રધર્સના દરેક ઠિકાના પર રેડ પાડવામાં આવેલ છે અને એ કાર્યવાહી હજુ ચાલુ જ છે. વિકીની પણ ધરપકડ થઈ છે અને ગરિમાદેવી લખનૌ છે ત્યાં એમને લેવા માટે મુંબઈ પોલીસ પહોંચી ગઈ છે. ઘણા જ ગફલાઓ બહાર આવવાના બાકી છે.’
‘એક વાતની સમજ પાડશો…ડીએનએ….!??’
‘યસ..!! ડીએનએ ટેસ્ટ…!!હમ્ …!! ધે આર સ્માર્ટ…વેરી સ્માર્ટ…!’ હસીને ઈ. અનંત કસ્બેકર બોલ્યા, ‘આખો ખતરનાક ખેલ એવો એમણે માંડ્યો કે એમાં ક્યાં ય લુપ હોલ ન હોય એની   પુરી કાળજી રાખી હતી. અહિં પણ એમની ચાલને દાદ દેવી જ પડે. જ્યારે મેં ડીએનએ માટે અજય ખન્નાના ટુથ બ્રશ કે કાંસકી કે હેર બ્રશની માંગણી કરેલ ત્યારે વિકીએ તો વિરોધ જ કરેલ. વીંટી ભાઈસાબની જ છે. ડીએનએ ટેસ્ટીંગની કોઈ જરૂર નથી. વગેરે વગેરે…!’ હસીને ઈ. અનંત બોલ્યા, ‘…પછી એણે સમય માંગ્યો. ભાભી સાહેબ હરદ્વાર ગયા છે નું બહાનું બતાવીને. અને તમે માનશો નહિ એ દિવસે જ એણે એની ભાભી ગરિમાને હરદ્વાર પણ મોકલી આપેલ. એઓને બે અઠવાડિયાનો સમય મળી જતા બન્ને બંધુએ વિચાર્યું. બ્લોગ પર ડ્રાફ્ટ દ્વારા માહિતીની, વિચારોની આપ-લે કરી. બાબુ બિહારી એમનો નોકરિયાત હતો. બાબુ ભિવંડી ખાતે ખન્ના વિવિંગ્સનો ચિફ સિક્યુરિટી ઓફિસર હતો. એનો યુનિફોર્મ હતો. એને એક લોકર પણ ફાળવેલ. એ લોકરની વિકીએ તલાશી લીધી. નસીબ જોગે એમાંથી એને બાબુ બિહારીનું હેર બ્રશ મળી આવ્યું જેના પર હેર ફોલિકલની સાથે સાથે એક-બે વાળ પણ હતા. લાશ બાબુની જ હતી…હેર બ્રશ બાબુનું જ હતું…!! ડીએનએ મેચ થાય જ ને…!! ડીએનએ મેચ થતા પોલિસે ડેન્ચર મૅચિંગ ન કર્યું. જે પાછળથી મારે કરાવવું પડ્યું! એમની દરેક ચાલ કાબિલે તારીફ હતી. અરે!! અપહરણની રાત્રે વિકી ખરેખર એની લેંડરોવર લઈને  રાતે અઢી વાગે વરસતા વરસાદમાં મુકેશ મિલ પર પણ ગયો હતો અને એ લેંડરોવરને પેલા ટેક્ષી ડ્રાયવરે પણ જોયેલ. મુકેશ મિલનું સ્થળ પણ એમણે અગાઉથી નક્કી કરેલ. આમ આ એક એવો ખતરનાક ખેલ હતો કે જેના ખેલાડીઓ અનાડી ન્હોતા…!! બહુ ચાલાક હતા…!! ચતુર હતા…!! પણ ક્રાઇમ નેવર પેઈસ..!! એક નાનકડી ભૂલ…એમને ગુન્હો કબૂલ કરવા માટે મજબૂર કરી ગઈ. આ ખેલમાં વિજય તો છેલ્લે સત્યનો જ થયો…!!’ ઈ. અનંત કસ્બેકરે અજય ખન્નાને નિહાળી કહ્યું,  ‘શું કહો, છો મિસ્ટર ખન્ના…!?’
‘રિયલી વેરી ઈન્ટરેસ્ટીંગ…!!’ સહુ પત્રકારો, ટીવી રિપોર્ટરસે ઈ.અનંત કસ્બેકરને ધન્યવાદ આપ્યા, ‘વિ આર વેરી પ્રાઉડ ઓફ યુ એન્ડ મુંબઈ પોલીસ…!! ધેટ્સ વાય મુંબઈ પોલીસ ઈસ વન ઓફ ધ બેસ્ટ પોલીસ ફોર્સ ઓફ ધી વર્લ્ડ…!!’

લે. ;- નટવર મહેતા 
પોસ્ટ સાભાર;- સુરેશ કાક્લોતર

કોલ્યુશા

Standard

કોલ્યુશા – મેક્સિમ ગોર્કી
અનુ. ;- ડૉ. જનક શાહ
કાળા કપડામાં, કાળી શાલ ઓઢી તે એક કબર પાસે બેઠી હતી. સોનેરી વાળ તેના ગાલને અડીને ઊડતા હતા. તેના સુંદર હોઠ ખૂબ સભાનપણે બંધ હતા. તેનાથી મોંઢાનો શોકિત ભાવ વધુ સ્પષ્ટ થતો હતો. તેની આંખો રડીને અને કંટાળાભરી રાતોના ઉજાગરાને કારણે સૂઝી ગઈ હતી. વળી આંખની પાંપણો નીચે ઢળી ગઈ હતી.
હું દૂર ઊભો રહી તેનું નિરીક્ષણ કરતો હતો. તેની નજીક જવા છતાં તેણે કોઈ ભાવ બતાવ્યો નહિ. ફક્ત આંખની પાંપણ એકવાર ઊંચી કરી ફરી ઢાળી દીધી.
મેં શોકિત ભાવે ત્યાં કોને દફનાવવામાં આવ્યા છે તે પૂછ્યું.
‘મારા દીકરાને.’
‘બહુ મોટી વયનો દીકરો હતો ?’
‘બાર વર્ષનો.’
‘ક્યારે મૃત્યુ પામ્યો ?’
‘ચાર વર્ષ પહેલાં.’
તેણે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને શાલથી ઊડતા વાળ ઢાંકી દીધા. સૂર્યે બધો જ તાપ આ કબ્રસ્તાન પર જ જાણે વરસાવવાનું નક્કી કર્યું હોય તેમ લાગતું હતું. કબ્રસ્તાનનું ઘાસ ગરમી અને ધૂળથી વધું પીળું પડી ગયું હતું. વધસ્તંભોની આજુબાજુ આવેલાં ધૂળિયાં વૃક્ષો કબરો માહેનાં મડદાની કેમ મૃત બની ગયાં હોય તેમ ઠૂંઠાં બની ગયેલાં લાગતાં હતાં.
‘તે કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યો ?’ મેં કબર પ્રત્યે માન દર્શાવી પૂછ્યું.
‘ઘોડાની ખરીથી કચરાઈને.’ ‘એવું શાથી બન્યું ?’
મારા શબ્દો મને રૂક્ષ લાગ્યા. પરંતુ તે સ્ત્રીની નિરસતા જોઈ હું જાણવા પ્રેરાયો. તેની ઉદાસીનતા મને કાંઈક અકુદરતી લાગી.
મારા પ્રશ્નોથી તેની પાંપણો ઊંચી થઈ. તેણે મને પગથી માથા સુધી ઝીણવટથી જોયો. પછી નિઃસાસો નાખી, નંખાઈ ગયેલ અવાજે તેની કરમકથની કહેવા લાગી.
‘કોલ્યુશાના પિતા દોઢ વર્ષથી ઉચાપતના ગુન્હા બદલ જેલમાં હતા. આથી તેમણે જે કાંઈ બચાવ્યું હતું તે મેં આ દોઢ વર્ષના ગાળામાં ખર્ચી નાખ્યું હતું. જોકે બચત કાંઈ વધુ ન હતી. જેમ તેમ કરીને અમે એક ટંક ભેગા થતાં હતાં. સમય પૂરો થતાં તે જેલમાંથી છૂટ્યા. પણ હવે કોઈ તેમને નોકરીએ રાખતું ન હતું. હું દિવસ આખો મજૂરી કરતી ત્યારે વીસેક કોપેક મળતા. તે પણ જો શુકનવંતો દિવસ હોય તો. કોલ્યુશાને પગે પહેરવા મોજાં પણ ન હતાં. એક દિવસ હું ઘોડાના ચારાનું બળતણ બનાવી રસોઈ કરતી હતી. મારાથી તેના પપ્પાને કહેવાઈ જવાયું કે હવે આપણામાંથી કોઈક ઓછું થાય તો સારું. ઘરમાં ફૂટી કોડીય નથી. હું રાધું ક્યાંથી ? તેના પપ્પાએ ખંધુ હસીને કહ્યું, ‘ધીરજ રાખ, હું પૈસા લાવી આપીશ. છેવટે તું તો છે ને…’
કોલ્યુશાથી આ બધું સંભળાયું નહિ. તે તો મને ધારી ધારીને કૃશ થયેલી મારી કાયાને જોતો હતો. તે અચાનક ઊભો થયો અને એક અક્ષર બોલ્યા વગર ઘરની બહાર નીકળી ગયો. મને થયું કે હું ખૂબ અમંગળ ન બોલી હોત તો સારું હતું. પણ હવે ખૂબ મોડું થયું હતું. કલાકેય પસાર થયો ન હતો, ત્યાં પોલીસનો માણસ આવ્યો. મને પૂછ્યું, ‘ગોસ્પોંઝા શીશીનીના કોણ છે ?’ મેં કહ્યું, ‘હું છું.’
‘તો અત્યારે જ તમે હૉસ્પિટલ પહોંચી જાવ. વેપારી એનોકિનના ઘોડાએ તમારા દીકરાને કચડી નાખ્યો છે.’
મારું હૈયું ધડકવા લાગ્યું. હું મનોમન મારા હૈયાને ધિક્કારતી હતી, ‘અરે ! ચૂડેલ, તેં આ શું કર્યું ?’
અમે હૉસ્પિટલ પહોંચ્યાં. કોલ્યુશાના આખા શરીરે પાટા બાંધેલા હતા. મને જોઈને તે મહાપ્રયત્ને હસી શક્યો. તેની આંખોમાંથી આંસુ ટપકતાં હતાં. તેણે મને કાનમાં કહ્યું, ‘મમ્મી, મને માફ કર. પોલીસના માણસો પાસે પૈસા છે.’
‘શેના પૈસા ?’
‘લોકોએ અને એનોકિને આપેલ પૈસા.’
‘તને શા માટે આપ્યા ?’
‘આ માટે.’ શરીર પરના ઘા બતાવતાં તેણે કહ્યું.
‘શું તને ઘોડો આવતો દેખાયો નહિ ?’ મેં પૂછ્યું.
તે ધીમેથી પણ સ્પષ્ટ અવાજે કહેવા લાગ્યો. મમ્મી મેં ઘોડાને જોયો હતો. પણ હું તો રસ્તા વચ્ચે જ ઊભો રહેવા ઈચ્છતો હતો. મારે દૂર નહોતું ખસવું. મારા પર ઘોડો દોડાવું તો જ શરત પ્રમાણે મને પૈસા મળવાના હતા.’
તે તેના છેલ્લા શબ્દો હતા. મને સમજાઈ ગયું હતું કે મારા ફિરસ્તાએ શું કર્યું હતું. મારો અફસોસ વ્યર્થ હતો, બીજે દિવસે સવારે તે મૃત્યુ પામ્યો. તેણે છેલ્લે સુધી કહ્યા કર્યું, ‘ડેડી ! તે પૈસામાંથી ઘણી બધી વસ્તુ લાવજો. તમારા માટે ગરમ મોજાં લાવજો. મમ્મી માટે સ્વેટર લાવજો. ઘરમાં તેલ નથી તો તેલ લાવજો.’ જાણે કે પુષ્કળ પ્રમાણમાં પૈસા મળ્યા ન હોય ! હકીકતમાં ૪૭ રૂબલ હતા. તે પણ એનોકિને પોલીસ પાસેથી લઈ લીધા હતા. હું એનોકિન પાસે ગઈ ત્યારે તેણે મને પાંચ રૂબલ આપ્યા. વળી ઊલટાનો બડબડાટ કરવા લાગ્યો, ‘છોકરો તો તેની જાતે કચરાવા આવ્યો હતો. ઘણા બધાએ જોયું હતું. તું વળી શેની માંગવા હાલી નીકળી છે !’ ત્યારથી હું પછી ગઈ જ નથી.
તેની વાત પૂરી થઈ. એકાએક થોડીવાર એકદમ શાંતિ છવાઈ ગઈ. વેરાન કબ્રસ્તાનના વધસ્તંભો, વૃક્ષો, કબરો અને કોલ્યુશાની કબર પાસે બેઠેલી આ શોકમગ્ન સ્ત્રીએ મને મૃત્યુ અને માનવદુઃખ વિષે ખૂબ વિચારતો કરી મૂક્યો.
મેં ખિસ્સામાંથી થોડા સિક્કા કાઢ્યા. કમનસીબે મૃતઃપ્રાય બનેલી આ શોકમગ્ન સ્ત્રી આગળ મેં તે સિક્કા ધર્યા.
પણ તેણે ન લીધા. ફક્ત એટલું જ બોલી, “યુવાન ! આજના પૂરતું મારી પાસે છે. મારે વધુ જોઈતું નથી. આ મારી એકાકી દુનિયામાં મને એકલી પડી રહેવા દો તો પણ ઘણું બધું.”

તેણે ઊંડો નિઃસાસો નાખ્યો અને ફરીથી સભાનપણે હોઠ દાબી તે ભાવવિહીન બની ગઈ.
– મેક્સિમ ગોર્કી, અનુ. ડૉ. જનક શાહ

(કોડિયું, જૂન ’૭૯)

મનમેં લડ્ડુ ફૂટા?

Standard

મન મેં લડ્ડુ ફૂટા?… – કંદર્પ પટેલ
  હિંદુ પરંપરા મુજબ વ્યક્તિને આપવામાં આવતા સોળ સંસ્કારો પૈકી નો એક સંસ્કાર એટલે ‘વિવાહ સંસ્કાર’. લગ્નની આદિ કાળથી ચાલતી આવતી પ્રથા મુજબ તેને એક સંસ્કાર તરીકે ગણાવ્યો છે. ખેર, આ સંસ્કાર વિષે પછી ક્યારેક વિસ્તૃત છણાવટ કરીશ. અત્યારે તો વાત છે, પૂર જોશમાં ચાલતી રહેલી ‘લગ્ન સિઝન’ પર કેટલીક વાતોની પુષ્ટિ કરવાનો.
“કેટલા વર્ષ થયા, બેટા? “..
“જી, દાદા બાવીસમું ચાલે છે..”
પપ્પા તરફ જોઇને , “કન્યા ગોતવી પડશે હવે તો, વરરાજા તૈયાર થઇ છે.” અને એ પછી, દાદા.. કેવી શોધવી કન્યા? કોની હાજર સ્ટોકમાં પડેલી (ધ્યાનમાં) છે? કોનું કુટુંબ ‘બહુ સોજુ’ છે? કોની દીકરી ભણેલી છે? ‘અથ’ થી ‘ઇતિ’ સુધીની સફર કરાવે.
ક્યારેક મમ્મી પાસે જવાનું થાય ચાલુ લગ્નમાં, ત્યારે આજુબાજુ બેઠેલી ‘મોટા બા – મોટા મમ્મી – ભાભી – બહેનો’ ..દરેક બિચારાની અણી કાઢવામાં થોડુક પણ બાકી ન રાખે. બહેનો તો વળી, ‘ખી ખી ખી’ ..કરતી જાય ને મમ્મીને પાનો ચડાવતી જાય. બહેનને ચોટલો પકડીને બંધ કરાવવાનું મન થાય પણ શું કરવું?
ભાભીઓ… પ્રણામ છે એ જાતિને તો. “ચણીયાચોળીનો અત્યારથી ઓર્ડર આપી દીધો છે, લાલુભાઈ. હવે જલ્દી લઇ આવો ભાભી, અને અમને તમારા ‘લગન’માં નાચવાનો મોકો આપો.”
આપણું મન કહે, ‘ભાભી, મોકો તમને આપવો જ છે હવે મારેય.’ અને, ગાલમાં હસવું આવે. (સાચુકલું હોં….!)
મોટી બા એટલે મોટી બા પણ બાકી, ત્રાંસો હોઠ કરતી જાય અને કહેતી જાય, “હા, બેટા. હવે ગોતવાનું ચાલુ કરી દો ત્યારે વર્ષે માંડ મેળ પડશે. એમાં પણ હવે બહુ તકલીફ વધતી જાય છે.”
ત્યારે મનમાં એમ થાય, ‘તકલીફ શું પડે મોટી બા, હીરા સામું તો જુઓ એક વાર.’
આ બધી વાતો તો ચાલુ જ રહે. એમાંય જો લગ્નમાં થોડુંક ભૂલથી સિન્સિયરલી કામ થઇ જાય એટલે પૂરું.
“કોનો છોકરો છે..?”
“તમારો લાલો, સવારનો કામ કરે છે આજે.”
“બહુ ડાહ્યો છોકરો છે, પાણી પાયું બધાને, ગાદલા ગોઠવ્યા, બધાને વેવાઈના ઘરે મૂકી ગયો.”
અને વાતો પછી ચાલુ.
અને, રાસ-ગરબા હવે લગ્નમાં એક ફરજીયાત વિધિની જેમ કંકોત્રીમાં ઉમેરવામાં આવે છે. અને કોઈની આંખે ચડવાનો અને બીજાની વાતોનો ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો બનવાનો સૌથી સારો મોકો.

શરમના માર્યા, શરૂઆતમાં તો બધાને ના પાડીએ.
“અરે, ના.. ના.. તમે જાવ ને..! મને નથી ફાવતું.”
જવું તો હોય જ પાછું, એ તો પાક્કું જ હોય એકદમ.
બે-ત્રણ વાર કોઈ કહે પછી જ જવું એવો નિયમ. અને એમાં પણ મોટા વડીલ કહે, “હવે તારો જ વારો છે બેટા, તારા લગનમાં જોઈ લેજે, કોઈ નહીં નાચીએ અમે…”

અને થોડુંક ખોટું પણ લાગી જાય. કે એક વાર લગન કરવાના, અને એમાંય આ બધા ન નાચ્યા તો?
હીરો ચડી જાય ગરબાના ગ્રાઉન્ડ ઝીરો લેવલ પર અને ચાલુ કરી દે ગરબાની રમઝટ.
એમાં પણ છેલ્લે ‘ફટાફટ સોંગ’.. અરે આપણું ડીડીડીડી.. ડીજે ડોલ્બી. ભલે પગ ઝડપીના કુદે પણ પ્રયત્ન તો પુરેપુરા કરે મારો વાલીડો.
એમાં પણ જો ઘરે જ જમવાનું હોય અને પીરસવામાં ઉભા રહ્યા હોઈએ એટલે દરેક સગા – સંબંધી – કુટુંબની બહેનો શાક – પૂરી – રસ – ઢોકળા લેતા જાય અને કહેતી જાય, “હવે, ક્યારે…?”, અને આપણે તરત જ ગાલમાં હસીએ, કંઈ શરમાઈએ… અહહાહા..! જાણે સાચે જ કન્યા મળી ગઈ હોય અને કોઈ પૂછી લે કે, ”હવે, છોકરા ક્યારે?”
તલવાર – સાફો – ફેંટો – શેરવાની – મોજડી – અને ખાસ તો વારે ઘડીએ બધું વરરાજાને સરખું કરી આપતો ‘અણવર’. ક્યારે આવા સ્વપ્નવત દિવસો આવશે એવું એક વાર તો લાગે જ… રસ્તા પર બગીમાં બેઠેલો ભોળો છોકરો નીકળે અને ત્યારે આખી દુનિયા એને જોઇને માપદંડ સ્થાપિત કરી મૂકે. મજા છે ભાઈ બે દિવસની. અને આ તો એવું છે કે, ”લગ્નનો લાડુ, ખાય એ પણ પસ્તાય, ન ખાય એ પણ પસ્તાય.’
પણ ત્યારે એવો વિચાર નથી આવતો કે, ‘આ બકરો તો હલાલ થવા જઈ રહ્યો છે અને એટલે જ શણગારાઈ રહ્યો છે.’
ખરેખર, આ જ તો મજા છે ને દોસ્ત. આખું કુટુંબ સાથે હોય ત્યારે, આપણી નોંધ લેવા વાળા ઘણા લોકો છે એવું લાગે. એક ગજબ ઉલ્લાસ, આત્મીયતા, મુલાકાત, અનુભવ, વિવેચન, વિચારશીલતા, પોતીકાપણું.
આ દરેકનો સમન્વય એટલે જ તો લગ્નની મજા છે દોસ્ત.
અંતે, ‘મન મેં લડ્ડુ ફૂટા…’ ની પરિસ્થિતિ જો કોઈને પણ એક પણ વાર ના આવી હોઈ તો કૈક તકલીફ છે આપણામાં હવે…, એમનામાં નહિ.
– કંદર્પ પટેલ

પોસ્ટ સાભાર ;- સુરેશ કાક્લોતર

‘દસ રૂપિયા’

Standard

દસ રૂપિયા !  – હરિશ્ચંદ્ર
  ગામના સીમાડે એક નાનકડું સ્મશાન. સામે હનુમાનની મૂર્તિ. થોડે દૂર એક ઝૂંપડી. દૂબળો કૂતરો. ઝૂકેલી કમ્મરવાળા સ્મશાનના પહેરેગીર રામૈયાદાદા. એમની એક જૂની લાકડી. કરચલીવાળું શરીર. ઝાંખી આંખો. બોખલું મોં. લાશોને બાળવી, બદલામાં કાંઈક દક્ષિણા લેવી, લાશની સંપત્તિ-કપડાં, ઘડો વગેરે રાખી લેવું, એ એમનો ધંધો.
પેટ ભરી દિવસ પસાર કરવો હોય, તો રોજની એક લાશ આવવી જોઈએ. કોઈ પત્નીને વૈધવ્ય માટે, કોઈ પતિને પત્નીના વિયોગ માટે, કોઈ માને લાડલા માટે ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડવું પડે છે. એ આંસુઓને રામૈયાદાદાના ચૂલા પર શેકાવું પડે છે. ઊઠતાંવેંત દાદાની એક જ પ્રાર્થના : ‘પ્રભુ, આજે એક લાશ આવવા દેજે !’
આજે ચોખામાં કાંકરાને બદલે કાંકરામાં ચોખા વીણવાના દિવસો આવવાને કારણે દાદા સમાજને ભાંડતા હતા. ત્યાં કૂતરો ભસ્યો…. એક નાની સુંદર છોકરી સામેથી આવી રહી/

‘મારું નામ શૈલા ! ત્રીજી ભણું છું. કૉન્વેન્ટમાં હોં કે ! બાપુ મારા અમેરિકા છે. મમ્મીનું નામ ડૉ. સુશીલા.’

