Monthly Archives: March 2018

રામચંદ્રજીની લંકા પર સવારી..!!

Standard

રામચંદ્રજી ની લંકા પર સવારી

 (અમુક પંક્તિઓ)
રચનાઃ જીવાભાઇ બારોટ

(સપાખરુ)
દળા હાલીયા ચોદળા દળા,વાદળાજી દેખ ઘટા

કાળા કાળા વકરાળા વાદળા કરાલ

હઠાળા ભજમાં હોય લટયાળા હોય અતિ

પટાળા રો આયો એડો રામચંદ્ર પાળ…

વેરી દળા ખળા કરી ભમે ટોળા બાંદરકા

હિલોળતા ગદા હાથ કરતા હુંકાર

ઢંઢોળે રામરા દળા રગતામાં ઋંઢ ઉડે

માંસ લોળા ભ્રખ એળા ગ્રીધણી અપાર…

પડ્યો ઇન્દ્રજીત  અને કુંભકર્ણ મહાકાય

ઢળે મોટા ઢીમ આતો લખણો સધીર

સુણી વાત કાને તાંતો દશાનને દોટ દિધી

દૈતારા દળા સાથ રણ આવિયો અધીર..

કોપી રઘુનાથજી કોદડા ઉઠાયા હાથ

અસુરકા દશ શિશ,ઉઠાયા અકેક

વેરીયા વિદારી દળા જાનકી બચાઇ લીના

વિભીષણ દિયારાજ રાખી વિવેક..

સામૈયા કરાયા સારા નગરારા લોક મળી

ધુધવે ત્રંબાળ ઘેરા નગારા નિશાણ

નેજાળા ધજાળા અને હેમ છડી વાળા હાલ્યા

જોતા બુઢા બાળા નારી હરખાણા જાણ

સેના સીતા સાથે લઇ દરબાર માહે આયા

પાયા સુખ પ્રજાજને ટાળીયા કલેશ

જીત પાઇ બન્ને ભાઇએ મોતીએ વધાર્યા જીવા

નોબતો ધણેણી આપો રામડો નરેશ..

Advertisements

માતૃભાષા – માનો ખોળો

Standard

માતૃભાષા- માનો ખોળો?

ગુજરાતી સાહિત્યમાં માફિયા ગણાતા એક લેખક અંગે મને પૂછવામાં આવ્યું કે એ તારો મિત્ર છે? જવાબમાં મેં તેને સામે પ્રશ્ન કર્યો કે તું આવું કેમ પૂછે? જેના ઉત્તરમાં તેણે મને માહિતી આપી કે, એ તારો મિત્ર હશે તો તારે એક પણ શત્રુની ઓશિયાળી નહીં રહે, જોકે એ એટલું જ સાચું છે કે માણસને એક સમયે અજાતશત્રુ થવાનું પરવડશે, જ્યારે એની સામે લડનાર કોઇ શત્રુ નહીં બચ્યો હોય.

આપેલી પ્રસ્તાવના સાથે મારા એક નિકટતમ મિત્ર ડો. ગુણવંત શાહ યાદ આવી ગયા. તે ભલે મારા સારા મિત્ર છે છતાં મને યાદ નથી કે અમે બંને રસ્તા પર ખભે હાથ મૂકી સાથે ચાલ્યા હોઇએ. એવી જરૂર પણ ઊભી થઇ નથી. અમારી વચ્ચે વિચારભેદ પણ ઘણા છે. તે સિરીયસલી હસે છે અને હું હસતાં હસતાં ગંભીર થવા પ્રયત્ન કરતો હોઉં છું. તે મને નિર્વ્યાજપણે ચાહે છે.

દર અઠવાડિયે લગભગ ત્રણેક વખત એ ફોન પર ટહુકે છે. (તેમના ઘરનું નામ પણ ટહુકો છે) એમનો સ્વભાવ આમ તો ખરબચડી ખાદી જેવો છે, પરંતુ મારા માટે એ ખરબચડી ખાદી કાયમ મુલાયમ બની રહી છે. છેલ્લા લગભગ ત્રણેક દિવસથી તેઓ મારા ઘરના તમામ સભ્યોને મિત્રભાવે સલાહ આપે છે કે આપણે વિનોદ ભટ્ટ જોઇએ છે. તેથી વિનોદ ભટ્ટને પણ કહી દો કે ખોટી જીદ ના કરે, અને જરૂર પડે એટલીવાર ડાયાલિસીસ કરાવે. તેમનામાં પડેલી જિજીવિષા એટલી પ્રબળ છે કે તેમને કોઇ મારી શકવાનું નથી.

12મી માર્ચ 2018ના રોજ ડો. ગુણવંત શાહનો જન્મદિન ઊજવાઇ ગયો, જે સાચા અર્થમાં તો ગુજરાત સરકારે ઊજવ્યો ગણાય. છેલ્લા ઘણા સમયથી ગુજરાતી ભાષા તરફના અનન્ય પ્રેમને કારણે તેમણે માતૃભાષા અભિયાન શરૂ કરેલું. (બાય ધ વે ડો. ગુણવંત શાહ સાહિત્યના વિદ્યાર્થી નથી વિજ્ઞાનના વિદ્યાર્થી છે) બે-ત્રણ વખત અમે સ્ટેજ પર સાથે હતા. ભૂપેન્દ્રસિંહજી ચુડાસમા (શિક્ષણમંત્રી), નાનુભાઇ વાનાણી એ બધાની હાજરીમાં આ લખનારે એવી દર્દભરી અપીલ એ મહાનુભાવોને કરેલી હતી કે ‘આપણી દૂધભાષા, આપણી હાજરીમાં વેન્ટિલેટર પર હોય, એ આપણાથી કેમ સાંખી લેવાય?’ અને એ મોકળા મનવાળા મહાનુભાવોએ પણ પોઝિટિવ રિસ્પોન્સ આપ્યો હતો અને ગુણવંતભાઇની વર્ષગાંઠના દિવસે સવારે ગુજરાત સરકારે એવી જાહેરાત કરી કે ગુજરાતી પહેલા ધોરણથી શરૂ કરીને બારમા ધોરણ સુધી તેમજ કોલેજોમાં ફરજિયાત કરવામાં આવશે.

આજથી લગભગ 60 વર્ષ પહેલાં અમે કોમર્સના વિદ્યાર્થી હતા. કોલેજ જતા હતા પણ ભણતા નહોતા. એ વખતે અમારે ઇન્ટરના વર્ષમાં ઇશ્વર પેટલીકરની નવલકથા જન્મટીપ અભ્યાસક્રમમાં હતી. આજે આટલાં વર્ષો પછી પણ કોલેજમાં બેસીને ફરીથી એ જ ભણવાનું મન થાય છે. (બાય ધ વે ઇશ્વર પેટલીકર વાતવાતમાં બોલતા ‘એ રીતે’).

અમે વિરોધપક્ષના કોઇ નેતા નથી એટલે વાતવાતમાં સરકારની કોઇ વાતમાં વિરોધ કરવાનું અમને મન થતું નથી. તેથી સરકાર શ્રીના આ નિર્ણયને એક ગુજરાતી પ્રજાજન લેખે અમે આવકારીએ છીએ. જોડાજોડ સરકારને એ પણ અનુરોધ કરીએ છીએ કે માત્ર ચોથા કે દસમા ધોરણમાં ભણવા પૂરતી ભાષા ફરજિયાત ન રહે, ભાષાનું આયુષ્ય લાંબું ટકે એ માટે વિજયભાઇ રૂપાણી તેમજ ચુડાસમા સાહેબ બંનેના પગલાંને બિરદાવીએ છીએ.

માતૃભાષા માટે કહેવાય છે કે માતા જ બોલતી હોય છે બાપ ચૂપ રહેતો હોય છે. જમતી વખતે ઘરમાં જરૂર પડે એટલું જ મોં ખોલતો હોય છે. આ જ કારણે આપણે માતૃભાષાને ક્યારેય ‘ફાધરટંગ’ કહી નથી.

એક રમૂજ પ્રમાણે ગુજરાત ખાતે રવીન્દ્ર શતાબ્દીનું વર્ષ ઊજવાતું હતું તો કવિ નિરંજન ભગત એમાં ભાગ લેવા મંડપ સુધી પહોંચ્યા અને ત્યાં જઇને જોયું તો રવીન્દ્રની જોડણીમાં હ્્સ્વ ઇ હતી તેથી પાછા ફરી ગયા હતા- મડિયાએ ભલે આ મજાકમાં કર્યું હોય પણ ભગતસાહેબના કિસ્સામાં કશું ધારી લેવાય નહીં.

કહેવાય છે કે અમદાવાદના ‘વીજળી ઘર’ પર શરૂઆતમાં બબ્લનું જ બોર્ડ મૂકવામાં આવેલું તેમાં ‘વીજળીઘર’ની જોડણી ‘વિજળી ઘર’ લખાઇ હતી. આથી જોકે વીજળી ઘરવાળાની દૃષ્ટિએ વોલ્ટેજમાં કશો ફરક નહોતો પડતો, પણ આ ખોટી જોડણી વાંચતાં નગીનદાસ પારેખની આંખમાં કાંકરી ખૂચ્યા જેવી પીડા થતી એટલે આ જોડણી સુધારી લેવા વીજળી ઘરના સંચાલકોને તેમણે પત્ર લખ્યો. એકાદ-બે પત્રની કોઇ અસર ના થઇ એટલે નગીનભાઇએ રોજનો એક પત્ર લખવા માંડ્યો. પત્રોના મારાથી હારીને આ પત્રો બંધ થાય એ વાસ્તે જ ‘વીજળી ઘર’ની જોડણી સુધારી દેવામાં આવેલી. અત્યારે આપણે-એમાંય ખાસ તો છાપાંવાળાઓ-જોડણીની શુદ્ધતાથી બહુ હરખાતા નથી (અમદાવાદના એક અખબારમાલિકને તો બ્રહ્મદેશની સાચી જોડણી લખતાંય પારાવાર મુશ્કેલી પડી છે.)

એક વખત શેખાદમ આબુવાલાએ ‘જનસત્તા’ના (એ વખતના) તંત્રી વાસુદેવ મહેતાને ખુશખબર આપતાં જણાવ્યું કે: ‘બાકીનાં બે છાપાં કરતાં (આપણા) ‘જનસત્તા’માં મુદ્રણ દોષો બહુ ઓછા આવે છે. ત્યારે વાસુદેવ મહેતાએ પોતાની લાક્ષણિક ઢબે પ્રતિભાવ આપ્યો: ‘એક વાત સમજી લે આદમ, આપણું સર્ક્યુલેશનેય ઓછું ને ભૂલોય ઓછી…’

શુદ્ધ જોડણીના હઠાગ્રહીઓ અંગે ઘણી રમૂજો ચાલે છે. એક રમૂજ પ્રમાણે કોઇ એક સાક્ષરની સુપુત્રી ઘરમાંથી ભાગી ગઇ. જતી વખતે એક પત્ર મૂકતી ગયેલી. એ પત્ર વાંચીને સાક્ષર પત્નીએ પતિના હાથમાં પત્ર મૂકતાં ઠપકાભર્યા સ્વરે કહ્યું હતું: ‘તમે આ છોકરીને બહુ ફટવી મારી હતી તે જુઓ, આખરે નામ બોળ્યું ને!’ સુપુત્રીનો પત્ર વાંચી નિસાસો નાખતાં સાક્ષરે કપાળ કૂટ્યું: ‘તમારું કહેલું યથાર્થ છે અર્ધાંગના, દીકરીએ સાચે જ મારું નામ બોળ્યું…
 
છે જરાયે જોડણીનું ભાન?…’ નાસી જઉં છું ને બદલે ‘નાશી જઉં છું’ લખ્યું છે…’ પછી બે સેકન્ડ સુધી પત્ર હાથમાં રાખી સાક્ષર વિચારમાં પડી ગયા ને એકદમ આનંદથી ઊછળી પડતાં બોલ્યા: ‘ભાર્યા, પત્ર તમે બરાબર વાંચો. આ પત્ર આપણી વહાલસોયી સુપુત્રીનો નથી જણાતો…’

‘શા પરથી તમે એમ કહો છો?’ પત્નીએ પ્રશ્ન કર્યો. ‘તેણે નીચે સહીમાં ‘પ્રતિમા’ને સ્થાને ‘પ્રતીમા’ લખ્યું છે. હવે તમે જ કહો આપણી દીકરી પોતાના નામની ખોટી જોડણી ક્યારેય લખતી હશે?’

આ બધું હળવાશથી જોઇએ છીએ. પરંતુ મુખ્ય વાત એ છે કે માતૃભાષા એ માનો ખોળો છે… રડવું, હસવું તેમજ સ્વપ્ન માણસને માતૃભાષામાં-દૂધભાષામાં જ આવે છે. (કોલકત્તા કોર્ટના ચુકાદા પ્રમાણે વ્યક્તિનું મરણોન્મુખ નિવેદન માતૃભાષામાં જ માન્ય ગણાશે.) એક રીતે જોવા જઇએ તો જગતભરની બધી જ ભાષાઓ પોતપોતાને સ્થાને ઉત્તમ છે, પણ બાળક જે ભાષામાં હાલરડું સાંભળતાં સાંભળતાં ઊંઘી જતું હોય એ જ ભાષામાં તેને ભણાવવું જોઇએ. ગુજરાતી મા-બાપે પોતાના બાળકને સૌપ્રથમ કક્કો બોલતાં-લખતાં શીખવવું જોઇએ.
 
ત્યારબાદ એ.બી.સી.ડી… પણ બાળકને ઇંગ્લિશ મીડિયમમાં ભણાવવાની મા-બાપની ઘેલછા ભારતમાં છે. એટલી તો ઇંગ્લેન્ડમાં ય નહીં હોય. વર્ષો સુધી અંગ્રેજોની ગુલામી વેઠી હોવાને લીધે મનથી હજી પણ આપણે ગુલામ છીએ તે એટલે સુધી કે આપણી આગળ કોઇ અંગ્રેજીમાં ખોટેખોટી ફેંકાફેંકી કરે તો પણ તેનાથી આપણે ઝટ અંજાઇ જઇએ છીએ. અંગ્રેજી ભાષાના અજ્ઞાનને લઇને આપણી જાતને આપણે અધૂરા માનીએ છીએ. આપણી આ માનસિકતાની જાણ હોવાથી અંગ્રેજી ભાષાના શસ્ત્ર વડે કેટલાક ગઠિયા સેલ્સમેનના વેશમાં આવી અસ્ખલિત ઇંગ્લિશ બોલીને છેતરપિંડી કરી જતા હોય છે. બપોરના સમયે પુરુષવર્ગ લગભગ ઘેર ન હોય ત્યારે બહેનો પાસે આવા મોરલા ટપકી પડતા હોય છે. ને અંગ્રેજીમાં ગોટપીટ કરી જે કંઇ મળી જાય તે લઇ અંતર્ધાન થઇ જાય છે.

આપણે અંગ્રેજી ભાષાને સુરમાની જેમ અાંખમાં આંજીને બેઠા છીએ, કિન્તુ જગતના 180 દેશો પૈકી માત્ર 12 દેશો જ અંગ્રેજીમાં વ્યવહાર કરે છે. બાકી દેશો પોતાની જ ભાષાનો ઉપયોગ કરે છે. અને આપણા દેશની વાત કરીએ તો ફક્ત 3 ટકા બાળકો જ ઇંગ્લિશ મીડિયમમાં ભણે છે જ્યારે 97 ટકા બાળકો માતૃભાષા કે પછી પ્રાદેશિક ભાષામાં અભ્યાસ કરે છે. દુનિયાનો કોઇપણ દેશ પારકી ભાષામાં પ્રાથમિક શિક્ષણ નથી આપતો.

યાદ આવ્યું:

વર્ષ 1956ના જૂન માસ સુધી આ વિનોદ ભટ્ટને ખબર નહોતી કે વિનોદ ભટ્ટ કયા પદાર્થનું નામ છે. અમારા દિવ્યા ફોઇ (શ્રીમતી દિવ્યાબહેન પ્રબોધભાઇ રાવળ) તેઓ એકવાર મારા ઘેર આવ્યાં: દિવ્યાબહેન: ‘શું કરે છે? આજકાલ.’

 મેં કહ્યું: ‘લખું છંુ.’

દિવ્યાબહેન: ‘તારી ફાઇલ બતાવને!’

મેં ફાઇલ ધરી દીધી.

જે લઇને તે ઘેર ગયાં ત્યારબાદ થોડાક જ સમયમાં પ્રબોધભાઇ રાવળનું મેગેઝિન યુવક બહાર પડ્યું. જેમાં મારો પહેલો લેખ છપાયો. જો આ શક્ય ન બન્યું હોત તો વિનોદ ભટ્ટ આજે ક્યાં હોત તેની કોઇને જાણ પણ ન હોત.

‘બસ દિવ્યા ફોઇ, તમને વંદન કરું છું!’

લે. અજ્ઞાત.

પોસ્ટ. વોટ્સએપ ગ્રૂપ

પૃથ્વીરાજ રાસોનો એક અંશ..!!

