કમાણી – ચુનીલાલ મડિયા

Standard

હું તો સાંભળતો રહ્યો ને ભગત બોલતા રહ્યા : ‘ઘોડાની કમાણી મને કે મારા છોકરાને કેમ કરીને કળપે ? મેં તો એની મે’નતનું નાણું પાછું એના પેટમાં જ પુગાડી દીધું…
ઝીણા ભગત કોઈક જુદી જ દુનિયામાં જીવે છે. એ દુનિયામાં ‘ઝળહળ જ્યોત’ને માટે આરત જામતી. ઇશ્વરી તત્ત્વ માટે ‘માલિક’ ‘ઘણી, બાવો’ જેવાં ઘરગથ્થુ સંબોધનો યોજાતાં.
સરગપર સ્ટેશનથી ગુંદાળા ગામ વચ્ચે પાકા પાંચ ગાઉનો પલ્લો. ગુંદાળું જ્યારથી મારા ડિસ્ટ્રિક્ટમાં દાખલ થયું અને સર્કલ- દાકતર તરીકે દવાની પેટી લઈને દર અઠવાડિયે મારે ગુંદાળે જવાનું થયું, ત્યારથી કરમની કઠણાઈ બેઠેલી.
કઠણાઈનું મુખ્ય કારણ તો એ હતું કે પૂરા પાંચ ગાઉનો આ ગાડામારગ સાવ કાચો, ખાડાટેકરાવાળો ને એમાં વળી વાહનની કોઈ સગવડ નહીં. સરગપર સ્ટેશને રોકડા ત્રણ ટપ્પા ઊભા હોય, એમાંથી બેના ઘોડા સાજા ન હોય તો ત્રીજાના હાંકનાર માલિક જ માંદો હોય. ઘણી વાર તો એવું પણ બનતું કે હટાણે આવેલા કોઈ ખેડૂતના ગાડામાં દવાની પેટી મુકાવીને મારે ગુંદાળે પહોંચવું પડતું. એક વાર તો ભરચોમાસે અનરાધાર વરસાદમાં ભીંજાતાં ભીજાતાં જવું પડેલું અને પરિણામે ગામ આખાની બીમારીઓ દૂર કરનાર હું પોતે જ ‘બીમાર તબીબ’ બની ગયેલો.
આવી આવી અનેકવિધ કઠણાઈઓને કારણે ગુંદાળું ગામ મારા સર્કલમાંથી રદ કરાવીને બીજાના ડિસ્ટ્રિકટમાં મુકાવવા માટે મેં સી.એમ.ઓ.ઉપર સંખ્યાબંધ અરજીઓ કરી જોયેલી. મેડિકલ ઓફિસરે સર્કલની વ્યવસ્થામાં તો કશો ફેરફાર ન કર્યો, પણ મારો ‘કેસ’ ધ્યાનમાં લઈને અને વાહનની અસાધારણ અગવડો વિચારીને મારા પ્રવાસભથ્થામાં સારો એવો વધારો કરી આપેલો.
પ્રવાસ પેટે મળતું ભથ્થું વધ્યા પછી ગુંદાળા અંગનો મારો ઉત્સાહ પણ પ્રમાણમાં વધેલો. હવે તો આ કથોરું ગામ મારા કરમમાં કાયમ માટે લખાયેલું છે- કહો કે ઘટ સાથે ઘડાઈ ચૂક્યું છે- એમ સમજાતાં મેં પણ એક ટાંગાવાળા સાથે કાયમની ગોઠવણ કરી નાખી. સરગપર સ્ટેશન પર સુલભ હતાં એ ત્રણેય વાહનોમાં ઝીણા ભગતનો ટાંગો બીજા બે કરતાં ઓછો જોખમકારક જણાતાં ભગત સાથે મહિનાને હિસાબે લગવું બાંધી લીધું.
