Daily Archives: March 10, 2018

સૂઝે ત્યારે લખી નાખવું..!!

Standard

પાર્થ દવેનો લેખ કચ્છમિત્રમાં 

અહીં શેરવુ જરૂરી લાગ્યું એટલે શેર્યુ!

આપણા માટે ખૂબ ઉપયોગી !

***સૂઝે ત્યારે લખી નાખવું..!***
———————-

વિનેશ અંતાણીની ક્લાસિક નવલકથા ‘પ્રિયજન’ કઈ રીતે લખાઈ છે? ‘સાંવરિયો રે મારો સાંવરિયો’ ગીત લખાયું ત્યારે રમેશ પારેખ અમદાવાદના ગીતા મંદિર-બસ સ્ટેન્ડે હતા!   

———————-
~પાર્થ દવે(‘અક્ષરત્વ’જન્મભૂમિ ગ્રુપ-કચ્છમિત્ર, તારિખઃ 07-03)
એક ગ્રીક ફિલોસોફર થઈ ગયો, નામ એનું એપિકેટ્સ. તેણે કહ્યું હતું કેઃ ‘લેખક બનવું છે? …તો લખો!’ એપિકેટ્સ ૭૯-૮૦ વર્ષ જીવ્યો એમાં આ તેનું માર્કેબલ ક્વોટ. પણ લખનારને કેવા સંજોગોમાં લખવું, કેવા સંજોગોમાં લખવાનું સૂઝવું એ વિશે વાત નહોતી કરી. જેમ કે, મારે આજે સવારે કંઈક લખવાનું છે, ફોર ધેટ મેટર, કોઈપણ લેખક  કે કવિને સવારે લખવાનું છે પણ કેમેય કરીને કશું સૂઝતું જ નથી અને (જો હોય તો)ઘર ને ઘરવાળા માટે શાકભાજી લેવા વ્હિકલ પર માર્કેટ જવા નીકળવાનું છે. એ નીકળે છે, ઘરથી થોડે દૂર જાય છે ને ટુ વ્હિલર પર જ તેને ‘લખવા’ના વિચારો આવવા માંડે છે. તેને જે નહોતું ‘સૂઝતું’ તે હવે સૂઝવા માંડે છે. આવું થાય તો શું કરવું? એ જ જવાબ, જે એપિકેટ્સે આપેલોઃ ‘લખવું!’ જો જે-તે સર્જક એમ ન કરતો હોત તો આપણે ઘણું બધું માણવાનું ચૂકી ગયા હોત. જો રમેશ પારેખે એમ ન કર્યું હોત તો આપણે ‘સાંવરિયો રે મારો સાંવરિયો’ ન સાંભળી શક્યા હોત! ન વાંચી શક્યા હોત!  
તો… વાત એમ છે કે,   

***

કવિ રમેશ પારેખને સંગીતકાર ગૌરાંગ વ્યાસે એક ફિલ્મ માટે ગીત લખવા અમદાવાદ બોલાવ્યા. ર.પા.(રમેશ પારેખ)ને ત્યારે લખવાનું કંઈ સૂઝ્યું નહીં. આખરે એ કહે કે મારે જવું છે. નિમેષ દેસાઈ એમને સ્કૂટર પર ગીતા મંદિર, કે જ્યાંથી બસ મળતી અને હજુ મળે છે, મૂકવા ગયા. બસને થોડી વાર હતી. ર.પા. બસ સ્ટેન્ડે બેઠા હતા. ત્યાં અદરથી ધક્કો લાગ્યો! કંઈક સૂઝ્યું. ર.પાએ આસપાસ જોયું. નીચે પડેલી રદ્દી બસ ટિકિટ ઉપાડી અને પાછળ લખ્યું, ‘સાંવરિયો રે મારો સાંવરિયો, હું તો ખોબો માંગુ ને દઈ દે દરિયો..’ પછી એ ટિકિટ ર.પાએ નિમિષ દેસાઈને આપી અને કહ્યું: ‘ગૌંરાગભાઈને ગીતનું આ મુખડું આપી દેજો. અંતરા અમરેલી જઈને મોકલાવીશ!’
આ છે ક્રિએટિવિટી. આ છે સર્જન. રમેશ પારેખ તો ક્રિએટિવીટિથી ફાટફાટ થતા સર્જક હતા. તેમની કવિતાઓ, ગીતો જબ્બર અને જોશીલા છે! ઈવન, તેમનું ગદ્ય પણ મસ્ત છે. કોને ખબર હશે કે આજે ગુજરાતી ભાષાનું યાદગાર અને ર.પા.ના સિગ્નેચર માર્ક તરીકે જાણીતું થયેલું ‘સાંવરિયો રે મારો સાંવરિયો’ ગીતા મંદિર પાસેની ઉડતી બસની ટિકિટની પાછળ લખાયું હતું! અને આ ઘટનાએ ફૂલછાબના તંત્રી તથા પત્રકાર કૌશિક મહેતાને ધક્કો માર્યો કે કવિ, લેખકો, પત્રકારોના લેખન-સર્જન અંગે પુસ્તક થવું જોઈએ. અને સર્જાયું એક પુસ્તક: ‘લખવું એટલે કે…’
ગુજરાતી ભાષાના દિગ્ગજ કવિ અનીલ જોશી ત્યારે મુંબઈ હતા. તેમની પાસે ઘેર પૈસા નહતા અને (કદાચ એટલે જ) ખૂબ ડિપ્રેશનમાં હતા. છાપાની પસ્તી વેંચીને શાકપાંદડુ ખરીદવા પડ્યા હતા તેવા એ દિવસો હતા. અનીલ જોશી અને તેમના જીગરીદોસ્ત નિદા ફાઝલી જહાંગીર આર્ટ ગેલેરીના પગથીયે દરરોજ ભેગા થતા. એક દિવસ નિદા ફાઝલીએ અનીલજીને કહ્યું, ‘ચર્ની રોડમાં કવિ સંમેલન છે. ચાલ, ૩૫ રૂપિયા પુરસ્કાર મળશે!’ એ વખતે ૩૫ રૂપિયા અનીલ જોશીને ખજાના સમા લાગ્યા હતા! અને એ અભાવના દિવસોમાં કાવ્યપંક્તિ સર્જાઈ હતી: મારી કોઈ ડાળખીમાં પાંડદા નથી, મને પાનખરની બીક ના બતાવો! આમ તો અનીલ જોશીએ આ ઉપરાંત અઢળક અને અફલાતૂન સર્જન કર્યું છે, પણ બાદમાં પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાયના કંઠે ગવાયેલી આ કવિતા ગુજરાતી સાહિત્યની અમર રચના બની ગઈ. આજે પણ સાંભળો, સાલું વૈરાગ્ય જેવી ફિલીંગ આવે! ‘બરફમાં હું ગોઠવેલું પાણી નથી, મને સૂરજની બીક ન બતાવો!’ આહ..
ર.પાએ લખેલ ‘સાંવરિયો રે મારો સાંવરિયો’ જે દર વખતે નવરાત્રિમાં ગવાતો મોસ્ટ ફેવરિટ ગરબો બની ગયો છે તે ફિલ્મ ‘નસિબની બલિહારી’ માટે લખાયેલ હતું. એ જ રીતે કાંતિ મડિયા ‘કાશીનો દિકરો’ ફિલ્મ બનાવી રહ્યા હતા. તેમણે અનીલ જોશીને ફોન કરીને કહ્યું કે, તમે વેસ્ટ એન્ડ હોટલ પર આવી જાઓ. અનીલભાઈ ત્યાં ગયા તો જોયું કે ક્ષેમુ દિવેટીયા સાંજિદાઓ સાથે હાજર હતા. મડિયાએ અનીલભાઈને જોઈને જ કહ્યું કે, કવિ, માત્ર કલાકમાં જ આ ફિલ્મનું થિમ સોંગ તમારે લખવાનું છે. કાલે રેકોર્ડિંગ છે! ટાઈમની મારામારી છે. અનીલ ભાઈ હેબતાઈ ગયા! તેમણે સિચ્યુએશનની સમજ મેળવી. હોટલના લક્ઝ્યુરિયસ રૂમમાં ગયા, કોફી પીધી. સેન્ડવીચ ખાધી. અને લખ્યું:
ઝીણાં ઝીણાં આંકે અમને ચાળિયા