Standard

પૃથ્વીરાજ રાસોનો એક અંશ ——-
પદ્મસેન કુંવર સુધર તાઘર નારિ સુજાન ।

તા ઉર ઇક પુત્રી પ્રકટ, મનહું ક્લાસ્સભાન ॥
મનહું કલાસસભાન કલા સોલહ સો બન્નીય ।

બાલ વૈસ,સસિ તા સમીપ અમ્રિત રસ પન્નીય ॥
બિગસિ કમલ-સ્રિગ, ભ્રમર, બૈનુ, ખંજન , મ્રિગ લુટ્ટીય ।

હીર,કીર, અરુ બિંબ મોતિ, નષ સીષ અહિ ઘુટ્ટીય ॥
છાપ્પતિ ગયંદ હરિ હંસ ગતિ, બિહ બનાય સંચૈ સંચિય ।

પદમિનિય રૂપ પદ્માવતિય, મનહું કામ-કામિનિ રચિય ॥
મનહું કામ-કામિનિ રચિય, રચિય રૂપકી રાસ ।

પસુ પંછી મૃગ મોહિની ,સુર નર, મુનિયર પાસ ॥
સામુદ્રિક લચ્છિન સકલ, ચૌસઠિ કલા સૂજાન ।

જાનિ ચતુર્દસ અંગ ખટ, રતિ બસંત પરમાન ॥
સષિયન સંગ ખેલત ફિરત, મહલનિ બગ્ગ નિવાસ ।

કીર ઇક્ક દિશ્શીય નયન, તબ મન ભયો હુલાસ ॥
મન અતિ ભયૌ હુલાસ, બિગસિ જનુકોક કિરન-રબિ ।

અરુન અધર તિય સુધર, બિંબફલ જાનિ કીર છબી ॥
યહ ચાહત ચષ ચકિત, ઉહ જુ તક્કીય ઝરંપ્પિ ઝર ।

ચંચુ ચહુટ્ટી ય લોભ, લિયો તબ ગહિત અપ્પ કર ॥
હરષત અનંદ મન મંહ હુલસ, લૈ જુ મહલ ભીતર ગઈય ।

પંજર અનૂપ નગ મનિ જટિલ, સો તિહિ મંહ રશ્શત ભઈય॥
તિહિ મહલ રશ્શત ભઈય, ગઈય ખેલ સબ ભુલ્લ ।

ચિત્ત ચહુંટ્ટયો કીર સોં, રામ પઢાવત ફુલ્લ ॥
કીર કુંવરિ તન નિરષિ દિષિ, નષ સિષ લૌં યહ રૂપ ।

કરતા કરી બનાય કૈ, યહ પદ્મિની સરૂપ ॥
કુટ્ટીલ કેસ સુદેસ પોહપ રચયિત પિક્ક સદ ।

કમલ-ગંધ, વ્ય-સંધ, હંસગતિ ચલત મંદ મંદ ॥
સેત વસ્ત્ર સોહે શરીર, નષ સ્વાતિ બુંદ જસ ।

ભમર-ભમહિં ભુલ્લહિં સુભાવ મકરંદ વાસ રસ ॥
નૈનન નિરષિ સુષ પાય સુક, યહ સુદિન્ન મૂરતિ રચિય

ઉમા પ્રસાદ હર હેરિયત, મિલહિ રાજ પ્રથિરાજ જિય ||

“બાપ, કહુંબાનો દેનાર ગયો..!” – દોલત ભટ્ટ

Standard

બાપ, કહુંબાનો દેનાર ગયો !’
ઘૂંઘટ ઊપડતાં જ નવોઢાના ગોરા ગોરા ગાલ પર શરમની સુરખીઓ છવાય એમ ઉગમણા આભમાં અરુણના અજવાળાની રાતાશ છવાઈ ગઈ છે. ઉષાનો ઉઘાડ થતાં જ લોકજીવન શરૃ થઇ રહ્યું છે.
ગવતરીના ગાળા છૂટયા, પંખીઓએ માળા છાંડયા. ખેડૂતોએ સાંતી જોડી. વાડી ખેતરના મારગ સાંધ્યા.
આવા ટાણે ગઢુલા ગામને દરબારગઢની દોઢીએ ગંગાજળિયા ગોહિલો કહુંબો કરવા ભેળા થયા છે. આરસની ખરલમાં ઘૂંટાઈ ઘૂંટાઈને કસુંબલ રંગ ધારણ કરેલા કહુંબાના કટોરા ભરાઈ રહ્યા છે. ડાયરો બધો રંગમાં છે.
લાંબો પલ્લો પાર કરીને અવસ્થાને આંબું આંબું થઈ રહેલા ગઢવીએ ડાયરાને રામરામ કહેતા ઘોડાના પેગડા છાંડયા. ગામધણીએ ઊભા થઈને દેવીપુત્રને આવકારો દીધો.
ભલે આવ્યા ગઢવી ‘ધન્ય ઘડી ધન્ય ભાગ્ય’. બાપુનો માણસ ઘોડાને લઈ ગયો. પાખરુ ઉતારી મૂઠી ફાટે એવા બાજરાના જોગાણનું પાવરું બાંધ્યું.
ગઢવીએ ડાયરામાં બેઠક લીધી. રૃપાના પતરા જેવી દાઢી, કાંડા ઉપર બેરખો. ગળામાં મા જગદંબાને આરાધવાની માળા છાતી ઉપર ઝૂલી રહી છે.
‘મરદ એને જાણીએ
માંગતા આવડે મોત,
માંગ્યું કીરતિ સોત
કેવળ એક કાથડીએ.’
દૂહો લલકારીને દરબારગઢના દરબારીઓ આગળ ગઢવીએ એક વાર્તા પૂરી કરી. વાર્તા પૂરી થતાં જ દરબારે કહ્યું, ‘લો ગઢવી, કહુંબો લ્યો !’
કસુંબાનું નામ પડતાં જ ગઢવીએ કહ્યું : ‘બાપ, કહુંબાનો દેનાર ગયો.’
દરબારનો લંબાયેલો હાથ એમ જ થંભી ગયો. ગઢવીની મર્મવાણી કોઈ કળી ન શક્યું. એટલે ફરીને તાણ કરી અને કીધું, ‘દેવીપુતર બેઠા રે, અને અમે એકલા કહુંબો ઢીંચી જાઈં ઈ ઠીક નો કે’વાય.’
‘દરબાર, અવળો અરથ નોં કરો. હું જાણું છું. તમે રાજનું કુળ છો. પણ દરબાર, વાત એમ છે કે મને કહુંબો ચડતો નથી ને કહુંબો ઊતરતો ય નથી.’
કેસરી કહુંબો ભરેલે દરબારનો હાથ એમ જ થંભીને રહ્યો જેવો પહેલો હતો. ડાયરો તાજુબ થઈને સાંભળી રહ્યો.
‘એનું કારણ, ગઢવી ?’
‘કારણ તો ઘણું ગૂઢ છે. કે’વું નકામું છે.’
‘કાં તો કારણ કે’વું પડશે, કાં તો આ કહુંબો પીવો પડશે.’ દરબારે હઠ કરી.
‘કહુંબો તો આ ભવમાં નહીં લેવાય.’
‘તો ગઢવી, કારણાને છતું કરો, સારી વાત તમારી.’
‘તો સાંભળો.’ જિંદગીની અરધી અવધિ પૂરી કરીને આરે બેઠેલા ગઢવીએ દાઢીના થોભિયા ઉપર હાથ ફેરવ્યા.
ભેટને જરા કસકસાવીને બાંધી. ઊંડી ઊતરી ગયેલી આંખ્યું બેઠેલા ડાયરા ઉપર ફેરવી દીધા પછી ગઢવીએ વાત માંડી.
‘વૈશાખનો તડકો ભોમકાના સાતે ય પડને તપાવીની પોતાના શેરડા પાતાળ સુધી પુગાડી, પાતાળનાં પાણીને ધગાવી રહ્યા છે. પગ મૂકતાં જ ઝળેળા ઊપડે એવી ભોમકા ધગી ગઈ છે. એવે ટાણે હું ભૂતિયા ગામના ચોરે આડે પડખે થ્યો’તો. એમાં એકાએક કહુંબો ઊતરી ગયો. ડાબળી કાઢીને જોઈ તો ઈ ખાલી. કહુંબો તો સણોસરે માકશ્ઠની હાટડી વગર મળે નઈ. ત્રણ ગાઉં ને તરભેટે કહુંબો લેવા જાઈ કોણ ? કહુંબાના ઉતારાથી મારા ગૂડા ગળી ગયા’તા.
‘ધોમ તડકામાં ગામમાં માણસો જંપી ગ્યા’તા. પશુપંખીનાં પેટ ધમણની જેમ હાંફતાં’તાં. આવા આકરા ટાણે કોઈ ફરકતું નો’તું.
‘એમ કરતાં કરતાં આભમાં ઊભે પગે ઉભેલો સૂરજ જરાક પડખવા નમ્યો ને રોંઢો ઢળ્યો. ઈ વખતે ગઢ ભણીથી એક તરવરિયા જુવાને ઘોડે ચડીને આવતો ભાળી મારા રૃંવે રૃંવે ચેતના જાગી. જુવાન બરાબર ચોરાના કટઝોડા પાસે પૂગ્યો. ને મેં પડકાર્યો.
‘એલા, જુવાન ઊભો ‘રે.’
‘જુવાને ઘોડાનું ચોકડું ડોચ્યું, ને પછી મારી સામે મીટ માંડી કીધું : બોલો ગઢવી, શું કામ પડયું ?’
‘કામ તો વસ્તાર વગરનું છે. આ કહુંબાનો ઉતાર આવી ગયો છે ને ડાબળી ખાલી છે. સણોસરે જઈને પાવળીનું અફીણ લઇ દે.’
‘અબઘડી ઘોડીને અવાડે પાણી દેખાડી ઊપડું છું. તમે ગઢમાં કે’વરાવઈ દેજો કે, કાથડ સણોસરે અફીણ તોલાવવા ગ્યો છે.’
‘મેં કીધું, ભલે બાપ. પણ ક્યાંય ખોટી થાતો નઈ. કહીને હું ખાટલામાં પાછો આડે પદખે થ્યો. કાથડ મારતે ઘોડે સણોસરે પૂગ્યો તો ખરો, પણ માકા શેઠની હાટડી સિવાય કળીએ મળવી મુશ્કેલ. હટાણે માકા શેઠની વાટ જોતો કાથડ ગામમાં આડો આવળો થ્યો.’
‘ધરતી ઉપર આંખ્યું ઠરી જાય એવી નમણી સાંજ ઢળી, ને માકાશેઠનું ગાડું પાદરમાં પૂગ્યું. આ શેઠ ને કાથડે રસ્તામાં જ આંતર્યા ને કીધું કે, ‘શેઠ, પાવલીનું અફીણ તોળી દ્યો.’
‘શેઠનું ગાડું પરભારું હાટડી તરફ હાલ્યું. દુકાન ઉઘાડી, અફીણ તોળી પડીકું વાળી જ્યાં કાથડના હાથમાં મૂક્યું ત્યાં તો પાદરમાં બંદૂકનો ભડાકો થયો. એના પડઘા ઠરે ઈ પે’લાં ઉપરાઉપરી ધડીં… ગ…ધડીં…ગ.. મંડયા જામગરીના ભડાકા થવા. માકા શેઠ હાટડી બંધ કરી ગૂણ્યું આડા ઊતરી ગ્યા.’
‘કાથડ ઘોડાને પાછો મરડીને ભુતિયે આવવા નીકળ્યો. નીકળતાં જ ભેટો થઈ ગ્યો. ત્રણે ય આડે ઘોડાને ઊભો રાખીને કાથડે કીધું : પાચ વળો. આ ગામનું તણખલું પણ તમારાથી નહીં હલાવાય.’
‘કાથડ, તું તારે મારગ હાલતો થા. આ ક્યો બાપીકું ગામ છે તે હાથે કરીને કાળને વળગવાના કોડ જાગ્યા છે ?’
‘હું જીવતાં કોઇથી ગામમાં પગ નઈ મંડાય.’
‘તો થઈ જા મરદ !’
‘ત્રણ ત્રણ લુંટારાઓને કાથડે પડ દીધું. ને આવો બાપ ! એવો કાળને આવકારો દઈને એ ધીંગાણે ચડયો. સામસામી બટાઝટી બોલી. બે જણા કાથડની તંતે વેતરાઇ ગયા. એક ભાગ્યો. કાથડ પડયો. રૃંવાડે રૃંવાડેથી લોહીની વારોડીઓ વે’તીતી. મડદા ભાળીને આભમાં ઘેઢડા ઊડવા લાગ્યા.’
‘ઈ ટાણે એક જણ હડી કાઢીને આવ્યો. કાથડનો જીવ ટૂંપાતો’તો, એટલે એણે પૂછયું, કેમ જુવાન, કાંઈ કામ બાકી રઈ જાય છે ?’
‘કાથડે પાઘડીને છેડે બાંધેલ અફીણનું પડીકું આપ્યું અને આખરી દમ ખેંચતાં કાથડે કીધું. આ કહુંબો મારા ગામને ચોરે બેઠેલા ગઢવીને પૂગાડી દેજો, ને ખોટીપા માટે દયા માંગજો. નકર અધૂરો પેરો રઈ જાશે. કાથડે કેડે બાંધેલ પછેડીની ભેટ છોડી ‘ને એનો પ્રાણ સરગાપરને મારગે વે’તો થ્યો.’
‘હું તો કાગડોળે કહુંબાની વાટ જોતો બેઠો’તો. એમાં મારતે ઘોડે એક જણ આવ્યો ને મારા ખોળામાં અફીણનો ઘા કરીને પાછો વળતાં કે’તો ગ્યો કે કાથડ ધીંગાણામાં તમને હંભારતાં હંભારતાં મરાયો છે.’
‘આ તે ‘દિથી એના મરશિયા ગાતાં ગાતાં કહુંબો પીધો. ઈ ધરવાધરવ કહુંબાનો કેફ કોઈ ‘દિ ઊતર્યો જ નઇં.’
‘આ તે ‘દિથી કહુંબો મોઢે અડાડવો અગરાજ.’
ડાયરો સાંભળી રહ્યો, ને ગઢવી પછેડી ખંખેરીને ગઢુલાના ચોરેથી રામ રામ કરીને હાલતા થયા.
(ધરતી નો ધબકાર – દોલત ભટ્ટ)

“વાર્તા – બિચારી માનસી”

Standard


વિવેક આ ઘટનાને બે પ્રેમીઓ વચ્ચેનો અણબનાવ સમજી વધારે ગુસ્સે થયો. પછી પાછળથી બંને વચ્ચે સુલેહ થઇ ગઇ હોય એમ લાગતું હતું. છેવટે આ પ્રેમપ્રકરણનો કાયમ માટે અંત આણવા ને માનસીના મોંએથી સાચી વાત કઢાવવા માટે એણે માનસી સાથે આક્રમક ઢબે વાતચીત કરવાનું નક્કી કર્યું.

રાહુલ અને માનસી ક્લબની વિશાળ લોનના એકાંત અને સહેજ અંધારિયા ખૂણામાં ઊભાં ઊભાં વાતો કરતાં હતાં. વિવેક ક્લબ-હાઉસની અગાશીમાં એકલો ઊભો રહી પોતાની પત્નીને આ રીતે પોતાના મિત્ર સાથે વાતો કરતી જોઇ રહ્યો હતો. માનસી અને રાહુલ વાતો કરતાં ઊભાં હતાં ત્યાંથી વિવેકને જોઇ શકતાં નહોતા.

લોનમાં ગોઠવેલા ટેબલ-ખુરશી પર બેઠેલા બીજા લોકોથી દૂર એકાંત અને અંધારામાં તે બંનેને હળીમળીને વાતો કરતાં જોઇ વિવેક ક્રોધ અને અપમાન અનુભવવા લાગ્યો. આજે એ પોતાની નદરે એવું કંઇ જોવા ઇચ્છતો હતો, જેનાથી બંને વચ્ચેના અનૈતિક સંબંધો વિશેની એની શંકા વિશ્વાસમાં બદલાઇ જાય.

રાહુલ આજથી લગભગ છ-સાત મહિના અગાઉ મુંબઇથી બદલી થતાં અહીં આવ્યો હતો. વિવેક કરતાં એનો હોદ્દો સહેજ સિનીયર હતો. વિવેક જ એને પોતાની કોલોનીમાં ભાડેથી મકાન મેળવી આપવામાં મદદ કરી હતી. રાહુલની પત્ની નેહા બીમાર હોવાથી પિયરમાં રહેતી અને તેમને કોઇ સંતાન નહોતું.

સમવયસ્ક અને મુક્ત વિચારસરણી ધરાવતા પોતાના સહકાર્યકર સાથે વિવેકની મૈત્રી ધીમે-ધીમે વધતી ગઇ. બંને લગભગ રોજ સાથે જ ખાતાપીત અને હરતાં ફરતાં. મનમોજી રાહુલ પૈસા ખર્ચવામાં ખૂબ ઉદાર હતો. વિવેકને એની મૈત્રી ગમવા લાગી.