‘બેટા, ભૂલી પડી ગઈ છે ? અહીં ક્યાંથી ?’

‘ના….રે….! હું તો સ્મશાન જોવા આવી છું.’

‘સિનેમા-સરકસને બદલે સ્મશાન ? તું જરૂર ભૂલી પડી છે. લાવ, તને ઘેર પહોંચાડી જાઉં.’

‘ના….ના… હું કાંઈ નાની કીકલી નથી. પણ મારે તમને એક વાત પૂછવી છે. મારી મમ્મીની ઈસ્પિતાલમાં એક દરદી મરી ગયો. મેં મમ્મીને પૂછ્યું, આને ક્યાં લઈ જશે ? એણે ગુસ્સામાં કહ્યું : સ્મશાનમાં ! હેં દાદા, અહીંથી પાછા એ લોકો ક્યાં જાય ?’

‘બેટી મારી ! ભગવાન પાસે. પાપ કર્યાં હોય તો ભગવાન પાછા અહીં મોકલે. પુણ્ય કર્યાં હોય તો પોતાની પાસે રાખી લે.’

‘પણ દાદા, લોકો મરી શું કામ જાય છે ?’

‘બેટા, ઉંમર વધતાં બધાંને બુઢાપો આવે અને પછી મરણ.’

છોકરી શ્રદ્ધાથી સાંભળી રહી હતી ; ‘તો શું હુંયે બુઢ્ઢી થઈને તમારી જેમ કમરેથી વળી જઈશ ?’

દાદાએ વહાલથી છોકરીને ઊંચકી લીધી : ‘એવા બધા વિચારો ન કરીએ, મારી લાડલી !’

‘દાદા, તમારી બા ક્યાં છે ?’

‘મરી ગઈ.’

‘તો તમને ખવડાવે છે કોણ ?’

‘હું જ રાંધી લઉં છું.’
પછી તો બેઉની મહોબ્બત વધવા લાગી. છોકરીની આવનજાવન પણ વધવા લાગી. એક દિ’ દાદા ગુમસૂમ બેઠા હતા. એમને ગળે વળગી પડતાં નાનકી બોલી :

‘દાદા, આજે ચૂપચૂપ કેમ ?’

‘બે દિ’થી ખાધું નથી.’

‘શું એકેય લાશ નથી આવી ?’

‘ના.’

‘છી….છી…. ભગવાનમાં જરાય દયાનો છાંટો નથી,’ કહેતીકને હનુમાનની પાસે જઈ પ્રાર્થના કરવા લાગી, ‘હે ભગવાન ! એવું કરો કે બહુ લોકો મરે અને મારા દાદાને ખૂબ ખૂબ પૈસા મળે. પછી પાછી દાદા પાસે આવી પૂછવા લાગી, ‘તમારે કેટલા પૈસા જોઈએ ?’

‘દસ રૂપિયા બસ થાય.’ અજાણતાં જ દાદાના મોઢેથી વાત નીકળી ગઈ.
બીજે દિ’ સાંજે એ ન આવી. ત્રીજી, ચોથી સાંજ વીતી. દાદાને થયું, ગામમાં જઈને પૂછવાથી તો કાંઈ નહીં વળે, કોઈ માનશે જ નહીં કે અમારી વચ્ચે આવી દોસ્તી હોય ! લોકો ગાંડો કહીને કાઢી મૂકે ! બીજી બાજુ સાત દિવસ સુધી એકેય લાશ ન આવી. ત્યાં આમલીના ઝાડ નીચે બેહોશ થઈ પડેલા દાદાને કોઈકે ઢંઢોળ્યા, ‘તમને કેટલા શોધ્યા ! અમારે બધું પતાવવું પડ્યું. નાની બાળકી જ હતી. દાટી દીધી. આ લો તમારો લાગો.’ કહી દસની નોટ દાદાના હાથમાં મૂકી.

‘કઈ નાની બાળકી ?’ દાદાએ અધીરાઈથી પૂછ્યું.

‘અમારા બાબુજીની સ્તો. એ તો અમેરિકા છે. છેવટની ઘડીએ દીકરીનું મોં જોવાનું નસીબમાં નહીં. ભૂલ બધી શેઠાણીની જ ! સોનાની મૂર્તિ જેવી અમારી નાનકી…..’

‘ઓહ, બ્લ્યૂ સ્કર્ટ અને બૂટવાળી નાનકી ? કેવી રીતે મરી ગઈ ? સાચું કહો !’ દાદા આવેગમાં ચીસ પાડી ઊઠ્યા.

‘એ તો રોજ સ્કૂલેથી મોડી આવતી. શેઠાણી ગુસ્સે થઈ પૂછતાં, પણ જવાબ ન આપતી. સાત દિ’ પહેલાં એણે દસ રૂપિયા માગ્યા. ન આપ્યા એટલે એણે જીદ પકડી. શેઠાણીબાએ ખૂબ મારી. ત્યારથી તેને તાવ વધવા માંડ્યો. તાવમાં એ લવતી, દસ રૂપિયા લાવો, શેઠાણીબા ખુદ ડૉક્ટર. તેથી ઘણી દવાઓ કરી, પણ કાંઈ ન વળ્યું……’
રામૈયાદાદા સ્મશાન તરફ દોડી ગયા. નાનકીની તાજી સમાધિ ઉપર ‘ઓ મારી મીઠડી…..’ કહી એક ભયાનક ચીસ સાથે તૂટી પડ્યા.
(શ્રી પૈડીપલ્લીની તેલુગુ વાર્તાને આધારે)
પોસ્ટ સાભાર ;- સુરેશ કાક્લોતર

ઉદારહ્રદયી ચુનિદાદા

Standard

ઉદાર હૃદયી ચુનીદાદા  – જયશ્રી
 કોઈ જમાનામાં એ દીવાલ સફેદ અને સ્વચ્છ રહી હશે પણ આજે તો એ કોઈ બાળકલાકારની ચિત્રવિચિત્ર રચનાઓનું પ્રદર્શન કરી રહી હતી. ક્યાંક જાડી પેન્સિલથી દોરેલ પૂંછડી વગરનો કૂતરો છે તો વળી એની બાજુમાં ત્રિનેત્રી બિલાડીની ભંગિમા વિનમ્ર હોવા છતાં પણ ડરામણી લાગતી હતી, ક્યાંક લાલ શાહીથી એક જાડો લીટો દોરીને ખરતો તારો બતાવ્યો હતો તો વળી એક ઠેકાણે છાપામાંથી કાપીને બનાવેલ હોડી વિચિત્ર રીતે ચોંટાડી હતી.
જેઠ મહિનાના ધગધગતા તાપથી બચવા ચુનીદાદા બપોરના સમયે પોતાની નીચી અને નાનકડી દુકાનના દરવાજા પર ટાટ (બાંબુની ચીપોથી બનાવેલ)નો પડદો નાખી દેતા. એમને ત્યાં મીઠાઈ લેવા આવનાર ગ્રાહકોને ખબર હતી કે પડદો ઊંચકીને ‘ચુનીદાદા’ના નામની બૂમ પાડવાથી રંગમંચના પડદાની જેમ પડદો ઊંચકાઈ જશે અને ચુનીદાદાના દર્શન થશે. સોદો પતી ગયા પછી પડદો પાછો પાડી નાખવામાં આવશે. હું જ્યારે પણ એમની દુકાન જતી ત્યારે થોડી વાર તો એમના પૌત્રના બનાવેલા ચિત્રામણનું જરૂર નિરીક્ષણ કરતી અને બાળકના કલ્પનાજગતનો તાગ મેળવવા મથતી.
તે દિવસે તન્મયતાથી દીવાલ ઉપર ચીતરેલ ચિત્રવિચિત્ર કૃતિઓનું નિરીક્ષણ કરી રહી હતી કે અચાનક પડદો ઊંચકાઈ ગયો અને દુકાનમાં રાખેલ શીશીઓ પર સીધો તડકો પડતાં એકાએક બધું જ ઝળાંહળાં થઈ ગયું. મારી આંખો અંજાઈ ગઈ. એ પ્રચંડ પ્રકાશથી બચવા મેં મારી આંખો પર હાથની છાજલી કરી અને પાછળ ફરી ગઈ. ત્યાં તો મેં બે નાનકડા નવાગંતુકોને કુતૂહલપૂર્વક જોયા. છોકરો દસેક વર્ષનો હશે અને એની સાથેની છોકરી એનાથીયે નાની. બન્નેના ચહેરામહોરા લગભગ સરખા હતા – મોટી મોટી આંખો, નાનકડું પણ જરા ઉપસેલું નાક, નાજુક કળી જેવા હોઠ – ફેર ફક્ત એટલો જ હતો કે છોકરાના મુખ પર વિશ્વાસ અને ગર્વ હતો જ્યારે છોકરીના ચહેરા પર શરમ અને સંકોચ. છતાં ભાઈ માટેનો અહોભાવ નીતરતો હતો. એ અનિચ્છા અને સંકોચની મારી બારણાની બહાર ઊભી રહી ગઈ એટલે એનો ભાઈ એનો હાથ પકડીને ઘસડતો હતો અને કાનમાં ગૂસપૂસ કરતો હતો, ‘ચાલને પિન્કી, દાદી કશું નહીં કહે, આપણે ચોરી થોડી જ કરી છે ?’
આ ભૂલકાંઓની ગુસપુસ વાતો ચાલતી હતી એટલામાં તો ચુનીદાદા મેં માંગેલી મીઠાઈનું પડીકું તૈયાર કરી લાવ્યા અને પૈસાનું પરચૂરણ મારા હાથમાં મૂક્યું પણ તોય મેં ત્યાંથી ચાલતી ન પકડી. આ છોકરાના અંતિમ વાક્યે મારું કુતૂહલ જગાડ્યું હતું. એટલે આ રહસ્યનો ઘટસ્ફોટ થાય એવી આશાએ હું ખોટીખોટી એકાગ્રતાથી ચુનીદાદાએ આપેલ બાકીના પૈસા ગણી રહી હોવાનો ડોળ કરતી ઊભી હતી. જો ચુનીદાદાએ મારી આ ક્રિયા જોઈ હોત તો બિચારા હેબતાઈ જાત, જાણે એમનું નાક કપાઈ ગયું એવી ગ્લાનિ અનુભવત. કારણ કે આજ સુધી વૃદ્ધ ચુનીદાદાએ આપેલ પરચુરણ અમે કદી ગણતાં નહીં. એમની લેવડદેવડ એટલી ચોક્કસ રહેતી. વળી અમારો વર્ષો જૂનો એમનો સંબંધ હતો, એટલે અમે કોઈ દિવસ આવી ગુસ્તાખી એમની સામે કરી નહોતી, સાહસ પણ નહોતું થયું. મારા સારા નસીબે એમનું ધ્યાન એ બાળકો પ્રત્યે હતું. છોકરાએ ઊંડો શ્વાસ લીધો અને કોઈ સમજુ યુવકની અદાથી બોલ્યો, ‘દાદા, તમે ઊઠવાની તસ્દી ન લેતા, અમે મીઠાઈ તો લઈશું. પણ શું લેવું એ હજુ નક્કી નથી કરી શક્યાં.’ એવું કહીને એણે બહેન તરફ સ્મિત કર્યું, જાણે કહેતો ન હોય, ‘જો મેં તને કહ્યું હતું ને કે તારે એક શબ્દ પણ બોલવો નહીં પડે.’
થોડી વાર આમતેમ નજર ફેરવ્યા પછી પિન્કીનો સંકોચ ઓછો થયો અને એ વિશ્વાસપૂર્વક ભાઈને કહેવા લાગી કે, કઈ મીઠાઈ વધારે દિવસ રહેશે, તાપમાં ઓગળે નહીં અને સ્વાદમાં પણ સારી હોય ? છેવટે ગંભીર સ્વરે ભાઈ બોલ્યો, ‘જો પિન્કી, આપણે આ મીઠાઈ અડધો કિલો લઈશું તો બધાં બાળકોને આપી શકાશે. એ ખરું છે કે જ્યારે આપણને આ ખજાનો મળ્યો ત્યારે ત્યાં ત્રીજું કોઈ હાજર ન હતું પણ એનું ફળ તો બધાંયને મળવું જોઈએ ને ! આપણે બધાંય સાથે મળીને ખાઈશું.’ ત્યારે મને સમજ પડી કે આ બાળકોને રસ્તે ચાલતાં ચાલતાં કંઈક પૈસા મળી ગયા હશે. એટલામાં તો પેલો છોકરો કહેતો સંભળાયો, ‘અચ્છા, ચુનીદાદા, અમને અડધો કિલો આ મીઠાઈ આપો.’ એણે એક મીઠાઈ તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું.

‘અડધો કિલો !’ સાંભળીને ચુનીદાદાએ આશ્ચર્યથી બાળકો સામે જોયું. છોકરો આંગળીથી જે મીઠાઈ બતાવી રહ્યો હતો તે સહુથી મોંઘી હતી. ‘આનો અડધો કિલો ?! એટલે કે આમને કોઈ મોટો ખજાનો મળ્યો લાગે છે….’ મેં મનમાં વિચાર્યું.
થોડી વારમાં ત્રાજવા પર મીઠાઈ મૂકીને વજન કરવામાં આવ્યું. મીઠાઈ ઘણી હતી એટલે એક પડીકામાં ન મૂકીને દાદાએ બે પડીકાં બાંધ્યાં અને છોકરાને કહ્યું, ‘આ લે બેટા.’

‘દાદા, તમારો ખૂબ ખૂબ આભાર….’ છોકરાએ વિનયપૂર્વક કહ્યું અને બન્ને પડીકાં ખૂબ જ ચીવટથી પોતાની બહેનના નાનકડા હાથમાં પકડાવ્યાં. પછી ટેબલ પર ધાતુના સિક્કાના ‘ખટ’ અવાજથી આખી દુકાનમાં નિસ્તબ્ધતા છવાઈ ગઈ. મેં આંખ ઉઠાવીને જોયું તો ટેબલ પર ધાતુનો ચળકતો એક સિક્કો હતો. તે પણ ફક્ત પાંચ રૂપિયાનો ! જ્યારે ખરીદેલી મીઠાઈના લગભગ પચાસ રૂપિયા થતા હતા.

છોકરાયે કહ્યું : ‘ઠીક છે ને, દાદા ?’ અને મોટુંમસ સ્મિત વેર્યું.

મેં ચુનીદાદા સામે જોયું. મને થયું કે તેઓ બાળકોને રોકી રાખશે અને ધમકાવશે, મીઠાઈનાં પડીકાં પાછાં લઈ લેશે, પણ આ શું ? ચુનીદાદાના શાંત, સૌમ્ય મુખની દરેક રેખા પર જાણે સ્મિત ટપકી રહ્યું હતું. એમની આંખો સ્નેહ અને ઉદારતાની સરવાણી વરસાવી રહી હતી. થોડી વાર પછી એમના હોઠ ખૂલ્યા અને હસતાં હસતાં બાળકના માથા પર હાથ મૂકીને કહ્યું : ‘હા, બેટા, બિલકુલ ઠીક છે, આભાર.’
ઘરે પાછા વળતાં હું વિચારતી રહી કે આજે મને સાચા મહાત્માનાં દર્શન થયાં. ચુનીદાદાએ આટલી મોંઘી મીઠાઈ આટલી મોટી માત્રામાં કદાચિત જ વેચી હશે, આજે એ જ મીઠાઈ નાનાં બાળકોને એમ જ ઉપહાર તરીકે આપી દીધી. કોઈ બીજો દુકાનદાર હોત તો છોકરાનું અપમાન કર્યું હોત અને ધમકાવીને કાઢી મૂક્યો હોત પણ ચુનીદાદાનું દિલ ઉદાર હતું, તેઓ મોટા મોટા નેતાઓ કે મહાત્માઓથી પણ મને મહાન લાગ્યા. એમણે છોકરાની આંખમાં વિશ્વાસ અને સંકોચશીલ બહેન પ્રતિનો નિર્મળ પ્રેમ જોઈ એ શિશુની સુંદર ભાવનાનો ભંગ નહોતા કરવા માગતા. તેઓ બાળકના અજ્ઞાનને અને એના સોનેરી સ્વપ્નને ચૂરચૂર નહોતા કરવા માગતા. એટલે એમણે આટલી મોંઘી વસ્તુ ભેટની જેમ આપીને એનું મૂલ્ય હજાર ગણું વધારી મૂક્યું. મને તો એમ જ હતું કે મહાનતા તો કેવળ રણભૂમિમાં માતૃભૂમિને માટે બલિદાન આપવામાં હોય છે, અથવા જાત ઘસીને લોકોની સેવા કરવાવાળાઓ જ મહાન હોય છે પણ મેં કોઈ દિવસ સ્વપ્ને પણ ધાર્યું નહોતું કે કોઈ વૃદ્ધ શરીરમાં ધબકતું વાત્સલ્યપૂર્ણ તથા ઉદાર હૃદય પણ આટલું મહાન હોઈ શકે ?!
( સમાપ્ત ) 