કાયા લોટ થઈને ઊડી,

માયા તો ય હજી ના છૂટી,

ડંખે સૂની મેડીને સૂના જાળીયા…
સૂની ડેલીને જોઈ પૂછશો ના કોઈ કે અવસરિયા કેમ નથી આવતા?

પાંદડુ તૂટે તો લોહી નીકળશે ડાળને એટલે તોરણ નથી બંધાતા.
***
હેન્રી ડેવીડ થોરોએ કહેલું કે, ‘હ્દયમાં આગ ધધકતી હોય ત્યારે જ કલમ પકડી લેવી. લખવાનું મુલતવી રાખવું ઈસ્ત્રી ઠંડી પડી ગયા પછી કપડાં પ્રેસ કરવા જેવું છે!’ અગાઉ વાત કરી એમ, ર.પા ઉર્ફે રમેશ પારેખનું ગદ્યની જેમ પદ્ય પણ પ્રવાહી અને ચોટદાર હતું. તેઓ ‘ફૂલછાબ’માં કૉલમ લખતા. તેમનું સંકલન ‘ચાલો, એકબીજાને ગમીએ’ નામથી થયું છે. રમેશ પારેખે એક જગ્યાએ હેન્રી ડેવીડ થોરોએ કહેલું તેના અનુસંધામાં કહેતા હોય તેમ પોતાના ‘લખવા’ વિશે લખ્યું છે, ‘પરિસ્થિતિ પછી તે આગંતુક હોય કે અંદરની -ઉભયને યથાતથ સ્વીકારી લેવાની મારી માનસિક તૈયારી હોતી નથી. પરિણામે માનસિક રોગીને હવામાં ભૂતો દેખાય એમ મને પરિસ્થિતિમાં ચેલેન્જ દેખાય છે. અને હું પ્રત્યગ્ર થઈ જઉં છું.(ડોન કિહોટેની જેમ?)-અને મારામાં રહેલો લડાયક કારિગર રંધો ને ફરસી લઈ ઝનૂનપૂર્વક પરિસ્થિતિના પિંડને છોલવા માંડે છે ને અનુંરૂપ(ડિઝાઇન) પરિવર્તન-સારું કે નઠારું કરીને જ જંપે છે. અને કવિતા એમાં ક્યારેક પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરી જાય છે.’ 
થોડા સમય પહેલા રજા લઈ ગયેલા જલન માતરીસાહેબ મુશાયરાના રાજા હતા. તેઓ ખેડા જીલ્લાના માતર ગામના, માટે નામની પાછળ ‘માતરી’ લાગેલું. વર્ષ ૧૯૬૦ની વાત છે. તેમના પિતાનું અવસાન થયું. દુઃખદ પ્રસંગ હતો. સગા-સંબંધીઓ બહારથી આવ્યા હતા. જલનસાહેબના ઘરની સામે મોટું મેદાન હતું. ઉનાળાની ઋતુ હતી. કાતિલ ગરમી પડી રહી હતી. મહેમાનોને આરામ કરાવવા માટે બહાર મેદાનમાં પથારીઓ કરી હતી. ત્યાં જ અડધી રાતે અચાનક વાદળાં ઘેરાયાં અને વરસાદ વરસ્યો એટલે મેદાનમાંથી બધાંને ભાગવું પડ્યું. દુઃખમાં દુઃખ ઉમેરાયું. 
જલનસાહેબને આદત મુજબ કુદરત પર ગુસ્સો આવ્યો, પરિણામે એક મુક્તક સર્જાયુઃ 
કારભારાને જમાનાના વખોડી નાંખ મા