રાહુલને ક્યારેય પોતાની પત્ની બીમાર હોવાનું કે પોતે નિ:સંતાન હોવાનું દુ:ખ સાલતું નહીં. એક દિવસ એણે કહ્યું, ”વિવેક, મારા પર તો કુદરતના ખાસ આશીર્વાદ છે. પરિણીત હોવા છતાં હું અપરિણીત યુવકની માફક આઝાદ છું. પથારીવશ બીમાર પત્નીની રોક ટોક કે બાળકોની કોઇ ઝંઝટ નથી. તારા જેવા મિત્રોના લીધે અત્યાર સુધી આનંદથી જીવ્યો છું. અને જીવીશ” આમ કહી એ ખડખડાટ હસી પડયો. વિવેક પણ એને મનગમતી વાત હોવાથી હસવા લાગ્યો.

માનસી સાથે લગ્ન થયા પછી થોડા જ સમયમાં વિવેકને લાગતું હતું કે પોતે જાણે કોઇ વિચિત્ર બંધનમાં બંધાઇ ગયો હોય. એમાંય ચાર વર્ષ પહેલાં તેના પુત્ર હર્ષના જન્મ પછી તો એની અકળામણમાં વધારો જ થયો હતો. રાહુલને આ રીતે મુક્ત જીવન જીવતો જોઇએ મનોમન વધારે વ્યાકુળ રહેવા લાગ્યો.

રાહુલ ઘણીવાર એને અનેક સ્ત્રીઓ સાથેના પોતાના પ્રણવસંબંધીના કિસ્સા સંભળાવતો. આવી મોજીલી વાતો દ્વારા બંને એકબીજાની મજાક-મશ્કરી કરતા. જો કે વિવેકના મનમાં પોતે કોઇ સુખદ અનુભવ કે મનગમતી વસ્તુથી વંચિત રહી ગયો હોય તેવી એક ચસક અવશ્ય ઉઠતી. આમ તો લગ્ન પછી પણ અનેક સ્ત્રીઓ સાથે એનાં લફરાં ચાલતાં જ હતાં,પરંતુ રાહુલની સાથે સરખાવતાં એમની કોઇ વિસાત નહોતી.

હજી એક મહિના અગાઉ વિવેકના મનમાં એવો ખ્યાલ સુધ્ધાં નહોતો આવ્યો કે, રાહુલ માનસી માટે પણ બદદાનત ધરાવે છે. પણ ધીરેધીરે તેને એવી શંકા જાગી કે રાહુલ તેની પત્ની પર નજર બગાડી રહ્યો છે.

શરૃઆતમાં તો રાહુલ પોતાના ઘેર આવે. જાય, તે પણ માનસીને ગમતું નહીં, ત્યારે વિવેક જ રાહુલ સાથે મૈત્રી રાખવા ઇચ્છતો હોવાથી માનસીને ફોસલાવી. પટાવીને શાંત રાખતો.

ત્યાર પછી રાહુલની વાતચીત કરવાની રોચક શૈલી, માનસીના કુશળ ગૃહસંચાલનની પ્રશંસા અને હર્ષ સાથેના તેના પ્રેમાળ વર્તનથી વધતી જતી બંનેની મૈત્રીએ માનસીનું મન જીતી લીધું હતું.

રાહુલની આ કલાનિપુણતાથી વિવેક પણ ત્યારે મનોમન ખુશ થયો હતો. પરંતુ છેલ્લા એક મહિનાથી એને રાહુલ અને માનસી સાથે હળેમળે કે વાતચીત કરે તે જરાય ગમતું નહોતું. પોતાની ગેરહાજરીમાં રાહુલ હર્ષને રમાડવા કે બહાર લઇ જવા પોતાને ઘેર આવે તે પણ વિવેકને ના પસંદ હતું. રાહુલની બદદાનતનો ખ્યાલ આવતાં પળવારમાં જ તેની દ્રષ્ટિમાં રાહુલ મિત્રને બદલે શત્રુ બની ગયો હતો.

વિવેક એનાથી દૂર રહેવા લાગ્યો. આમ છતાં રાહુલ તો તેના શુષ્ક વર્તન પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરી એના ઘેર આવતો રહ્યો.

વિવેક સમક્ષ સભ્યતાનો ડોળ કરતા રાહુલે માનસીને પોતાની પ્રેમજાળમાં ફસાવવાના પ્રયત્ન ચાલુ રાખ્યા. વિવેકને ન ગમતું હોવા છતાં માનસીના એની સાથેના ઘનિષ્ઠ સંબંધોને કારણે રાહુલ એને ત્યાં વાંછનીય વ્યક્તિ બનીને આવતો. માનસી પણ રાહુલની સારી સરભરાકરતી વિવેકને આ વાત આંખમાં કણાની જેમ ખૂંચતી. તેના દિલમાં અજંપાનો દરિયો ઘૂઘવતો હતો.

”શું માનસી પણ અવળે માર્ગે દોરાઇ ગઇ છે?’ આ પ્રશ્નથી ઉદ્ભવેલ ઇર્ષા ભાવથી વિવેક શાંતિથી ઉંઘી પણ શકતો નહીં. રાહુલના વર્તનનો ઉદ્દેશ પોતાના અનુભવના આધારે જાણી શકતો. તેથી એને રાહુલની બદદાનતનો ખ્યાલ આવી જ ગયો હતો. માનસી રાહુલ સાથે છૂટથી હસીને વાતો કરતી. તેથી એના મનમાં શંકા ઉદ્ભવતી હતી, પરંતુ તે માટેનો કોઇ પ્રત્યક્ષ પુરાવો એની પાસે નહોતો.

ઘણીવાર રાતે ઉંઘ ન આવે ત્યારે એ તટસ્થ ભાવે પોતાના દાંપત્યજીવનનું વિશ્લેષણ કરતો. ત્યારે એને ખ્યાલ આવ્યો કે પોતે માનસી પ્રત્યે કેટલી બેદરકારીથી વર્તન કરતો હતો. એને પોતાના મિત્રો સાથે રહેવાનું ને મોજ માણવાનું વધારે ગમતું. ઘરની તમામ જવાબદારી માનસી પર જ હતી.

વિવેકના બીજી ત્રણ-ચાર સ્ત્રીઓ સાથે અનૈતિક સંબંધ હોવાની માનસીને જાણ હતી. ઘણીવાર બીજી સ્ત્રીઓની સરખામણીમાં માનસીને અપમાનિત કરતી વાતો પણ એ કહી નાખતો.

જો કે સમય વીતવાની સાથે આ સંબંધો પર પૂર્ણવિરામ મુકાઇ ગયું હોવા છતાં બંને વચ્ચે એક પ્રકારની કટુતા રહી જ ગઇ હતી. પતિના પ્રેમથી વંચિત, એની બેદરકારી ને બેવફાઇથી દુ:ખી સ્ત્રી જ ઘણીવાર પરપુરુષ પ્રત્યે આકર્ષાય છે, તે વાત વિવેક પોતાના જ અનુભવ પરથી સારી રીતે જાણતો હતો.

છેલ્લા થોડા દિવસોથી વિવેકે માનસી સાથે વધુ નિકટતા કેળવવાનો અને તેમની એકધારી અરસિક જિંદગીમાં કંઇક સુખદ પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયત્ન પણ કર્યો હતો. રાહુલની પ્રેમજાળમાં માનસીને ફસાતી બચાવવા માટે એણે પોતાનામાં પરિવર્તન પણ આણ્યું હતું.

હવે એ માનસી સાથે ગપ્પાં મારતો અને સુખદુ:ખની વાતો કરતો, તેને ફરવા લઇ જઇને એની મનગમતી વસ્તુઓ અપાવતો. આમ છતાં એની તથા રાહુલની વચ્ચે અનૈતિક સંબંધ હોવા અંગે વિવેકના મનમાં ઉદ્ભવેલ શંકા હજી યથાવત્ જ હતી. રાહુલની કેટલીક હરકતો એ પ્રકારની હતી જે શંકાના વમળને વધુ ઘુમરાવે.

ઘણીવાર ઇચ્છા હોવા છતાં એ માનસીને રાહુલ સાથેના સંબંધવિચ્છેદ વિશે હુકમ કરી શકતો નહીં. એ પોતાને દરેક રીતે માનસી કરતાં શ્રેષ્ઠ માનતો. પોતાનાથી દુ:ખી થઇને એ પરપુરુષ તરફ આકર્ષાય, એવા વિચારમાત્રથી એનો અહં ઘવાતો.

જો એ જબરદસ્તીપૂર્વક માનસીને રાહુલને મળતી અટકાવે તો એણે સ્વીકારવું પડે કે માનસી પણ રાહુલ પ્રત્યે આકર્ષાઇ છે, પરંતુ કોઇ પ્રકારના પુરાવા વિના આવું વર્તન કરવાથી પોતે માનસીની દ્રષ્ટિમાંથી ઉતરી જાય. વિવેક જાણતો હતો કે દાંપત્યજીવનમાં કસોટીની આવી કપરી ઘડી ઘણા યુગલોએ ભોગવવી પડે છે. આવા સમયે સાવધાનીથી કામ લેવું જોઇએ.

વિવેક જ્યારે અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે સંબંધ બાંધતો, ત્યારે તેમના પતિઓને ‘બિચારા’ અને ‘બેવકૂફ’ માનતો. એ સ્ત્રીઓ સાથે પ્રેમાલાપ દરમિયાન તેમની પ્રશંસા કરતાં તે થાકતો નહીં. આજે એને પોતાને જ ‘બિચારા’ અને ‘બેવકૂફ’ પતિ તરીકે ગણાઇ. જવાનો ભય અત્યંત અપમાનજનક લાગતો હતો. એ મનોમન માનસીને ગાળો દઇ ક્રોધનો ઘૂંટડો ગળી જતો હતો.

ખરાબ વર્તનના કોઇ પુરાવા વિના તે પોતાના સહકાર્યકરને સ્પષ્ટ પણે સંબંધ વિચ્છેદ કરવાનું કહી શકે એમ નહોતો અને આજ કારણસર એ માનસી પર પણ રાહુલથી દૂર રહેવાની જબરદસ્તી કરી શકતો નહીં. આજે એ અગાસી પર છુપાઇને બંનેની કોઇ અવાંછનીય વર્તણૂક જોવા મળે તેનું ધ્યાન રાખતો હતો. એના મનમાં વારંવાર ઇર્ષા અને ક્રોધના ભાવ જાગતા હતા. પોતાની કાલ્પનિક દુનિયામાં એ તેમને પ્રેમાલાપમાં મગ્ન થઇ ગયેલાં નિહાળી રહ્યો હતો.

અચાનક એણે જોયું કે રાહુલ પોતાની આત્મીયતા વ્યક્ત કરતાં એક હાથ માનસીના ખભા પર મૂક્યો હતો ત્યારે એના મનમાં ઘૃણા જાગી. રાહુલ ક્યાંય સુધી માનસીને પ્રભાવશાળી ઢબે કંઇક કહેતો રહ્યો. માનસીએ પણ એનો હાથ ખસેડવાની કોઇ ચેષ્ટા કરી ન હતી. આ જોઇ વિવેકના ક્રોધનો પારો ઉંચો ચડતો જતો હતો.

માનસી અંદર આવવા માટે પાછળ ફરી કે રાહુલે એકદમ એનો હાથ પોતાના બંને હાથથી પકડી લીધો.હવે વિવેકની ધીરજનો અંત આવી ગયો. એ ક્રોધિત થઇ નીચેઉતરવા જતો હતો ત્યાં જ અચાનક ઊભો રહી ગયો. એણે જોયું કે માનસીએ રાહુલના ગાલ પર જોરદાર થપ્પડ મારી દીધી હતી. પછી એ ઝડપથી ચાલતી હોલમાં પહોંચી.

આ દ્રશ્ય અગાશીમાં ઊભેલા વિવેક ઉપરાંત લોનમાં બેઠેલા બીજા ચાર-પાંચ લોકોએ પણ જોયું હતું. રાહુલ પણ નીચું જોઇ ચૂપચાપ અંદર આવ્યો હતો. વિવેકે નીચે આવીને જોયું તો એ માનસી સાથે કંઇ વાત કરવાની કોશિષ કરતો હતો. માનસીના ચહેરા પર નારાજીના ભાવ સ્પષ્ટ વરતાતા હતા. લગભગ પાંચ મિનિટ વાતચીત કર્યા બાદ રાહુલ ત્યાંથી જતો રહ્યો. માનસી હવે થોડી શાંત અને સહજ લાગતી હતી.

ઘેર આવ્યા બાદ વિવેક કે માનસી બંનેમાંથી કોઇએ આ ઘટના વિશે વાત ન ઉખેડી. માનસી કપડાં બદલી સાવ ગુમસુમ થઇ આંખો બંધ કરી પથારીમાં સૂઇ ગઇ. જો માનસીએ પોતે જ આ વાત એને કહી દીધી હોત, તો વિવેક એને નિર્દોષ માની લેત. વિવેક માનસી કંઇ કહે તેની રાહ જોતો રહ્યો પરંતુ એ કંઇ બોલી નહીં.

વિવેક આ ઘટનાને બે પ્રેમીઓ વચ્ચેનો અણબનાવ સમજી વધારે ગુસ્સે થયો. પછી પાછળથી બંને વચ્ચે સુલેહ થઇ ગઇ હોય એમ લાગતું હતું. છેવટે આ પ્રેમપ્રકરણનો કાયમ માટે અંત આણવા ને માનસીના મોંએથી સાચી વાત કઢાવવા માટે એણે માનસી સાથે આક્રમક ઢબે વાતચીત કરવાનું નક્કી કર્યું.

એણે ગંભીર સ્વરે મોટેથી કહ્યું, ”માનસી, બેઠી થા, મારે તારી સાથે થોડી વાતચીત કરવી છે.”

”શી વાત છે?” માનસીએ એની સામે જોઇ ધીમેથી પૂછયું. વિવેકના ચહેરા પર વધારે ગંભીરતા અને રોષના ભાવ જોઇ એ પથારીમાં બેઠી થઇ ગઇ.

”તું આટલી ઉદાસ, પરેશાન અને ગભરાયેલી કેમ લાગે છે?”

”કંઇ નહીં. મારું માથું ખૂબ દુ:ખે છે” એ પળવાર ચૂપ રહીને બોલી.

વિવેક એકાએક ઉત્તેજિત સ્વરે બોલ્યો ”માનસી, તું માને છે એટલો હું નાદાન અને અંધ નથી. આજે ક્લબમાં જે કંઇ બન્યું, તે મેં સગી આંખે જોયું છે, છેલ્લાં કેટલાંય અઠવાડિયાથી હું ઘણું બધું જોવા છતાં ચૂપચાપ સહન કરતો આવ્યો છું, પરંતુ આજે જે કંઇ બન્યું તે વિશે હું તારા મોંએથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.”

”શું જોયું છે તમે, અને શું જોતા આવ્યા છો? બોલો, મને પણ ખબર પડે..” માનસીના સ્વરમાં સ્પષ્ટ નારાજી હતી.

”તો તું પણ સાંભળી લે. રાહુલ સાથે તું આમ મર્યાદા ઉલ્લંઘીને હળેમળે છે. તે હું જાણું છું.”

”તમે કેવી વાત કરો છો? આ રીતે કોઇ પ્રકારના પુરાવ વિના તમે મારા પર આરોપ..” માનસીને અધવચ્ચે જ બોલતી અટકાવી વિવેક ગુસ્સે થઇ બરાડયો, ”બસ, મૂંગી મર. મારે કંઇ સાંભળવું નથી. તારા ‘ના’ કહેવાથી વાસ્તવિક્તા બદલાઇ જવાની નથી. હું એ બદમાશને બરાબર ઓળખું છું. તું આ રીતે મારી સાથે વિશ્વાસઘાત કરીને ઘરની આબરૃના ધજાગરા ઉડીડીશ, એવી મને ખબર નહોતી. આજે તારે આની સજા જરૃર ભોગવવી પડશે.”

”સજા? પણ મેં એવું શું કર્યું છે, વિવેક? તમે કયા પુરાવાના આધારે મારા ચારિત્ર્ય પર આવું આળ મૂકો છો?” ક્રોધ અને અપમાનને લીધે એનો સ્વર ધુ્રજતો હતો.

”મને એ વાતનો જવાબ આપ કે આજે ક્લબની લોનમાં બધાંની હાજરીમાં તારા ખભા પર હાથ મૂકવાની રાહુલે હિંમત કેમ કરી? કોણ જાણે મારી ગેરહાજરીમાં ઘરમાં શું થતું હશે! હવે કહે કે આ તમામ આરોપ નિરાધાર છે?”

માનસી થોડીવાર મૌન રહ્યા પછી બોલી ”ઓહ, એમ વાત છે? તમે ત્યાર પછીની ઘટનાની વાત ન કરી, મેં રાહુલને મારેલી થપ્પડ મારો પ્રેમ પ્રદર્શિત કરતી હતી?”