અલબત્ત, ભગતની ગાડીનું વર્ણન કરવા બેસું તો તો નરસિંહ મહેતાની વહેલના વર્ણ કરતાં એ બહુ જુદું ન નીકળે- બલકે, આપણા આદિકવિના એ ઐતિહાસિક વાહનનું વર્ણન આ અર્વાચીન ઘોડાગાડી માટે કદાચ અલ્પોકિત જ બની રહે. છતાં કહેવું પડે કે ભગતની ગાડી ભલે એના વયોવૃદ્ધ ખખડી ગયેલા માલિક જેવી ખડખડપાંચમ હોય, એનો ઘોડો તો સરગપરની બીજી બંને ગાડીઓનાં ટાયડાં ખચ્ચર કરતાં વધારે વેગીલો ને તાજોમાજો લાગતો હતો. અને એનું કારણ એ હતું કે ઘોડાને ભગતની જાતદેખરેખ ને કાળજીભરી ચાકરીનો લાભ મળતો હતો.
ઝીણા ભગત આ મૂંગા પ્રાણીને પેટનો દીકરો ગણીને એની માવજત કરતા. અજવાળી અગિયારસે અને અમાસને દહાડે ભગત અકતો પાળતા, નકોરડો ઉપવાસ કરતા તેથી ઘોડાને પણ આરામ આપતા. અકતાને દહાડે ગમે તેવી મોટી વરદી આવે તો પણ ગાડી જોડે જ નહિ, ઘરાકને સંભળાવી દે : ‘મૂંગા જીવનેય કોક દી વિસામો તો જોઈએ ને ? આપણે આરામ કરીએ તો એણે શું ગુનો કર્યો છે ?’ જીવ તો સહુના સરખા.’
થોડા દિવસમાં જ ભગતની આવી માન્યતાઓ, કેટકેટલીક વિચિત્રતાઓ અને ધૂનનો પણ મેં પેટ ભરીને પરિચય કરી લીધો. મોડે મોડે મને ખબર પડી કે સરગપરમાં તો ઝીણા ભગતની ગણતરી ‘મગજમેડ’માં જ થાય છે. કોઈ એને સાવ ચસકેલ ગાંડામાં ગણતા, કોઈ એને અર્ધગાંડામાં ખપાવતા, કોઈ ‘વા-ઘેલો’ કહીને સંતોષ લેતા, તો કોઈ એને ધૂની અને તરંગી ગણી કાઢતા.
આખા ગામમાં એક માન્યતા તો ઘેર ઘેર પ્રચલિત થઈ ગયેલી કે આ ડોસાને ભક્તિનું ઘેલું લાગેલું, એ કારણે જ એના મગજની ડાગળી ચસકી ગયેલી. ઝીણા ભગત ‘વસવાયા’ કોમમાં જન્મેલા તેથી એમને ઠાકોરસેવા કરવાનો અધિકાર નહોતો અને તેથી જ આ અનધિકૃત ચેષ્ટા બદલ ઇશ્વરે એમને યોગ્ય શિક્ષા કરેલી.
લોકો કહેતા : ‘ઠાકોરસેવા કરવી કાંઈ રમત વાત છે ? એ તો ખાંડાની ધાર ઉપર ચાલવા જેવું છે. આઠેય અંગ ચોખ્ખાં હોય ત્યારે ભગવાનની આરતી ઉતારી શકાય. નહીંતર તો આવા માણસને ભગવાન ગાંડાઘેલા કરી મૂકે ને !’
ઇશ્વરભક્તિના આવા ઇશ્વરદત્ત અધિકાર અંગેની ભદ્રવર્ગી માન્યતાઓને ઝીણા ભગતના વિચિત્ર વર્તનમાંથી વધારે પુષ્ટિ મળતી. મને પણ રફતે રફતે ભગતની કેટલીક વિચિત્ર ખાસિયતોનો અનુભવ થવા માંડેલો. અગિયારસને દહાડે ભગત ગાડી ન જોડે ત્યારે અકતાનો લાભ લઈને પોતે પગે ચાલતા દામાકુંડમાં નહાવા ઊપડે. સરગપરથી દામોદરકુંડ એટલે પાકા દસ ગાઉનો પંથ ગણાય. પણ ભગતને એ પવિત્રોદકમાં ખોળિયું બોળ્યા વિના ચેન ના પડે.
અમાસની રાતે એ પોતાની ડેલીમાં ભજન બેસાડતા. કોઈ વાર પોતે પણ પરગામની ભજનમંડળીમાં જઈ બેસતા. ‘ડોસે તો ખોળિયું વટલાવ્યું છે ખોળિયું…’ ભગત તો ભ્રષ્ટાચારી થઈ ગયો છે. એવી એવી ટીકાઓ પણ થતી.  ઉગ્ર જ્ઞાાતિભેદમાં માનતા લોકોએ લોકોએ ભગતની ઘોડાગાડીનો લગભગ બહિષ્કાર જ કરી નાખેલો.