તારે ત્યાંના તંત્રના પણ કોઈ ઠેકાણાં નથી

વારેઘડીએ મોસમો બદલાતી જોઈને મને,

લાગે છે કે ફરીશ્તા તારા કહેવામાં નથી!
જાણીતી વાત છે કે, મરહૂમ શાયર ‘મરીઝ’એ પોતાની ગઝલો માચીસના પૂઠા પર લખી હતી. આજે લેખકો સીધું લેપટોપ કે કોમ્પ્યુટર પર ટાઈપ કરીને લખે છે, પરંતુ અગાઉ તો ફૂલ-સ્કેપના પેજ ખાસ કાઢીને લખાતું! માંડવીના વિનેશ અંતાણીસાહેબનું બેસ્ટ સર્જન ‘પ્રિયજન’ અવતર્યું તે ઘટના રસપ્રદ છે. વિનેશભાઈ ત્યારે ભુજના આકાશવાણી કેન્દ્રમાં કાર્યરત હતા. તેમણે નવલકથા લખવાની એક સપ્તાહની રજા લઈ રાખી હતી, જે પૂરી થવા આવી હતી! પ્રિયજન તેમના જ રેડિયો નાટક ‘માલિપા’ પરથી લખવાના હતા, માટે સ્ક્રિપ્ટ પણ તૈયાર હતી. એ નાટક પરથી અંદાજ કાઢીને વિનેશભાઈએ ૧૧૦-૨૦ ફુલસ્કેપ પાનાં પણ ફાઈલમાં ગોઠવી દીધા હતા. ભુજના પાનવાળા પઠાણની દુકાનેથી રાતે જ તૈયાર કરાવી રાખેલા ત્રણસો તમાકુવાળો મસાલો મોઢામાં મૂકી દીધો હતો! ‘માલિપા’ની સ્ક્રિપ્ટ સામે હતી, કથાબીજ તેઓ જાણતા હતા.  પણ… પ્રિયજનનું પહેલું વાક્ય આવ્યું જ નહીં! આખો દિવસ પસાર થઈ ગયો. બીજા દિવસે વિનેશભાઈએ લખ્યું, પણ ‘પ્રિયજન’ નહીં, ‘આસોપાલવ’! તેમણે પછીના ત્રણ દિવસમાં ‘આસોપાલવ’ નવલકથા લખી નાખી! અને એ પૂરી થઈ તેની બીજી જ મિનિટે ‘પ્રિયજન’ લખવાની શરૂઆત કરી! વિનેશ અંતાણી કહે છે, ‘મેં મારી નવલકથા ‘પ્રિયજન’નું છેલ્લું વાક્ય લખ્યું ત્યારે રાતના અઢી વાગ્યા હતા. મેં મારા થાકેલા શરીરને લંબાવ્યું હતું અને ભારે થઈ ગયેલા પોપચાં પર હાથ દાબ્યો હતો. મારું મન હળવું થઈ ગયું હતું. અને હવે તે નવલકથા વિશે કશું જ આગળ લખવાનું બાકી રહ્યું ન હતું એ વાતનો ખાલીપો પણ મારા મન પર છવાઈ ગયો હતો.’ ત્યારે કોને ખબર હતી કે આ અત્યંત સંવેદનશીલ નવલકથા સમય જતા ગુજરાતી સાહિત્યમાં ક્લાસિકનો દરજ્જો પામવાની છે… 
મનોજ ખંડેરિયાએ લખ્યું છે કેઃ ‘ડૂમો-ડૂસકું-દુઃખ-ડચૂરો કંઠે આવી અરધે અટકે,/ પણ ઠલવાતા કાગળિયે તો, એવું લાગે જીવીએ છીએ.’ 
*જે બાત!*

હાસ્યલેખક જ્યોતિન્દ્ર દવેએ એક ઈન્ટરવ્યુમાં કહ્યું હતું કે લખવાની પ્રેરણા તેમને ગલોફામાં પાન જમાવીને હીંચકે ઝૂલતા હોય ત્યારે જ આવે છે. જ્યારે આ લખનારને પાન ખાધા પછી વધુમાં વધુ પ્રેરણા થૂંકવાની આવે છે. તેનું કારણ એ જ કે જ્યોતીન્દ્ર દવે સાહિત્યકાર હતા, જ્યારે હું એક કટારિયો(કોલમિસ્ટ) છું. મોટા ભાગે હું છાપામાં, પસ્તીવાળાંના લાભાર્થે લખતો હોઉં છું. -વિનોદ ભટ્ટ