”એ થપ્પડ માર્યા પછી એ તને મનાવતો હતો તે પણ મેં જોયું હતું. બોલ, તારા પ્રેમી સાથે કઇ બાબત અંગે અણબનાવ થયો હતો? તારા સિવાય બીજી સ્ત્રીઓ સાથે ચાલતાં એવાં લફરાંની તને ખબર પડી ગઇ હતી?” વિવેકનો ચહેરો વિકૃત લાગતો હતો.

આશ્ચર્યચકિત બની માનસી ચૂપચાપ થોડીવાર સુધી, વિવેકની સામે તાકી રહી. પછી એ બોલી, વિવેક તમે પૂછયું છે એટલે હું નિર્દોષ હોવા છતાં સ્પષ્ટતા જરૃર કરીશ, પહેલાં તમે કહો, કે તમે જ્યારે પારકી સ્ત્રીઓ પાછળ ફરતા ત્યારે હું ઝઘડો કરતી, રડતી, પણ તમને ક્યારેય સ્પષ્ટતા કરવાની જરૃર લાગી હતી ખરી?”

”વાત બદલી નાખવાની કોશિશ ન કર, માનસી.”

”તમે સાચી વાત જાણવા માંગો છો ને? તો સાંભળો, રાહુલ આજે મારી સમક્ષ એના પોતાના હલકા ચારિત્ર્યનું જ નહીં, પણ તમારી અનૈતિક વર્તણૂકનું પણ વર્ણન કરી રહ્યો હતો.”

”એટલે તું કહેવા શું માંગે છે?”

”આજે એણે મને તમારી સ્ટેનો મોના વિશે જણાવ્યું, જેની સાથે તમે એના ઘરે અનેકવાર મોજ માણી છે. તમારા સહકાર્યકર મુકેશની પત્ની પ્રિતી સાથે તમે રચેલા પ્રેમના નાટક વિશે પણ તેણે મને જણાવ્યું. એટલું જ નહીં, એની પરિચિત યુવતીઓ સાથે ઓળખાણ કરાવવા તમે એની કેટલી ખુશામત કરતા હતા. તે વિશેપણ તે કહેતો હતો.”

પોતાના અંગત જીવનની ખરી બાબતોનું વર્ણન માનસી પાસેથી સાંભળીને વિવેકનો ચહેરો ધોળી પૂણી જેવો ગયો, આમ છતાં ઉપરછલ્લી રીતે મક્કમતા દર્શાવતાં એણે કહ્યું, ”એ એક નંબરનો બદમાશ અને જૂઠું બોલનાર છે. તને ફોસલાવવા માટે એણે કપોળકલ્પિત વાતો કહી છે. તારા પતિ વિરુધ્ધ તારા મનમાં ઝેર ભરવા માટે જ એણે તારા ખભા પર હાથ મૂક્યો હતો ને તારો હાથ પકડયો હતો?”

”તમારાં પરાક્રમોનું વર્ણન કરતી વખતે એણે મારા ખભા પર એનો હાથ મૂક્યો હતો. મને તો ત્યારે એ વાતનો ખ્યાલ પણ નહોતો. હું તો સ્તબ્ધ બની તમારા વિશ્વાસઘાતને સમજવાની કોશિશ કરતી હતી.”

”ત્યારે તેં અન વિચાર્યું કે એ બદમાશ તને આ બધું શા માટે કહી રહ્યો છે?”

મને પાછળથી ખ્યાલ આવ્યો કે એ મારા તમારા પ્રત્યે ઘૃણા ઉત્પન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો. એ મને સમજાવતો હતો કે, તમારા જેવા બેવફા માણસ સાથે વફાદારી પૂર્વક રહેવું જરૃરી નથી. વિવેક તમારા લીધે સ્ત્રીઓ સમક્ષ તો હું ઘણીવાર અપમાનિત થઇ છું.”

આટલું કહેતાં માનસીની આંખોમાંથી શ્રાવણ-ભાદરવો વરસવા લાગ્યા. વિવેકને એનાં આંસુઓમાં ક્યાંય બનાવટ હોય તેમ લાગતું નહોતું.

એ ચુપચાપ સાંભળતો રહ્યો. માનસીએ રૃંધાયેલા સ્વરે આગળ કહ્યું. ”મને એ ખ્યાલ આવતો હતો કે રાહુલ જે કંઇ કહેતો હતો, તે ખોટું નહોતું. તમારી પત્ની હોવાથી મેં મારી ફરજ બજાવતાં એને તમારી વિરુધ્ધ વિશેષ કંઇ ન કહેવાનું કહ્યું. જ્યારે એ ન માન્યો અને હું એની પાસેથી ખસવા ગઇ, ત્યારે એ બદમાશે પોતાનો વાસનાસભર પ્રેમ મારી સમક્ષ પ્રકટ કરતાં મારો હાથ પકડી લીધો.”

માનસી ફરી રડવા લાગી. એની વાત સાંભળી જડ બની ગયેલા વિવેકને શું કરવું તે સમજાતું નહોતું. એણે કહ્યું, ”માનસી, એમે મને તારી દ્રષ્ટિમાં નીચો ધેકાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તારા અપમાનની તેં એને યોગ્ય સજા આપી છે. હવે વધારે ન રડીશ, નહીં તો તારું માથું દુખશે.”

પોતાનાં આંસુ લૂછતાં માનસીએ પહેલાં કરતાં સહેજ શાંત સ્વરે કહ્યું, ”સજાને લાયક તો એ હતો જ, પરંતુ મેં એના કોઇ ગેરવર્તન બદલ આ સજા નથી કરી. એ મારા પતિને ચારિત્ર્યહીત સાબિત કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો. મારી સમક્ષ પ્રણયનિવેદન કરીને એણે તેના પોતાના હલકા ચારિત્ર્યનો પુરાવો તો જાતે જ આવી દીધો હતો.

એ મારી સાતે અનૈતિક સંબંધ બાંધવા ઇચ્છતો હતો. એ આપણા ઘરે આવે ત્યારે હું તેમની મહેમાનગતિ એટલા માટે કરતી હતી કેમકે એ તમારી તમારી ઓફિસમાં તમારાથી સિનિયર છે. સારો વર્તાવ કર્યો હોય તો તમારું માન પણ સચવાય.

વિવેક, આ માગણી પાછળ એની એવી ધારણા હતી કે, તમારા બંનેની માફક હું પણ બદચલન છું. અને એણે ફેંકેલી જાળમાં ફસાઇ જઇશ. પરંતુ રાહુલે રોંગ નંબર લગાવ્યો હતો. માનસી પાસે તેના મલિન ઇરાદા સફળ થવાના નહોતા.

એ નિમ્ન કક્ષાના માણસે મારા તરપથી કોઇ પ્રકારનો સહયોગ ન મળવા છતાં આ પ્રકારની કોઇ ઇચ્છા પ્રકટ ન થવા છતાં માની લીધું કે હું એક ચારિત્ર્યહીન સ્ત્રી છું. એની આવી વિકૃત માનસિક્તા, ક્લુષિત વિચાર અને ગંદી ધારણા માટે જે સજા મળવી જોઇએ, તે તો મેં એને કરી જ છે.”

આટલું કહ્યાં બાદ રડતી – રડતી માનસી બાથરૃમમાં મોં ધોવા ચાલી ગઇ. વિવેકને થયું કે માનસી પર શંકા કરીને આજે એ પોતે એની તથા પોતાની દ્રષ્ટિમાંથી ઉતરી ગયો હતો. એને પોતાને પોતાના કલંકિત ભૂતકાળ પ્રત્યે ઘૃણા જાગી હતી. એ ક્યાંય સુધી વિચારતો રહ્યો, ‘માનસીની માફી માંગીને શું તે માનસીએ તેના પર તથા તેના જેવા બીજા દગાખોર પરિણીત પુરુષો પર મૂકેલા આક્ષેપોમાંથી મુક્ત થઇ શકશે ખરી?”

– જયેન્દ્ર શાહ

“ગુજરાતી ભાષાનું ગૌરવ”

Standard

અંગ્રેજીમાં આ શબ્દો નહીં મળે ગુજરાતી હોવા નું ગર્વ !! 

આપણી ભાષામાં વપરાતા શબ્દોના તત્સમ શબ્દો બહુ ઓછી ભાષામાં જોવા મળે છે.
જેમકે દોરીના ટુકડાને જુદા જુદા નામે ઓળ ખાવવામાં આવે છે
દોરી – કપડાં સૂકવવા કે કઈ બાંધવા માટે
જાળી – ભમરડો ફેરવવા માટે
રાશ – બળદને કન્ટ્રોલ કરવાની લગામ
વરત – પાણી કાઢવાના કોસ માટે વપરાતું જાડુ દોરડું
વરતડી – પાણી કાઢવાના કોસ માટે વપરાતું પાતળું દોરડું
નાથ – બળદના નાકમાં પરોવી તેને કન્ટ્રોલ કરવા વપરાતી દોરી
રાંઢવુ – જુદા જુદા કામ માટે વપરાતી જાડી મજબુત જાડી દોરી

નાડી – ચોરણી કે પાયજામાંં કમરે બાંધવાની પાતળી દોરી
નોંજણું – ગાયને દોહતી વખતે પાછળના બે પગ અને પુંછડાને સાથે બાંધી ગાયની હલચલ ને રોકવા માટે વપરાતી દોરી.
ડામણ – ઘોડા કે ગધેડાને છુટ્ટા ચરવા છોડવામાં આવે ત્યારેતેના એક આગળનો પગ અને એક પાછળના પગને સાથે દોરીથી બાંધવામાં આવે છે જેથી તે બહુ જડપથી દોડી શકે નહિ અને તરત જ પકડાઈ જાય. આ દોરીને ડામણ કહે છે.
જોતર – બળદને ગાડા સાથે જોડવામાં વપરાતી દોરીનું સાધન
નેતર – છાશ કરવા માટે વલોણાને ફેરવવા વપરાતી દોરી
આ ઉપરાંત દોરીના મટિરિયલને લીધે જુદા નામો છે દા. ત.
શીંદરી- નાળિયેરના છોતરામાંથી બનાવેલી દોરી.
સૂતળી – શણમાં થી બનાવેલી દોરી
વાણ- જંગલી વેલા વિગરે વનસ્પતિમાંથી બનાવેલી દોરી.
કાથી – નાળિયેરના છોતરામાંથી બનાવેલી દોરી
તે જ રીતે કપડાના જુદા જુદા આકારના જુદા જુદા કામ માટે વપરાતા ટુકડાના જુદા જુદા નામ છે. જેમ કે,
ચાકળો- સુતરોઉં સૂતરઉં કાપડનો ચોરસ ટુકડો, જેમાં ભાત કરી દીવાલ પર ટીંગાડી શકાય.
પછેડી- માથે બાંધવા અથવા ખભા પર રાખવા વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
ચોફાળ – પછેડી કરતા મોટા કાપડનો ટુકડો જે ખાસ કરીને ગાંસડી બાંધવા વપરાય છે.
બુંગણ – ચોફાળ કરતા પણ મોટો જાડા કાપડનો ભાગ જે જુદા જુદા ખેતીના કામ માટે વપરાય છે.
ફાળિયું- માથે બાંધવા માટે પાતળો કાપડનો ટુકડો.
પનિયું- કમરે બાંધવાનું કાપડ.
ઓછાડ- ગાદલાને કવર કરવા વપરાતું કાપડ.
કામળી- ઉનનું વસ્ત્ર જે ખભા પર રાખવામાં તથા ઓઢવામાં વપરાય છે.
મોસાતું- રસોડામાં વપરાતું હાથ લસવા માટે તથા વાસણ લુસવા માટે વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
પંચિયું- શરીર લુચવા માટે અને કમર નીચે બાંધવા માટે વપરાતો કાપડનો ટુકડો.
અબોટિયું – પૂજા અથવા અન્ય ર્ધાિમક વિધિ કરતી વખતે પહેરવામાં આવતું ધોતી જેવું કાપડ.
લુગડું – સાડીને લુગડું પણ કહે છે.
ગ્રામ્ય પ્રદેશમાં વપરાતા ઓજારો
પરોણો – બળદને હાંકવા માટેની લાકડી
કળીયુ – ખેતી માટેનું સાધન
બેલી- બે ભાગમાં વહેંચાયેલું લોખંડના સળીયાને ટીપીને બનાવેલું ખેતરમાં ઘાસ કાઢવાનું સાધન.
ફાળ – હળનો નીચેનો ભાગ
કોંશ – ખોદવા માટે વપરાતો સીધો લોખંડનો સળિયો
કોસ (ઉ. કોહ) – કુવામાંથી બળદ વડે પાણી કાઢવાનું સાધન
સુંઢ – કોસનો ચામડાનો ભાગ
ગરેડી – કોસને ઉપર ખેંચવા માટે વપરાતુ ચક્ર
પાડો – બળદગાડીના પૈડામાંથી પસાર થતીએક્સલને જેમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે તે મજબુત મોટું લાકડું
તરેલું – કોસમાં બળદને જોડવાનું સાધન
ધોંસરુ – ગાડી કે હળને બળદ સાથે જોડવાનું સાધન
પાટ – ખેડયા પછી જમીનના ઢેફા ભાંગી જમીન સપાટ કરવા વપરાતુ મોટું લાકડું
ઈંસ – ખાટલામાં વપરાતા બે લાંબા લાકડા
ઉપલું – ખાટલામાં વપરાતા બે ટુંકા
લાકડા

પાંગથ – ખાટલાના એક છેડે ખાટલાના ભરેલા દોરડાઓ ને સખત રાખવા વપરાતું જાડું દોરડું
તગારું – સીધી ધારવાળું નાની સાઈઝનું પતરાનું માલ ભરવાનું સાધન
ઘમેલું – કાંઠાને ગોળ વાખેલું તગારા કરતા મોટું સાધન
બકડીયું – તગારાને બે બાજુ કડીથી ઉપાડી શકાય તેવું સાધન
સૂયો – કોથળાને શીવવા માટે વપરાતી જાડી સોય
રાંપ – ખેડેલી જમીનને સાફ કરવા વપરાતું સાધન
રંધો – સૂતારનું પાટિયા વગેરેને લીસા કરવાનું સાધન
નેવા – છાપરામાંથી પાણી પડવાના ભાગ
મોભ – છાપરાના મધ્યમાં આવેલ મજબુત ટેકો જેના તરફથી બંને બાજુ ઢાળ હોય
વળી – મોભ અને દિવાલ પર રાખેલ પાતળું લાકડું જેના પર નળીયા ગોઠવી શકાય.
સાલ – ખાટલામાં ઈસ કે ઉપળાંને બંને છેડે અણી કાઢી તેને પાયામાં બંધ બેસતા કરવામાં આવે છે આવા લાકડાને સાલ કહે છે.
વિંધ – સાલ જેમાં નાખવામાં આવે છે તે કાણાવાળા પોલણને વિંધ કહે છે.
પાયો – ખાટલાના ઉભા લાકડા જે વિંધમાં સાલ બેસે તે લાકડાના ભાગને પાયા કહે છે
ઢોલિયા – મજબુત અને મોટા અને શણગારેલા ખાટલાને ઢોલિયો કહે છે.
નીક – ખેતરમાં પાણી લઇ જવા બનાવેલ વ્યવસ્થા ને નીક કહે છે.
ધોરિયો – મોટી નીક ને ધોરિયો કહે છે.
છીંડું – વાડમાં બાકોરું હોય તો તેને છીંડું કહે છે.
ખળું – અનાજના ડુંડાને સુકવી તેને પીસીને દાણા છુટા પાડવા માટે વપરાતી જગ્યા
કેડો – રસ્તો
કેડી – પગ રસ્તો
વંડી – દિવાલ
કમાડ – મોટું બારણું.
ડેલો – મોટા કમાડવાળું બારણું…

“ભાષા સાહિત્ય”

Standard

ચાલો ટાઈમ અપ! હવે નીચે એક પછી એક જવાબ રજૂ કરું છું. શાંતિથી વાંચી જજો. એન્ટરટેઇનમેન્ટની પૂરી ગેરંટી સાથે. આ રહ્યા જવાબો. 

સવાલ : (1) આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે કલાસમાં નબળા વિદ્યાર્થીને સામાન્ય રીતે સાવ ‘ઢ’ છે એમ ઉપમા અપાતી હોય છે. હવે આપણો સવાલ : ‘ ઢ ‘ જ શા માટે? ‘ક’, ‘ખ’ ‘ગ’ કે કોઈ અન્ય મૂળાક્ષર શા માટે નહીં?  