લે. ;- જયશ્રી

પોસ્ટ સાભાર ;- સુરેશ કાક્લોતર

આવકાર

Standard

આ સુમી સૌરભ સાથે લગ્ન કરી ઘરમાં આવી ત્યારથી જ સુધાબહેનને દીઠે ડોળે જરાયે ન ગમે. સુંદર તો ખરી, પણ ક્યાં સુધાબહેનનું તેજસ્વી-દમામદાર વ્યક્તિત્વ અને ક્યાં આ સાદી-સીધી સાવ સામાન્ય દેખાતી છોકરી ! સુધાબહેનનું ચાલે તો આર્યસમાજમાં દશ માણસોની હાજરીમાં થયેલ આ લગ્નને – આવી વહુને – સ્વીકારે જ નહિ, પરંતુ યોગેશભાઈ પાસે દરેક વાતમાં પોતાનું ધાર્યું કરાવી લેનાર સુધાબહેનનું આ બાબતે કાંઈ જ ચાલ્યું નહિ. અને કોઈ જ સાજ-શણગાર-ઘરેણાં વિના વહુએ કોઈના જરા સરખાય આવકાર વિના જ ગૃહપ્રવેશ કર્યો. હા, આ સુમીના આવતાં સુધાબહેનને એક નિરાંત થઈ, હંમેશાં ટકટક જેવાં લાગતાં સાસુમાને સુમીએ બરાબર સંભાળી લીધાં હતાં. આમ તો આ ઘરની જવાબદારી એમણે ક્યારેય માથે રાખી જ ન હતી, તેમની સામાજિક-સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓમાંથી ઘર-પરિવાર માટે ભાગ્યે જ તેમને સમય મળતો. પણ આ સુમીના આવ્યા પછી સાસુ-પતિની રોજે રોજની ફરિયાદો અને સલાહો સાંભળવામાંથી તેમને મુક્તિ મળી ગઈ હતી, એટલા પૂરતાં તેઓ ખુશ હતાં.
સુમી સવારે પાંચ વાગ્યે જાગી જાય. સવારે ઘર-બગીચાની સાફ-સફાઈ કરી, વહેલી નાહી-ધોઈને, મોટી બાની પૂજાની થાળી તૈયાર કરે. પૂજા પછી સૌના માટે ચા-નાસ્તો તૈયાર કરે. સુધાબહેન તો મોઢું પણ ધોયા વિના નાસ્તાના ટેબલ પર આવે. કારણ કે સવારનો નાસ્તો સૌએ સાથે લેવાનો એવો આ ઘરનો વણલખ્યો નિયમ તેમને પણ પાળવો પડતો. અલબત્ત સુધાબહેનની મોડા ઊઠવાની ટેવના લીધે નાસ્તાનો સમય ૮-૩૦નો રહેતો. શરૂ શરૂમાં સુમી તેમને પગે લાગવા તેમના રૂમમાં જતી, પરંતુ સુધાબહેનને આ બધું વેવલાઈભર્યું લાગતું એટલે પાયલાગણનો કાર્યક્રમ મોટાં બા અને પપ્પાજી પૂરતો જ સીમિત રહ્યો.
સુધાબહેનના બે પુત્રો, આમ તો ટ્‍વીન્સ જ, પરંતુ બંને પુત્રોમાં નજરે તરે એવો તફાવત. જયથી ફક્ત ચાર જ મિનિટ મોટો સૌરભ દેખાવમાં અને અભ્યાસમાં સાવ સામાન્ય, સ્વભાવે પણ કંઈક શરમાળ-ઓછાબોલો અને નાનો જય અત્યંત મેઘાવી, વાચાળ, વકતવ્ય અને વ્યક્તિત્વથી જ સામા માણસને આંજી નાખે તેવો. અભ્યાસમાં હંમેશાં પ્રથમ. આર્કટિક્ટ થયેલ આ પુત્ર માટે સુધાબહેન હંમેશાં ગર્વ અનુભવે.
શહેરના નામાંકિત ડૉક્ટરની પોલિટિક્લ સાયન્સમાં એમ.એ. થયેલ એકની એક પુત્રી પ્રાચી સાથે જયનાં લગ્ન થયાં. સૌરભ વખતે અધૂરી રહી ગયેલી બધી ઈચ્છાઓ સુધાબહેને જયના લગ્નમાં પૂરી કરી. તેમના આખા વર્તુળમાં – એમ કહો કે આખા શહેરમાં – સુધાબહેનની વાહ વાહ થઈ ગઈ.
આ નવી વહુ-પ્રાચીએ ઘરમાં પગ મૂકતા જ પોતાની પ્રતિભા બતાવી દીધી. મહિલામંડળ હોય કે સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ-સેવાસંઘો-બધી જ જગ્યાએ પડછાયાની જેમ સુધાબહેનની સાથે ને સાથે જ હોય. સુધાબહેનની સાથે સાથે એના ભાષણો પર પણ તાળીઓનો ગડગડાટ વરસે. આધુનિક વસ્ત્રપરિધાન-સાજ-સજ્જાથી લઈને છટાદાર વાણી-વ્યક્તિત્વ માટે સતત સજાગ રહેતી આ પ્રાચીવહુ ઉપર તો સુધાબહેન વારી ગયાં. તેમના વર્તુળમાં પણ આ વિશે ચર્ચાઓ થતી રહેતી. સૌ કહેતાં – ‘સુધાબહેન, આ પ્રાચી જ તમારું સ્થાન લઈ શકે તેવી છે, તમારા ઘરમાં શોભે તેવું રતન છે, બાકી સુમી તો…’ અને આ સુમી પાસે આવીને અટકી જતી જબાનો સુધાબહેનને તીરની જેમ ખૂંચતી અને સુધાબહેનનો સુમી પ્રત્યેનો અભાવ વધારે ઘેરો બની જતો. પ્રાચીના આવ્યા પછી તો મંડળો ઘેર પણ આમંત્રણ પામતાં અને પ્રાચીની વ્યવસ્થા અને મહેમાન નવાજી માટે પણ પ્રશંસાની વર્ષા થતી. આવી દરેકે દરેક પાર્ટીને પ્રાચી કોઈ નવી ગૅમ કે નવા વાતાવરણથી અનેરો ઓપ આપતી. સુધાબહેન તો ધન્ય ધન્ય થઈ ગયાં હતાં પ્રાચી જેવી વહુ મેળવીને.
મોટાં બાની છેલ્લી બીમારી વખતે પણ સુધાબહેન ને પ્રાચી તો પોતાની પ્રવૃત્તિઓમાં જ વ્યસ્ત, બધું સુમીએ જ સંભાળ્યું. મોટાં બા તો સુમીની ચાકરી પામી ધન્ય થઈ ગયાં, સુમીના હાથનું છેલ્લું પાણી પીધું અને સુમી પાસેથી પોતાના પુત્રની સેવાનું વચન લઈને તેમણે શાંતિપૂર્વક દેહ છોડ્યો. પ્રાર્થનાસભામાં મોટાં બાને યાદ કરીને સુમીની આંખો સતત વહેતી રહી. પ્રાર્થનાસભા પૂર્ણ થયે પ્રાચીએ મોટાં બાના આત્માની શાંતિ માટે નાનકડું પ્રવચન આપ્યું. બીજા જ દિવસથી એ જ મંડળો-પાર્ટી-પિકનિક, સાસુ-વહુની જોડી જ્યાં જુઓ ત્યાં સાથે ને સાથે.
ડાયાબિટીસના પેશન્ટ એવા યોગેશભાઈની દવાઓ કે ડાયેટ વિશે પણ સુધાબહેનને કાંઈ જ ખબર ન હોય – એ બધું પણ સુમીને હસ્તક જ. અરે ! એમને હાર્ટઍટેક આવ્યો ત્યારે પણ સુધાબહેન અને પ્રાચી કોઈ આદિવાસીઓના ગામમાં સ્ત્રી જાગૃતિની શિબિરમાં ગયાં હતાં. જય કોઈ બિઝનેસ ડીલ માટે દુબાઈ ગયો હતો. એ બધાં પહોંચ્યાં તે પહેલાં જ યોગેશભાઈનો જીવનદીપ બુઝાઈ ગયો.
સ્ત્રી સ્વતંત્રતાની પ્રખર હિમાયતી પ્રાચીએ બારમે દિવસે જ સાસુનો ખૂણો મુકાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો અને ફરી એમની પ્રવૃત્તિઓ બમણા વેગથી શરૂ થઈ ગઈ.

પણ હવે બા અને યોગેશભાઈના ગયા પછી કોઈ રોકનાર નહોતું. વળી એમની સેવા-સારવાર માટે હવે કોઈની જરૂરત ન રહેતાં સુધાબહેનને હવે આ સૌરભ-સુમી સોનાની થાળીમાં લોઢાની મેખ સમાન ખૂંચવા લાગ્યાં હતાં. સુધાબહેનના સૂર્ય સમાન પ્રખર વ્યક્તિત્વમાં ગ્રહણ સમાન સુમી વિશે પોતાના વર્તુળોમાં ધીમે સ્વરે થતી રહેતી ચર્ચાઓ દોરવાઈને આખરે એક દિવસ સુધાબહેને એમના પોળવાળા જૂના મકાનની ચાવી સૌરભના હાથમાં સોંપી દીધી.
જતી વખતે સુધાબહેનને પગે લાગી સુમીને કહ્યું – ‘કદી કશું કામ પડે તો જરૂર બોલાવી લેજો.’ સુધાબહેન તેની વાત પર મનોમન હસી પડ્યાં. –‘આ ગમારણ પોતાને શું સમજે છે ? મારે એનું કામ શા માટે પડે ?’
અને આંખના ખૂણે બાઝેલાં બે અશ્રુબિંદુમાં આ ઘરની-પરિવારની યોગેશભાઈની, મોટાં બાની સ્મૃતિઓ સમેટીને સુમીએ ઘર છોડ્યું.
બીજા દિવસે સવારના સુધાબહેનની આંખ ખૂલી તો ૯-૩૦ થઈ ગયા હતા. આટલું મોડું થયેલ જોઈ હાંફળાંફાંફળાં થઈ સવારના નાસ્તા માટે ડાઈનિંગ ટેબલ પાસે પહોંચ્યાં. પણ ડાઈનિંગ ટેબલ પર તો હજી ગઈકાલ રાતના જમીને થાળીમાં છાંડેલા શાકના ફોડવાં-જામી ગયેલી દાળ – બધું જ જેમનું તેમ પડ્યું હતું. રસોડાનો દરવાજો તો હજી ખૂલ્યો જ નહોતો. રોજ ચા-કોફી, જ્યુસ, દૂધ અને ગરમ નાસ્તો તૈયાર કરીને સૌને જગાડતી સુમી આજે નહોતી. અચાનક જય જાગીને બહાર આવ્યો. એનો તો ઑફિસ જવાનો સમય થઈ ગયો હતો. દરરોજ બાથરૂમમાં જયના ટૉવેલ, ગરમ પાણી અને બાથરૂમ બહારના ડ્રેસિંગ ટેબલ પર મોજાં-ટાઈ-રૂમાલ તૈયાર જ હોય. આજે કંઈ જ મળતું ન હતું. જયની બૂમાબૂમથી આંખો ચોળતી પ્રાચી બહાર આવી. જેમ-તેમ તૈયાર થઈ, ટાઈ-રૂમાલ વિના-ચા પણ પીધા વિના – જય ઑફિસ માટે નીકળ્યો – જતાં જતાં બબડતો હતો – ‘તમારાં તો કશાનાં ઠેકાણાં જ નથી.’
સુધાબહેનને નવાઈ લાગી. ‘સદાનો સૌમ્ય જય આજે આવો વ્યવહાર કેમ કરે છે ?’
કામવાળી આવી ને જેટલું હતું તેટલું કામ આટોપીને ચાલી ગઈ. ઘર ઠેકાણે પડતાં કંઈક હાશ અનુભવતાં સુધાબહેન રસોડામાં ગયાં. જાહેરક્ષેત્રમાં તેમની અદમ્ય જરૂરિયાત હોતાં ઘરના આ વિસ્તારમાં એમનું ભાગ્યે જ પદાર્પણ થતું. પહેલાં સાસુ અને પછી સુમી વહુએ તેમને આ મોરચાથી મુક્ત જ રાખ્યાં હતાં. સુધાબહેને જોયું કે રાતે આવેલું દૂધ ગરમ કર્યા વિનાનું બહાર જ રહી ગયું હતું. તેમણે પ્રાચીને બોલાવી આ દૂધ બાબતે પૂછ્યું. શ્વશુરગૃહના રસોડામાં પ્રથમ વાર જ પગ મૂકતી પ્રાચીને તો આ બાબતે કંઈ જ ગતાગમ નહોતી. દૂધ બગડી ગયું હતું. એટલે પ્રાચીએ જ સૂચવ્યું કે નજીકના કોઈ કેફેમાં જઈ ચા-નાસ્તો કરી લઈએ.
બંને સાસુ-વહુએ મસ્તાન કેફેમાં હજુ નાસ્તો શરૂ કર્યો ત્યાં જ પ્રાચીનો મોબાઈલ રણક્યો. રિંગટોન પરથી જ સુધાબહેન સમજી ગયાં કે જયનો જ ફોન હતો – હવે અડધો કલાક સાચો ? પણ ત્યાં તો એમણે પ્રાચીનો વિલાઈ ગયેલો ચહેરો જોયો. સવારના ભૂખ્યા પેટે ગયેલા જયે ટિફિન માટે ફોન કર્યો હતો. બે મિનિટ માટે તો પ્રાચી પણ મૂંઝાઈ ગઈ, પણ બીજી જ પળે ચાલાક પ્રાચીએ કહ્યું, ‘ભાભીએ રસોડું એટલું અપસેટ કરી રાખ્યું છે કે મને કાંઈ સૂઝતું નથી, એટલે આજે તો ટિફિન બહારનું જ મંગાવવું પડશે.’
ટિફિનનું જમીને હાથે ધોતાં ધોતાં સુધાબહેનને યાદ આવ્યું – આજે તો એમના જ ઘરે રૂરલ વિમેન્સ ડેવલેપમેન્ટ કમિટીની મિટિંગ છે. હંમેશાં સવારનાં જ બધી મિટિંગોની યાદ દેવડાવનાર પ્રાચી આજે કેમ ભૂલી ગઈ ? એમણે જમીને બેડરૂમ તરફ જતી પ્રાચીને બોલાવી અને મિટિંગની યાદ દેવડાવી. હંમેશાં લાક્ષણિક સ્મિત સાથે ‘મમ્મી ડૉન્ટ વરી’ કહેનાર પ્રાચી ગભરાઈ ગઈ. એકવીસ જણા માટેનો ગરમ નાસ્તો, વેલકમ જ્યૂસ અને છેલ્લે ડેઝર્ટ – ત્રણ કલાકમાં આટલું બધું કેમ મૅનેજ કરવું ? દર વખતે મિટિંગની પંદર મિનિટ પહેલાં ઊઠીને ફટાફટ બધું જ મૅનેજ કરી નાખનાર પ્રાચીએ મમ્મીજીને કહ્યું – ‘આજે કોઈ હૉટેલમાં જ મિટિંગ રાખીએ તો ?’
પ્રાચીએ ફટાફટ બંને મોબાઈલ ઑન કરી બધાને નવા વેન્યુની જાણ કરી. સાંજે સાત વાગે મિટિંગ પૂરી થઈ. કંઈક રાહત અનુભવાઈ. પણ હૉટેલ ગ્રીનપાર્કનું ત્રણ હજાર રૂપિયાનું બિલ ચૂકવતાં સુધાબહેનને જરા થડકો તો લાગ્યો જ. ઘેર આવતાંની સાથે પાછી એની એ સાંજની રસોઈની ચિંતા ! પણ હવે કંઈક સ્વસ્થ થયેલી પ્રાચીએ ડાયરીમાંથી સંભવ પ્રોવિઝનના નંબર શોધી ફોન પર જ થેપલાં અને મસ્તી દહીં મંગાવી લઈ ટેબલ પર મૂક્યાં.
સાંજે જય ઑફિસેથી આવતાં જ ત્રણે જમવા બેઠાં. ડીશમાં મૂકેલ દહીં-થેપલાં જોઈ બોલાઈ ગયું – ‘બસ ખાલી થેપલાં જ છે જમવામાં ?’
રોજ સાંજે જમવામાં કઢી, ખીચડી, પાપડ, ચટણી, દહીં, ભાખરી અથવા રોટલા તો હોય જ, સાથે કચવડી-કાચરી-મૂઠિયાં-ભજિયાં કે ઢોકળાં પણ હોય અને દર રવિવારે સવારે મીઠાઈ અને સાંજે અવનવાં ફરસાણ પણ ખરાં. સુમીના જતાં આ ડાઈનિંગ ટેબલે એનો વૈભવ ખોઈ નાખ્યો હતો. ખાલી દહીં-થેપલાના ભોજને એના ગ્લાસટોપને જાણે સાવ ઝાંખપ લાગી ગઈ.
જમ્યા પછી જય સીધો બેડરૂમમાં ગયો. આજની આ અફડાતફડીથી થાકી ગયેલી પ્રાચી પણ એની પાછળ પાછળ બેડરૂમમાં આવી. ટી.વી. ઑન કરી બંને ટી.વી. જોવા લાગ્યાં. દરરોજ જમ્યા પછી સૌ સૌના બેડરૂમની ટિપોય પર ફ્રૂટડિશ હાજર જ હોય. ક્યારેક પ્લેઇન, ક્યારેક દેશી ખાંડ – મીઠું – મરી-જીરું, છાંટેલું તો ક્યારેક ચાટ મસાલો છાંટેલો હોય – સુમીની આ બાબતની ચોકસાઈ પણ ગજબની. એટલે રોજની આ આદતવશ વીસેક મિનિટ પછી જયે પ્રાચીને ફ્રૂટડિશ લાવવા કહ્યું. પ્રાચી ધૂંધવાઈ ઊઠી – ‘અરે ! હજી હમણાં તો જમ્યા ને હવે ફ્રૂટ !’ રોજની પોતાની ડિશનું ફ્રૂટ જયની ડિશમાં નાખી આગ્રહ કરતી પ્રાચીનો આજનો છણકો જયને કંઈક અજુગતો લાગ્યો.
હવે દરરોજ ડાઈનિંગહોલથી આવતું જમવાનું ત્રણેના ગળે નહોતું ઊતરતું. એટલે પ્રાચીએ એક રસોયણની વ્યવસ્થા કરી. રસોયાણી તો રોજ સવારે દાળ-ભાત-શાક રોટલી અને સાંજે ખીચડી-કઢી-ભાખરી બનાવીને ચાલી જાય. દરરોજ ભરેલાં શાક-કઠોળ-રાયતા-કચુંબરના વૈવિધ્યથી ટેવાયેલાઓને આ થાળી જોઈને ખાસ રુચિ જેવું રહેતું નહિ. સુધાબહેનને પણ યાદ આવ્યું કે સુમીએ જ્યારે પહેલી વખત રસોડામાં પગ મૂક્યો ત્યારે સુધાબહેનને પૂછ્યું હતું – ‘મમ્મી, આજે રસોઈમાં શું બનાવું ?’ જવાબમાં સુધાબહેને તો રીતસરનું એક નાનકડું ભાષણ જ ફટકારી દીધું હતું.
“આપણે ખાવા માટે નથી જીવતાં જીવવા માટે ખાવાનું હોય, મને જો જમવામાં જે હોય તે ચાલે. ખાવા-પીવાના આ રસના કારણે જ આપણે સ્ત્રીઓ ગુલામડીઓ બની જઈ રસોડામાં ગોંધાઈ જઈએ છીએ.”
પણ એ પહેલા દિવસે ટેબલ પર સજાવેલા વાનગીઓનો રસથાળ જોઈને સુધાબહેન તો ચકિત જ રહી ગયાં હતાં. પહેલી વાર રસોડામાં ગઈ હોવાથી સુમીએ ફાડા લાપસી બનાવી હતી. ના ના કહેતાં તેમણે ચોથી વાર લાપસી લીધી હતી. અચાનક એમનું ધ્યાન યોગેશભાઈની થાળી પર ગયું. એમની થાળીમાં લાપસી તો ખરી જ, પણ સાથોસાથ આખી થાળી વાનગીઓથી ભરેલી. એમણે તરત જ યોગેશભાઈને ટકોર કરી હતી – ‘ડાયાબિટીસ છે ને આ બધું…’ સુમીએ તેમને વચ્ચેથી જ અટકાવતાં કહ્યું – ‘મમ્મી, લાપસી સિવાયની બધી જ વાનગીઓ શુગર ફ્રી અને લૉ કૅલરીની છે.’ સાવ ગમારણ જેવી લાગતી સુમીના મોઢે આ શબ્દો સાંભળ્યા ત્યારે તો તેમને આશ્ચર્ય જ થયું હતું. સુમીએ હોમસાયન્સ કર્યું છે અને ‘ફૂડ એન્ડ ડાયેટ’ વિષયમાં પારિતોષિક પણ મેળવ્યું છે એની ખબર તો એમને બહુ મોડેથી પડી હતી. આમ ત્રણેય ટાઈમ ડાઈનિંગ ટેબલને હર્યુંભર્યું રાખનાર સુમી કદી રસોડામાં ગોંધાયેલી ન લાગે.
રસોયણની અનિયમિતતાને કારણે વારંવાર ખોરંભાતી ભોજનવ્યવસ્થાથી કંટાળીને પ્રાચીએ અચાનક પિયર રોકાવા જવાનું નક્કી કર્યું. સુધાબહેનને આશ્ચર્ય થયું. શરૂ શરૂમાં પોતે આગ્રહ કરીને પ્રાચીને પિયર જવા કહે તો પ્રાચી લાડ કરતાં કહેતી – ‘બાવીસ વર્ષ તો ત્યાં રહી ! હવે તો આ જ મારું ઘર અને તમે જ મારાં મમ્મી !’ પ્રાચીના આમ જતા રહેવાથી હવે આ બધી મુસીબતો સુધાબહેનના માથે આવી ગઈ. બે-ચાર દિવસમાં જ કંટાળી ગયેલાં સુધાબહેને લાગ્યું કે સુમી વિના આ ઘર ચાલે તેમ જ નથી.
એમણે કંઈક સંકોચ સાથે સુમીને ફોન કર્યો અને પોતાને ઠીક નથી રહેતું માટે સુમી-સૌરભ પાછાં આ ઘરે આવીને રહે એવી કંઈક ગોળ ગોળ વાત કરી. સાવ સાલસ એવી સુમીએ કોઈ જ આનાકાની વગર તરત સહમતિ દર્શાવી અને સાંજેકના તો સુમી ઘેર આવી પણ ગઈ.
આજે ઉત્સુકપણે સુમીની રાહ જોતા સુધાબહેન જેવો દરવાજો ખૂલ્યો કે ગૃહલક્ષ્મીને આવકારવા દોડીને બહાર આવ્યાં અને ઉષ્માપૂર્વક સુમીને ભેટી જ પડ્યાં. સુમીને આ પરિવર્તનથી આશ્ચર્ય તો થયું જ, પરંતુ એના સરળ-નિખાલસ હ્રદયે સાવ સહજપણે જ આ અનપેક્ષિત આવકારનો સ્વીકાર કર્યો.
અને ઘરમાં પ્રવેશતા જ જાણે કદી આ ઘરમાંથી ગઈ જ ન હોય તેમ સુમી રસોડામાં ગઈ અને પ્રસન્ન્નતાપૂર્વક સાંજની રસોઈની તૈયારીમાં લાગી ગઈ.
– દક્ષા બી. સંઘવી

“રંગ છે રવાભાઈને..”