કમાણી – ચુનીલાલ મડિયા

Standard

હું તો સાંભળતો રહ્યો ને ભગત બોલતા રહ્યા : ‘ઘોડાની કમાણી મને કે મારા છોકરાને કેમ કરીને કળપે ? મેં તો એની મે’નતનું નાણું પાછું એના પેટમાં જ પુગાડી દીધું…
ઝીણા ભગત કોઈક જુદી જ દુનિયામાં જીવે છે. એ દુનિયામાં ‘ઝળહળ જ્યોત’ને માટે આરત જામતી. ઇશ્વરી તત્ત્વ માટે ‘માલિક’ ‘ઘણી, બાવો’ જેવાં ઘરગથ્થુ સંબોધનો યોજાતાં.
સરગપર સ્ટેશનથી ગુંદાળા ગામ વચ્ચે પાકા પાંચ ગાઉનો પલ્લો. ગુંદાળું જ્યારથી મારા ડિસ્ટ્રિક્ટમાં દાખલ થયું અને સર્કલ- દાકતર તરીકે દવાની પેટી લઈને દર અઠવાડિયે મારે ગુંદાળે જવાનું થયું, ત્યારથી કરમની કઠણાઈ બેઠેલી.
કઠણાઈનું મુખ્ય કારણ તો એ હતું કે પૂરા પાંચ ગાઉનો આ ગાડામારગ સાવ કાચો, ખાડાટેકરાવાળો ને એમાં વળી વાહનની કોઈ સગવડ નહીં. સરગપર સ્ટેશને રોકડા ત્રણ ટપ્પા ઊભા હોય, એમાંથી બેના ઘોડા સાજા ન હોય તો ત્રીજાના હાંકનાર માલિક જ માંદો હોય. ઘણી વાર તો એવું પણ બનતું કે હટાણે આવેલા કોઈ ખેડૂતના ગાડામાં દવાની પેટી મુકાવીને મારે ગુંદાળે પહોંચવું પડતું. એક વાર તો ભરચોમાસે અનરાધાર વરસાદમાં ભીંજાતાં ભીજાતાં જવું પડેલું અને પરિણામે ગામ આખાની બીમારીઓ દૂર કરનાર હું પોતે જ ‘બીમાર તબીબ’ બની ગયેલો.
આવી આવી અનેકવિધ કઠણાઈઓને કારણે ગુંદાળું ગામ મારા સર્કલમાંથી રદ કરાવીને બીજાના ડિસ્ટ્રિકટમાં મુકાવવા માટે મેં સી.એમ.ઓ.ઉપર સંખ્યાબંધ અરજીઓ કરી જોયેલી. મેડિકલ ઓફિસરે સર્કલની વ્યવસ્થામાં તો કશો ફેરફાર ન કર્યો, પણ મારો ‘કેસ’ ધ્યાનમાં લઈને અને વાહનની અસાધારણ અગવડો વિચારીને મારા પ્રવાસભથ્થામાં સારો એવો વધારો કરી આપેલો.
પ્રવાસ પેટે મળતું ભથ્થું વધ્યા પછી ગુંદાળા અંગનો મારો ઉત્સાહ પણ પ્રમાણમાં વધેલો. હવે તો આ કથોરું ગામ મારા કરમમાં કાયમ માટે લખાયેલું છે- કહો કે ઘટ સાથે ઘડાઈ ચૂક્યું છે- એમ સમજાતાં મેં પણ એક ટાંગાવાળા સાથે કાયમની ગોઠવણ કરી નાખી. સરગપર સ્ટેશન પર સુલભ હતાં એ ત્રણેય વાહનોમાં ઝીણા ભગતનો ટાંગો બીજા બે કરતાં ઓછો જોખમકારક જણાતાં ભગત સાથે મહિનાને હિસાબે લગવું બાંધી લીધું.
અલબત્ત, ભગતની ગાડીનું વર્ણન કરવા બેસું તો તો નરસિંહ મહેતાની વહેલના વર્ણ કરતાં એ બહુ જુદું ન નીકળે- બલકે, આપણા આદિકવિના એ ઐતિહાસિક વાહનનું વર્ણન આ અર્વાચીન ઘોડાગાડી માટે કદાચ અલ્પોકિત જ બની રહે. છતાં કહેવું પડે કે ભગતની ગાડી ભલે એના વયોવૃદ્ધ ખખડી ગયેલા માલિક જેવી ખડખડપાંચમ હોય, એનો ઘોડો તો સરગપરની બીજી બંને ગાડીઓનાં ટાયડાં ખચ્ચર કરતાં વધારે વેગીલો ને તાજોમાજો લાગતો હતો. અને એનું કારણ એ હતું કે ઘોડાને ભગતની જાતદેખરેખ ને કાળજીભરી ચાકરીનો લાભ મળતો હતો.
ઝીણા ભગત આ મૂંગા પ્રાણીને પેટનો દીકરો ગણીને એની માવજત કરતા. અજવાળી અગિયારસે અને અમાસને દહાડે ભગત અકતો પાળતા, નકોરડો ઉપવાસ કરતા તેથી ઘોડાને પણ આરામ આપતા. અકતાને દહાડે ગમે તેવી મોટી વરદી આવે તો પણ ગાડી જોડે જ નહિ, ઘરાકને સંભળાવી દે : ‘મૂંગા જીવનેય કોક દી વિસામો તો જોઈએ ને ? આપણે આરામ કરીએ તો એણે શું ગુનો કર્યો છે ?’ જીવ તો સહુના સરખા.’
થોડા દિવસમાં જ ભગતની આવી માન્યતાઓ, કેટકેટલીક વિચિત્રતાઓ અને ધૂનનો પણ મેં પેટ ભરીને પરિચય કરી લીધો. મોડે મોડે મને ખબર પડી કે સરગપરમાં તો ઝીણા ભગતની ગણતરી ‘મગજમેડ’માં જ થાય છે. કોઈ એને સાવ ચસકેલ ગાંડામાં ગણતા, કોઈ એને અર્ધગાંડામાં ખપાવતા, કોઈ ‘વા-ઘેલો’ કહીને સંતોષ લેતા, તો કોઈ એને ધૂની અને તરંગી ગણી કાઢતા.
આખા ગામમાં એક માન્યતા તો ઘેર ઘેર પ્રચલિત થઈ ગયેલી કે આ ડોસાને ભક્તિનું ઘેલું લાગેલું, એ કારણે જ એના મગજની ડાગળી ચસકી ગયેલી. ઝીણા ભગત ‘વસવાયા’ કોમમાં જન્મેલા તેથી એમને ઠાકોરસેવા કરવાનો અધિકાર નહોતો અને તેથી જ આ અનધિકૃત ચેષ્ટા બદલ ઇશ્વરે એમને યોગ્ય શિક્ષા કરેલી.