આ રહ્યો જવાબ : ગુજરાતી ભાષાનું સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ નથી. એ સંસ્કૃતમાંથી ઉતરી આવેલી છે એ આપ સૌ જાણો છો. સંસ્કૃતમાંથી પ્રાકૃત, અપભ્રંશ, પ્રાચીન ગુજરાતી અને છેલ્લે અર્વાચીન ગુજરાતી. તમને એ જાણીને નવાઈ લાગશે કે આજ સુધીના ગુજરાતી ભાષાના તમામ સંસ્કરણોમાં માત્ર ઢ વર્ણ એવો ને એવો જ રહ્યો છે. તેનો આકાર ક્યારેય બદલાયો નથી. અનેક ભાષાકિય પરિવર્તન બાદ પણ ઢ મૂળાક્ષર ‘ઢ’ જ રહ્યો, બાકીના બધા થોડા ઘણાં બદલાયા. એટલે જ કોઈ શિક્ષકે ક્યારેક કોઈ એવો વિદ્યાર્થી કે જે સતત જ્ઞાન આપવા છતાં બદલાતો જ નથી, એવો ને એવો મૂઢ જ રહે છે એના માટે ‘ઢ’  ઉપમા વાપરી હશે! કેવા જ્ઞાની હશે એ શિક્ષકો જે આવી ચતુરાઈભરી ઉપમા શોધી લાવ્યા હશે! 

સવાલ (2) બે વાક્ય આમ છે : ‘ એ લોકો આવ્યા ‘ અને બીજું વાક્ય ‘એ લોકો આવ્યાં ‘ આ બન્નેમાંથી એક  વાક્યમાં ‘ આવ્યા ‘ પર અનુસ્વાર છે અને એકમાં નથી. હવે આપણો સવાલ : બંને વાક્યોનો અલગ અર્થ થાય છે. શું તફાવત છે જણાવો. 

આ રહ્યો જવાબ : બંને વાક્યોમાં માત્ર અનુસ્વારનો ફરક છે. જે અનુસ્વારવાળું વાક્ય છે તે સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેનો અથવા માત્ર સ્ત્રીઓનો સમુદાય સૂચવે છે. અર્થાત આવનારાઓમાં સ્ત્રીઓ પણ સામેલ હતી એવું સૂચવાયું છે. અનુસ્વાર વગરનું વાક્ય માત્ર પુરુષ સમુદાય સૂચવે છે. અર્થાત આવનારા માત્ર પુરુષો જ હતા! બોલો, છે ને મજેદાર વાત! કેટલું ઝીણું કાત્યું છે આપણી માતૃભાષાએ! 

સવાલ નંબર (3) કોઈને નોતરું આપવા માટે આપણે સારી ભાષામાં ‘આમંત્રણ’ કે ‘નિમંત્રણ’ શબ્દ વાપરતા હોઈએ છીએ. હવે આપણો સવાલ : આમંત્રણ અને નિમંત્રણ માં શું ફરક? લો, 

આ રહ્યો જવાબ : આમંત્રણ હંમેશા મોટા સમૂહ માટે હોય, નિમંત્રણ હંમેશા વ્યક્તિગત અથવા નાનકડા સમૂહ માટે હોય! અને એટલે જ ‘જાહેર આમંત્રણ’ લખાય, જાહેર નિમંત્રણ એમ ન લખાય. મળ્યું ને નવું જાણવા? 

 સવાલ નંબર (4) કેટલાંક શબ્દો જુઓ : ‘માહિતી’ , ‘મોજણી’ , ‘વાટાઘાટ’ , ‘ચળવળ’ , ‘પેઢી’ , ‘નિદાન’ અને ‘ચંબુ’. હવે આપણો સવાલ : આ બધા શબ્દોમાં એક સામ્યતા છે તે શોધી કાઢો. 

લો ભાઈ, આ રહી સામ્યતા : આ તમામ શબ્દો મરાઠી ભાષાના છે અને ગુજરાતી બની ગયા છે!  લાગી ને નવાઈ? હજી બીજા ઘણા મરાઠી શબ્દો ગુજરાતી બની ગયા છે. આ ઉપરાંત રુડી ગુજરાતી રાણીએ પોર્ટુગીઝ, તુર્કી, અરબી, ઉર્દૂ, સ્પેનિશ અને બીજી ઘણી ભાષાના શબ્દોને આવકારો આપ્યો છે. એની પણ યાદી ક્યારેક જાહેર કરીશું. 

સવાલ  નંબર (5) કવિ દીપક બરડોલીકર અને મિલ્લત  અખબાર વચ્ચે શું સામ્યતા છે?  બસ આવો સહેલો સવાલ અને કોઈ જવાબ નહિ? 

મૂંઝાઓ છો શા માટે, આ રહ્યો જવાબ : કવિ શ્રી દીપક બારડોલીકર ગુજરાતી ભાષાના પ્રખર કવિ છે અને પાકિસ્તાની છે!  મિલ્લત અખબાર પણ ગુજરાતી ભાષાનું દૈનિક છે અને આજે પણ પાકિસ્તાનના કરાંચી શહેરમાંથી બહાર પડે છે. પાકિસ્તાનનો મોટો સમુદાય ગુજરાતી ભાષા બોલે છે. જાણ્યું હતું આવું ક્યારેય?

Richness of Gujarati.  How a single vowel conveys more in-depth meaning..!!

લે. અજ્ઞાત.

કાકવંધ્યા – ચુનીલાલ મડિયા

Standard

કાકવંધ્યા – ચુનીલાલ મડિયા

 

વાસવીની છાતીના ધબકારા વધી ગયા. પોતા ઉપર જ ટ્રેઇન ધસી આવતી હોય એવી ભયભીત રેખાઓ એના મોઢા પર અંકાઈ ગઈ. નૈષધે વધારે અકળામણ અનુભવી.

સપનાંની પાંખે ચડીને બંને સાથીઓ જાણે આકાશમાં ઊડતા હતા- ઊંચે… ઊંચે… આકાશના તારલાથી પણ ઊંચે… અને એમાં એક દિવસ વાસવીને ધરતી પર પાછું આવી જવું પડયું.

ઝલક, ઝમક ને ઝળહળાટ વડે વાતાવરણ ઝાકઝમાળ હતું. એરકન્ડિશન્ડ ઑડિટોરિયમનું વિશાળ પ્રાંગણ પ્રેક્ષકોથી ચિકાર ભરાઈ ગયું હતું. નિયૉંલાઇટની ઉજમાળી રોશનીમાં પચરંગી શહેરના પ્રેક્ષકગણે વિવિધરંગી વસ્ત્રોનો જાણે રંગમેળો રચી દીધો હતો. સાડી, સ્કર્ટ, શુલ્વાર અને સ્લેક્સ સુધીનાં એ વિવિધ શૈલીના વસ્ત્ર પરિધાનમાંથી એટલી જ વૈવિધ્યભરી સુવાસો ઊડતી હતી.

અર્કો અને અત્તરો.. સેન્ટ અને સ્નોક્રીમ… યાર્ડલી અને કેટ્ટી… મોનાલિઝા અને ઇવનિંગ ઇન પેરિસ… વિવિધ મહેંક વડે માદક ને મત્ત બનેલા વાતાવરણમાંથી પાગલ હવાનું ગાન ગુંજતું હતું. અલબત્ત, એ ગાનમાં સ્વર કે શ્રુતિની સંવાદિતા નહોતી, બલકે કલબલાટ ને કોલાહલ હતો પણ એ કલશોરમાં જ એક પ્રકારનું કાવ્ય હતું ને!

દરવાજા નજીક ઊભીને આતુર નયને નૈષધની રાહ જોઈ રહેલી વાસવી પણ આ કોલાહલના કાવ્યનું પાન કરી રહી હતી. એની નજર અત્યારે પ્રેક્ષકોની ફેશનપરેડ ઉપર નહોતી. એની એક આંખ કાંડા ઘડિયાળના કાંટા ઉપર મંડાઈ હતી, બીજી આંખે એ ફૂટપાથ પર આવીને ઊભી રહેતી મોટર ગાડીઓને અવલોકી રહી હતી. કોઈ ટુ-સીટરમાંથી નૈષધ ઊતરે છે?

પિક્ચર શરૃ થવાનો સમય ભરાતો ગયો તેમ તેમ થિયેટરના પ્રવેશદ્વાર પર થોભતી ગાડીઓની સંખ્યા પણ વધતી ગઈ. કિસમ કિસમની ગાડીઓમાંથી કિસમ કિસમના પ્રેક્ષકો ઊતરતા હતા. બાળકો ને વૃદ્ધો, યૌવનાઓ ને પ્રૌઢાઓ, નવોઢાઓ ને ત્યક્તાઓ… બે-અઢી કલાક માટે જ એકત્રિત થયેલા પંખીના મેળા જેવા આ માનવ સમુદાયમાં અભિનેત્રીઓ હતી,

અભિસારિકાઓ હતી, એકાકિનીઓ હતી. વાસવી સમી વાસકસજ્જાઓ પણ હતી. અસાધારણ સભાનપણે વાસવીએ સજેલા વસ્ત્રાભૂષણ પરથી સ્ત્રીહૃદયના કોઈ જાણભેદુ સહેજે કલ્પી શકે અને એ કલ્પના સાવ સાચી પણ પડે કે વાસવી પોતાના પ્રિયપાત્રની પ્રતીક્ષા કરી રહી હતી. ઘડિયાળનો કાંટો આગળ વધતો હોય તેમ તેમ પ્રતીક્ષા કરતી આ પ્રેયસીની ધીરજ ખૂટતી જતી હતી.

વાસવીને વધારે અકળામણ તો એ કારણે થતી કે પોતે જ્યારે રસ્તા પરથી પસાર થતી ગાડીઓ તરફ તાકી રહી હતી, ત્યારે આજુબાજુ ઊભેલા કુતૂહલપ્રિય પ્રેક્ષકો વાસવી ભણી તાકી રહ્યા હતા. કોલેજકાળમાં ‘મિસ મેડિકો’નું બિરુદ મેળવી ચૂકેલી આ રૃપસુંદરી આમે ય આકર્ષક તો હતી જ, પણ અત્યારે ખૂણામાં એકલીઅટૂલી, એક હાથમાં અદ્યતન પર્સ અને બીજા હાથમાં મોંઘોદાટ ફર કોટ લઈને ઊભેલી વાસકસજ્જા વધારે ધ્યાન ખેંચી હતી.

પિક્ચર શરૃ થાય છે એ સૂચવતી ઘંટડી વાગી ત્યારે તો વધારાની ટિકિટ કેન્સલ કરાવવી છે કે કેમ, એવો પ્રશ્ન પણ બે-ચાર પ્રેક્ષકો પૂછી ગયા અને એ સહુને વાસવીએ રોષભરી ના સંભળાવી દીધી. પછી નૈષધ ઉપર મનમાં ને મનમાં રોષ ઠાલવી રહી :’આજે શનિવારે ક્લિનિકમાં હાફ-ડે હોય છે છતાં નૈષધ ટાઇમ જાળવી શકતો નથી! કોણ જાણે શું કરતો હશે?..’ પણ બીજી જ ક્ષણે એનો રોષ ઊતરી ગયો. વિલંબનું વાજબીપણું પોતે જ શોધી કાઢ્યું :’કદાચ છેલ્લી ઘડીએ કોઈ કોમપ્લિકેટેડ કેઇસ આવી પડયો હશે… ગાઇનેકોલૉજિસ્ટનું ભલું પૂછવું, કઈ ઘડીએ રોકાઈ જવું પડે એ કેમ કહી શકાય?’

ઘંટડી વાગતાંની સાથે જ પ્રેક્ષકો ઑડિટોરિયમમાં દાખલ થઈ ગયા, તેથી પ્રાંગણ સાવ ખાલી ખાલી લાગવા માંડયું. હવે તો નૈષધની રાહ જોઈ જોઈને વાસવીને કંટાળો આવવા લાગ્યો. પિક્ચરમાં આવવાને બદલે બીજો કોઈ કાર્યક્રમ ગોઠવ્યો હોત તો વધારે સારું થાત એમ પણ વિચારી રહી. કોને ખબર છે, આ ચિત્ર કેવુંક નીકળશે!

અરે, નામ પણ કેવું વિચિત્ર ને જડબાતોડ છે :યુકીવારીસૂ. પ્રાંગણની દિવાલ પર ચાલુ ચિત્રોના કેટલાક ‘સ્ટીલ’ અને બીજું સાહિત્ય ટાંગવામાં આવેલું. નૈષધ આવી પહોંચે ત્યાં સુધી સમય પસાર કરવાના ઇરાદાથી વાસવી એ તસવીરો તરફ વળી. વાંચ્યુ ત્યારે ખબર પડી કે જાપાની ભાષામાં ‘યુકીવારીસૂ’નો અર્થ ‘બરફનું પડ ભેદીને ઊગી નીકળેલું ફૂલ’ એવો થાય છે.

યુકીવારીસૂ એટલે હિમપુષ્પ… વાહ!… તસવીરો જોઈ તો એમાં રોકડાં ત્રણ જ પાત્રો દેખાતાં હતાં :બાળક, માતા અને પિતા. વાસવી અનિમિષ નયને એ નમણા જાપાની બાળકના નિર્દોષ ચહેરામહોરા તરફ તાકી રહી હતી, ત્યાં જ દૂરથી મોટરનું પરિચિત ભૂંગળું સંભળાયું. જોયું તો સામેના રસ્તા ઉપર નૈષધ પોતે જ ‘ફિઆટ’ને પાર્ક કરી રહ્યો હતો.

‘ઓહ! આઇ એમ સૉ… સોરી ફોર બીઇંગ લેઇટ!’ શ્વાસભેર આવી પહોંચતા નૈષધે મોડા પડયા બદલ માફી માગી.

‘પણ ક્યાં હતો અત્યાર સુધી?’

‘ઑપરેેેશન થિયેટરમાં હતો, બીજે ક્યાં?’ નૈષધે કહ્યું, ‘સિઝેરિયન ઑપરેશન આવી પડેલું. પાકા ચાર કલાક લાગ્યા અને પછી તારે માટે કેશ્યુ નટ્સ લેવા ફાઉન્ટન તરફ ફરીને આવ્યો એમાં વધારે મોડું થયું.’

ઑપરેશનની વાત સાંભળી વાસવીના ઝલકભર્યા મુખારવિંદ પરથી નૂર ઊડી ગયું. ગભરાઈને પૂછ્યું :’સિઝેરિયન ઓપરેશન?’

‘હા, બરોબર તારા જેવું જ… મિરેક્યુસલ!’ નૈષધ શસ્ત્રક્રિયાની સફળતા બદલ ગર્વભેર બોલતો હતો :’આ કેઇસ તો મારે ‘લેન્સેટ’માં રિપોર્ટ કરવો પડશે…’

‘બાળક બચી ગયું?’ વાસવીએ ચિંતાતુર અવાજે પૂછ્યું.

‘બાળક ને માતા બેયને બચાવી લીધા છે! મેં કહ્યું નહીં, તારા જેવો જ કેઇસ હતો – એક્ઝેટલી પેરેલલ!’ અંદર પ્રવેશતા નૈષધે ઉમેર્યું :’આ કેઇસમાં પણ હવે માતાને ફરી વાર બાળક નહિ થઈ શકે. તારી જેમ જ ઑપરેશન કરી નાખવું પડશે.’

પડદા ઉપર મજાનું ન્યૂઝરિલ ચાલતું હતું. કોઈ પ્રધાન કશાકનું ઉદ્ઘાટન કરી રહ્યા હતા પણ પ્રધાનની વરવી શિકલ જોવામાં વાસવીને જરાય રસ નહોતો. એનું મન તો આ થિયેટરમાંથી ઊડીને નૈષધના ઑપરેશન થિયેટરમાં જઈ બેઠું હતું. સિઝેરિયન ઓપરેશન અને પછી  કદી ગર્ભાધાન ન થઈ શકે એવી શસ્ત્રક્રિયા.. નૈષધે બે-ત્રણ વાર ઔપચારિક ઢબે પૂછ્યું :’તબિયત કેમ છે?’ પણ અન્યમનસ્ક વાસવીએ એ પ્રશ્ન સાંભળ્યા જ નહિ.

નૈષધ વિચારમાં પડી ગયો.

મુખ્ય ચિત્ર શરુ થતાં વાસવીએ પરદા પર જિજ્ઞાાસાભરી નજર નોંધી. બહારગામ ગયેલા પતિના આગમનની રાહ જોતી એક નવોઢા ઘરમાં સાજસજાવટ કરે છે, નાનાં મોટાં હરેક રાચ સાથે પોતાના નવપ્રણયની મધુર સ્મૃતિઓ સંકળાયેલી છે. આજે આવી પહોંચનાર પતિને પોંખવા એ પ્રોષિતભર્તૃકા થનગની રહી છે. દંપતીએ સાથે જઈને ખરીદેલું મનગમતું ઘડિયાળ, હવે મિલનની કેટલીવાર એ સમય બતાવે છે. પોતાના હૈયાના દીવડાના પ્રતીક સમા દીપકો ઘરમાં ઠેર ઠેર પેટાવીને ઉજમાળે ગૃહાંગણે એ પ્રતીક્ષા કરી રહી છે.

નૈષધે નિયમ મુજબ વાસવી સમક્ષ કાજુ ધર્યા પણ વાસવીએ એમાંથી એક પણ કાજુ ઉપાડયો નહિ.