Standard

રંગ છે રવાભાઈ ને..!! – ઝવેરચંદભાઈ મેઘાણી 
ધરતીનાં અમી અને માણસાઈનાં પાણી હજુ શોષાઈ નહોતાં ગયાં તે સમયની આ વાત છે. સવંત ઓગણીસસો અને સોળનો ચૈત્ર મહિનો સોરઠ ઉપર ફૂલડે વરસતો હતો. ભાવનગર પંથકના ગોહિલવાડની રસાળીભોમ આકરા તાપના દિવસોમાં પણ ઉનાળુ જુવાર અને રજકાની લીલી ઓઢણીમાં શીળપની લહેર માણતી હતી. કણબીની નાનકડી દીકરીઓ ગાજર, મૂળા કે મગની કૂણી શીંગો ખાતી ખાતી વાડીના ક્યારા વાળતી અને મદઝરતે સાદે ગાતી હતી –
કિયા ભાઈના કૂવા કરે કીચુડિયા રે

કિયા ભાઈની વાડિયું લેરે જાય

આંબો મોર્યો ને આંબે ફળ ઘણાં રે!
રામનવમીનો રૂડો દિવસ છે. લીલી સીમમાં માનવીનો બોલાશ નથી. ખેડૂતોએ અગતો પાળીને ધોરીને પોરો દીધો છે, અને પોતે સહુ ઉપવાસ રહીને ગામના ઠાકરદ્વારમાં રામજન્મનો ઉત્સવ કરે છે; આખી સીમ સૂની પડી છે.
એવા મોટા તહેવારને દિવસે પ્રભાતને પહોરે એક ફૂટતી મૂછોવાળો ઘોડેસવાર વરતેજ અને ચિત્રા ગામ વચ્ચે પંથ કાપતો ને રાંગમાં ફૂલમાળ ઘોડી રમાડતો ચાલ્યો જાય છે. ટોયાની બીક વિનાના મોરલા લીલા મોલમાં પોતાની જાંબલી ડોકની ભાત્ય પાડતા ચણે છે. વરતેજનાં આંબાવડિયાંની સાખો ચાખતી કોયલો ડાળે ડાળે હીંચકે છે. આવું સોને મઢ્યું સવાર, આવાં મહેકતાં આંબેરણ, ઊંચા ઘાટા ચાસટિયામાંથી ગળાઈને આવતો મીઠો પવન, અને દેવપંખીના ટૌકાર : ચૈત્ર મહિનાની આ છલકાતી શોભામાં ઘોડેસવારનું મન નથી.
“હાંક્યે રાખો, ભાઈ! હાંકો ઝટ, બાપા! જોજો હોં , ક્યાંક રામનોમ રસ્તામાં નો કરવી પડે!” પોતાની સાથે ખોરડાં બાંધવાના કાટનાં બે ગાડાં હતાં, તેનાં હાંકનારને રજપૂત આમ ટોકતો આવે છે. ગાડાં કડકડતાં ભર્યાં છે. એક ગાડું મૂળુ પરમાર નામનો રજપૂત હાંકે છે અને બીજે ગાડે જગો મકવાણો નામનો કોળી બેઠો છે.
વરતેજ અને ચિત્રા વચ્ચેના કાળિયા અંબાની નજીક આવે છે ત્યાં રજપૂતે જોયું કે પચીસ-ત્રીસ ઉતારુ ભરીને બીજાં ત્રણચાર ગાડાં ચાલ્યાં જાય છે. સ્ત્રીપુરુષોનો આવડો મોટ સંઘ જાતો જોઈને અસવારે ઘોડીની લગામ જરા ઢીલી મૂકીને ચાલ્ય વધારી. પલકવારમાં તો આંબી પણ ગયો.
આઘેથી એણે સંઘને ઓળખ્યો. લાગ્યું કે આ તો આપણા ગામના ગોરધન શેઠ; અને ઓલ્યા રહ્યા એ તો દડવાના ચાંપશી શેઠ.
ત્યાં તો સંઘમાંથી પણ સામો અવાજ આવ્યો : “ઓહોહોહો! આ તો આપણા રવાભાઈ : આ તો બાપુ! આવો! તમે ક્યાંથી? જે સ્વામીનારાયણ!”
“જે સ્વામીનારાયણ, ગોરધન શેઠ! ચાંપશી શેઠ, જે સ્વામીનારાયણ!” રવાભાઈએ જવાબ વાળ્યો: “આપણા ઓરડા ચણાય છે તે એના સારુ કાટ લેવા હું ભાવનગર ગયો’તો”
“ઠીક થયું, ઠીક.” બે-ત્રણ શેઠિયા બોલ્યા: “અમે સૌ ભાવનગર કારજ ઉપર ગયા’તા ત્યાંથી આજ ઘેર જઈએ છીએ. સાથે પાંચ-સાત હજારનું જોખમ છે. સારું થયું કે તમારો ઘર સુધીનો સંગાથ થયો.”
“હા ભલે! જો એમ જ હોય તો આપણે સૌ સાથે ચાલશું; પરંતુ મારે હોશિયારી રાખવી પડશે.” એમ કહી રવાભાઈએ પોતાના કાટનાં ગાડાં આગળ કર્યાં, વચમાં વાણિયાના ગાડાં રાખ્યાં અને પોતે ઘોડેસવાર થઈ પાછળ ચાલ્યા.
નદીનો લાંબો પટ વટાવીને સામે કાંઠે ચડ્યા ત્યારે ચકોર રવાભાઈએ જોયું કે કાળિયે આંબેથી બે હથિયારબંધ સિંધી લોકો પાછળ પાછળ ચાલ્યા આવે છે. એને જોઈને રવાભાઈએ પૂછ્યું: “કાં ભાઈઓ! તમે ક્યાં જાવ છો?”
સિંધીઓ બોલ્યા: “આ સરહદનો અમારો જુંબો છે. કોઈ વટેમાર્ગુ સાથે જરજોખમ હોય તો અમારે તેમની રક્ષા માટે સાથે ચાલવું એવો દરબારી હુકમ છે.”
આવો જવાબ મળ્યા છતાં રવાભાઈ ને શંકા તો રહી ગઈ. એણે કહ્યું: “તેમ હોય તો ભલે; પણ અમને તમારી જરૂર નથી. કારણ હું રજપૂત – ગરાસિયો છું અને સાથે છું, માટે તમે તમારે ખુશીથી પાછા વળો.”
પણ વાણિયા બોલ્યા: “એક કરતાં બે ભલા; માટે, રવાભાઈ બાપુ, ભલેને ઈ યે સાથે આવે.”
રવાભાઈએ વધુ આગ્રહ ન કર્યો અને સૌ રસાલાએ આગલ ચાલવા માંડ્યું.

રવાભાઈ કાઠિયાવાડમાં આવેલા પચ્છેગામના દેવાણી ભયાત વડોદ (દેવાણી)ના ભાગીદાર હતા. સૌ ભાવનગરથી આવતાં કાળિયા આંબા આગળ સાથે થયા હતા.
રોંઢો ઢળ્યો અને સાંજ નમવા માંડી હતી ત્યારે ચોગઠ અને ડભાળીયા ગામ વચ્ચે કાળીસર નદી ઊતરીને સૌ સામે કાંઠે ચડ્યા. તે જ સમયે રવાભાઈની ચકોર અને વહેમીલી આંખોએ બીજા બે શસ્ત્રધારી પુરુષોને રસ્તા વચ્ચે બેઠેલા જોયા. પ્રથમથી જ આ રજપૂત ચારે તરફ નજર ફેરવતો હોશિયારીથી ચાલતો હતો, એમાં પોતે માર્ગમાં બેઠેલા શસ્ત્રધારી પુરુષોને જોઈ આડી અવળી નજર ફેરવી. ત્યાં તો દૂરથી આડે માર્ગે બીજા બે શસ્ત્રધારી પુરુષોને પણ પોતાની તરફ આવતા જોયા. એક તો પ્રથમથી જ સાથે ચાલતા બે હથિયાર બંધ માણસો વિષે એને વહેમ હતો જ; અને તેમાં આ બધો મેળ જોઈને એને ખાતરી થઈ ગઈ કે આ સાથે ચાલનાર શસ્ત્રધારીઓ જુંબેદાર નથી પણ આ વાણિયાઓ ઉપર હેરુ છે. ધીંગાણું કરવાનો વખત આવી પહોંચ્યો છે એમ ધારીને પોતાની ભેટ કસી, તરવારની કોંટી છોડી, હોશિયાર થઈ, શું થાય છે તે જોતાં રવાભાઈ ચુપચાપ આગળ ચાલ્યા.
આડે માર્ગથી આવતા બે હથિયારધારીઓ આગળ બેઠેલા બે આદમી સાથે ભળી ગયા અને ચારે જણાએ, જેવા ગાડાં ઢૂંકડાં આવ્યાં તેવા જ રસ્તા વચ્ચે ઊભા રહી પડકારો કરીને ગાડાં ઊભા રખાવ્યાં અને કહ્યું: “અમને આમાં અફીણ હોવાનો શક છે; માટે આ ગાડાંઓની ઝડતી લેવા દ્યો.”
ગાડાં અટક્યાં એટલે રવાભાઈ ચેતી ગયા. પોતે ઘોડી ઉપરથી ઊતરી, પોતાના બન્ને ગાડાંવાળાને સાથે લઈને આગળ આવ્યા અને ઝડતીને બહાને ગાડાં અટકાવ્યાનું જાણી આગળ ઉભેલા શસ્ત્રધારીઓને નરમાશથી કહ્યું : “ભાઈઓ! આગળના ગામે દરબારી પટેલની રૂબરૂ તમે ખુશીથી તપાસ કરજો; પરંતુ આમ વગડામાં અંતરિયાળ ઝડતી ન હોય. માટે કોરે ખસો અને ગાડાં હાલવા દ્યો.”
આટલું કહેતાં કહેતાં જુંબેદાર તરીકે સાથે ચાલતા બે માણસો માયલો એક બોલ્યો: “દરબાર! તમારા કાટનાં ગાડાંની ઝડતી નથી લેવી; માટે તમે તમારાં ગાડાં હાંકીને હાલતા થાઓ. અને આ બીજાં ગાડાંઓની ઝડતી તો લેવી જ પડશે.”
રવાભાઈ આ પ્રપંચ પામી ગયા. સાથે ચાલતા બન્ને આદમી જુંબેદાર નહિ પરંતુ આ લૂંટારુ ટોળીમાંના જ માણસો છે એમ ખાતરી થઈ ચૂકી. પોતે બોલ્યા: “ભાઈઓ, આ બધાંય ગાડાં મારાં છે. કાટનાં ગાડાં કાંઈ નોખાં નથી. તમારી મતલબ હું જાણી ચૂક્યો છું. પણ ભાવનગરની જમણી ભુજા ભા દેવાજીનું નામ તમે જાણો છો ને? તેનો હું વારસદાર છું. મારા દેહમાં પ્રાણ હશે ત્યાં સુધી તમારી ઈચ્છા પૂરી નહિ જ પડે. મારા કુળની ખાનદાની અને શૂરવીરતાની શાખ ઉપર આ સૌએ મારો સાથ કર્યો છે. એટલે મારે તો આંહી ખપી ગયે જ છૂટકો છે. માટે હજી હું હાથ જોડીને કહું છું કે ભાઈઓ, જાળવો, અને અમને જવા દ્યો. આજે રામનવમી છે; મારા મોંમાં નકોરડો અપવાસ છે, નાહક મારા જીવને ક્લેશ થશે માટે કોરે ખસી જાવ!”
લૂંટારાઓએ એકબીજાની સામે જોયું, પોતાની સિંધીભાષામાં એવું કાંઈ બોલ્યા કે ‘આટલા બધામાં ફક્ત આ એક જ છે.’ એટલામાં એક જણે દરબાર ઉપર ખેરના ધોકાનો છુટ્ટો ઘા કર્યો; પણ સમયસૂચકતા વાપરી એ ઘા ચૂકવી રવાભાઈ પોતાના સાથીઓ તરફ બોલ્યા: “ભાઈઓ! હું એકલો છું; વળી ઉપવાસી છું; દુશ્મનો વધારે છે. તમે ફક્ત મારી પીઠ સંભાળજો, બાકી તો સ્વામીનારાયણ સહાય કરશે.” એટલું બોલીને રવાભાઇ એ તલવાર ખેંચી.
વાણિયા તો સૌ બીકથી દૂર ખસી ગયા, સાથેના રજપૂતોમાંથીય રજપૂતાઈની રજ ઊડી ગઈ. પણ જગો કોળી હાથમાં મોટું આડું લઈને દુશ્મનના ઘા ઝીલવા રવાભાઈની પીઠ પાછળ આવી ઊભો. આ બધું એક પળમાં બની ગયું.
ધોકાનો ઘા ખાલી જવાથી લૂંટારાઓ વધારે ખિજાયા અને રવાભાઈ હજી તૈયારીમાં હતા ત્યાં તો દુશ્મનોમાંથી એકે જોરથી રવાભાઈ ઉપર તલવારનો ઘા કર્યો. રવાભાઈ જરા પાછળ હઠી ઘા ચૂકવવા ગયા ત્યાં તો હાથના જમણા કાડાં ઉપર બીજો સખત ઘા પડ્યો.
એક તો પોતાનો નકોરડો ઉપવાસ હતો, તેમાં પાછા હઠતાં ઠેસ આવી અને ઉપરથી ઘા પડ્યો; એટલે રજપૂતનું શરીર લથડ્યું અને લથડતા શરીર પર દુશ્મને તરત જ લાગ જોઈ બીજો ઘા કર્યો. પરંતુ ઘણી જ ચપળતાથી એ ઘા ચુકાવી, પડતાં પડતાં, રવાભાઈએ જોરથી તલવારનો લેખણવઢ ઘા કરીને એકને જમીનદોસ્ત કર્યો અને પોતે પાછા ઊભા થઈ ગયા. એટલામાં બીજા દુશ્મને માથા ઉપર તલવારનો ઘા કર્યો, તે પોતાના માથામાં વાગ્યો; પરંતુ તલવારના એક જ ઘાથી એ દુશ્મનને તો પોતે ઠાર કર્યો. આમ એક ઠાર થયો અને એક સખત જોખમાયો; એટલે બાકીના દુશ્મનો નાહિંમત થઈ ગયા અને બન્ને લાશો ઉપાડી જીવ લઈ નાઠા. [૧]
રવાભાઈની પીઠના કેટલાક ઘા તો જગા કોળીએ ‘આડા’ ઉપર ઝીલી લીધા હતા. તોય વાંસામાં તથા હાથે એમ બેત્રણ ઘા અને માથામાં એક સખત ઘા લાગેલાં જ; છતાં રણે ચડેલો રજપૂત હાથમાં ખુલ્લી તલવારે દુશ્મનોની પાછળ દોડ્યો. ત્યાં તો વાણિયાઓ વગેરે દોડીને દરબારને પકડી લીધા. કેટલીય વારે માંડમાંડ શૂરવીરતાનો ઊભરો શાંત થયો, ત્યારે જ માથાના ઘા વાગ્યાની ખબર રવાભાઈને પડી.
રવાભાઈ સ્વામીનારાયણના પાકા ભક્ત હતા. પોતે જાણ્યું કે હું હમણાં જ બેભાન થઈ જઈશ, એટલે તરત જ સૌને કહી દીધેલું કે ‘મારા પ્રાણ જાય તો ભલે, પણ મને મારા ભાઈઓ દવા તરીકે દારૂ પાય તો પાવા દેશો નહિ.’
બધા ઘા ઠર્યા એટલે રવાભાઈ બેશુદ્ધ થવા લાગ્યા. એક ગાડું ખાલી કરાવી રવાભાઈને ગાડામાં લઈ સૌ ધીમે ધીમે ઘર તરફ રવાના થયા.
મોડી રાત્રે સૌ વડોદ આવી પહોંચ્યા : રવાભાઈની માતાને દીકરો ઘવાયાની ખબર પડી. માતાએ મોઢામાંથી દુઃખનો એક ચૂંકારો ન કાઢ્યો, પણ એણે તો એટલું જ કહ્યું :
“મારા દીકરાનું ગમે તે થાય, પણ મારી વસ્તીના જાનમાલનું રક્ષણ થયું એટલે મારો રવોભા જીવતો છે એમ જ હું સમજું છું. અને મારી તો આજ રામનોમ સુધરી.”
આ શૂરવીરતાના સમાચાર તરત જ ભાવનગર મહારાજ જસવંતસિંહજીને મળી ગયા. તેમણે ખાસ વડોદ કહેવરાવ્યું કે ‘રવાભાઈ સાજા થાય ને માથે પાણી નાખો ત્યારે અમને ખબર આપજો.’ બે માસ પડદે રહ્યા પછી રવાભાઈને માથે પાણી નાખવામાં આવ્યું, ત્યારે મહારાજાએ સોનાની મૂઠની તલવાર તથા સોનેરી શેલું ભેટ મોકલ્યાં, ભારે શાબાશી આપી, શૂરવીરતાની કદર કરી.
આ વર્ષ પછી કેટલેક વર્ષે ભાલપ્રદેશના એક ગામમાં ચોરે દાયરો મળ્યો હતો. નવાબખાં જમાદાર નામનો એક વૃદ્ધ સિંધી ત્યાં મહેમાન તરીકે આવેલો. જમાદાર દાયરાઓમાં બેસવાવાળા એટલે અફીણનાં બંધાણી હતા. ચોરે કસુંબો નીકળ્યો. જમાદારે કસૂંબો લેતાં પહેલાં છાંટાનાખી ‘રંગ છે રવાભાઈ રજપૂતને’ એમ રંગ આપી કસૂંબો લીધો. સૌએ પૂછ્યું : “રવાભાઈ કોણ?”
જમાદારે ઉપરના ધીંગાણાની વાત કરી :
“ભાવનગર રાજના ભાલ-પંથક્નો હું જમાદાર હતો. રાજ્યનું ભરણું ભરવા ભાવનગર ગયો હતો. ત્યાં કેટલાક વાણિયાઓ પાંચસાત હજારના જોખમ સાથે નીકળવાની બાતમી મળવાથી મારી બુદ્ધિ બગડી. અમે છ જણાની ટોળીએ તેમનું હેરુ લીધું. બે જણા વાણિયા સાથે જુંબેદાર તરીકે ચાલ્યા અને બીજા આગળ ચાલ્યા. કાળીસર નદી પાસે અમે ભેટો કર્યો અને પછી ધીંગાણું જામ્યું. એ ધીંગાણામાં મેં નજરે જોયું કે ખરો રજપૂત તો એક રવોભાઈ! ત્યારથી હું રવાભાઈ રજપૂતને રંગ આપ્યા પછી જ કસૂંબો પીઉં છું અને અલ્લાહ પાસે મારા ગુનાહની તોબા પોકારું છું.”
આ વાત બન્યાને આશરે 80 વર્ષ થયાં છે.
– આભાર  ( ઝવેરચંદભાઈ મેધાણી )
સૌરાષ્ટ્ર રસધાર

http://www.facebook.com/smsaurashtra

આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણો વારસોરંગ છે રવાભાઈ ને..!! – ઝવેરચંદભાઈ મેઘાણી 
ધરતીનાં અમી અને માણસાઈનાં પાણી હજુ શોષાઈ નહોતાં ગયાં તે સમયની આ વાત છે. સવંત ઓગણીસસો અને સોળનો ચૈત્ર મહિનો સોરઠ ઉપર ફૂલડે વરસતો હતો. ભાવનગર પંથકના ગોહિલવાડની રસાળીભોમ આકરા તાપના દિવસોમાં પણ ઉનાળુ જુવાર અને રજકાની લીલી ઓઢણીમાં શીળપની લહેર માણતી હતી. કણબીની નાનકડી દીકરીઓ ગાજર, મૂળા કે મગની કૂણી શીંગો ખાતી ખાતી વાડીના ક્યારા વાળતી અને મદઝરતે સાદે ગાતી હતી –
કિયા ભાઈના કૂવા કરે કીચુડિયા રે