‘રેલવાઈમાં બધા વર્ણના લોકો હારે પડખોપડખ બેહવામાં વાંધો નહિ ને મારી ગાડીમાં બેહવા ટાણે સહુ અભડાઈ જાય છે !’ કોઈ કોઈ વાર ભગત મારી સમક્ષ પોતાની મુશ્કેલી રજૂ કરતા અને પછી, યાદ રહેલી ભજનની કોઈક ટૂંક ટાંકીને ઉમેરતા : ‘સા’બ,  જીવ તો સહુના સરખા જ છે ને !
ધીમે ધીમે મારા મોબાઈલ મેડિકલ યુનિટ સાથે ઝીણા ભગત, એમની ખખડી ગયેલી ગાડી અને ઘોડો સુધ્ધાં સહુ ઓતપ્રોત થઈ ગયાં. દર અઠવાડિયે ગુંદાળાના લોકો કોયદાનની ટીકડી ને વિલાયતી મીઠાનાં પડીકાં માટે ભગતની ગાડીની પ્રતીક્ષા કરતાં. ઘોડાના ઘૂઘરાનો અવાજ સાંભળીને પાદરમાંથી જ છોકરાંની ભૂંજર ‘એ.. દાકતર આવ્યા !
‘ કરીને ગાડીને ઘેરી લેતી અને પછી નાનાસરખા સરઘસ સમું આ આખું હાલરું ચોરાને ઓટે જઈને જાણે કે જાહેર સભામાં ફેરવાઈ જતું. હું દરદીઓને તપાસતો રહું એ દરમિયાન ઝીણા ભગત જાણે કે મારા કાબેલ કમ્પાઉન્ડર હોય એવી અદાથી મને મદદ કરતા. લાંબા મહાવરાને પરિણામે સામાન્ય દવાઓનાં માપસરનાં પડીકાં વાળવાં વગેરે પરચૂરણ કામો ઉપર એમનો હાથ એવો તો બેસી ગયેલો કે એમાં ભાગ્યે જ ભૂલ થવા પામતી.
દર અઠવાડિયે પાંચ પાંચ ગાઉ જાતવળતના સહવાસને પરિણામે ભગત સાથે મારે ના છૂટકે નિકટતા કેળવાઈ ગયેલી. આ નિક્ટતામાંથી થોડી આત્મીયતા પણ અનાયાસે ઊભી થઈ ગયેલી. ભગતના કૌટુંબિક જીવન અંગે પણ હવે હું ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં વાકેફ થઈ ગયેલો. ઝીણા ભગત જાતે કુંભાર હતા, પણ નરસી ભગતની જેમ ઘરના દુખિયા જીવ હતા. ઘણાખરા સંતો અને ભક્તોની જેમ ઝીણા ભગતને નસીબે પણ કજિયાળી ને કર્કશા પત્ની સાંપડેલી. એ કારણે હોય કે પછી સાચી વિરક્તિને કારણે હોય, પણ ઝીણા ભગતને બહુ નાની ઉંમરમાં જ સંસારમાંથી રસ ઊડી ગયેલો.
વગડામાંથી માટી ખોદી લાવવી, ખૂંદવી, ચાક પર ચડાવવી ને આતવારે કાચા નિભાડા પકવવાની પ્રક્રિયાઓમાં મૂળથી જ ભગતનો જીવ ચોંટેલો નહિ, તેથી એ બધી જવાબદારી તો એમનાં ઘરવાળાં વેલબાઈએ જ ઉપાડી લીધેલી. ભગત તો ઊટકેલ ભાણે ભોજન કરીને સીધા ભજનમંડળીમાં ઊપડી જાય. ભલા હોય તો વળી કોઈ વાર સામેથી સાત- આઠ ભગવતીઓને જમવા બોલાવી લાવે અને વેલબાઈએ કકળાટ કરી કરીને પણ આ અતિથિઓ માટે મઢા રોટલા ઢીબવા પડે.