આખરે એ ઉજમાળા ઘરને બારણે ટકોરા પડયા. પત્નીએ ઊછળતે હૈયે બારણું ઉઘાડયું તો પતિને બદલે એક છોકરો ઊભો હતો. એના હાથમાં એક ચિઠ્ઠી હતી, એ વાંચીને ગૃહિણી ડઘાઈ ગઈ. મરણસજાઈએ પડેલી એક માતાએ પોતાના આ પુત્રને, તરણોપાય તરીકે એના સાચા પિતાને આંગણે મોકલી આપ્યો હતો. પત્નીને માટે આ ભારે વસમો અનુભવ હતો. આ અણધાર્યા આઘાતમાંથી એને કળ વળે એ પહેલાં તો પતિનો તાર પણ આવી ગયો કે હું ચાર દિવસ મોડો આવીશ. હવે?.. હવે શું?…

નૈષધને નવાઈ લાગી. રોજ તો હોંશે હોંશે કાજુ ખાનાર વાસવી આજે આ સૂકા મેવાને સ્પર્શતી પણ કેમ નથી? પરદા પર એવું તે શું જોવાનું છે કે એને મારા તરફ નજર સુધ્ધાં કરવાની નવરાશ નથી?

વણતેડાવ્યા આવી ઊભેલા બાળકે ગૃહિણીનું ચિત્તતંત્ર ડહોળી નાખ્યું. રોષ અને કરુણા વચ્ચે એ ઝોલાં ખાવા લાગી. આખરે રોષ ઓસરી ગયો ને માતૃહૃદયમાં વાત્સલ્યનું ઝરણું ફૂટયું. બાળકને રીઝવવા એ પોતે બાળક બની ગઈ. પતિની ગેરહાજરીમાં બન્નેએ ખૂબ ખૂબ ખેલ ખેલ્યા. પ્રાણીઘરમાં ફરી આવ્યા. ચગડોળમાં બેસી આવ્યાં. બહુ મઝા કરી. પત્નીએ પોતાના ભાવિ બાળક માટે સજાવી રાખેલા રમકડાનો આખો ઓરડો આ પારકા જણ્યાને સોંપી દીધો.

બાળકને એના દિલની દુનિયા સાંપડી ગઈ. અરે, આ ઓરડામાં કેટકેટલા દોસ્તો હતા! ચાવી આપતા જ ચાલવા માંડે એવો હાથી હતો, જિરાફ હતું, હરણ હતું…!

વાસવીએ ઊંડો પરિતોષ સૂચવતો ઉચ્છ્વાસ મૂક્યો ત્યારે નિરુત્સાહિત થયેલા નૈષધને જરા ઉત્સાહ આવ્યો. એણે વાસવીનો હાથ પકડવા પ્રયત્ન કર્યો પણ વાસવીએ એ પાછો ખેંચી લીધો! વાસવી આજે આવી વિચિત્ર રીતે કેમ વર્તે છે? આમ તો હરેક ચિત્ર જોતી વેળા હાથમાં હાથ પરોવીને બેસનારી આ તરુણીને આજે થયું છે શું?

… ચોથે દિવસે પતિનું આગમન થયું. આવતાંની વાર જ એ પલટાયેલી પરિસ્થિતિ પામી ગયો… દંપતીના નિર્બંધ પ્રેમવિનિમય આડે બાળક જાણે કે અડીખમ દીવાલ બની રહ્યો હતો. પતિએ પત્નીને વિશ્વાસમાં લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પોતાની પૂર્વજીવનની વાત અથતિ કહી સંભળાવી. યુદ્ધકાળમાં બૉમ્બગોળાની ભીષણ અગનવર્ષા વચ્ચે પોતાની સાથે આપત્તિમાં સપડાયેલી એક અસહાય તરુણીની કથા કહી સંભળાવી. સમાન આફત વચ્ચે સપડાયેલા બે માનવીઓ વચ્ચેના અનિવાર્ય સખ્યનું પરિણામ આ બાળકરૃપે રજૂ થયું છે એવો એકરાર કર્યો.

એમાં કોઈનો દોષ નહોતો. એ ભયોન્માદ દશા દૈવની જ સરજત હતી. હું બેવફા નથી બન્યો. મેં ખુટામણ નથી કર્યું. હું માત્ર સંજોગોનો ભોગ બન્યો છું. મારું આ સ્ખલન નિભાવી લો! નિભાવી લો! આ હૃદયદ્રાવક કથની સાંભળીને પત્નીનું કઠણ હૃદય પણ પીગળ્યું. બરફનું અભેદ્ય પડ ઓગળવા લાગ્યું અને એમાંથી વાત્સલ્યનું બીજ અંકુરિત થવા લાગ્યું. સરળહૃદય સુંદરી ધુ્રસકે ધુ્રસકે રડી પડી…

વાસવીએ પર્સમાંથી રૃમાલ કાઢ્યો. નૈષધ મૂંગો મૂંગો જોઈ જ રહ્યો. વાસવીએ આંખ લૂછી ત્યારે જ નૈષધને ખબર પડી કે એ રડી રહી છે. હવે એને કાજુ આપીને રીઝવવાનું અશક્ય હતું. નૈષધ અસહાય બનીને – પરદા પરના કથાનક જેટલો જ અસહાય બનીને – ચલચિત્રના આવા વિલક્ષણ કથાવસ્તુ અંગે અકળામણ અનુભવી રહ્યો.

… શાણા બાળકને સમજતાં વાર ન લાગી કે પોતે આ દંપતીના સુખી દામ્પત્યમાં કલહનાં બીજ રોપી રહ્યાં છે. પોતે આ ઘરમાં અણગમતો છે, અળખામણો છે એમ સમજતા અહીંથી ચાલી નીકળવાની એણે તૈયારી કરી. વિદાય લેવાની? ઘરનાં ધણિ ધણિયાણિની વિદાય તો લેવાની નહોતી,પણ પેલા આપ્તજન જેવાં બની ગયેલાં રમકડાને તો છેલ્લી સલામ કહેવી પડે ને! હાથમાં પેટી લઈને જતાં જતાં, આંસુભરી આંખે એ એ રમકડાં- પ્રાણી તરફ તાકી રહ્યાં. કણ્વાશ્રમમાંથી શકુંતલાની વિદાય વેળાએ તો જીવતાં હરણાંએ ગ્લાનિ અનુભવી હતી; પણ અહીં તો કાગળ- કપડાંનાં નિર્જીવ પ્રાણીઓ રડતાં લાગ્યાં.

વાસવીએ ફરી આંખ લૂંછી. હવે નૈષધને કશું બોલવા-ચાલવાના હોશ નહોતા રહ્યા. એને લાગ્યું કે પોતે આજે ખોટા સ્થળે આવી ભરાયો છે.

… ગૃહિણીએ જોયું કે છોકરો ચાલ્યો ગયો છે, ત્યારે એના પેટમાં ફાળ પડી. બારીમાંથી બહાર નજર કરી તો છોકરો જે રીતે આવ્યો હતો, એ જ રીતે રેલવેના પાટા ઉપર એક હાથમાં પેટી ઝુલાવતો પાછો જતો હતો. ગૃહિણી સફાળી રેલને પાટે પાટે એની પાછળ દોડી. સામે દેખાતા સિગ્નલનો હાથો પડી ગયો હતો એ પરથી સમજાયું કે આ પાટા પર તો ટ્રેન આવી રહી છે… બાળકને બચાવી લેવા એ વધારે ઝડપથી દોડી. પત્ની તથા બાળક મોતના મુખમાં જઈ રહ્યાં છે એમ જણાતાં પાછળ પતિએ પણ દોટ મૂકી. સામેથી ઉપરાછાપરી તીણી વ્હિસલ વગાડતી, માર માર કરતી ઝડપે ગાડી આવી રહી હતી.

વાસવીની છાતીના ધબકારા વધી ગયા. પોતા ઉપર જ ટ્રેઇન ધસી આવતી હોય એવી ભયભીત રેખાઓ એના મોઢા પર અંકાઈ ગઈ. નૈષધે વધારે અકળામણ અનુભવી.

… પિતાએ જોયું કે પાટા પર સામેથી સાક્ષાત્ યમરાજ વિદ્યુત ગતિએ આવી રહ્યા છે અને એમના જડબામાં બન્ને જીવ અબઘડીએ જ હોમાઈ જશે. દિલ ધડકાવનારું આ દ્રશ્ય જોઈ માત્ર પિતાનો જ નહિ, પ્રેક્ષકોનો જીવ પણ તાળવે ચોંટયો હતો.

આંખના પલકારા જેટલી વારમાં જ ત્રણેય પાત્રોનો કચ્ચરઘાણ નીકળી જશે એમ લાગતું હતું… અને ત્યાં જ પતિએ બન્ને જીવોને આંબી લીધા. લગોલગ આવી પહોંચેલી ટ્રેન તળે એમને પિલાઈ જતા અટકાવવા પોતે હડસેલો મારી દીધો અને ત્રણેય જીવ પાટાની બાજુ પર ગબડી પડયા. ગાડી પસાર થઈ ગઈ અને આખુ કુટુંબ હેમખેમ ઊગરી ગયું…

અદ્ધર શ્વાસે અવલોકી રહેલી વાસવીનો શ્વાસ હેઠો બેઠો. નૈષધે પણ એટલા પ્રમાણમાં રાહત અનુભવી.

… અને પરદા પર દ્રશ્ય બદલાયું. મોતના મુખમાંથી ઊગરી ગયેલાં ત્રણેય પાત્રો પાછાં ધેર આવ્યાં. દંપતીના જીવન પર ઘેરાયેલાં વાદળ વીખરાઈ ગયાં. ઘરમાંથી ઉદાસીનતાનો અંધકાર ઓગળી જતાં ચોગરદમ પ્રસન્નતાનો પ્રકાશ રેલાઈ રહ્યો….

ચિત્ર પૂરું થયા પછી પણ વાસવી ખુરશીમાં જ બેસી રહી. આજુબાજુ બેઠેલા સહુ લોકો ઊભા થઈને દરવાજા તરફ ચાલ્યા, ત્યારે નૈષધે એને કહેવું પડયું કે ખેલ ખતમ થયો છે.

વાસવી જાણે કે તંદ્રામાંથી જાગી અને નૈષધની પાછળ પાછળ ચાલી.

છબીઘરમાંથી બહાર નીકળતાં ઠંડો પવન ફૂંકાવા માંડયો હતો; તેથી નૈષધે વાસવીને ફર-કોટ પહેરાવ્યો.

‘કેમ પિક્ચર કેવું લાગ્યું?’ નૈષધે વાસવીને વાતચીતમાં પ્રેરવા ખાતર જ પૂછી નાખ્યું.

જવાબમાં વાસવી  પોતાની વેધક આંખો નૈષધ ઉપર નોંધી રહી. એ મૂંગી નજરનો તાપ જીરવવો નૈષધ માટે મુશ્કેલ હતો. મોટાં મોટાં ડગ ભરીને એ આગળ નીકળી ગયો અને ફિઆટનું બારણું ઊઘાડીને ઊભો રહ્યો.

વાસવી રુઆબભેર – જાણે કે પોતાના અધિકારની રૃએ સ્ટીઅરીંગ વ્હિલ ઉપર બેસી ગઈ.

‘આજે હું હાંકુ તો કેમ?’ નૈષધે બીતાં બીતાં સૂચવ્યું.

‘કેમ ભલા, હું ડ્રાઇવિંગ ભૂલી ગઈ છું?’ વાસવીએ કટાક્ષમાં પૂછ્યું અને નૈષધ કશો ખુલાસો કરે એ પહેલાં તો આ માનુનીએ એકસેલરેટર પર પગ દબાવી દીધો. નિયમ એવો હતો કે, બન્ને જણાં સાથે હોય ત્યારે વાસવીએ જ ગાડી હાંકવાની. નૈષધ એ વણલખ્યા નિયમને આધીન થઈને ચૂપચાપ બાજુ પર બેસી ગયો. બ્રેક છૂટી અને ટુ-સીટર સડેડાટ ઊપડી.

ધોબી તળાવ પરથી ક્વિન્સ રોડ પર વળાંક લીધો… એક તરફ સોનાપુરની સળંગ દીવાલ અને બીજી બાજુ લોકલ ગાડીઓના પાટા… સામસામી આવતી- જતી ટ્રેનો તીણી સીટી બજાવતી જતી હતી… અને એમાં સામેની ફૂટપાથ પર ત્રણ ચાર જણા એક બાળકને સ્મશાન લઈ જતા દેખાયા. ઘરના મોવડી જેવા જણાતા ને મોખરે ચાલતા માણસના હાથમાં કોરા કપડામાં ઢબુરેલું મૃત બાળક હતું.

એની પાછળ પાછળ ગમગીન ચહેરે બીજા બે-ચાર માણસો ચાલતા હતાં. આ વિભાવ સામગ્રી વાસવીના ચિત્તપ્રવાહને વળી પાછો ચલચિત્રની દુનિયામાં વાળી ગઈ. એ પ્રવાહ પરકમ્મા કરતો કરતો બાળક ઉપર આવી ઊભો. નવજાત બાળક… ઝાકળભીના નવકુસુમ સમું કોમળ બાળક… જીવતું બાળક ને મરેલું બાળક…

ઓપેરા હાઉસ પર પહોંચતાં, સૂસવતા શીળા વાયરાએ વંટોળિયાનું રૃપ લીધું હતું. કાગળ-કસ્તર વગેરેની ડમરી ચડી હતી… સામસામા થિયેટરમાંથી સંખ્યાબંધ પ્રેક્ષકોનાં ધાડાં છૂટયા હતાં. બે- અઢી કલાકની પડછાયાની દુનિયા જોઈને નીકળેલા એ સમૂહમાં સ્ત્રીઓ પણ સારી સંખ્યામાં હતી. એમાં કેટલીક તો માતાઓ પણ હતી… બીજી કેટલીક સગર્ભાઓ પણ હશે, જે માતૃત્વ પ્રાપ્ત કરશે.. કેટલી બડભાગી હતી એ સહુ!

ઑપેરાહાઉસ પરથી વળાંક લઈને ગાડી સીધી ચોપાટી પર ઉતરી. નરીમાન પૉઇન્ટથી મલબાર હિલ સુધી દરિયાને કાંઠે કાંઠે ઝબૂકતા દીવાઓએ સોહામણી મુંબઈ નગરીને જાણે કે સાચા મોતીનો હાર પહેરાવી દીધો હતો. ચોપાટીની ફૂટપાથ પર એક અર્ધનગ્ન ભિખારણ પોતાના બાળકને છાતીએ ધવડાવીને પાઇપૈસો મેળવવા માટે રાહદારીઓના દિલમાં દયા ઉપજાવવા મથી રહી હતી. ધન્ય છે એ દીનહીન ભિખારણને, જેને છાતીએ વળગાડવા બાળક સાંપડયું છે…

હ્યુજિસ રોડના ચઢાણ પર ગાડીને ગિયરમાં નાખીને વાસવી પણ વિચારસંક્રમણમાં ચડી ગઈ… ‘બાળક.. જીવતું બાળક ને મરેલું બાળક…’ મેડિકલ કૉલેજના દિવસોની એ વાત. વાસવી અને નૈષધને એક જ વૉર્ડમાં કામગીરી મળેલી. અભ્યાસ સાથે દર્દીઓની શુશ્રૂષા કરતાં કરતાં એ બંને વચ્ચે સારું સખ્ય કેળવાયેલું.

નવયૌવન અને નવપ્રણવના એ દિવસોમાં દુનિયા હરીભરી લાગતી હતી. સપનાંની પાંખે ચડીને બંને સાથીઓ જાણે આકાશમાં ઊડતા હતા- ઊંચે… ઊંચે… આકાશના તારલાથી પણ ઊંચે… અને એમાં એક દિવસ વાસવીને ધરતી પર પાછું આવી જવું પડયું. ગગનવિહારિણી રૃપગર્વિતાના પગ જ્યારે નકકર જમીન પર ઠર્યા ત્યારે જ એને સમજાયું કે પોતે થોડા સમયમાં માતા બનનાર છે…

કેમ્પસ કોર્નર સુધી પહોંચતાં તો વરસાદ શરૃ થઈ ગયો. જોતજોતામાં ગાડીના કાચ પર પાણીના રેલા ચાલવા લાગ્યા. પેડર રોડનાં કપરાં ચઢાણ પર વાસવીએ ગાડીને ફરી ગિયરમાં નાખી પણ અત્યારે એ એટલી તો અન્યમનસ્ક હતી કે કાચ સાફ કરવા માટે વાઇપર ચલાવવાનું એને ન સૂઝ્યું. પોતે ગાડીમાં બેઠી હોવા છતાં સીધા ચઢાણ પર થાક અનુભવી રહી હતી. સારું થયું કે નૈષધે જ ચેતી જઈને વાઇપર-સ્વિચ દાબી દીધી નહિતર સામેથી અથડામણ થતાં વાર ન લાગત.

કાચની સુંવાળી સપાટી પર ઘડિયાળના લોલકની જેમ વાઇપર ડાબે- જમણે ચાલવા લાગ્યું. કાચના જેટલા ભાગ પર એ ચાલતું હતું એટલા ખંડમાંથી બહારની સૃષ્ટિ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી, બાકીની ધૂંધળી બની જતી હતી.