કિયા ભાઈની વાડિયું લેરે જાય

આંબો મોર્યો ને આંબે ફળ ઘણાં રે!
રામનવમીનો રૂડો દિવસ છે. લીલી સીમમાં માનવીનો બોલાશ નથી. ખેડૂતોએ અગતો પાળીને ધોરીને પોરો દીધો છે, અને પોતે સહુ ઉપવાસ રહીને ગામના ઠાકરદ્વારમાં રામજન્મનો ઉત્સવ કરે છે; આખી સીમ સૂની પડી છે.
એવા મોટા તહેવારને દિવસે પ્રભાતને પહોરે એક ફૂટતી મૂછોવાળો ઘોડેસવાર વરતેજ અને ચિત્રા ગામ વચ્ચે પંથ કાપતો ને રાંગમાં ફૂલમાળ ઘોડી રમાડતો ચાલ્યો જાય છે. ટોયાની બીક વિનાના મોરલા લીલા મોલમાં પોતાની જાંબલી ડોકની ભાત્ય પાડતા ચણે છે. વરતેજનાં આંબાવડિયાંની સાખો ચાખતી કોયલો ડાળે ડાળે હીંચકે છે. આવું સોને મઢ્યું સવાર, આવાં મહેકતાં આંબેરણ, ઊંચા ઘાટા ચાસટિયામાંથી ગળાઈને આવતો મીઠો પવન, અને દેવપંખીના ટૌકાર : ચૈત્ર મહિનાની આ છલકાતી શોભામાં ઘોડેસવારનું મન નથી.
“હાંક્યે રાખો, ભાઈ! હાંકો ઝટ, બાપા! જોજો હોં , ક્યાંક રામનોમ રસ્તામાં નો કરવી પડે!” પોતાની સાથે ખોરડાં બાંધવાના કાટનાં બે ગાડાં હતાં, તેનાં હાંકનારને રજપૂત આમ ટોકતો આવે છે. ગાડાં કડકડતાં ભર્યાં છે. એક ગાડું મૂળુ પરમાર નામનો રજપૂત હાંકે છે અને બીજે ગાડે જગો મકવાણો નામનો કોળી બેઠો છે.
વરતેજ અને ચિત્રા વચ્ચેના કાળિયા અંબાની નજીક આવે છે ત્યાં રજપૂતે જોયું કે પચીસ-ત્રીસ ઉતારુ ભરીને બીજાં ત્રણચાર ગાડાં ચાલ્યાં જાય છે. સ્ત્રીપુરુષોનો આવડો મોટ સંઘ જાતો જોઈને અસવારે ઘોડીની લગામ જરા ઢીલી મૂકીને ચાલ્ય વધારી. પલકવારમાં તો આંબી પણ ગયો.
આઘેથી એણે સંઘને ઓળખ્યો. લાગ્યું કે આ તો આપણા ગામના ગોરધન શેઠ; અને ઓલ્યા રહ્યા એ તો દડવાના ચાંપશી શેઠ.
ત્યાં તો સંઘમાંથી પણ સામો અવાજ આવ્યો : “ઓહોહોહો! આ તો આપણા રવાભાઈ : આ તો બાપુ! આવો! તમે ક્યાંથી? જે સ્વામીનારાયણ!”
“જે સ્વામીનારાયણ, ગોરધન શેઠ! ચાંપશી શેઠ, જે સ્વામીનારાયણ!” રવાભાઈએ જવાબ વાળ્યો: “આપણા ઓરડા ચણાય છે તે એના સારુ કાટ લેવા હું ભાવનગર ગયો’તો”
“ઠીક થયું, ઠીક.” બે-ત્રણ શેઠિયા બોલ્યા: “અમે સૌ ભાવનગર કારજ ઉપર ગયા’તા ત્યાંથી આજ ઘેર જઈએ છીએ. સાથે પાંચ-સાત હજારનું જોખમ છે. સારું થયું કે તમારો ઘર સુધીનો સંગાથ થયો.”
“હા ભલે! જો એમ જ હોય તો આપણે સૌ સાથે ચાલશું; પરંતુ મારે હોશિયારી રાખવી પડશે.” એમ કહી રવાભાઈએ પોતાના કાટનાં ગાડાં આગળ કર્યાં, વચમાં વાણિયાના ગાડાં રાખ્યાં અને પોતે ઘોડેસવાર થઈ પાછળ ચાલ્યા.
નદીનો લાંબો પટ વટાવીને સામે કાંઠે ચડ્યા ત્યારે ચકોર રવાભાઈએ જોયું કે કાળિયે આંબેથી બે હથિયારબંધ સિંધી લોકો પાછળ પાછળ ચાલ્યા આવે છે. એને જોઈને રવાભાઈએ પૂછ્યું: “કાં ભાઈઓ! તમે ક્યાં જાવ છો?”
સિંધીઓ બોલ્યા: “આ સરહદનો અમારો જુંબો છે. કોઈ વટેમાર્ગુ સાથે જરજોખમ હોય તો અમારે તેમની રક્ષા માટે સાથે ચાલવું એવો દરબારી હુકમ છે.”
આવો જવાબ મળ્યા છતાં રવાભાઈ ને શંકા તો રહી ગઈ. એણે કહ્યું: “તેમ હોય તો ભલે; પણ અમને તમારી જરૂર નથી. કારણ હું રજપૂત – ગરાસિયો છું અને સાથે છું, માટે તમે તમારે ખુશીથી પાછા વળો.”
પણ વાણિયા બોલ્યા: “એક કરતાં બે ભલા; માટે, રવાભાઈ બાપુ, ભલેને ઈ યે સાથે આવે.”
રવાભાઈએ વધુ આગ્રહ ન કર્યો અને સૌ રસાલાએ આગલ ચાલવા માંડ્યું.

રવાભાઈ કાઠિયાવાડમાં આવેલા પચ્છેગામના દેવાણી ભયાત વડોદ (દેવાણી)ના ભાગીદાર હતા. સૌ ભાવનગરથી આવતાં કાળિયા આંબા આગળ સાથે થયા હતા.
રોંઢો ઢળ્યો અને સાંજ નમવા માંડી હતી ત્યારે ચોગઠ અને ડભાળીયા ગામ વચ્ચે કાળીસર નદી ઊતરીને સૌ સામે કાંઠે ચડ્યા. તે જ સમયે રવાભાઈની ચકોર અને વહેમીલી આંખોએ બીજા બે શસ્ત્રધારી પુરુષોને રસ્તા વચ્ચે બેઠેલા જોયા. પ્રથમથી જ આ રજપૂત ચારે તરફ નજર ફેરવતો હોશિયારીથી ચાલતો હતો, એમાં પોતે માર્ગમાં બેઠેલા શસ્ત્રધારી પુરુષોને જોઈ આડી અવળી નજર ફેરવી. ત્યાં તો દૂરથી આડે માર્ગે બીજા બે શસ્ત્રધારી પુરુષોને પણ પોતાની તરફ આવતા જોયા. એક તો પ્રથમથી જ સાથે ચાલતા બે હથિયાર બંધ માણસો વિષે એને વહેમ હતો જ; અને તેમાં આ બધો મેળ જોઈને એને ખાતરી થઈ ગઈ કે આ સાથે ચાલનાર શસ્ત્રધારીઓ જુંબેદાર નથી પણ આ વાણિયાઓ ઉપર હેરુ છે. ધીંગાણું કરવાનો વખત આવી પહોંચ્યો છે એમ ધારીને પોતાની ભેટ કસી, તરવારની કોંટી છોડી, હોશિયાર થઈ, શું થાય છે તે જોતાં રવાભાઈ ચુપચાપ આગળ ચાલ્યા.
આડે માર્ગથી આવતા બે હથિયારધારીઓ આગળ બેઠેલા બે આદમી સાથે ભળી ગયા અને ચારે જણાએ, જેવા ગાડાં ઢૂંકડાં આવ્યાં તેવા જ રસ્તા વચ્ચે ઊભા રહી પડકારો કરીને ગાડાં ઊભા રખાવ્યાં અને કહ્યું: “અમને આમાં અફીણ હોવાનો શક છે; માટે આ ગાડાંઓની ઝડતી લેવા દ્યો.”
ગાડાં અટક્યાં એટલે રવાભાઈ ચેતી ગયા. પોતે ઘોડી ઉપરથી ઊતરી, પોતાના બન્ને ગાડાંવાળાને સાથે લઈને આગળ આવ્યા અને ઝડતીને બહાને ગાડાં અટકાવ્યાનું જાણી આગળ ઉભેલા શસ્ત્રધારીઓને નરમાશથી કહ્યું : “ભાઈઓ! આગળના ગામે દરબારી પટેલની રૂબરૂ તમે ખુશીથી તપાસ કરજો; પરંતુ આમ વગડામાં અંતરિયાળ ઝડતી ન હોય. માટે કોરે ખસો અને ગાડાં હાલવા દ્યો.”
આટલું કહેતાં કહેતાં જુંબેદાર તરીકે સાથે ચાલતા બે માણસો માયલો એક બોલ્યો: “દરબાર! તમારા કાટનાં ગાડાંની ઝડતી નથી લેવી; માટે તમે તમારાં ગાડાં હાંકીને હાલતા થાઓ. અને આ બીજાં ગાડાંઓની ઝડતી તો લેવી જ પડશે.”
રવાભાઈ આ પ્રપંચ પામી ગયા. સાથે ચાલતા બન્ને આદમી જુંબેદાર નહિ પરંતુ આ લૂંટારુ ટોળીમાંના જ માણસો છે એમ ખાતરી થઈ ચૂકી. પોતે બોલ્યા: “ભાઈઓ, આ બધાંય ગાડાં મારાં છે. કાટનાં ગાડાં કાંઈ નોખાં નથી. તમારી મતલબ હું જાણી ચૂક્યો છું. પણ ભાવનગરની જમણી ભુજા ભા દેવાજીનું નામ તમે જાણો છો ને? તેનો હું વારસદાર છું. મારા દેહમાં પ્રાણ હશે ત્યાં સુધી તમારી ઈચ્છા પૂરી નહિ જ પડે. મારા કુળની ખાનદાની અને શૂરવીરતાની શાખ ઉપર આ સૌએ મારો સાથ કર્યો છે. એટલે મારે તો આંહી ખપી ગયે જ છૂટકો છે. માટે હજી હું હાથ જોડીને કહું છું કે ભાઈઓ, જાળવો, અને અમને જવા દ્યો. આજે રામનવમી છે; મારા મોંમાં નકોરડો અપવાસ છે, નાહક મારા જીવને ક્લેશ થશે માટે કોરે ખસી જાવ!”
લૂંટારાઓએ એકબીજાની સામે જોયું, પોતાની સિંધીભાષામાં એવું કાંઈ બોલ્યા કે ‘આટલા બધામાં ફક્ત આ એક જ છે.’ એટલામાં એક જણે દરબાર ઉપર ખેરના ધોકાનો છુટ્ટો ઘા કર્યો; પણ સમયસૂચકતા વાપરી એ ઘા ચૂકવી રવાભાઈ પોતાના સાથીઓ તરફ બોલ્યા: “ભાઈઓ! હું એકલો છું; વળી ઉપવાસી છું; દુશ્મનો વધારે છે. તમે ફક્ત મારી પીઠ સંભાળજો, બાકી તો સ્વામીનારાયણ સહાય કરશે.” એટલું બોલીને રવાભાઇ એ તલવાર ખેંચી.
વાણિયા તો સૌ બીકથી દૂર ખસી ગયા, સાથેના રજપૂતોમાંથીય રજપૂતાઈની રજ ઊડી ગઈ. પણ જગો કોળી હાથમાં મોટું આડું લઈને દુશ્મનના ઘા ઝીલવા રવાભાઈની પીઠ પાછળ આવી ઊભો. આ બધું એક પળમાં બની ગયું.
ધોકાનો ઘા ખાલી જવાથી લૂંટારાઓ વધારે ખિજાયા અને રવાભાઈ હજી તૈયારીમાં હતા ત્યાં તો દુશ્મનોમાંથી એકે જોરથી રવાભાઈ ઉપર તલવારનો ઘા કર્યો. રવાભાઈ જરા પાછળ હઠી ઘા ચૂકવવા ગયા ત્યાં તો હાથના જમણા કાડાં ઉપર બીજો સખત ઘા પડ્યો.
એક તો પોતાનો નકોરડો ઉપવાસ હતો, તેમાં પાછા હઠતાં ઠેસ આવી અને ઉપરથી ઘા પડ્યો; એટલે રજપૂતનું શરીર લથડ્યું અને લથડતા શરીર પર દુશ્મને તરત જ લાગ જોઈ બીજો ઘા કર્યો. પરંતુ ઘણી જ ચપળતાથી એ ઘા ચુકાવી, પડતાં પડતાં, રવાભાઈએ જોરથી તલવારનો લેખણવઢ ઘા કરીને એકને જમીનદોસ્ત કર્યો અને પોતે પાછા ઊભા થઈ ગયા. એટલામાં બીજા દુશ્મને માથા ઉપર તલવારનો ઘા કર્યો, તે પોતાના માથામાં વાગ્યો; પરંતુ તલવારના એક જ ઘાથી એ દુશ્મનને તો પોતે ઠાર કર્યો. આમ એક ઠાર થયો અને એક સખત જોખમાયો; એટલે બાકીના દુશ્મનો નાહિંમત થઈ ગયા અને બન્ને લાશો ઉપાડી જીવ લઈ નાઠા. [૧]
રવાભાઈની પીઠના કેટલાક ઘા તો જગા કોળીએ ‘આડા’ ઉપર ઝીલી લીધા હતા. તોય વાંસામાં તથા હાથે એમ બેત્રણ ઘા અને માથામાં એક સખત ઘા લાગેલાં જ; છતાં રણે ચડેલો રજપૂત હાથમાં ખુલ્લી તલવારે દુશ્મનોની પાછળ દોડ્યો. ત્યાં તો વાણિયાઓ વગેરે દોડીને દરબારને પકડી લીધા. કેટલીય વારે માંડમાંડ શૂરવીરતાનો ઊભરો શાંત થયો, ત્યારે જ માથાના ઘા વાગ્યાની ખબર રવાભાઈને પડી.
રવાભાઈ સ્વામીનારાયણના પાકા ભક્ત હતા. પોતે જાણ્યું કે હું હમણાં જ બેભાન થઈ જઈશ, એટલે તરત જ સૌને કહી દીધેલું કે ‘મારા પ્રાણ જાય તો ભલે, પણ મને મારા ભાઈઓ દવા તરીકે દારૂ પાય તો પાવા દેશો નહિ.’
બધા ઘા ઠર્યા એટલે રવાભાઈ બેશુદ્ધ થવા લાગ્યા. એક ગાડું ખાલી કરાવી રવાભાઈને ગાડામાં લઈ સૌ ધીમે ધીમે ઘર તરફ રવાના થયા.
મોડી રાત્રે સૌ વડોદ આવી પહોંચ્યા : રવાભાઈની માતાને દીકરો ઘવાયાની ખબર પડી. માતાએ મોઢામાંથી દુઃખનો એક ચૂંકારો ન કાઢ્યો, પણ એણે તો એટલું જ કહ્યું :
“મારા દીકરાનું ગમે તે થાય, પણ મારી વસ્તીના જાનમાલનું રક્ષણ થયું એટલે મારો રવોભા જીવતો છે એમ જ હું સમજું છું. અને મારી તો આજ રામનોમ સુધરી.”
આ શૂરવીરતાના સમાચાર તરત જ ભાવનગર મહારાજ જસવંતસિંહજીને મળી ગયા. તેમણે ખાસ વડોદ કહેવરાવ્યું કે ‘રવાભાઈ સાજા થાય ને માથે પાણી નાખો ત્યારે અમને ખબર આપજો.’ બે માસ પડદે રહ્યા પછી રવાભાઈને માથે પાણી નાખવામાં આવ્યું, ત્યારે મહારાજાએ સોનાની મૂઠની તલવાર તથા સોનેરી શેલું ભેટ મોકલ્યાં, ભારે શાબાશી આપી, શૂરવીરતાની કદર કરી.
આ વર્ષ પછી કેટલેક વર્ષે ભાલપ્રદેશના એક ગામમાં ચોરે દાયરો મળ્યો હતો. નવાબખાં જમાદાર નામનો એક વૃદ્ધ સિંધી ત્યાં મહેમાન તરીકે આવેલો. જમાદાર દાયરાઓમાં બેસવાવાળા એટલે અફીણનાં બંધાણી હતા. ચોરે કસુંબો નીકળ્યો. જમાદારે કસૂંબો લેતાં પહેલાં છાંટાનાખી ‘રંગ છે રવાભાઈ રજપૂતને’ એમ રંગ આપી કસૂંબો લીધો. સૌએ પૂછ્યું : “રવાભાઈ કોણ?”
જમાદારે ઉપરના ધીંગાણાની વાત કરી :
“ભાવનગર રાજના ભાલ-પંથક્નો હું જમાદાર હતો. રાજ્યનું ભરણું ભરવા ભાવનગર ગયો હતો. ત્યાં કેટલાક વાણિયાઓ પાંચસાત હજારના જોખમ સાથે નીકળવાની બાતમી મળવાથી મારી બુદ્ધિ બગડી. અમે છ જણાની ટોળીએ તેમનું હેરુ લીધું. બે જણા વાણિયા સાથે જુંબેદાર તરીકે ચાલ્યા અને બીજા આગળ ચાલ્યા. કાળીસર નદી પાસે અમે ભેટો કર્યો અને પછી ધીંગાણું જામ્યું. એ ધીંગાણામાં મેં નજરે જોયું કે ખરો રજપૂત તો એક રવોભાઈ! ત્યારથી હું રવાભાઈ રજપૂતને રંગ આપ્યા પછી જ કસૂંબો પીઉં છું અને અલ્લાહ પાસે મારા ગુનાહની તોબા પોકારું છું.”
આ વાત બન્યાને આશરે 80 વર્ષ થયાં છે.
– આભાર  ( ઝવેરચંદભાઈ મેધાણી )
સૌરાષ્ટ્ર રસધાર

http://www.facebook.com/smsaurashtra

આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણો વારસોરંગ છે રવાભાઈ ને..!! – ઝવેરચંદભાઈ મેઘાણી 
ધરતીનાં અમી અને માણસાઈનાં પાણી હજુ શોષાઈ નહોતાં ગયાં તે સમયની આ વાત છે. સવંત ઓગણીસસો અને સોળનો ચૈત્ર મહિનો સોરઠ ઉપર ફૂલડે વરસતો હતો. ભાવનગર પંથકના ગોહિલવાડની રસાળીભોમ આકરા તાપના દિવસોમાં પણ ઉનાળુ જુવાર અને રજકાની લીલી ઓઢણીમાં શીળપની લહેર માણતી હતી. કણબીની નાનકડી દીકરીઓ ગાજર, મૂળા કે મગની કૂણી શીંગો ખાતી ખાતી વાડીના ક્યારા વાળતી અને મદઝરતે સાદે ગાતી હતી –
કિયા ભાઈના કૂવા કરે કીચુડિયા રે