લોકો કહેતા : ‘ઠાકોરસેવા કરવી કાંઈ રમત વાત છે ? એ તો ખાંડાની ધાર ઉપર ચાલવા જેવું છે. આઠેય અંગ ચોખ્ખાં હોય ત્યારે ભગવાનની આરતી ઉતારી શકાય. નહીંતર તો આવા માણસને ભગવાન ગાંડાઘેલા કરી મૂકે ને !’
ઇશ્વરભક્તિના આવા ઇશ્વરદત્ત અધિકાર અંગેની ભદ્રવર્ગી માન્યતાઓને ઝીણા ભગતના વિચિત્ર વર્તનમાંથી વધારે પુષ્ટિ મળતી. મને પણ રફતે રફતે ભગતની કેટલીક વિચિત્ર ખાસિયતોનો અનુભવ થવા માંડેલો. અગિયારસને દહાડે ભગત ગાડી ન જોડે ત્યારે અકતાનો લાભ લઈને પોતે પગે ચાલતા દામાકુંડમાં નહાવા ઊપડે. સરગપરથી દામોદરકુંડ એટલે પાકા દસ ગાઉનો પંથ ગણાય. પણ ભગતને એ પવિત્રોદકમાં ખોળિયું બોળ્યા વિના ચેન ના પડે.
અમાસની રાતે એ પોતાની ડેલીમાં ભજન બેસાડતા. કોઈ વાર પોતે પણ પરગામની ભજનમંડળીમાં જઈ બેસતા. ‘ડોસે તો ખોળિયું વટલાવ્યું છે ખોળિયું…’ ભગત તો ભ્રષ્ટાચારી થઈ ગયો છે. એવી એવી ટીકાઓ પણ થતી.  ઉગ્ર જ્ઞાાતિભેદમાં માનતા લોકોએ લોકોએ ભગતની ઘોડાગાડીનો લગભગ બહિષ્કાર જ કરી નાખેલો.
‘રેલવાઈમાં બધા વર્ણના લોકો હારે પડખોપડખ બેહવામાં વાંધો નહિ ને મારી ગાડીમાં બેહવા ટાણે સહુ અભડાઈ જાય છે !’ કોઈ કોઈ વાર ભગત મારી સમક્ષ પોતાની મુશ્કેલી રજૂ કરતા અને પછી, યાદ રહેલી ભજનની કોઈક ટૂંક ટાંકીને ઉમેરતા : ‘સા’બ,  જીવ તો સહુના સરખા જ છે ને !
ધીમે ધીમે મારા મોબાઈલ મેડિકલ યુનિટ સાથે ઝીણા ભગત, એમની ખખડી ગયેલી ગાડી અને ઘોડો સુધ્ધાં સહુ ઓતપ્રોત થઈ ગયાં. દર અઠવાડિયે ગુંદાળાના લોકો કોયદાનની ટીકડી ને વિલાયતી મીઠાનાં પડીકાં માટે ભગતની ગાડીની પ્રતીક્ષા કરતાં. ઘોડાના ઘૂઘરાનો અવાજ સાંભળીને પાદરમાંથી જ છોકરાંની ભૂંજર ‘એ.. દાકતર આવ્યા !
‘ કરીને ગાડીને ઘેરી લેતી અને પછી નાનાસરખા સરઘસ સમું આ આખું હાલરું ચોરાને ઓટે જઈને જાણે કે જાહેર સભામાં ફેરવાઈ જતું. હું દરદીઓને તપાસતો રહું એ દરમિયાન ઝીણા ભગત જાણે કે મારા કાબેલ કમ્પાઉન્ડર હોય એવી અદાથી મને મદદ કરતા. લાંબા મહાવરાને પરિણામે સામાન્ય દવાઓનાં માપસરનાં પડીકાં વાળવાં વગેરે પરચૂરણ કામો ઉપર એમનો હાથ એવો તો બેસી ગયેલો કે એમાં ભાગ્યે જ ભૂલ થવા પામતી.
દર અઠવાડિયે પાંચ પાંચ ગાઉ જાતવળતના સહવાસને પરિણામે ભગત સાથે મારે ના છૂટકે નિકટતા કેળવાઈ ગયેલી. આ નિક્ટતામાંથી થોડી આત્મીયતા પણ અનાયાસે ઊભી થઈ ગયેલી. ભગતના કૌટુંબિક જીવન અંગે પણ હવે હું ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં વાકેફ થઈ ગયેલો. ઝીણા ભગત જાતે કુંભાર હતા, પણ નરસી ભગતની જેમ ઘરના દુખિયા જીવ હતા. ઘણાખરા સંતો અને ભક્તોની જેમ ઝીણા ભગતને નસીબે પણ કજિયાળી ને કર્કશા પત્ની સાંપડેલી. એ કારણે હોય કે પછી સાચી વિરક્તિને કારણે હોય, પણ ઝીણા ભગતને બહુ નાની ઉંમરમાં જ સંસારમાંથી રસ ઊડી ગયેલો.
વગડામાંથી માટી ખોદી લાવવી, ખૂંદવી, ચાક પર ચડાવવી ને આતવારે કાચા નિભાડા પકવવાની પ્રક્રિયાઓમાં મૂળથી જ ભગતનો જીવ ચોંટેલો નહિ, તેથી એ બધી જવાબદારી તો એમનાં ઘરવાળાં વેલબાઈએ જ ઉપાડી લીધેલી. ભગત તો ઊટકેલ ભાણે ભોજન કરીને સીધા ભજનમંડળીમાં ઊપડી જાય. ભલા હોય તો વળી કોઈ વાર સામેથી સાત- આઠ ભગવતીઓને જમવા બોલાવી લાવે અને વેલબાઈએ કકળાટ કરી કરીને પણ આ અતિથિઓ માટે મઢા રોટલા ઢીબવા પડે.
ગામ આખામાં ભગત ‘ભગવાનના ઘરનું માણસ’ તરીકે પંકાય પણ પોતાના ઘરમાં એમની કોડીનીય કિંમત નહિ. સોક્રેટિસે પોતાની સહધર્મચારિણી સમક્ષ ‘હું ઇશ્વર છું’ એવી જાહેરાત કરી ત્યારે પત્નીએ એઠવાડના ધોણ વડે પોતાના પ્રાણેશ્વરને અભિષિક્ત કરેલા, એવી જ કરુણ દશા ભગતના ગૃહજીવનમાં પણ સર્જાયેલી. જ્યારથી ઝીણાભાઈ, ઝીણિયો કુંભાર મટીને ‘ઝીણા ભગત’ તરીકે જાણીતા થયા, ત્યારથી વેલબાઈએ પતિના માથા પર પસ્તાળ પાડવા માંડેલી. એટલું જ નહિ પોતાના પ્રાણનાથ માટે ‘પીટડિયો’, ‘હાડકાંનો હરામ’ ‘કાયા રખો’, ‘કામચોર’ વગેરે શબ્દપ્રયોગો વાપરવા શરૃ કરેલા.