વાસવી પૂર્વજીવનને પણ આ રીતે જુદા જુદા ખંડોમાં જ જોઈ શકતી હતી, પોતાની તેમ જ કુટુંબની આબરૃ રક્ષવા પોતે લાંબા પર્યટનને બહાને ઉત્તર હિંદ તરફ ચાલી નીકળેલી… પૂર્વ યોજના મુજબ નૈષધ એને આવી મળેલો અને પછી એક ઓળખીતા તબીબનો આશરો લેવા બંને કલકત્તા જઈ પહોંચેલાં…

મહાલક્ષ્મી સુધી પહોંચતાં તો વરસાદ અનરાધાર તૂટી પડયો હતો. ખટ… ખટ.. ખટ… અવાજ સાથે વાઇપર ફરતું હતું, પણ મુશળધાર વરસાદનું પાણી બરોબર સાફ થઈ શકતું નહોતું. ગૅસલાઇટના દીવાના પ્રકાશમાં બધું ધૂંધળું ધૂંધળું લાગતું હતું.  વાસવી લાઇંગ ઇન હોસ્પિટલમાં પડી છે… પ્રસૂતિની વેદનાનો પાર નથી… છતાં બાળકનો પ્રસવ થતો નથી. નૈષધ તેમજ નર્સો બહુ ચિંતાતુર છે.

શસ્ત્રક્રિયા વિના પ્રસવ નહિ જ થાય એવો તબીબી અભિપ્રાય આવ્યો… વાસવી સ્ટ્રેચર પર સૂતી સૂતી ઑપરેશન થિયેટરમાં દાખલ થઈ… શસ્ત્રક્રિયાનાં ચમકતાં ઓજારોની ધાર ઝબકી ગઈ… ‘ક્લોરોફોર્મ… બાળક જીવતું કે મરેલું…? ક્લોરોફોર્મની ઉગ્ર વાસમાં જ્ઞાાનતંતુઓ મરી ગયા… ચેતનમાંથી જડમાં પરિવર્તન…પછી શું બન્યું એ વાસવી જાણી શકી નહિ. ફરી જ્ઞાાનતંતુ સતેજ થયા ત્યારે સંભળાયું :’થૅંક ગોડ! વી હેવ સેઇવ્ડ ધ મધર!’

… માતા ઊગરી ગઈ… મોતના મોઢામાંથી માતા ઊગરી ગઈ… પણ માતા શાની ? હવે પછી એ જીવનભર માતૃત્વ પ્રાપ્ત ન કરી શકે એવી આખરી શસ્ત્રક્રિયા હતી…. માતા જીવતી હતી? ના, ના. માત્ર વંધ્યા જીવતી રહી… કાકવંધ્યાની કાયા ઊગરી ગઈ, હૃદય હણાઈ ગયું…

માહિમની મધ્યમવર્ગી  વસાહતમાંથી ટુ-સીટર પસાર થતી હતી. રસ્તા ઉપર કાદવકીચડ વધી ગયાં હતાં. આ રસ્તા પર તો દીવાઓ પણ અહીંના વસાહતીઓના જેવાં માંદલા પ્રકાશ વેરતા હતા. નૈષધે ચેતવણી આપી :’ગો સ્લો પ્લીઝ… કાદવમાં ગાડી સ્કીડ થશે.’ પણ વાસવી કશું સાંભળવા ક્યાં તૈયાર હતી? એ તો સાંભળતી હતી :’ઊંઆ.. ઊંઆ… ઊઆ.. ઊંઆ.’ આજુબાજુનાં કંગાલ ઝૂંપડાંમાં કજિયાળા બાળકો રડતાં હતાં, એ કર્કશ રુદન પણ કેટલું મધુર હતું…

વાંદરાની ખાડીના પુલ પર આવતા પેલી મધ્યમવર્ગીય વસાહતના બંધિયાર વાતાવરણમાંથી મોકળાશનો અનુભવ થયો. નૈષધે છુટકારાનો દમ ખેંચ્યો, પણ વાસવીના કાનમાં તો હજી પેલાં બાળકોનું રુદનગીત ગુંજતું હતું. ગાડી ખાર સુધી પહોંચી છતાં ઊંઆ… ઊંઆ…ઊંઆ… ઊંઆ… અવાજ એનો પીછો છોડતો નહોતો. પાછળ કોઈ રોતું બાળક દોડતું આવે છે?

વાસવીએ ઊંચે આરસીના જોયું તો પાછળ એક પબ્લિક કૅરિયરના ખટારા સિવાય કશું ન દેખાયું. આરસીના દર્શનમાં અશ્રદ્ધા ઊપજતાં એણે પોતે જ પાછળ ડોક ફેરવીને નજર કરી… નૈષધ ગભરાયો. સામેથી આવતી એક ટૅક્સી સાથે ટુ સીટર અથડાતાં અથડાતાં રહી ગઈ. ‘પાછળ શા માટે જુએ છે ?’ નૈષધે પૂછ્યું, ‘કાંઈ નહિ… કાંઈ નહિ.’ કહીને વાસવીએ વાત ટાળી નાખી.

પેલા રુદનના અવાજ ક્યાં ટળે એમ હતા ? અસ્વસ્થ બનીને વાસવીએ આજુબાજુ જોયું. ગાડીમાં તો નૈષધ સિવાય કોઈ બેઠું જ નહોતું. બે જણ સિવાય ત્રીજાને બેસવાની જગ્યા જ ક્યાં હતી? નૈષધની ગાડીમાં તેમજ ગૃહજીવનમાં બે જ જણ માટે સ્થાન હતું. ત્રીજા જીવની શક્યતા જ ક્યાં હતી?… તો પછી આ મધુર શિશુરુદનનો ગુંજારવ ક્યાંથી ઊઠે છે!… હં… હં…હવે સમજાયું…મારા ખાલીખમ ઉદરમાંથી સ્તો!

સાન્તાક્રુઝથી જુહૂ રોડ પર જતાં વાસવી વિચારી રહી :બાળક જીવતું કે મરેલું… બાળક રડી શકે ખરું કે? નહિ સ્તો! મારી કૂખે અવતરેલું બાળક જીવતું હતું કે મરેલું?…

‘વાસવી, ગો સ્લો પ્લીઝ!’ બેફામ ઝડપે દોડતી ગાડી ધીમી પાડવા નૈષધે વિનંતી કરી. પણ વાસવીના વિચારસંક્રમણ સાથે ગતિ મિલાવતી ગાડી ધીમી શી રીતે પડી શકે ? ગાડીના રેડિયેટર જેટલી ગરમી વાસવીની નસેનસમાં ફેલાઈ ગઈ હતી. છાતી તો ધમણની જેમ હાંફતી હતી. કોણે મારી નાખ્યું મારા બાળકને? પ્રશ્ન ફરી ફરીને પુછાતો હતો. ઉદરમાંથી ઊઠેલા પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ એ ઉદરમાંથી મળ્યો :’નૈષધે સ્તો.

જન્મદાતાએ જ જીવને ટૂંપી નાખ્યો. અવિવાહિત યુવતીને માતૃત્વની નામોશીમાંથી ઉગારવા- કુમારિકાનું કલંક ભૂંસી નાખવા – પિતાએ જ પોતાના પ્રણય પ્રવાહને થંભાવી દીધો – થંભાવી દેવો પડયો. કાકવંધ્યા વનસ્પતિની જેમ પોતે એક જ વાર ફળી અને એનું ફળ ઝૂંટવાઈ ગયું. હવે તો હંમેશને માટે અફળા બની ચૂકી છું ને!

વાસવીનું મન નૈષધ માટે અસહ્ય બની રહ્યું હતું, ત્યાં પહેલી જ વાર વાસવીએ શબ્દોચ્ચાર કર્યો અને તે પણ રાંપીના ઘા જેવો. પતિને પડકારતી હોય એવા આજ્ઞાાસૂચક સ્વરે એણે કહ્યું :’નૈષધ, ગિવ મી માય બેબી બેક (નૈષધ,મને મારું બાળક  પાછું આપ)!’

‘વિચ બેબી (કયું બાળક) ?’ કયા બાળકની માગણી થાય છે એ ન સમજાતાં નૈષધે ડઘાઈ જઈને પૂછ્યું.

‘આપણે કલકત્તામાં હતાં ને મને અવતરેલું એ જ બાળક વળી, બીજું કયું ?’ વાસવીએ સ્ફોટ કર્યો.

‘ઓહ યુ આર રેવિંગ મેડ ! (અરે, તું તો સાવ ગાંડી છે’) કહીને નૈષધ મોટેથી હસી પડયો.

નૈષધના ખડખડાટ હાસ્યમાં વાસવીને ઉપહાસ ન સંભળાયો. કલકલ નાદે વહેતા ઝરણા સામો, કોઈક અણદીઠ શિશુનો મીઠો મુશ્કરાહટ જ કાન પર અથડાયો. જુહૂના નિર્જન રસ્તા પર ચોગરદમ જાણે નવજાત શિશુઓ હસી રહ્યાં હતાં. વરસાદનાં ઝાપટાં અને પવનના સુસવાટામાં પણ જાણે નાનાં નાનાં ભૂલકાંઓનું સુમધુર હાસ્ય ગુંજતું હતું.

સાગરપટ્ટીની હવા ફરી એક વાર પાગલ ગાન ગાતી હતી. એ પાગલ હવામાં વાસવીને ફરી પાછું યાદ આવ્યું કે મારું ઉદર તો અફળ છે, ખોળો ખાલી છે, સદૈવ ખાલી જ રહેવાનો છે… હા મારે ઘેર પાળેલો લેપડોગ છે, એક એલ્સેશિયન પણ છે; પણ એ પાળેલાં ચોપગાં ગમે તેટલાં લાડકવાયાં હોવા છતાં ખાલી કૂંખની કંપાવનારી યાદ તાજી થતાં વાસવીને સમગ્ર જીવન અને સૃષ્ટિ ખાલી ખાલી લાગવા માંડયાં. ભૂતકાળના ભારી રાખેલા પ્રસંગની યાદ જીવતી થતાં એનું ચિત્તતંત્ર ભયંકર શૂન્યતા અનુભવી રહ્યું.

વાસવીના માતૃહૃદયમાં અંતરતમ ઉંડાણમાંથી વેદનાની મૂંગી ચીસ ઊઠી અને ‘ફિઆટ’ના એંજિનના ફૂંફાડા સાથે એ તાલ મિલાવતી રહી. ગાડીની હેડલાઇટના ઝળહળતા ઉજાશમાં અસંખ્ય શિશુઓ રમતાં- ખેલતાં- કૂદતાં દેખાતા હતા. વાસવી એ બાળકોને ગાઢ આશ્લેષ કરવા ગાડીને વધારે ને વધારે ઝડપે દોડાવતી હતી, પણ તેમ તેમ તો એ બાળકો દૂર ને દૂર નાસતા જતાં હતાં.

માતૃત્વ જાણે કે હાથતાળી દઈને અટ્ટહાસ્ય કરતું દોડતું જતું હતું. નજર સામે રહેતો હતો એક માત્ર શસ્ત્રક્રિયાનો તીક્ષ્ણ ને ટચૂકડો લેન્સેટ, બત્તીના શેરડામાં એ અસ્ત્રની અણિયાળી ધાર અનેક ગણી મોટી બનીને ભયંકર ખડગ સમી ઝબકતી હતી અને જાણે કે હજારો શિશુઓની જનનીની કૂખમાં જ કતલ કરી નાખતી હતી.

એ મસમોટું ખડગ વાસવીની નીલી- ભૂરી કીકીઓ આડે આવી બેઠું અને એની દ્રષ્ટિ આડે આવરણ રચાઈ ગયું. ‘ફિઆટ’માંથી ફેંકાતી ધોધમાર ફ્લડ લાઇટમાં પણ વાસવીને પોતાના પૂર્વજીવન જેવા કાળાં ઘોર અંધારાં દેખાયાં અને…

… અને સામેથી માર માર ઝડપે આવી રહેલા ભારખટારાને માર્ગ આપવા વાસવી પોતાની ગાડીને તારવી ન શકી. નૈષધ હજી તો સ્ટીઅરિંગ વ્હિલને અડકવા જાય એ પહેલાં જ ધડાકો થઈ ચૂક્યો હતો. રાક્ષસકાય ખટારાએ ટચૂકડી ‘ફિઆટ’ના ભુક્કેભુક્કા કરી નાખ્યા હતા.

અને માતૃત્વનો ઇશ્વરદત્ત તેમ જ જન્મદત્ત અધિકાર ધરાવનાર એક કાકવંધ્યા આમ આ રીતે મોતને ભેટી.

લેખકનો પરિચય

ચુનીલાલ મડિયા

જન્મ:૧૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૨

મૃત્યુ:૨૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮

નાટયકાર, નવલકથાકાર અને વાર્તાકાર એવી બહુરંગી પ્રતિભા ધરાવતા ચુનીલાલ મડિયા ગુજરાતી સાહિત્યમાં ચિરસ્મરણિય સ્થાન ધરાવે છે. બળકટ શૈલી, અનોખા વિષયવસ્તુ અને વાચકને જકડી રાખતી માવજત વડે મડિયાએ સર્જેલા સાહિત્યએ ગુજરાતી વાચકોની ત્રણ પેઢીમાં તેમને અનોખા સાહિત્યકાર તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે. રોજિંદી જિંદગીમાંથી જડેલા પાત્રોની સહજ આંકણી વડે ઘટનાક્રમને નાટયાત્મકતાથી ગૂંથવામાં તેમની હથોટી હતી.

‘સધરા જેસંગનો સાળો’ જેવી રાજકીય શ્લેષથી પ્રચુર નવલકથા વડે તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભાગ્યે જ ખેડાયેલા આ પ્રકારને સભર બનાવ્યો છે. તો સોમનાથ પરના ગઝનીના આક્રમણને કેન્દ્રસ્થાને રાખીને પ્રચુર સાહિત્ય રચાયું હોવા છતાં એ જ વિષય પર મડિયાએ લખેલી નવલકથા ‘કુમકુમ અને આશકા’ નોંખી ભાત પાડે છે. ‘વેળા વેળાની છાંયડી’, ‘લીલુડી ધરતી’, ‘પ્રિતવછોયા’ જેવી તેમની નવલકથાઓ સર્વકાળે વાચકોને આકર્ષતી રહી છે.

ટુંકી વાર્તાઓમાં પણ આગવું સ્થાન ધરાવતા મડિયાની વાર્તા ‘અભુ મકરાણી’ પરથી હિન્દીમાં બનેલી ફિલ્મ ‘મિર્ચ મસાલા’ પણ યાદગાર રહી હતી. ચોટદાર સંવાદો, પાત્રના માનસમાં વાચકને સહજતાથી દોરી જતી શૈલી અને તેજ ઘટનાક્રમ ધરાવતી મડિયાની વાર્તાઓએ ગુજરાતી નવલિકાને અનેક નવા માપદંડો રચી આપ્યા છે.

કેટલાક લોકો એકાદ પ્રેમની પળની આશામાં જીવ્યે જાય..!!!