કિયા ભાઈની વાડિયું લેરે જાય

આંબો મોર્યો ને આંબે ફળ ઘણાં રે!
રામનવમીનો રૂડો દિવસ છે. લીલી સીમમાં માનવીનો બોલાશ નથી. ખેડૂતોએ અગતો પાળીને ધોરીને પોરો દીધો છે, અને પોતે સહુ ઉપવાસ રહીને ગામના ઠાકરદ્વારમાં રામજન્મનો ઉત્સવ કરે છે; આખી સીમ સૂની પડી છે.
એવા મોટા તહેવારને દિવસે પ્રભાતને પહોરે એક ફૂટતી મૂછોવાળો ઘોડેસવાર વરતેજ અને ચિત્રા ગામ વચ્ચે પંથ કાપતો ને રાંગમાં ફૂલમાળ ઘોડી રમાડતો ચાલ્યો જાય છે. ટોયાની બીક વિનાના મોરલા લીલા મોલમાં પોતાની જાંબલી ડોકની ભાત્ય પાડતા ચણે છે. વરતેજનાં આંબાવડિયાંની સાખો ચાખતી કોયલો ડાળે ડાળે હીંચકે છે. આવું સોને મઢ્યું સવાર, આવાં મહેકતાં આંબેરણ, ઊંચા ઘાટા ચાસટિયામાંથી ગળાઈને આવતો મીઠો પવન, અને દેવપંખીના ટૌકાર : ચૈત્ર મહિનાની આ છલકાતી શોભામાં ઘોડેસવારનું મન નથી.
“હાંક્યે રાખો, ભાઈ! હાંકો ઝટ, બાપા! જોજો હોં , ક્યાંક રામનોમ રસ્તામાં નો કરવી પડે!” પોતાની સાથે ખોરડાં બાંધવાના કાટનાં બે ગાડાં હતાં, તેનાં હાંકનારને રજપૂત આમ ટોકતો આવે છે. ગાડાં કડકડતાં ભર્યાં છે. એક ગાડું મૂળુ પરમાર નામનો રજપૂત હાંકે છે અને બીજે ગાડે જગો મકવાણો નામનો કોળી બેઠો છે.
વરતેજ અને ચિત્રા વચ્ચેના કાળિયા અંબાની નજીક આવે છે ત્યાં રજપૂતે જોયું કે પચીસ-ત્રીસ ઉતારુ ભરીને બીજાં ત્રણચાર ગાડાં ચાલ્યાં જાય છે. સ્ત્રીપુરુષોનો આવડો મોટ સંઘ જાતો જોઈને અસવારે ઘોડીની લગામ જરા ઢીલી મૂકીને ચાલ્ય વધારી. પલકવારમાં તો આંબી પણ ગયો.
આઘેથી એણે સંઘને ઓળખ્યો. લાગ્યું કે આ તો આપણા ગામના ગોરધન શેઠ; અને ઓલ્યા રહ્યા એ તો દડવાના ચાંપશી શેઠ.
ત્યાં તો સંઘમાંથી પણ સામો અવાજ આવ્યો : “ઓહોહોહો! આ તો આપણા રવાભાઈ : આ તો બાપુ! આવો! તમે ક્યાંથી? જે સ્વામીનારાયણ!”
“જે સ્વામીનારાયણ, ગોરધન શેઠ! ચાંપશી શેઠ, જે સ્વામીનારાયણ!” રવાભાઈએ જવાબ વાળ્યો: “આપણા ઓરડા ચણાય છે તે એના સારુ કાટ લેવા હું ભાવનગર ગયો’તો”
“ઠીક થયું, ઠીક.” બે-ત્રણ શેઠિયા બોલ્યા: “અમે સૌ ભાવનગર કારજ ઉપર ગયા’તા ત્યાંથી આજ ઘેર જઈએ છીએ. સાથે પાંચ-સાત હજારનું જોખમ છે. સારું થયું કે તમારો ઘર સુધીનો સંગાથ થયો.”
“હા ભલે! જો એમ જ હોય તો આપણે સૌ સાથે ચાલશું; પરંતુ મારે હોશિયારી રાખવી પડશે.” એમ કહી રવાભાઈએ પોતાના કાટનાં ગાડાં આગળ કર્યાં, વચમાં વાણિયાના ગાડાં રાખ્યાં અને પોતે ઘોડેસવાર થઈ પાછળ ચાલ્યા.
નદીનો લાંબો પટ વટાવીને સામે કાંઠે ચડ્યા ત્યારે ચકોર રવાભાઈએ જોયું કે કાળિયે આંબેથી બે હથિયારબંધ સિંધી લોકો પાછળ પાછળ ચાલ્યા આવે છે. એને જોઈને રવાભાઈએ પૂછ્યું: “કાં ભાઈઓ! તમે ક્યાં જાવ છો?”
સિંધીઓ બોલ્યા: “આ સરહદનો અમારો જુંબો છે. કોઈ વટેમાર્ગુ સાથે જરજોખમ હોય તો અમારે તેમની રક્ષા માટે સાથે ચાલવું એવો દરબારી હુકમ છે.”
આવો જવાબ મળ્યા છતાં રવાભાઈ ને શંકા તો રહી ગઈ. એણે કહ્યું: “તેમ હોય તો ભલે; પણ અમને તમારી જરૂર નથી. કારણ હું રજપૂત – ગરાસિયો છું અને સાથે છું, માટે તમે તમારે ખુશીથી પાછા વળો.”
પણ વાણિયા બોલ્યા: “એક કરતાં બે ભલા; માટે, રવાભાઈ બાપુ, ભલેને ઈ યે સાથે આવે.”
રવાભાઈએ વધુ આગ્રહ ન કર્યો અને સૌ રસાલાએ આગલ ચાલવા માંડ્યું.

રવાભાઈ કાઠિયાવાડમાં આવેલા પચ્છેગામના દેવાણી ભયાત વડોદ (દેવાણી)ના ભાગીદાર હતા. સૌ ભાવનગરથી આવતાં કાળિયા આંબા આગળ સાથે થયા હતા.
રોંઢો ઢળ્યો અને સાંજ નમવા માંડી હતી ત્યારે ચોગઠ અને ડભાળીયા ગામ વચ્ચે કાળીસર નદી ઊતરીને સૌ સામે કાંઠે ચડ્યા. તે જ સમયે રવાભાઈની ચકોર અને વહેમીલી આંખોએ બીજા બે શસ્ત્રધારી પુરુષોને રસ્તા વચ્ચે બેઠેલા જોયા. પ્રથમથી જ આ રજપૂત ચારે તરફ નજર ફેરવતો હોશિયારીથી ચાલતો હતો, એમાં પોતે માર્ગમાં બેઠેલા શસ્ત્રધારી પુરુષોને જોઈ આડી અવળી નજર ફેરવી. ત્યાં તો દૂરથી આડે માર્ગે બીજા બે શસ્ત્રધારી પુરુષોને પણ પોતાની તરફ આવતા જોયા. એક તો પ્રથમથી જ સાથે ચાલતા બે હથિયાર બંધ માણસો વિષે એને વહેમ હતો જ; અને તેમાં આ બધો મેળ જોઈને એને ખાતરી થઈ ગઈ કે આ સાથે ચાલનાર શસ્ત્રધારીઓ જુંબેદાર નથી પણ આ વાણિયાઓ ઉપર હેરુ છે. ધીંગાણું કરવાનો વખત આવી પહોંચ્યો છે એમ ધારીને પોતાની ભેટ કસી, તરવારની કોંટી છોડી, હોશિયાર થઈ, શું થાય છે તે જોતાં રવાભાઈ ચુપચાપ આગળ ચાલ્યા.
આડે માર્ગથી આવતા બે હથિયારધારીઓ આગળ બેઠેલા બે આદમી સાથે ભળી ગયા અને ચારે જણાએ, જેવા ગાડાં ઢૂંકડાં આવ્યાં તેવા જ રસ્તા વચ્ચે ઊભા રહી પડકારો કરીને ગાડાં ઊભા રખાવ્યાં અને કહ્યું: “અમને આમાં અફીણ હોવાનો શક છે; માટે આ ગાડાંઓની ઝડતી લેવા દ્યો.”
ગાડાં અટક્યાં એટલે રવાભાઈ ચેતી ગયા. પોતે ઘોડી ઉપરથી ઊતરી, પોતાના બન્ને ગાડાંવાળાને સાથે લઈને આગળ આવ્યા અને ઝડતીને બહાને ગાડાં અટકાવ્યાનું જાણી આગળ ઉભેલા શસ્ત્રધારીઓને નરમાશથી કહ્યું : “ભાઈઓ! આગળના ગામે દરબારી પટેલની રૂબરૂ તમે ખુશીથી તપાસ કરજો; પરંતુ આમ વગડામાં અંતરિયાળ ઝડતી ન હોય. માટે કોરે ખસો અને ગાડાં હાલવા દ્યો.”
આટલું કહેતાં કહેતાં જુંબેદાર તરીકે સાથે ચાલતા બે માણસો માયલો એક બોલ્યો: “દરબાર! તમારા કાટનાં ગાડાંની ઝડતી નથી લેવી; માટે તમે તમારાં ગાડાં હાંકીને હાલતા થાઓ. અને આ બીજાં ગાડાંઓની ઝડતી તો લેવી જ પડશે.”
રવાભાઈ આ પ્રપંચ પામી ગયા. સાથે ચાલતા બન્ને આદમી જુંબેદાર નહિ પરંતુ આ લૂંટારુ ટોળીમાંના જ માણસો છે એમ ખાતરી થઈ ચૂકી. પોતે બોલ્યા: “ભાઈઓ, આ બધાંય ગાડાં મારાં છે. કાટનાં ગાડાં કાંઈ નોખાં નથી. તમારી મતલબ હું જાણી ચૂક્યો છું. પણ ભાવનગરની જમણી ભુજા ભા દેવાજીનું નામ તમે જાણો છો ને? તેનો હું વારસદાર છું. મારા દેહમાં પ્રાણ હશે ત્યાં સુધી તમારી ઈચ્છા પૂરી નહિ જ પડે. મારા કુળની ખાનદાની અને શૂરવીરતાની શાખ ઉપર આ સૌએ મારો સાથ કર્યો છે. એટલે મારે તો આંહી ખપી ગયે જ છૂટકો છે. માટે હજી હું હાથ જોડીને કહું છું કે ભાઈઓ, જાળવો, અને અમને જવા દ્યો. આજે રામનવમી છે; મારા મોંમાં નકોરડો અપવાસ છે, નાહક મારા જીવને ક્લેશ થશે માટે કોરે ખસી જાવ!”
લૂંટારાઓએ એકબીજાની સામે જોયું, પોતાની સિંધીભાષામાં એવું કાંઈ બોલ્યા કે ‘આટલા બધામાં ફક્ત આ એક જ છે.’ એટલામાં એક જણે દરબાર ઉપર ખેરના ધોકાનો છુટ્ટો ઘા કર્યો; પણ સમયસૂચકતા વાપરી એ ઘા ચૂકવી રવાભાઈ પોતાના સાથીઓ તરફ બોલ્યા: “ભાઈઓ! હું એકલો છું; વળી ઉપવાસી છું; દુશ્મનો વધારે છે. તમે ફક્ત મારી પીઠ સંભાળજો, બાકી તો સ્વામીનારાયણ સહાય કરશે.” એટલું બોલીને રવાભાઇ એ તલવાર ખેંચી.
વાણિયા તો સૌ બીકથી દૂર ખસી ગયા, સાથેના રજપૂતોમાંથીય રજપૂતાઈની રજ ઊડી ગઈ. પણ જગો કોળી હાથમાં મોટું આડું લઈને દુશ્મનના ઘા ઝીલવા રવાભાઈની પીઠ પાછળ આવી ઊભો. આ બધું એક પળમાં બની ગયું.
ધોકાનો ઘા ખાલી જવાથી લૂંટારાઓ વધારે ખિજાયા અને રવાભાઈ હજી તૈયારીમાં હતા ત્યાં તો દુશ્મનોમાંથી એકે જોરથી રવાભાઈ ઉપર તલવારનો ઘા કર્યો. રવાભાઈ જરા પાછળ હઠી ઘા ચૂકવવા ગયા ત્યાં તો હાથના જમણા કાડાં ઉપર બીજો સખત ઘા પડ્યો.
એક તો પોતાનો નકોરડો ઉપવાસ હતો, તેમાં પાછા હઠતાં ઠેસ આવી અને ઉપરથી ઘા પડ્યો; એટલે રજપૂતનું શરીર લથડ્યું અને લથડતા શરીર પર દુશ્મને તરત જ લાગ જોઈ બીજો ઘા કર્યો. પરંતુ ઘણી જ ચપળતાથી એ ઘા ચુકાવી, પડતાં પડતાં, રવાભાઈએ જોરથી તલવારનો લેખણવઢ ઘા કરીને એકને જમીનદોસ્ત કર્યો અને પોતે પાછા ઊભા થઈ ગયા. એટલામાં બીજા દુશ્મને માથા ઉપર તલવારનો ઘા કર્યો, તે પોતાના માથામાં વાગ્યો; પરંતુ તલવારના એક જ ઘાથી એ દુશ્મનને તો પોતે ઠાર કર્યો. આમ એક ઠાર થયો અને એક સખત જોખમાયો; એટલે બાકીના દુશ્મનો નાહિંમત થઈ ગયા અને બન્ને લાશો ઉપાડી જીવ લઈ નાઠા. [૧]
રવાભાઈની પીઠના કેટલાક ઘા તો જગા કોળીએ ‘આડા’ ઉપર ઝીલી લીધા હતા. તોય વાંસામાં તથા હાથે એમ બેત્રણ ઘા અને માથામાં એક સખત ઘા લાગેલાં જ; છતાં રણે ચડેલો રજપૂત હાથમાં ખુલ્લી તલવારે દુશ્મનોની પાછળ દોડ્યો. ત્યાં તો વાણિયાઓ વગેરે દોડીને દરબારને પકડી લીધા. કેટલીય વારે માંડમાંડ શૂરવીરતાનો ઊભરો શાંત થયો, ત્યારે જ માથાના ઘા વાગ્યાની ખબર રવાભાઈને પડી.
રવાભાઈ સ્વામીનારાયણના પાકા ભક્ત હતા. પોતે જાણ્યું કે હું હમણાં જ બેભાન થઈ જઈશ, એટલે તરત જ સૌને કહી દીધેલું કે ‘મારા પ્રાણ જાય તો ભલે, પણ મને મારા ભાઈઓ દવા તરીકે દારૂ પાય તો પાવા દેશો નહિ.’
બધા ઘા ઠર્યા એટલે રવાભાઈ બેશુદ્ધ થવા લાગ્યા. એક ગાડું ખાલી કરાવી રવાભાઈને ગાડામાં લઈ સૌ ધીમે ધીમે ઘર તરફ રવાના થયા.
મોડી રાત્રે સૌ વડોદ આવી પહોંચ્યા : રવાભાઈની માતાને દીકરો ઘવાયાની ખબર પડી. માતાએ મોઢામાંથી દુઃખનો એક ચૂંકારો ન કાઢ્યો, પણ એણે તો એટલું જ કહ્યું :
“મારા દીકરાનું ગમે તે થાય, પણ મારી વસ્તીના જાનમાલનું રક્ષણ થયું એટલે મારો રવોભા જીવતો છે એમ જ હું સમજું છું. અને મારી તો આજ રામનોમ સુધરી.”
આ શૂરવીરતાના સમાચાર તરત જ ભાવનગર મહારાજ જસવંતસિંહજીને મળી ગયા. તેમણે ખાસ વડોદ કહેવરાવ્યું કે ‘રવાભાઈ સાજા થાય ને માથે પાણી નાખો ત્યારે અમને ખબર આપજો.’ બે માસ પડદે રહ્યા પછી રવાભાઈને માથે પાણી નાખવામાં આવ્યું, ત્યારે મહારાજાએ સોનાની મૂઠની તલવાર તથા સોનેરી શેલું ભેટ મોકલ્યાં, ભારે શાબાશી આપી, શૂરવીરતાની કદર કરી.
આ વર્ષ પછી કેટલેક વર્ષે ભાલપ્રદેશના એક ગામમાં ચોરે દાયરો મળ્યો હતો. નવાબખાં જમાદાર નામનો એક વૃદ્ધ સિંધી ત્યાં મહેમાન તરીકે આવેલો. જમાદાર દાયરાઓમાં બેસવાવાળા એટલે અફીણનાં બંધાણી હતા. ચોરે કસુંબો નીકળ્યો. જમાદારે કસૂંબો લેતાં પહેલાં છાંટાનાખી ‘રંગ છે રવાભાઈ રજપૂતને’ એમ રંગ આપી કસૂંબો લીધો. સૌએ પૂછ્યું : “રવાભાઈ કોણ?”
જમાદારે ઉપરના ધીંગાણાની વાત કરી :
“ભાવનગર રાજના ભાલ-પંથક્નો હું જમાદાર હતો. રાજ્યનું ભરણું ભરવા ભાવનગર ગયો હતો. ત્યાં કેટલાક વાણિયાઓ પાંચસાત હજારના જોખમ સાથે નીકળવાની બાતમી મળવાથી મારી બુદ્ધિ બગડી. અમે છ જણાની ટોળીએ તેમનું હેરુ લીધું. બે જણા વાણિયા સાથે જુંબેદાર તરીકે ચાલ્યા અને બીજા આગળ ચાલ્યા. કાળીસર નદી પાસે અમે ભેટો કર્યો અને પછી ધીંગાણું જામ્યું. એ ધીંગાણામાં મેં નજરે જોયું કે ખરો રજપૂત તો એક રવોભાઈ! ત્યારથી હું રવાભાઈ રજપૂતને રંગ આપ્યા પછી જ કસૂંબો પીઉં છું અને અલ્લાહ પાસે મારા ગુનાહની તોબા પોકારું છું.”
આ વાત બન્યાને આશરે 80 વર્ષ થયાં છે.
– ( ઝવેરચંદભાઈ મેધાણી )