‘પતીરો પારકી મે’નતના રોટલા બગાડે છે, ‘આંઘળું રળે ને ઊંટ ચરે,’ ભક્તાણાને નામે ઘરમાં ભૂખ ઘાલી ‘આવાં આવાં’ મહેણાંટોણાંથી ત્રાસી જઈને ભગતે ઘરડેઘડપણ કશુંક કમાવાનો વિચાર કર્યો. પાકટ અવસ્થાએ એમનાથી વંશપરંપરાગત માટીકામ તો ઝાઝું થાય એમ નહોતું, એ ધંધામાં તો હવે પહેલાંના જેવો કસ પણ રહ્યો નહોતો. ગામમાં જે દસવીસ ‘કળ’ હતાં એને તો હવે ભગતનો મોટો દીકરો વશરામ પહોંચી વળતો હતો. છતાં રોજ સવારે ઊઠીને વેલબાઈની જીભમાંથી જે કડવી વાણી વછૂટતી એ આ ભગવતી જીવ જીરવી શક્યા નહિ,
તેથી તેમણે દ્રવ્યોપાર્જનની કોઈક નવી જ ‘લેન’ લેવાનું નક્કી કર્યું. એ જ અરસામાં પડોશમાં રહેતો કાળુ એની ઘોડાગાડી કાઢી નાખીને શહેરમાં રહેવા જતો હતો એ જોગાનુજોગનો લાભ લઈને ભગતે એ ભંગાર જેવું વાહન ઓછેઅદકે ખરીદી લીધું અને એનાં સાલપાંખડાં સમાનમાં કરીને સ્ટેશનની વરદીના ફેરા કરવા માંડયા. ઘોડાના ચંદીચારાનું ખર્ચ બાદ કરતાં પણ ભગત સાંજ પડયે વેલબાઈના હાથમાં રૃપિયોરોડો મેલતા થયા ત્યારથી પત્નીને એ ટાઢા હિમ જેવા વહાલા લાગવા માંડયા.
બીજી કોઈ પ્રવૃત્તિ નહિ ને ગાડી હાંકવાનું કામ શા માટે પસંદ કર્યું એવો પ્રશ્ન મેં પૂછ્યો, ત્યારે ભગતે બહુ માર્મિક ખુલાસો કર્યો : ‘ગાડી હાંકતાં હાંકતાં હરિનું નામ લેવાની ઠીક સરખાઈ આવે છે. બીજું કાંઈ કામ કરું તો ભક્તિમાં મન પૂરેપૂરું પરોવાતું નથી. મનમાં હજાર ઉધામા ચડે ને એકાકાર થવાય નહિ. સીધે મારગે ગાડી હાંકતો હોઉં એટલે મનનું માંકડું આડુંઅવળું ભમે જ નહિ.’
ભગત ગાડી હાંકતાં હાંકતા ભજનની કડીઓ લલકારતા, ત્યારે મને ખ્યાલ પણ નહોતો કે તેઓ શરીર સાથે ચિત્તની ગતિશીલતા અનુભવી રહ્યા છે.
‘પંથ કપાતો જાય એમ ભક્તિરસનો કેફ ચડતો જાય,’ભગતે આ કેફની વાત કરી ત્યારે જ મને સમજાયું કે એમનાં ભજનોમાં ‘ફાટેલ પિયાલો”પ્રેમનો પિયાલો’,ગુરુની પિયાલી પીધી વગેરે વારંવાર આવતા શબ્દપ્રયોગો સંજ્ઞાાવાચક હતા, એમાં અલખની વાતો હતી. એમાં બાવન વીર ને ચોસઠ જોગણીઓના જિજ્ઞાાસાપ્રેરક ઉલ્લેખો આવતા. ભગતનાં ભજનોમાં અલખના આરાધ અને ગેબની ગાયકીના આસમાની રંગો આવી જતા.
ઘણીવાર લાગતું કે ઝીણા ભગત કોઈક જુદી જ દુનિયામાં જીવે છે. એ દુનિયામાં ‘ઝળહળ જ્યોત’ને માટે આરત જામતી. ઇશ્વરી તત્ત્વ માટે ‘માલિક’ ‘ઘણી, બાવો’ જેવાં ઘરગથ્થુ સંબોધનો યોજાતાં. માનવકાયાને રંગરંગીલા મોરલાની ઉપમા અપાતી અને સાથે સાથે કાચના કૂંપા સાથે પણ સરખામણી થતી. સાવ સહેલીસાદી જબાનમાં સોહમથી શૂન્ય સુધીની નિગૂઢ ફિલસૂફી ડહોળાઈ જતી. એમાં સૂરતા અને મનષા જેવાં પ્રયોગો આવતા અને ‘બાર બીજના ઘણી,’ને ‘નકળંક નેજાધારી’નાં શબ્દચિત્રો ઊપસી આવતાં.
આવી જુદી જ દુનિયામાં વિહરનાર ભગતે એક દિવસ જરા સંકોચ સાથે એક દુન્યવી વાતનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો : ‘સા’બ, મારા વશરામનો ગગો છે નાનકડો- એને તમારા જેવો દાક્તર બનાવવાનો મારો વિચાર છે.
મને નવાઈ લાગી. તબીબી વ્યવસાય પ્રત્યે ડોસાને શા કારણે આકર્ષણ થયું હશે એ સમજાયું નહિ. ગુંદાળાને ચોરે બેહીને દર અઠવાડિયે હું જે દવાદારૃ આપતો એમાં કાંઈક માનવસેવા થઈ રહી છે એમ આ ભલાભોળા ભગત માની બેઠા હશે ? એમને ખ્યાલ નહિ હોય કે હું તો આ મોબાઈલ મેડિકલ યુનિટના પગારદાર નોકરમાંનો જ એક છું ! ગમે તેમ પણ મને ડોસાના આ સૂચનમાં રસ આવ્યો, પૂછ્યું :
‘છોકરો કેવડોક છે ? શું ભણે છે ?’
‘હશે સાતઆઠ વરસનો, ભગતે કહ્યું : ‘પણ કાંઈ ભણતોગણતો નથી.’
‘પણ ભણ્યા વિના દાકતર થવાય ?’મેં કહ્યું : ‘છોકરાને ખૂબ ખૂબ ભણાવો.’
‘પણ હજી તો એને એકડો ઘૂંટતાંય નથી આવડતો.’
‘એ તો ધીમે ધીમે શીખશે. નિશાળે તો જાય  છે ને ?’ મેં પૂછ્યું.
‘છોકરાવને નિશાળે બેસાડવાના અમ જેવા ગરીબ માણસનાં ગજાં છે ?’
‘ગંજુ ન હોય તો પણ છોકરાને ભણાવ્યા વિના ચાલે ?’ હું શાણી શાણી શિખામણ આપતો હતો.
‘ઘરમાં તાવડી તડાકા લેતી હોય ને છોકરાને નિશાળે કેમ કરીને મોકલાય ? ડોસાએ મુશ્કેલી જણાવી.’ ‘એક વાર એને મોકલી જોયો તો, પણ માસ્તરે ફી માગી.’