Standard

કઠણ સંયોગો વચ્ચે જીવતા આપણે સૌ માનવો એક જ પળની સોનેરી ઘડીની આશામાં જીવીએ છે. તમારા જીવનમાં ડગલે ને પગલે કષ્ટ અને મીઠી ઘડીની કોકટેલ રચાયેલી છે. પણ માનવો અને પ્રેમાળ દિલવાળા લોકો શું કામ આ સંસારનું કષ્ટમય જીવન જીવે છે? શું દરેક યુવતીને કે દરેક યુવકને તેની યુવાનીમાં કરેલા પ્રેમનું પાત્ર પતિ કે પત્ની તરીકે મળે છે? એવી રીતે પ્રેમપાત્ર લાખ્ખોમાંથી એકને મળે છે પણ બીજા અભાગી લોકો એકાદ પ્રેમની પળ કે એકાદ સુખની ઘડીની આશામાં જીવ્યે જાય છે. જરા ધીરજથી અને છેલ્લા અંત સુધી કાન સરવા કરીને નીચેની વાર્તા વાંચજો.
અંગ્રેજ લેખક ડૉ. એલેકવાદાની આ અનોખી પ્રેમવાર્તા અંત સુધી વાંચવાની છે અને છેલ્લી અંતની બે-ચાર પંક્તિ તમને વિચાર કરતા કરી મૂકે તેવી છે. એક શરત છે કે ‘મારો પ્રેમ નિષ્ફળ ગયો’ કે પ્રિયતમા કે પ્રીતમ બેવફા નીવડ્યાં એવી કદી જ ફરિયાદ કરશો નહીં. પ્રેમ નિષ્ફળ જતો નથી. પ્રેમ હંમેશાં સફળ હોય છે. તો વાંચો:-
કૉલેજ કાળમાં ખૂબ રોમાન્સ કરીને પછી પ્રેક્ટિકલ બનીને મા-બાપે ચીંધેલા અને પોતે પસંદ કરેલા પાત્રને મોટા ભાગના પરણી જાય છે. અહીં વાર્તાનો હીરો છે – જ્હોની અને હિરોઈન છે મેરી. જ્હોની તેના જીવનને અટકાવી દેતો નથી. પ્રેમપાત્રને ન પરણી શકયો તો શું છે? પ્રેમ તો હૈયામાં ભંડારેલો છે ને? જ્હોની આવું સમાધાન કરી વ્યવહારુ બની શાંતિથી જીવન જીવે છે. ભૂતકાળના કૉલેજના પ્રેમને વાગોળે છે.
રસ્તામાં જ્હોનીને ખૂબ ભૂખ લાગી એટલે ટ્રેનની ડાઈનિંગ કારમાં જઈ હેડ વેઈટરને ‘ગુડ મોર્નિંગ’ કહ્યું અને બેસવા માટે જગ્યા ખોળવા માંડી. વેઈટરે કહ્યું ‘આજે ઠંડી વધુ છે લોકો ગરમી માટે ડાઈનિંગ કારમાં આવ્યા છે. પણ હા પેલા ખૂણમાં ખાલી જગ્યા છે. એક ખુરશી પાસેની જગ્યા ખાલી છે. પેલી સુંદર મહિલા જે પ્રેમકાવ્યો લખવા જ આ ટ્રેનની મુસાફરી કરે છે ત્યાં જગ્યા મળશે.’
જ્હોનીએ થેંક્યુ કહ્યું. એક ધારદાર આંખોવાળી સ્ત્રી તેની બે કોણી ટેબલ પર ગોઠવીને બેઠી હતી. લમણા ઉપર આંગળીઓ એવી રીતે ઘસતી હતી જાણે કોઈ ફિલસૂફ વિચારો કરીને થાકી ગઇ હોય! આ ટ્રેનની ડાઈનિંગ કાર એક વાત માટે પ્રખ્યાત હતી. પ્રેમમાં ‘નિષ્ફળ’ ગયેલા પ્રેમીઓ પ્રેમનું નવું પાત્ર શોધવા જ આ ટ્રેનની મુસાફરી કરે છે. ટ્રેનનું નામ પણ ‘લવ ટ્રેન’ પડી ગયું છે.
‘એક્સ્ક્યુઝ મી’ એમ જ્હોનીએ કહ્યું એટલે સ્ત્રી સફાળી તેની વિચાર તંદ્રામાંથી જાગી. ઊંચે જોયું અને તેના ચહેરાની કળીઓ ખીલી ઊઠી: ‘ઓહ! જ્હોની તું!’ ‘અરે મેરી તું!’
‘કેવો યોગાનુયોગ! પંદર વર્ષે બન્ને મળ્યાં હતાં. ટ્રેન સડસડાટ દોડતી હતી. જંગલનાં વૃક્ષોને ભેદીને આ ટ્રેનમાં પ્રેમીઓ મુસાફરી કરતા હતા. વિરહવાળાં પાત્રો, સામાજિક પાત્રો, દુ:ખથી ભાગતાં પાત્રો ટ્રેનમાં ભરેલાં હતાં. યુવાનીમાં કૉલેજના દિવસોમાં રોમાન્ચ કરતાં કરતાં જંગલો, નદીઓ અને પર્વતો ખૂંદનારા કોલેજના સાથીદારો જ્હોન અને મેરી વિધાતાની કૃપાથી ટ્રેનમાં અચાનક મળી ગયાં હતાં.
આ જંગલો જોઈને જ્હોની અને મેરી અતીતમાં ખોવાઈ ગયાં. પણ પછી વાસ્તવમાં બને છે તેમ મેરીએ મૌન તોડીને કહ્યું ‘જિંદગી કેવી છે? આપણું જીવન અમુક મીઠી પળોને ત્યાં ને ત્યાં થીજાવી દે છે. એ પળ ક્યારે ઓગળશે તેની અબળખા રાખ્યા કરે છે.’- જવાબમાં જ્હોની કંઈ બોલી શકયો નહીં. એકીટશે મેરીને જોઈ રહ્યો. પાંચ મિનિટ સુધી બન્ને ચુપ રહ્યાં. પછી જ્હોની બોલ્યો ‘અરે! મેરી તું કશી જ બદલાઈ નથી.
તારા વાળ થોડા ધોળા થયા છે પણ તું વધુ સુંદર લાગે છે.’ મેરી બોલી ‘બદલાયું કંઈ નથી છતાં ઘણું બધું બદલાયું છે.’ પંદર વર્ષ પહેલાંની મેરીના મનની વાત મેરીને યાદ આવે છે. ‘ડિયર જ્હોની આઈ નેવર ડ્રેમ્ટ, આઈ કુડ લવ એની વન સો મચ એઝ આઈ લવ યુ.’ આટલું બોલી ત્યાં મેરીની આંખના ખૂણા ભીના થઈ ગયા. જ્હોનીએ તેના ખિસ્સામાંથી રૂમાલ કાઢ્યો. મેરીએ આંખ લૂંસવા કરતાં રૂમાલને હોઠે અડકાડીને જ્હોનીને રૂમાલ પાછો આપ્યો.
કૉલેજ કાળમાં આ બન્ને પ્રેમીઓ કેવી નક્કર ભૂમિ પર હતા! જિંદગી વિશે છાતી ઠોકીને બોલતા, પણ એવામાં બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું. બન્નેનાં લગ્નની તારીખો નક્કી થઈ ગઈ હતી તે તારીખ પણ ફોક ગઈ. યુદ્ધમાંથી જ્હોની પાછો આવ્યો ત્યારે મેરી તેને મળવા ન આવી પણ મેરીનો પત્ર મળ્યો.
‘વહાલા જ્હોની, મારા પ્રાણ! તને લાગશે કે હું બહુ ક્રૂર છું પરંતુ મને લાગે છે કે જો હું તને પરણીશ તો એ તારી સાથે વધુ ક્રૂરતા આચરી ગણાશે. હું તને પરણીને નાહકનો દુ:ખી કરીશ! આમેય તું કેટલો બધો સંવેદનશીલ છે. કાચની બંગડી જેવો છે. મનમાં કશુંક ઓછું આવે ત્યાં તું નંદવાઈ જાય તેવા નાજુક મનનો છું. જાણે તને ભગવાને સ્ત્રીને બદલે પુરુષ ઘડ્યો છે. થોડું સ્ત્રીત્વ પણ ઉમેર્યું છે. જવા દે… હું તને પરણીને દુ:ખી કરવા માગતી નથી… તારી મેરી.’
આજની ઘડી અને કાલનો દિવસ. આ પત્ર વાંચ્યા પછી પંદર વર્ષે બન્ને પ્રેમીઓ આજે મળ્યા હતા! બન્ને જુદી જુદી વ્યક્તિને પરણી ગયાં હતાં. મેરીએ બીજા પુરુષને પરણીને તેને દુ:ખી કર્યો નહોતો. જ્હોની પણ બીજી સ્ત્રીને પરણીને સુખી હતો. મેરી પણ તેના પતિ સાથે સુખી હતી. જ્હોનીએ કહ્યું ‘તું વારંવાર આ ચા પીતાં પીતાં કહ્યાં કરતી તું બહુ સુખી છે. તો પછી આ તારી આંખ નીચે કાળાં કુંડાળાં કેમ છે?’
‘અને તને મારા સોગંદ છે પણ મને કહે કે- આપણું સગપણ કાગળ લખીને તેં કેમ તોડ્યું?’ અચાનક આમ બોલીને જ્હોનીએ મેરીનો હાથ પકડ્યો. મેરીએ થોડીક ક્ષણો ચુપ રહ્યાં બાદ કહ્યું ‘સુખ તો છે પણ આપણે બન્ને ડુંગરા ખૂંદીને કવિતાઓ કરતાં, ગાતાં, નાચતાં, કૂદતાં એ બધું હવે સુકાઈ ગયું છે.’ જ્હોની કહે ના પણ મને કહે કે તેં સગપણ શું કામ તોડ્યું? મેરી કહે સાચું કહું? અલગ વ્યક્તિને પરણ્યાં પછી આવનારી આવી કોઈ સુખદ ક્ષણનો દુર્લભ પ્રેમ એક પળ માટે અનુભવવા ખાતર જ! જ્હોનીની આંખો ભીની થઈ ગઈ!
‘માના કિ તેરી દીદ કા કાબીલ નહીં હૂં મૈં,

તૂ મેરા ઝૌંક દેખ મેરા ઈન્તઝાર દેખ.’

દીદ : આંખની કીકે, દૃષ્ટિ, હિંમત, ઈરાદાપૂર્વકના નિર્ણય.

ઝૌંક : ધક્કો, ઝટકો સંભાળી લેવું. નશો પોતાને સ્થાનેથી ખસી જવું.

ગોરખમઢી : ગુરુ ગોરખનાથની તપોભૂમિ

Standard

ગોરખમઢીઃ ગુરુ ગોરખનાથની તપોભૂમિ
આદિ શંકરાચાર્યજીની જેમ ભારતભ્રમણ કરીને ધર્મોપદેશ આપનારા અન્ય એક ગણનાપાત્ર આચાર્ય એટલે ગુરુ ગોરખનાથ. ગોરખનાથ એક એવા આચાર્ય હતા કે જેમણે રચેલાં પદો અને ભજનો આજેય લોકમુખે રમે છે. કામરુ દેશમાં જઈ ચડેલા પોતાના ગુરુ મત્સ્યેન્દ્રનાથને આ પ્રતાપી શિષ્ય પાછા લાવ્યા હોવાની કથા તેમની સાથે જોડાયેલી છે અને ‘જાગ મછન્દર ગોરખ આયા’ એ બહુ જાણીતી ઉક્તિ તેમની સાથે જોડાયેલી છે. ગોરખનાથે આખા ભારતમાં અલગ-અલગ જગ્યાએ તપસ્યા કરી હતી અને ધર્મોપદેશ આપ્યો હતો. આજે પણ તેમની યાદમાં જુદાં જુદાં સ્થળે ગોરખધૂણો, ગોરખગુફા વગેરે મોજૂદ છે, પણ તેમના નામથી આખા ગામનું નામ પડયું હોય એવું કદાચ ઉત્તરપ્રદેશના ગોરખપુર જિલ્લાને બાદ કરતાં આખા ભારતમાં એકમાત્ર ગુજરાતના પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં જ બન્યું છે. ગોરખનાથે મઢી બનાવીને વર્ષો સુધી જ્યાં તપસ્યા કરી હતી તે સ્થળ આજે ગોરખમઢીના નામે જાણીતું છે. સોમનાથથી કોડિનાર તરફ જતાં બારેક કિલોમીટરના અંતરે ગોરખમઢી ગામ આવેલું છે. સરસ્વતી નદીના કાંઠે વસેલું આ ગામ એક સમયે નિર્જન જગ્યા હતી. એક કથા પ્રમાણે ૧૦મી કે ૧૧મી સદી આસપાસ થઈ ગયેલા ગુરુ ગોરખનાથ ભારતભ્રમણ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેઓ ફરતાં ફરતાં પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં આવ્યા. ગિરનારની ગોદમાં આવેલા આ સ્થળને તેમણે પોતાની તપોભૂમિ બનાવવાનું વિચાર્યું. તપસ્યા માટે જગ્યાની શોધ કરી રહ્યાં હતા ત્યારે તેમને સોમનાથથી થોડે દૂર આવેલા આ સ્થળનું વાતાવરણ મનભાવન લાગ્યું. તેમણે અહીં પોતાની મઢી સ્થાપી હતી. એમ કહેવાય છે કે ગોરખનાથે અલગ-અલગ સ્થળોએ લગભગ ૩૧ જેટલી મઢીઓ બનાવી હતી, પણ આ એકમાત્ર મઢી પોતાની પાસે તપસ્યા કરવા રાખી હતી. બાકીની તમામ પોતાના શિષ્યોને આપી દીધી હતી. પછીથી ગોરખમઢી નાથ સંપ્રદાયનું મુખ્ય મથક જ બની ગયું હતું. અહીં નાથ સંપ્રદાયોના સંતો-મહંતોએ વર્ષો સુધી તપસ્યા કરી હતી.
કેવી છે ગુરુ ગોરખનાથની તપોભૂમિ?
ગોરખમઢી ગામની વચ્ચે ગુરુ ગોરખનાથે બનાવેલી જગ્યા છે. જેમાં આશરે એક હજાર વર્ષ પહેલાં બનેલું ભોયરું છે. જમીનથી ૨૦ પગથિયાં ઊતરીએ એટલે નીચે ૨.૭૦ મીટર લાંબી અને ૨.૬૦ મીટર પહોળી એક ગુફા આવેલી છે. ગુફામાં એક ઊંચું આસન છે જેના પર ગોરખનાથ બેસીને તપ કરતા હતા. અત્યારે આ ગુફામાં ગોરખનાથની પ્રતિમા ઉપરાંત ગણેશ ભગવાન, અન્નપૂર્ણાદેવી અને નાગાર્જુનની પ્રતિમા રાખવામાં આવી છે. ગુફાની ઉપર ગુરુ ગોરખનાથનો ધૂણો છે, જ્યાં યજ્ઞાદિ કાર્યો થતા હતા. ધૂણાની એકદમ પાછળ ગોરખનાથના ગુરુ મત્સ્યેન્દ્રનાથનું નાનકડું મંદિર આવેલું છે, જેમાં મત્સ્યેન્દ્રનાથની મુર્તિ છે. ગોરખનાથની ગુફાની ડાબી તરફ આ જગ્યાના મહંતોનાં સમાધિસ્થાન છે. આ ઉપરાંત મહંત, તેમનો પરિવાર તેમજ શિષ્ય સંપ્રદાયને રહેવા માટે એક મોટી હવેલી છે. એક સમયે અહીંના મહંતોને એક રજવાડાના રાજવી જેવું સન્માન મળતું હતું. આ આખી જગ્યાને સરકારે પુરાતત્ત્વ વિભાગમાં આવરી લઈને તેને રક્ષિત સ્મારકો ઘોષિત કર્યાં છે.
મહંતોનું રજવાડું: ૧૨ ગામનો ગરાસ
ગોરખમઢી નાથ સંપ્રદાયના સાધુ-સંતોનું મુખ્ય મથક બન્યું હતું અને અહીં ઘણી બધી ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ થતી રહેતી હતી, જેને ધ્યાનમાં રાખીને ગોરખમઢીના મહંતને જૂનાગઢ નવાબના તાબા હેઠળ આવતા ગોરખમઢી સહિતનાં ૧૨ ગામડાંઓ આપવામાં આવ્યાં હતાં. આ જગ્યા પર થતી અવનવી ધાર્મિક પ્રવૃત્તિના ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે આ ગામડાંઓની આવક ગોરખમઢીની આ જગ્યાને મળતી હતી.
મંદિરના પરિસરમાં આવેલી વિશાળ હવેલીમાં સુંદર લાઇબ્રેરી બનાવવામાં આવી છે. ૨૦૦ વર્ષ જૂની આ લાઇબ્રેરીમાં ‘કરણઘેલો’ સહિતની નવલકથાઓ ઉપરાંત અંગ્રેજી, હિન્દી અને બંગાળી ભાષાનાં પુસ્તકોનો પણ સંગ્રહ થયેલો જોવા મળે છે. અહીં આવતા ભાવિકો માટે અન્ય એક આકર્ષણ ‘પાડાઘંટી’નું હોય છે. એક જમાનામાં જ્યારે અહીં ધર્મોત્સવ થતો ત્યારે પાડાઘંટી બધાનું અનાજ દળવાનું કામ કરતી હતી. ૧.૨૦ મીટર વ્યાસ ધરાવતું પડ અને ૧.૬૦ મીટર થાળાવાળી આ ઘંટીની ગોઠવણ એવી છે કે ધૂંસરી સાથે પાડાને જોડવામાં આવે છે. એ પાડો ૨.૨૫ મીટર વ્યાસ ધરાવતા ચક્રને ફેરવે અને આ ચક્ર ઘંટીની ધરીને ફેરવે છે. આ મોટી પાડાઘંટી આજેય હવેલીમાં જોઈ શકાય છે.
લગભગ એકાદ સૈકા પહેલાં થયેલા મહંત સુંદરનાથજી બાપુ આસપાસના વિસ્તારમાં સવિશેષ લોકપ્રિય હતા અને તેમણે આ જગ્યાનો વિકાસ કર્યો હતો. આ મહંતની યાદમાં ગોરખમઢીની સાવ નજીકમાં આવેલા એક ગામને સુંદરપરા નામ આપવામાં આવ્યું છે. આજેય ગુરુ ગોરખનાથની ગુફા, ધૂણો, હવેલી, મહંતોનાં સમાધિસ્થાનો અને મહંતોનાં ચિત્રો યાત્રાળુઓ માટે ધાર્મિક આસ્થાનું કેન્દ્ર બન્યાં છે.

ગોરખનાથ ના દર્શન કરી અને લોકો ધન્યતા અનુભવે છે.
સંકલન:શ્રી ભીષ્મનાથ મનસુખનાથ(ગોરખમઢી)