ઘટસ્ફોટ

Standard

ઘટસ્ફોટ – હરીષ થાનકી
 હા, એ માધવીનો જ ફોટો હતો. એ જ લંબગોળ ચહેરો, સહેજ ઊપસેલું નાક, કપાળની વચ્ચોવચ મોટો ગોળ ચાંલ્લો અને ઉપલા હોઠ અને નાકની વચ્ચેના ભાગમાં નાનકડો કાળો મસો. આજના અખબારમાં છપાયેલા એ ફોટા સામે પ્રિયા તાકી રહી. એકાદા-બે ક્ષણ બાદ તેને એ ફોટો સ્પષ્ટપણે દેખાતો બંધ થયો. એને લાગ્યું કે તેની આંખમાં બાઝી રહેલી આંસુઓની ખારાશ તેની દ્રષ્ટિને ધૂંધળી કરી રહી છે. પ્રિયાએ ઝડપથી પોતાના હાથમાં રહેલા અખબારની આડશ વધુ ઊંચી કરી અને નીતરતી આંખોને ઝટપટ લૂછી નાંખી જેથી સામે બેઠેલો શ્યામલ એ જોઈ ન જાય.
‘માધવી ગુજરી ગઈ છે. અખબારમાં તેનો ફોટો છે, તેના બેસણાની જાહેરાત સાથે…’ હાથમાં રહેલા છાપાની આડશ પાછળથી પ્રિયાએ શ્યામલના ભાવવિહીન શબ્દો સાંભળ્યા. તેણે પોતાના હાથ માંહેનું છાપું બંધ કરી શ્યામલ તરફ જોયું. શ્યામલ જાણે કે કાંઈ જ ન બન્યું હોય તેમ બહુ જ શાંતિથી પોતાના હાથમાં રહેલી અખબારી પૂર્તિ વાંચી રહ્યો હતો. પ્રિયા આઘાતસભર નજરથી શ્યામલ તરફ તાકી જ રહી. માધવી હવે આ દુનિયામાં નથી રહી એ વાત તેણે પ્રિયાને એવી રીતે સંભળાવી જાણે કે શ્રીનગરમાં કોઈ આંતકવાદી પોલીસના હાથે ઠાર મરાયો હોય…! મરનાર પ્રત્યે કોઈ ભાવના, કોઈ જ અનુકંપા વગર…!
આ… આ શ્યામલ છે ? પ્રિયાની શ્યામલ તરફની દ્રષ્ટિમાં ભારોભાર કડવાશ ઉમેરાઈ… માધવી કોણ હતી શ્યામલની ? અરે, એક વખત શ્યામલના નામની આગળ પોતાને બદલે તેનું નામ લાગતું… મિસિસ માધવી શ્યામલ શુક્લ… અને આ માણસ કે જે એનો પતિ હતો, જીવનસાથી હતો, એ પોતાની ભૂતપૂર્વ પત્ની ગુજરી ગયાના સમાચાર એવી રીતે કહેતો હતો જાણે કે…! પ્રિયાને લાગ્યું કે તેના પેટમાં કશુંક ચૂંથાઈ રહ્યું હતું… ના, ના… આ શ્યામલ નથી… નથી જ વળી…! શ્યામલ આવો હોઈ શકે ખરો !
ગુજરાતી ભાષાનો એ પ્રસિદ્ધ ગાયક શ્યામલ શુક્લ, જેના કંઠના કામણ સામે લોકો પાસે ‘વાહ… વાહ’ કરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ જ નહોતો રહેતો. જેના ગળામાંથી દર્દસભર ગઝલો અદ્‍ભુત આરોહ-અવરોહ સાથે વહેતી અને તેની સ્ત્રી-ચાહકો રડી રડીને ઓડિટોરિયમનું વાતાવરણ બોઝિલ કરી મૂકતી. જેની એક સી.ડી. રીલીઝ થતી ત્યાં તો તેની હજારો નકલો ચપોચપ વેચાઈ જતી. જેને તેના ચાહકો ‘ગુજરાતનો મહેંદી હસન’ કહીને નવાજતા, એ શ્યામલ શુક્લ આજે રવિવારની સવારે પોતાની પત્ની પ્રિયા સાથે શહેરના પોશ વિસ્તાર ગણાતા એવા નવરંગપુરા ખાતેના આલીશાન બંગલાના વરંડામાં નેતરની ખુરશી પર બેઠા બેઠા મૉર્નિંગ-ટી લેતાં આજનું અખબાર વાંચી રહ્યો હતો. અને તદ્દન સપાટ ચહેરે પ્રિયાને કહી રહ્યો હતો કે તેની પૂર્વપત્ની માધવી ગુજરી ગઈ છે…!
જોકે એમાં શ્યામલનો શો દોષ હતો – પ્રિયાએ વિચાર્યું – માધવીએ કર્યું જ એવું હતું ને…!
આજથી વીસ વર્ષ અગાઉ…
એ પંદરમી ઑગસ્ટનો દિવસ હતો. ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય દિન. શ્યામલ ડ્રૉઇંગરૂમમાં બેઠો બેઠો માધવી સાથે લગભગ છેલ્લી વાતચીત કરી રહ્યો હતો. બંને હવે એકબીજાથી છૂટાં પડી રહ્યાં હતાં, કાયમ માટે.
‘મને લાગે છે કે આપણે હવે કોઈ જ ચર્ચા કરવાની બાકી રહેતી નથી. ખરું ને ?’
સામે સોફા ઉપર બેઠેલી માધવી કશું જ ન બોલી. તદ્દન મૌન.
‘હું તને પૂછી રહ્યો છું માધવી, સાંભળે છે ને ?’ શ્યામલનો અવાજ થોડો ઉત્તેજિત થયો.
‘હા… સાંભળું છું… બોલો.’ માધવી જાણે કે બોલવા ખાતર બોલતી હોય તેમ બોલી.
‘આવતી કાલે ડિવોર્સ પેપર તૈયાર થઈ જશે. આપણે બંને તેમાં સાઇન કરી દઈશું… બસ, એ પછી તું છુટ્ટી… અને હા, જો તને ઉતાવળ હોય તો તું આજથી જ સાવન સાથે રહેવા જઈ શકે છે… તો હું તને પેપર્સ મોકલી આપું પણ તો પછી મને સાવનનું… આઈ મીન, તારા નવા ઘરનું એડ્રેસ આપતી જજે. મારી પાસે તારું એ એડ્રેસ નહીં હોય.’ શ્યામલ છત તરફ જોઈને બોલી રહ્યો હતો.
‘હં… ના, હું કાલે જ જઈશ. આજની રાત હું અહીં રોકાવા ઈચ્છું છું.’ માધવીનો ઠંડોગાર અવાજ શ્યામલના કાનને બરફના ટુકડાની માફક સ્પર્શ્યો.
‘જેવી તારી મરજી.’ બોલતો શ્યામલ પોતાના સોફા પરથી ઊભો થયો. અને પછી માધવી પાસે આવી તેની તદ્દન નજીક બેસી, પોતાના હાથમાં રહેલી એટેચીમાંથી એક મોટા કદનું કવર કાઢી માધવીના હાથમાં આપતાં બોલ્યો; ‘આમાં તારી બૅંકની પાસબુક છે. જોઈ લેજે. તેમાં ગઈકાલે જ અઢાર લાખ રૂપિયા જમા કરાવી દીધા છે. આ ફાઈલ પણ જોઈ લે. વાસણા ખાતેનો એ ફ્લૅટ, કે જે આપણે તારા નામે જ ખરીદ્યો હતો તેના દસ્તાવેજ આ ફાઈલમાં છે. તેને સાચવી સંભાળીને રાખજે. અને હા, આ ઘરમાંથી તારે બીજું કંઈ પણ સાથે લઈ જવું હોય તો લેતી જજે. મને પૂછવાની જરૂર નથી.’ શ્યામલ માધવીને આ બધું કહી રહ્યો હતો ત્યારે માધવી બારીની બહાર રસ્તા પર પસાર થઈ રહેલાં વાહનો તરફ જોઈ રહી હતી. જાણે કે તેને આ સઘળી બાબતો સાથે કાંઈ લાગતું-વળગતું જ ન હતું.
ક્યાંથી લાગેવળગે ? આખરે તો એ આવતીકાલથી પોતાના પ્રિયજનના ઘરે જઈ રહી હતી ને ? કાયમ માટે સ્તો – શ્યામલ વિચારી રહ્યો હતો – ભગવાન જાણે કેટલા વખતથી એ બંને જણાં વચ્ચે લફરું ચાલી રહ્યું હશે ? આજથી પંદરેક દિવસ પહેલાં માધવીએ શ્યામલ પાસે કબૂલ્યું હતું કે તે કોઈ સાવન નામની વ્યક્તિના પ્રેમમાં છે અને તેને શ્યામલથી છૂટાછેડા જોઈએ છે. આ વાત શ્યામલ માટે આઘાતજનક નહીં; પરંતુ સાનંદાશ્ચર્ય ઊભું કરનારી બની રહી હતી. કારણ કે શ્યામલ ખુદ પણ છેલ્લા એકાદ વર્ષથી પોતાની ગાયકીની ફેન એવી પ્રિયાના પ્રેમમાં ગળાડૂબ હતો. પરંતુ માધવી પાસે ડિવોર્સ માગવાની હિંમત એકઠી નહોતો કરી શક્યો. એવામાં માધવી તરફથી અચાનક આવી પડેલી છૂટા પડવાની પ્રપોઝલથી એક ક્ષણ માટે તેને થયું કે તે નાચી ઊઠે; પરંતુ તેની માગણીને તરત સ્વીકારી લેવામાં જોખમ હતું. એણે ઝડપભેર પોતાના ભાવજગત પર કંટ્રોલ કરી, કૃત્રિમ આશ્ચર્ય સથે માધવીને પૂછ્યું હતું કે; ‘માધવી, તું આ શું બોલી રહી છે તેનો તને ખ્યાલ છે ?’
‘હા શ્યામલ, મને ખ્યાલ છે કે આ વાત જાણીને તને અવશ્ય દુઃખ થશે; પરંતુ મારી પાસે હવે કોઈ રસ્તો જ બાકી નથી રહ્યો. હું હવે સાવન વગર જીવી શકું તેમ નથી. આમ તો… આપણાં લગ્ન થયાં તે પહેલાંથી જ હું સાવનને ચાહતી હતી પરંતુ…’ માધવી ચૂપ થઈ ગઈ હતી.
‘પરંતુ શું માધવી ?… શું એ વખતે તારે તારાં માતાપિતાની ઈચ્છા સમક્ષ ઝૂકી જવું પડ્યું હતું કે… પછી સાવન જ…!’
‘ના ના, એવું નહોતું. એ વખતે સાવન હજુ અભ્યાસ કરતો હતો. તેની જિંદગી સ્થિર નહોતી અને હું કોઈ જ રિસ્ક લેવા નહોતી માંગતી. એટલે મેં તારું માગું સ્વીકારી લીધું. આજે હવે તે બધી જ રીતે સેટ થઈ ગયો છે. મને બોલાવે છે તો મને એમ લાગે છે કે મારે તેને સ્વીકારી લેવો જોઈએ. ગમે તેમ તોપણ એ મારો પહેલો પ્રેમ હતો.’
‘પ્રેમ…! શીટ્‍… પાક્કી ગણતરીબાજ જતી માધવી. તેનો પ્રેમ પણ કેલ્ક્‍યુલેટેડ હતો. પ્રેમમાં પણ ફૂંકીફૂંકીને પગલાં ભરનારી આ સ્ત્રીથી અલગ થવાની આ તક ચૂકવા જેવી ન હતી. – શ્યામલ વિચારી રહ્યો હતો.
‘ઓ.કે., તો હવે હું તને તારા એ પહેલા પ્રેમ પાસે જતાં નહીં રોકું. એક વિનંતી છે પ્લીઝ… મને થોડો સમય આપ જેથી હું મારી જાતને સમજાવી દઉં… બસ, પંદરેક દિવસ…’
બરાબર પંદર દિવસ પછી… તેમના દાંપત્યજીવનનો એ છેલ્લો દિવસ હતો. કાલે માધવીથી તે છૂટો થઈ જશે. એ પછી પ્રિયા સાથે લગ્ન કરી લેશે. બધું જ બરાબર ગોઠવાઈ જશે.
‘થેન્ક્‍યુ શ્યામલ…’ અચાનક માધવીના અવાજે તેને વર્તમાન ક્ષણથી અવગત કર્યો. ‘થેન્ક્યુ વેરી મચ… તેં આપણા સેપરેશનનું બધું જ કાર્ય ઝડપથી આટોપી લીધું એ બદલ તારો આભાર… એક વાત કહું શ્યામલ ? તું પણ કોઈ યોગ્ય પાત્ર શોધીને જલદીથી પરણી જજે. તને એકલાં રહેતાં નહીં આવડે. તને ટેવ નથી ને… એટલે ?’ કહેતાં કહેતાં માધવીનો અવાજ સહેજ ભારે થઈ ગયો હતો. તેના ગળામાં ડૂમો ભરાવા લાગ્યો હતો.
‘મારી ચિંતા ન કરીશ… બસ, તું સાવન સાથે સુખી થાય એટલે ઘણું.’ શ્યામલે અવાજમાં ભારોભાર દર્દ ભર્યું. બરાબર એ જ રીતે; જે રીતે સ્ટેજ પર કોઈ કરુણ ગઝલ ગાતી વખતે તેમાં તદ્દન કૃત્રિમ ભાવો ભરી દેતો અને સામે બેઠેલા ઓડિયન્સને રડાવી દેતો.
થેન્ક્યુ તો મારે તને કહેવું જોઈએ માધવી, કે તેં બરાબર સમયસર સાવન સાથે જોડાવાનો નિર્ણય કર્યો અને મારા અને પ્રિયા માટે રસ્તો ચોખ્ખો કરી આપ્યો – શ્યામલે મનમાં ઊઠેલો આ વિચાર હોઠ સુધી ન આવી જાય તેની તકેદારી રાખી.
બીજે દિવસે ડિવોર્સ પેપર સાઈન થઈ ગયા. માધવી ઘર છોડીને ચાલી ગઈ. હંમેશને માટે… એ પછીના ત્રણ મહિનામાં શ્યામલે પ્રિયા સાથે લગ્ન કરી લીધાં.
આજે એ ઘટનાને વીસ વર્ષનો સમય વીતી ગયો. આ વચ્ચેનાં વર્ષો દરમિયાન શ્યામલે કદી એ જાણવાનો પ્રયત્ન ન કર્યો કે માધવી અને સાવન અમદાવાદમાં જ રહે છે કે અન્ય સ્થળે ? અને ન તો કદી માધવી તરફથી શ્યામલના સંપર્ક માટેનો કોઈ પ્રયાસ થયો. જોકે શ્યામલ તો ‘પબ્લિક ફિગર’ હતો. તેન ડિવોર્સ અને રિ-મેરેજના ન્યૂઝને અખબારોમાં પૂરતું કવરેજ અપાયું હતું. એ પછી જે છાપાંઓમાં શ્યામલના ફોટા અવારનવાર પ્રસિદ્ધ થતા રહેતા હતા, એ જ અખબારોમાં આજે માધવીનો ફોટો છપાયો હતો; પરંતુ બેસણાની જાહેરાત સ્વરૂપે…
‘શ્યામલ, માધવી મૃત્યુ પામી છે. ગમે તેમ તોય એ તારી એક વખતની પત્ની હતી. આપણે તેના પરિવારજનોમાં જે કોઈ હોય તેને સાંત્વના આપવા જવું જોઈએ.’ પ્રિયા બોલી.

‘કોઈ જ જરૂર નથી. આપણને વળી ત્યાં કોણ ઓળાખશે ? વળી સાવનને આપણે કઈ રીતે મળીશું ? હવે તો તેને કદાચ સંતાનો થયાં હશે તો એ પણ મોટાં થઈ ગયાં હશે. મને લાગે છે કે આપણું ત્યાં જવું તદ્દન નિરર્થક હશે.’ શ્યામલે છાપામાંથી મોઢું બહાર કાઢ્યા વગર જ પ્રત્યુત્તર આપ્યો.
‘ત્યાં આપણને કોઈ ઓળખે કે ન ઓળખે; પરંતુ કમ સે કમ માધવીના આત્માને તો સારું લાગશે ને ?’ પ્રિયાએ શ્યામલના હાથમાંનું છાપું સહેજ હટાવતાં કહ્યું.
‘માધવીના આત્માને તો મેં આજથી વીસ વર્ષ અગાઉ જ સારું લગાડી દીધું હતું પ્રિયા…!’ હવે શ્યામલે પ્રિયા તરફ નજર માંડી. ‘તેને જે વખતે પોતાના પ્રિયતમની આગોશમાં ખોવાઈ જવું હતું એ વખતે મેં તેને પ્રેમથી છૂટી કરી દીધી હતી… કોઈ જ કચવાટ વગર… એક પણ વખત વિરોધ કર્યા વગર… કયો પુરુષ પોતાની પત્ની તેની પ્રિય વ્યક્તિને પામી શકે તે માટે આટલી આસાનીથી છૂટાછેડા આપી દે ?… અને એ પણ તેના ભાગનો તમામ હિસ્સો તથા સંપત્તિ આપીને… પૂરતું બૅંક બેલેન્સ અને એક ફ્લૅટની ચાવી આપીને…? બોલ જોઉં ?’ શ્યામલ વર્ષો અગાઉ માધવી પર કરેલા ઉપકારની કિંમત જાણે કે પ્રિયાને ગણાવી રહ્યો હોય તેમ બોલ્યો.
‘શ્યામલ, શું તેં એ વખતે માધવીને ફક્ત એટલા માટે જ છૂટી કરી દીધી હતી કે તે સાવનને પામી શકે ?… કે પછી એટલા માટે છૂટી કરી હતી કે તું મને મેળવી શકે ?… એ વખતે તારી વાતોથી માધવી જરૂર છેતરાઈ હશે; પરંતુ એ વાતને લઈને તું તારી જાતને પણ આજ સુધી છેતરી રહ્યો હોઈશ એ મને ખબર નહોતી.’ પ્રિયાનો અવાજ થોડો સખત થયો.
‘ગમે તેમ હોય પરંતુ માધવીની ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી ને ? તેને તો તેનો સાવન મળી જ ગયો હતો ને ?’ શ્યામલે દલીલોનો અંત લાવવા કહ્યું.
‘કયો સાવન…! કોણ સાવન ? સાંભળ શ્યામલ, સાવન નામની કોઈ વ્યક્તિ માધવીના જીવનમાં ક્યારેય આવી જ નહોતી, સમજ્યો !’ પ્રિયાએ અચાનક ઘટસ્ફોટ કરતાં કહ્યું. ‘સાવન એ એક કલ્પિત પાત્ર હતું. માધવી એ વખતે તારાથી છૂટી પડી ત્યારે પણ તે એકલી જ હતી. અને આજે પણ જ્યારે તે મૃત્યુ પામી હશે ત્યારે એકલી જ હશે.’
શ્યામલના પગ પાસે જાણે કે બૉમ્બ-વિસ્ફોટ થયો. તેણે ફાટી આંખે પ્રિયા સામે જોયું. અને જાણે કે તેને પોતાના કાન પર વિશ્વાસ જ ન આવતો હોય તેમ પ્રિયા સામે એકીટશે જોઈ રહ્યો.
‘શું…? શું કહ્યું તેં ? સાવન નામની કોઈ વ્યક્તિ જ નહોતી એમ…? તારી કાંઈક ભૂલ થાય છે પ્રિયા…! મેં મારી સગી આંખે અડધી રાત્રે તેને સાવન સાથે ફોન પર છુપાઈ છુપાઈને વાતો કરતાં જોઈ છે અને… એ જ સાવન માટે તો તેણે મારી પાસે ડિવોર્સ માગ્યા હતા…! જો તું કહે છે તે પ્રમાણે સાવન નામની કોઈ વ્યક્તિ જ ન હોત તો તેણે મારી પાસેથી ડિવોર્સ શા માટે માંગ્યા હતા…?’
‘એ બધું નાટક હતું શ્યામલ, માત્ર નાટક. માધવીના જીવનમાં એક જ પુરુષ હતો અને… એ પુરુષ તું હતો, માત્ર તું.’
‘પરંતુ તો પછી આ બધું કરવાની તેને શી જરૂર હતી ? અને બાય ધ વે, તને આ બધી વાતની ક્યાંથી ખબર ? તું તો માધવીને ક્યારેય મળી નથી, તો પછી તું ખાતરીપૂર્વક કઈ રીતે કહી શકે કે…?’ શ્યામલના પ્રશ્નો પ્રિયાને ચોતરફથી ઘેરી વળ્યા.
‘હું માધવીને મળી હતી અને એ પણ તમારા ડિવોર્સ થયા તે પહેલાં. ઈન્ફેક્ટ, એ જ મને મળવા આવી હતી. તેને આપણા અફેરનો ખ્યાલ આવી ગયો હતો. તેણે ગમે તેમ કરીને મારો ફોન નંબર મેળવી લીધો હતો. એ પછી તેણે મને ફોન કરી, પરિમલ ગાર્ડન મળવા બોલાવી હતી. ત્યાં તેણે મને આપણા સંબંધો વિશે પૂછ્યું હતું. મેં તેને બધું જ સાચેસાચું કહી દીધું. વાતને અંતે તેણે મને કહ્યું હતું કે જો હું ખરેખર જ તારી સાથે લગ્ન કરવા માંગતી હોઉં તો પોતે આપણી વચ્ચેથી ખસી જશે.’
‘એક મિનિટ… એક મિનિટ પ્રિયા… તો શું માધવીએ આપણી વચ્ચેથી ખસી જવા માટે જ આ બધું નાટક કર્યું હતું એમ તું કહેવા માંગે છે ? પરંતુ એવું કરવાનું કારણ શું ? તેણે આવું ન કર્યું હોત તોપણ હું તેની પાસે ભવિષ્યમાં ડિવોર્સ માંગવાનો જ હતો ને…! અને એ વખતે તે મને સરળતાથી ડિવોર્સ આપી આપણી વચ્ચેથી ખસી જઈ શકી હોત… તો પછી…!’ અને એકાએક જાણે કે કોઈ વાત સમજમાં આવી હોય તેમ શ્યામલ બોલ્યો; ‘ઓહ, માય ગોડ… એનો અર્થ એવો થયો કે તે ઈચ્છતી હતી કે અમારા સંબંધો તોડવાની જવાબદારી તે પોતાના શિરે લઈ લે… એમ જ ને ? પરંતુ માધવી એવું શા માટે કરે ? શા માટે ?’
‘માધવીએ એવું એટલા માટે કર્યું શ્યામલ, કે તે એક અનન્ય સ્ત્રી હતી. તેણે મને જાતે જ કહ્યું હતું કે તે આવું બધું કરીને જ છૂટાછેડા લેશે અને એ પણ ફક્ત એટલા માટે… એટલા માટે કે, તે તને ખૂબ જ પ્રેમ કરતી હતી શ્યામલ, તને બેહદ ચાહતી હતી. માધવી નહોતી ઈચ્છતી કે પોતે જેને આટલો બધો પ્રેમ કરતી હતી તે વ્યક્તિ એટલે કે તું, એ બાબતે જિંદગીભર એ અપરાધબોધ અનુભવે, કે તેં તારા અંગત સ્વાર્થ ખાતર તને સંપૂર્ણ સમર્પિત એવી તારી પ્રેમાળ અને ભોળી પત્નીને છેહ દીધો છે. અને બીજી વાત એ છે કે મારી સાથે લગ્ન કર્યા બાદ, ભવિષ્યમાં પણ ક્યારેય તને તેને તરછોડ્યાની ગિલ્ટી ફિલિંગ્ઝ પજવે તોપણ તેની તરફ પાછા ફરવાના તારા તમામ રસ્તાઓ બંધ હોય, જેથી તું બાકીની જિંદગી મને જ વફાદાર રહે. માધવી ઈચ્છતી હતી કે એની સાથે જે કાંઈ બન્યું એ મારી સાથે કદીયે ન બને… કદીયે નહીં… તને સમજાય છે શ્યામલ ?’ બોલતાં બોલતાં પ્રિયાની આંખોમાં આંસુનાં તોરણ બંધાવા લાગ્યા.
‘આટલાં વર્ષો સુધી આ વાત મારાથી સંતાડ્યા બાદ હવે આજે તું મને આ બધું શા માટે કહે છે પ્રિયા ?’ શ્યામલે છેલ્લો પ્રશ્ન કર્યો.
‘એટલા માટે કે, એ વાતનો ભાર હું એકલી ઉપાડી ઉપાડીને થાકી ગઈ છું કે મેં જાણ્યે અજાણ્યે એક એવી સ્ત્રીનો પતિ તેની પાસેથી છીનવી લીધો, જેને તે પોતાની જાત કરતાં પણ વધુ ચાહતી હતી. તારી સાથેના મારા આ વીસ વર્ષની મેરેજ લાઈફમાં માધવીનું બલિદાન પળેપળે મારામાં લઘુતાગ્રંથી ભરતું રહ્યું. જે પીડામાંથી તું મુક્ત રહ્યો તે પીડાએ મને હંમેશાં કોરી ખાધી. આજે હવે આ દુનિયા છોડીને તે જ્યારે જતી રહી છે ત્યારે હવે એ ભાર ઉઠાવવામાં તારો સાથ માગું છું… શ્યામલ તારો સાથ…’ કહેતાં કહેતાં પ્રિયા ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડી. શ્યામલ તેના માથા પર પ્રેમથી હાથ ફેરવતો રહ્યો. લગાતાર… ક્યાંય સુધી.
બીજે દિવસે સાંજે ચાર વાગ્યે શ્યામલ અને પ્રિયાએ એ ફ્લૅટની ઘંટડી વગાડી. થોડી વાર પછી સફેદ ઝભ્ભો લેંઘો પહેરેલા એક આધેડ વયના પુરુષે દરવાજો ખોલ્યો.
‘હું… હું શ્યામલ શુક્લ અને આ મારી વાઈફ છે મિસિસ પ્રિયા શુક્લ… અહીંનું એડ્રેસ અમને ન્યૂઝ પેપરમાંથી મળ્યું હતું. અહીં કોઈ માધવી…’ આગળના શબ્દો શ્યામલના ગળામાં જ અટવાતા જતા હતા.