‘ફી તો ભરવી પડે ને ?’
‘એકલી ફી ભર્યે ક્યાં પતે એમ છે ? આજકાલનાં ભણતર તો એક તોલડી તેર વાનાં માગે એવાં છે,’ ભગતે કહ્યું : ‘ આ અમારી સાંભરણમાં તો ધૂળી નિશાળમાં પાટી ઉપર ધૂળ નાખીને આંગળીએથી એકડો પાડતા. પણ હવે તો ભણતરમાં હજાર ચીજનો ખપ પડે છે… કોરી નોટું ને મોંઘી સીસાપેનું…ને ભાત ભાતનાં ચીતરવાળી ચોપડિયું… ગરીબ માણસને તો બોકાસું બોલાવી દિયે… અમે તો છોકરાને નિશાળમાંથી પાછો ઉઠાડી લીધો. આપણને આવા ભારે ખર્ચા પોષાય નહિ… પણ સા’બ, ગમે એમ કરીને છોકરાને તમ જેવો હુશિયાર દાગતર કરવો છે મારે.’
છોકરાંને અક્ષરજ્ઞાાન આપવાનું પણ આ કુટુંબનું ગજું નથી, એને તબીબી શિક્ષણની ત્રેવડ તો ક્યાંથી થશે ? એ હું વિચારી રહ્યો, પણ ડોસાને હતોત્સાહ કરવા નહોતો માગતો. બાળકોનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પણ પરવડી ન શકે એવી કંગાલિયત અસહ્ય લાગતી હતી. છોકરાને માટે નિશાળિયાના મામૂલી વતરણાં વસાવવા જેટલી મદદ કરવાનું મને સૂઝ્યું પણ તુરત ડોસાનો સ્વમાની સ્વભાવ યાદ આવતાં મનમાં થયું કે કદાચ ને એ મારી મદદનો અસ્વીકાર કરે તો ? સીધી રીતે આર્થિક સહાય સ્વીકારવામાં એમનું સ્વમાન ઘવાય તો ? આમ સમજીને મેં એક અઠવાડિયે ગાડીભાડાની રકમ ચૂકવતી વેળા સાહજિક રીતે થોડી વધારે રકમ ચૂકવી દીધી.
વળતે અઠવાડિયે પણ એવી જ રીતે થોડી વધારે રકમ ભગતના હાથમાં મૂકી.
ભગત રાજા રાજી થઈ ગયા. મૂઠીમાં પૈસા લઈને એમણે માથે ચડાવ્યા અને મૂંગા મૂંગા મારો અહેસાન માની રહ્યા.
મને થયું કે મારી નેમ આ રીતે સિદ્ધ થઈ ચૂકી છે.
પછી થોડા દિવસ સુધી ભગત ખુશખુશાલ દેખાયા તેથી મને ખાતરી થઈ કે એમના પૌત્રના શિક્ષણનો સવાલ હલ થઈ ગયો છે. આડે દિવસે મુડદાની જેમ ચાલતા ઘોડાની ચાલમાં પણ થોડો સુધારો થયો જણાયો. ડોસાનો નિયમ એવો હતો કે ઘોડો ગમે એટલો ધીમો ચાલતો હોય છતાં એને ચાબુક તો શું, સોટી પણ ન અડાડે.
આ બાબતમાં તો જૈનોને પણ શરમાવે એવી જીવદયાની ફિલસૂફી ભગત પાસેથી સાંભળવા મળતી. જેવો આપણા ખોળિયામાં જીવ છે એવો જ ઘોડાના ખોળિયામાં જીવ છે. આપણને કોઈ ચાબુક મારે તો કેવો ચમચમે છે ! પણ આ મૂંગા જીવને કાંઈ બોલવું થોડું છે ? એ તો નિમાણું થઈને ઊભું રહેવાનું-
પણ હવે હું જોઈ શક્તો હતો કે ઘોડાની ચાલમાં સારી ઝડપ આવી શકી છે. ભગતની ચાકરીનો જ એ પ્રતાપ હશે એમ મને લાગ્યું.
એકાદ મહિના પછી ફરી વાર ભગતે દીકરાને દાક્તર બનાવવાની વાત ઉખેળી.
‘છોકરો ભણવામાં ઠીક છે ને ?’ મેં પૂછ્યું.
‘હજી ભણવા બેસાડયો છે જ ક્યાં ?’ ભગતે સાવ સાહજિક રીતે કહ્યું.
‘પણ શા માટે નિશાળે નથી મોકલતા હવે ?’
‘મેં તમને કીધું નહોતું કે આ ભણતર તો અમ જેવાનો બરડો ભાંગી નાખે એવાં છે ! નાણાંવાળાનાં છોકરાં ઘૂઘરે રમે, બાકી આમ જેવાનું ગજું નથી કે છોકરાને નિહાળે બેસાડીએ-‘
પહેલી જ વાર મને ભગત ઉપર ચીડ ચડી. એમની પ્રામાણિકતા અંગે પણ શંકા ઊપજી : ‘ આ માણસ ભગતનો અંચળો ઓઢીને મને છેતરી રહ્યો છે કે શું ? ઉપરટપકે દેખાતી એની વિરકિત પાછળ નરી પૈસાની જ લાલચ રહેલી છે કે શું ? દીકરાને દાક્તર બનાવવાની વાતો કરી કરીને અને ઘરની દરિદ્રતાનાં રોદણાં રોઈ રોઇને એ નાણાં રળવા માગે છે ?’
હવે તો ભગત આજકાલનાં ખર્ચાળ ભણતર અંગે ગમે તેટલી ફરિયાદ કરે, તો પણ હું રાતી પાઈ પરખાવનાર નથી, એવો નિર્ધાર કરીને બેઠેલો ત્યાં જ ભગતે ફરી એ જ ફરિયાદ ઉપાડી :
‘છોકરો સાવ અભણ રહી જશે… એને નસીબે પણ ગારા ખૂંદવાનું ને ચાકડા ફેરવવાનું જ રહેશે.’
‘પણ તમે એને હજી સુધી નિશાળે બેસાડયો કેમ નથી ?’ મેં ઉગ્ર અવાજે પૂછ્યું : ‘તમને બેત્રણ વાર દોથો ભરીને રૃપિયા તો આપ્યા હતા !’
સાંભળીને ભગત સડાક થઈ ગયા. મારી સામે ટગર ટગર તાકી જ રહ્યા. એ આંખોનું ઊંડાણ મારાથી જીરવાય એમ નહોતું. સારી વાર સુધી આ રીતે મને નજરમાં નોંધી રાખીને ડોસાએ હળવે અવાજે પૂછ્યું :