‘જી હા, ચાર દિવસ પહેલાં જ ટૂંકી માંદગી પછી માધવીનો દેહાંત થયો છે… અને તમને તો હું ઓળખું છું. તમે તો જાણીતા ગઝલ ગાયક અને વીસ વર્ષ અગાઉ જેની સાથે માધવીના ડિવોર્સ થયા હતા… એ જ મિ. શ્યામલ શુક્લ ને…?’
‘હા, એ જ… પરંતુ તમે…?’ પ્રિયાનો પ્રશ્ન પરિચય શોધી રહ્યો હતો.
‘મારું નામ સાવન… સાવન સરદેસાઈ… માધવી મારી પત્ની હતી… એકચ્યુલી શ્યામલથી ડિવોર્સ લઈને… તે…! એક મિનિટ, તમે અહીં જ ઊભા રહેજો. મને માધવીએ એક કામ સોંપ્યું હતું. હું હમણાં જ આવું…’ કહી તે વ્યક્તિ અંદર જતી રહી.
શ્યામલ અને પ્રિયા હતપ્રભ બની એકબીજાની સામું જોઈ રહ્યા. એટલામાં તો સાવને બહાર આવી પ્રિયાના હાથમાં એક કવર આપ્યું અને બોલ્યો : ‘હકીકતે હું તમારી રાહ જ જોતો હતો. માધવી મૃત્યુ પામી તે પહેલાં એક પત્ર તમારા માટે લખી, આપતી ગઈ છે અને મને તે તમને પહોંચાડવાનું કહ્યું હતું. તમે આવી ગયાં તે સારું થયું નહીંતર કાલે મારે જ તમારે ત્યાં આ પત્ર આપવા આવવું પડ્યું હોત.’
શ્યામલ અને પ્રિયાએ તેમની સામે હાથ જોડ્યા અને ‘જય શ્રીકૃષ્ણ’ કહી વિદાય લીધી.
બહાર રોડ પર પાર્ક કરેલી ગાડીમાં બેસતાંવેંત પ્રિયાએ કવર ખોલ્યું અને તેમાં રહેલો માધવીનો પત્ર બહાર કાઢીએ ઉચ્ચક જીવે વાંચવો શરૂ કર્યો.
પ્રિયા,
આ પત્ર મળશે ત્યારે હું કાયમી વિદાય લઈ ચૂકી હોઈશ. આજે મારે તારી સમક્ષ એક કબૂલાત કરવી છે. હું તને જ્યારે છેલ્લે પરિમલ ગાર્ડનમાં મળી હતી ત્યારે મેં તને જે કાંઈ કહ્યું હતું એ સઘળું જુઠ્ઠું હતું. હું એ વખતે ખરેખર જ સાવનના પ્રેમમાં હતી; પરંતુ મને શ્યામલથી ડિવોર્સ લેવાની જરા પણ ઈચ્છા નહોતી. મારે તો એ વખતે શ્યામલ અને સાવન બંને સાથે જ જોઈતા હતા. શ્યામલનો યશ વૈભવ અને કીર્તિના ભાગીદાર બનીને જીવવું હતું અને સાથેસાથે સાવનના પ્રેમમાં પણ ભીંજાવું હતું. બધું જ બરાબર ચાલી રહ્યું હતું. એવામાં મેં તારા અને શ્યામલના અફેર વિશે જાણ્યું. તને મળી એટલે મને લાગ્યું કે હવે મારે શ્યામલને છોડવો જ પડશે. તો પછી શ્યામલને મારાથી ઝૂંટવી લેનાર એવી તારા માટે હું એવું કાંઈક કરું કે જેથી તારે જિંદગીભર એક પ્રેમાળ સ્ત્રીની જિંદગી બરબાદ કર્યાનો બોજ લઈને જીવવું પડે…! તું શ્યામલને પ્રેમ તો કરે પણ તારી જાત પ્રત્યેના ધિક્કારની સાથે…! તમારા બંનેના પ્રેમની વચ્ચે મારા કૃત્રિમ સમર્પણની એક એવડી મોટી દીવાલ ચણી દઉં કે તેમાં તું કાયમ માટે ગૂંગળાતી રહે… ભીંસાતી રહે… પરંતુ કોઈને કહી ન શકે, શ્યામલને તો નહીં જ…
ચાલ, હવે આજ તને એ બોજમાંથી મુક્ત કરતી જાઉં છું, તારી જનમટીપની સજા પૂરી થઈ. આજથી આખ્ખેઆખો શ્યામલ તારો…! જા… લઈજા… એને…
અને હા, મને કદીયે માફ ન કરતી.
બાય…

– માધવી
પત્ર વાંચી પ્રિયા બેહોશ થઈ ગઈ.

લે. ;- હરીશ થાનકી
પોસ્ટ સાભાર ;- સુરેશ કાક્લોતર 

યુવા વિચાર

Standard

યુવા વિચાર

યુવરાજસિંહ જાડેજા ગોંડલ યુયુત્સુ ૯૦૯૯૪૦૯૭૨૩

(ભાગ 4)

નાનો વિચાર પણ મોટો ચમત્કાર સર્જી શકે છે
યુવા વિચાર

મારી આજની કોલમ

યુવા વિચાર

(આજની કોલમનું નામ જ યુવા વિચાર)

આ મેસેજ આપ શ્રી વાંચી, આપના અભિપ્રાય અને વિચાર સાથે આપના મત ની અભિવ્યક્તિ કરશોજી…9099409723 યુવરાજસિંહ જાડેજા (ગોંડલ) યુયુત્સુ ૯૦૯૯૪૦૯૭૨૩
મિત્રો ૧૨ મી જાન્યુઆરી એટલે યુવા દિવસ.
પરંતુ મિત્રો આપણે યુવાન કોને કહીશું?

યુ – યુયુત્સવૃત્તિ

વા – વાત્સલ્ય

ન – નમ્રતા.
ડો.ચંદ્રકાંત મહેતાનો શબ્દો માં..

જિન્દગીનો સર્વશ્રેષ્ઠ તબક્કો એટલે યૌવન. શક્તિનો ધોધ,ઉત્સાહનો ધોધ,ઉમંગનો ધોધ, સાહસિકતાનો ધોધ,લાગણીઓના ઘોડા પર ગગનને પડકારવાની તમન્ના, આભને આંબવાની અભિલાષા, મસ્તક એનું આભે આડતું, પગ અડતા પાતાળ, ભોમીયા વિના ડુંગરે ભમવાનો આત્મવિશ્વાસ, ખુમારી અને જરૂર પડે ખૂવારી માટેની પણ તૈયારી, વાસંતી વૈભવને માણી લેવા બેચેન તન મન રૂપાળા દેખાવાના હોડ,સ્વપ્નશીલતા આકર્ષણ , પ્રેમ મોહના ઝંઝાવાતો વચ્ચે અગ્નિપરીક્ષાની ક્ષણો, મારે પાંખ વિના ઉડવાનું? મને ગગન પડે છે નાનું-ની મથામણ,થૌવનની અકે આગવી દુનિયા છે,વ્યાખ્યામાં ન સમાય લેવી, આંજ્યની પણ ઉતાવળ અને અંજાઈ જવાની પણ ઉતાવળ! બુદ્ધિ કરતાં હૃદયની વાત સાંભળવાની શ્રદ્ધા.જવાની એટલે જવાની.
                       ભારતીય સંસ્કૃતિની યૌવન પાસે અપેક્ષા છે.’ તૈત્તિરીય ઉપનિષદ’- નવજવાન કેવો હોવો જોઈએ એનું ચિત્ર આલેખતા કહે છે.
                    “  યુવા સ્યાત્ સાધુ, યુવા અધ્યાપક, આશીશથોદ્રઠેષ્ઠો, બલિષ્ઠ:”
મતલબ કે યુવાન સત્ચરિત્રશીલ, અભ્યાસનિષ્ઠ,આશાવાન દ્રઢ્નીશયી, અને બલ્સંપન્ન બને. અને ઉમેર્યું કે આવા નવજીવન માટે આખી પૃથ્વી દ્રવ્ય્મય બની જાય છે.   સ્વ. કન્ય રામનારાયણ પાઠકે યૌવનની તાકાતને બિરદાવતાં એટલે જ ગાયું હતું કે
                     “રુઝેવે જગના જખ્મો, આદર્યને પૂરાં કરે,


                       ચલાવે તંતુ સૃષ્ટિનો, ધન્ય તે નવ યૌવન.”
                              ‘પ્રતાપ’ના એક દીપોત્સવી અંકમાં ગણેશશંકર વિદ્યાથીએ નોંધ્યું હતું તેમ દેશની ખરી સંપતિ છે, તેનાં યુવક-યુવતીયો, જેમના શરીરની આભમાં પકૃતિનું સૌથી અધિક સ્પષ્ટ દર્શન થાય છે.એમનાં હૃદયમાં ઉદારતા અને કર્મણ્યતા,સહિષ્ટ્તાના અને અદમ્ય ઉત્સાહના સ્રોતનો પ્રવાહ પુરા જોશ સાથે વહે છે.
                       રામધારી સિંહ ‘દિનકર’ કેવા જવાનને જીવનમાં જીત મળે, એનું વર્ણન કરતાં કહે છે.
                     “પથ્થર-સી હો માંસપેશિયાં,


                      લોહે સે ભુજ દંડ અભય


                      નસ-નસ મેં હો લહર આગકી,


                       તભી જવાની માની જાય”
આઝાદી પેહલાં યુવાનો પાસે જેમના ઉદ્ત્ત વ્યક્તિત્વનું અનુકરણ કરી શકાય તેવા આદર્શ મહાપુરુષોની વણઝાર હતી.. એમનું જીવન યૌવન માટે પ્રેરણાની પરબ હતી. એમની ત્યાગવૃત્તિ, રાષ્ટ્રપ્રેમ યૌવનને તેમના માર્ગે ચાલવાનો પેગામ આપતી હતી.
                     આઝાદી પછી સમાજ અને રાજકારણની દશા અને દિશા બદલવા લાગી. પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનો જોરદાર પવન કુંકાવા લાગ્યો અને જીવન મુલ્યો, આદર્શો, નૈતિકતા વગેરેનો નાશ થવા લાગ્યો. ભૌતિક્તવાદી દ્રષ્તિકોણે સાદગી,શ્રમપ્રિયતા અને સ્વાવલંબનના મૂળમાં ઘા કર્યો છે. પશ્ચિમના આંધળા અનુકરણને સ્વછ્ન્દ્તા , દેહની આળપંપાળ, સયમની શિથિલતા અને ભોગવિલાસનો ભારતીય જીવનને ચસ્કો લગાડ્યો. ભારતીય સંસ્કૃતિનાં ઉદાંત મુલ્યોને અવગણીને ત્યાગને બદલે ભોગ અને સત્તાલાલસા તરફ વળવા-ઢળવામાં લોકો જીવનની સાર્થકતા અનુભવવા લાગ્યા.
                     સામાજિક જવાબદારીનું સ્થાન અકેલપેટાપણાની વૃતિ લેવા લાગી. ખાન-પાન ફેશન, રૂપીઓ અને ક્ષણિક સુખોને સર્વસ્વ માનવાની વૃત્તિ બળવત્તર બની. ધર્મ અને શિક્ષણ વ્યક્તિત્વ ઘડતરનાં સબળ સાધનો, તેમાં પણ ‘ધન’ સંચય મુખ્ય લક્ષ્ય બની ગયું છે. ભ્રષ્ટાચાર, દગો,પ્રપંચ અને મુલ્યહીનતાએ માઝા મૂકી. ‘દામ્પત્ય’ સંસ્કારને બદલે ‘કરાર’ નું રૂપ ધારણ કરવાને લીધે લગ્ન સંસ્થાના પાયા હચમચી ઉઠ્યા. લગ્નજીવનમાં વફાદારી, અનુકૂલન અને સહિષ્ણુતા ગૌણ બની ગયા. ‘મૈત્રીકરાર’ ફાવે ત્યાં સુધી લગ્ન વગરનાં સ્ત્રી-પુરુષના સંબંધોએ સદાચારના મૂળમાં ઘા કર્યા. શિક્ષણ જીવન વિદ્ધયાપક ણ રેહતાં વેપાર બની ગયું! અકબર એલાહ્બાદીએ કહ્યું છે તેમ
                      “ બચ્ચો મેં આયે કહાંસે, સંસ્કાર અપને માં-બાપ,


                        દૂધ હૈ ડિબ્બેકા, ઔર તાલિમ હૈ સરકાર કે”
                      આજના યુવાનમાં અપાર શક્તિ છે,સાહસિકતા છે, પણ એની સામે અનુકરણીય આદર્શો નથી. નોકરી મળે તો પણ ઓછા પગાર દ્વારા શોષણ અને અસ્થિરતા પ્રવેશ માટેનાં ફાંફા ,પણ પૈસાના જોરે ધર્યો પ્રવેશ માટેનાં દ્વાર ખૂલ્લાં! યુવાન હતાશ થય જાય છે. એમાં સ્વપ્નો નંદવાય છે. મોંઘવારીની ભીસમાં પીડાતા ગરીબ માં-બાપ અને બીજી તરફ રૂપિઆના છોળા વચ્ચે સંતાનને હુંફ આપવા સમય ણ ફાળવી શકતાં આત્માંકેન્દ્રી માં-બાપ! બજારવાદ અને પશ્ચિમી સંસ્કૃતિને લીધે ખાન-પાન સોઉંન્દર્ય અને ફેશન પ્રત્યે યૌવનની આંધળી દોડ અને ફિજુલખર્ચી, પરિણામે વકરતી જતી અપ્રાધવૃતિ ચલચિત્રો અને ધારાવાહિકોમાં સંયમના લીરા ઉડાડતાં દ્રશ્યોની બોલબાલા! પરિણામે જાતીય સુખો માટેનું વધતું જતું વિવેકહીન આકર્ષણ, મોહસાહિત અને ચારિત્રિક ધોરણોની આપણના સ્વછંદતાની મનોવૃત્તિને લીધે પારિવારિક સંબધો સામે ઉપસ્થિત થયેલા ગંભીર પ્રશ્નો ,’જનરેશન ગેપ’, વડીલોના માનસન્માનની ઉપેક્ષા , સમાજ જીવનના પાયા હચમચી ઉઠ્યા છે, જેની દુરોગામી અસરો આગામી ૨૦ વર્ષોમાં ભયાનકતા ધારણ કરી શકે છે. યૌવનની હતાશા ક્રોધનું રૂપ ધારણ કરી અનેક સમસ્યાઓ સર્જી શકે છે. એમની હતાશા ક્રાંતિ સર્જી શકે છે. ‘સરોગેટ’ મધરના પ્રશ્નો માતા-પિતા સામે એક પડકાર બની જશે જેને કારણે પારિવારિક જીવન હચમચી ઉઠી શકે. આવતાં ૨૦ વર્ષોમાં યુવાનો શોષણ અને ભ્રષ્ટાચારનો વિરોધ કરવા કમર કસશે. ભ્રષ્ટ સત્તાધીશોને સત્તાવટો આપશે.
                 મને યૌવનમાં શ્રદ્ધા છે,એ કદી હાર્યું નથી, એ ભૂલું પડી શકે ,ભટકી પણ શકે પણ એ પડ્યા રેહવામાં માનતું નથી.પડ્યા પછી ધૂળ ખંખેરીને ઉભા થવામાં એ નાનમ નથી માનતું.
                 ડૉ. રાધાકૃષ્ણએ ચેતવણીના સ્વરમાં કહેલી વાત યાદ રાખવા જેવી છે: ” વિશ્વવિદ્યાલયોનું કામ ટેક્નીકલ આવડત વાળા અને વ્યવસાયિક ક્ષમતાવાળા માણસો કરવા માત્રનું નથી,પરંતુ તેમનામાં કરુણાની ભાવના તેમ જ સાચી લોકશાહીની ભાવનાયુક્ત વ્યવહારના ગુણો પેદા કરવાની જવાબદારી પણ વિશ્વાવિધ્યાલયોની છે ….આથી આપણા દેશને મહાન વૈજ્ઞાનિકો,એન્જીનીયરઓની જરૂર છે ખરી ,પરંતુ સાથોસાથ તેમને માનવતાવાદી બનાવવામાંથી છટકી શકીએ નહી. વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી કાઇ બધું જ નથી. એક પ્રખ્યાત વિધાનની આપણને નોંધ લેવી જ જોઈએ કે કરુણાના વિકાસ વિના માત્ર ભણવાથી આપણે રાક્ષસ બનીએ છીએ. આથી, એવા માત્ર ભણેલા ગણેલા જ નહી પરતું પીડાતી માનવજાતિને માટે જેમના હૃદય કરુણાથી છલકાતાં હોય એવા યુવક-યુવતીઓ કોઈ વિશ્વાવિધ્યાલય તૈયર ના કરે તો તેવું વિશ્વાવિધ્યાલય પોતાને એક સાચું વિશ્વાવિધ્યાલય ન ગણાવી શકે!”
           એટલે ઘર,પરિવાર ,શાળા-મહાશાળાઓ,વિશ્વાવિધ્યાલયઓ અને ધર્મસ્થાનો યુવા ઘડતરનાં મંદિરો બનવા જોઈએ, નહીં તો વિફરેલું યૌવન માઝા મૂકશે,ત્યારેએ દેશ-દુનિયાને બચવાનો કોઈ જ આરો નહીં રહે. ભારત  સહિત સમગ્ર વિશ્વને આ વાતને સમજવાની જરૂર છે. કેટલાક યુવાનો ઉન્માર્ગે ચઢી ડૂબવા હોય એટલે યૌવન ડૂબી રહ્યું છે. એવી નિયતિ રાખવાની જરૂર નથી. ડૂબવું એ યૌવનનું નિયતિ નથી. એટલે રોબર્ટ બ્રિજિજે યૌવનને ઉદેશીને કહ્યું છે તે આદર્શનું યૌવનને સ્મરણ કરાવીએ :
“ O youth whose hope is high , who dost to truth aspire, whether thou live or die, o look not back nor tire.”
મતલબ કે હે યુવક! તું જેની આશા એટલી ઉંચી છે,તું જે સત્યની પ્રાપ્તિની આકાંક્ષા ધરાવે છે ભલે તું જીવે કે મારે, પણ પાછુ વાળીને જોઇશ નહી, કે ક્યારેય થાકતો.

– યુવરાજસિંહ જાડેજા ગોંડલ યુયુત્સુ ૯૦૯૯૪૦૯૭૨૩