‘એ રૃપિયા તમે છોકરાને ભણાવવા સારુ આપ્યા હતા ?’
નાના બાળકના જેવો નિર્દોષ દેખાવ કરીને પુછાયેલા પ્રશ્નને લીધે મારો રોષ દ્વિગુણિત થઈ ગયો. વધારે ઉગ્ર અવાજે મેં કહ્યું : ‘છોકરાને ભણાવવા સારુ નહિ તો શું તમારે સારુ રૃપિયા આપ્યા હતા ?’
‘મને શું ખબર સા’બ ?’ ડોસાએ ફરી એ જ નિર્દોષભાવે ચલાવ્યું : ‘હું તો સમજ્યો કે આ મારા ઘોડાની કમાણી છે… એટલે મેં તો ગઈ ઇગિયારસે એમાંથી અધમણ ચણા ને ગળનું માટલું લઈને ઘોડાને ખવરાવી દીધું- જનાવરના ડિલમાં જરાક કાંટો આવે એમ સમજીને…’
હું તો સાંભળતો રહ્યો ને ભગત બોલતા રહ્યા : ‘ઘોડાની કમાણી મને કે મારા છોકરાને કેમ કરીને કળપે ? મેં તો એની મે’નતનું નાણું પાછું એના પેટમાં જ પુગાડી દીધું… એ મૂંગા જીવની કાયા પાસેથી આટલું કામ લઉં છું તો એનું ભાડુંય મારે ચૂકવવું પડે ને ! આ તમારા ભાડાના રૃપિયા આવ્યા એમાંથી એનું ભાડું ચૂકવી દીધું- સારીપટ ગળ ખવરાવીને…’
મારી સઘળી શંકાકુશંકાઓનું સમાધાન થઈ ગયું.
તે દિવસે તો હું કાંઈ બોલ્યો નહિ… બોલી શક્યો જ નહિ. દ્રવ્યોપાર્જન અને એના ઉપભોગનું આ અભણ માણસે જે તત્ત્વજ્ઞાાન ડહોળેલું, એ જોઈને હું ડઘાઈ ગયો હતો. મનમાં વિચારતો હતો : એનો છોકરો દાક્તર થાય કે ન થાય, એને પ્રાથમિક કેળવણી યા અક્ષરજ્ઞાાન પણ મળે કે ન મળે, એની કશી ચિંતા કરવા જેવું નથી. ઝીણા ભગત જેવા દાદાને ઘેર જન્મ્યો છે એ કારણે જ એ કિશોરને જીવનની કેળવણી તો મળી જ રહેવાની છે.
લેખકનો પરિચય
ચુનીલાલ મડિયા
જન્મ: ૧૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૨
મૃત્યુ: ૨૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮
નાટયકાર, નવલકથાકાર અને વાર્તાકાર એવી બહુરંગી પ્રતિભા ધરાવતા ચુનીલાલ મડિયા ગુજરાતી સાહિત્યમાં ચિરસ્મરણિય સ્થાન ધરાવે છે. બળકટ શૈલી, અનોખા વિષયવસ્તુ અને વાચકને જકડી રાખતી માવજત વડે મડિયાએ સર્જેલા સાહિત્યએ ગુજરાતી વાચકોની ત્રણ પેઢીમાં તેમને અનોખા સાહિત્યકાર તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે.
રોજિંદી જિંદગીમાંથી જડેલા પાત્રોની સહજ આંકણી વડે ઘટનાક્રમને નાટયાત્મકતાથી ગૂંથવામાં તેમની હથોટી હતી. ‘સધરા જેસંગનો સાળો’ જેવી રાજકીય શ્લેષથી પ્રચુર નવલકથા વડે તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભાગ્યે જ ખેડાયેલા આ પ્રકારને સભર બનાવ્યો છે. તો સોમનાથ પરના ગઝનીના આક્રમણને કેન્દ્રસ્થાને રાખીને પ્રચુર સાહિત્ય રચાયું હોવા છતાં એ જ વિષય પર મડિયાએ લખેલી નવલકથા ‘કુમકુમ અને આશકા’ નોંખી ભાત પાડે છે. ‘વેળા વેળાની છાંયડી’, ‘લીલુડી ધરતી’, ‘પ્રિતવછોયા’ જેવી તેમની નવલકથાઓ સર્વકાળે વાચકોને આકર્ષતી રહી છે.
ટુંકી વાર્તાઓમાં પણ આગવું સ્થાન ધરાવતા મડિયાની વાર્તા ‘અભુ મકરાણી’ પરથી હિન્દીમાં બનેલી ફિલ્મ ‘મિર્ચ મસાલા’ પણ યાદગાર રહી હતી. ચોટદાર સંવાદો, પાત્રના માનસમાં વાચકને સહજતાથી દોરી જતી શૈલી અને તેજ ઘટનાક્રમ ધરાવતી મડિયાની વાર્તાઓએ ગુજરાતી નવલિકાને અનેક નવા માપદંડો રચી આપ્યા છે.