ગામ આખામાં ભગત ‘ભગવાનના ઘરનું માણસ’ તરીકે પંકાય પણ પોતાના ઘરમાં એમની કોડીનીય કિંમત નહિ. સોક્રેટિસે પોતાની સહધર્મચારિણી સમક્ષ ‘હું ઇશ્વર છું’ એવી જાહેરાત કરી ત્યારે પત્નીએ એઠવાડના ધોણ વડે પોતાના પ્રાણેશ્વરને અભિષિક્ત કરેલા, એવી જ કરુણ દશા ભગતના ગૃહજીવનમાં પણ સર્જાયેલી. જ્યારથી ઝીણાભાઈ, ઝીણિયો કુંભાર મટીને ‘ઝીણા ભગત’ તરીકે જાણીતા થયા, ત્યારથી વેલબાઈએ પતિના માથા પર પસ્તાળ પાડવા માંડેલી. એટલું જ નહિ પોતાના પ્રાણનાથ માટે ‘પીટડિયો’, ‘હાડકાંનો હરામ’ ‘કાયા રખો’, ‘કામચોર’ વગેરે શબ્દપ્રયોગો વાપરવા શરૃ કરેલા.
‘પતીરો પારકી મે’નતના રોટલા બગાડે છે, ‘આંઘળું રળે ને ઊંટ ચરે,’ ભક્તાણાને નામે ઘરમાં ભૂખ ઘાલી ‘આવાં આવાં’ મહેણાંટોણાંથી ત્રાસી જઈને ભગતે ઘરડેઘડપણ કશુંક કમાવાનો વિચાર કર્યો. પાકટ અવસ્થાએ એમનાથી વંશપરંપરાગત માટીકામ તો ઝાઝું થાય એમ નહોતું, એ ધંધામાં તો હવે પહેલાંના જેવો કસ પણ રહ્યો નહોતો. ગામમાં જે દસવીસ ‘કળ’ હતાં એને તો હવે ભગતનો મોટો દીકરો વશરામ પહોંચી વળતો હતો. છતાં રોજ સવારે ઊઠીને વેલબાઈની જીભમાંથી જે કડવી વાણી વછૂટતી એ આ ભગવતી જીવ જીરવી શક્યા નહિ,
તેથી તેમણે દ્રવ્યોપાર્જનની કોઈક નવી જ ‘લેન’ લેવાનું નક્કી કર્યું. એ જ અરસામાં પડોશમાં રહેતો કાળુ એની ઘોડાગાડી કાઢી નાખીને શહેરમાં રહેવા જતો હતો એ જોગાનુજોગનો લાભ લઈને ભગતે એ ભંગાર જેવું વાહન ઓછેઅદકે ખરીદી લીધું અને એનાં સાલપાંખડાં સમાનમાં કરીને સ્ટેશનની વરદીના ફેરા કરવા માંડયા. ઘોડાના ચંદીચારાનું ખર્ચ બાદ કરતાં પણ ભગત સાંજ પડયે વેલબાઈના હાથમાં રૃપિયોરોડો મેલતા થયા ત્યારથી પત્નીને એ ટાઢા હિમ જેવા વહાલા લાગવા માંડયા.
બીજી કોઈ પ્રવૃત્તિ નહિ ને ગાડી હાંકવાનું કામ શા માટે પસંદ કર્યું એવો પ્રશ્ન મેં પૂછ્યો, ત્યારે ભગતે બહુ માર્મિક ખુલાસો કર્યો : ‘ગાડી હાંકતાં હાંકતાં હરિનું નામ લેવાની ઠીક સરખાઈ આવે છે. બીજું કાંઈ કામ કરું તો ભક્તિમાં મન પૂરેપૂરું પરોવાતું નથી. મનમાં હજાર ઉધામા ચડે ને એકાકાર થવાય નહિ. સીધે મારગે ગાડી હાંકતો હોઉં એટલે મનનું માંકડું આડુંઅવળું ભમે જ નહિ.’
ભગત ગાડી હાંકતાં હાંકતા ભજનની કડીઓ લલકારતા, ત્યારે મને ખ્યાલ પણ નહોતો કે તેઓ શરીર સાથે ચિત્તની ગતિશીલતા અનુભવી રહ્યા છે.
‘પંથ કપાતો જાય એમ ભક્તિરસનો કેફ ચડતો જાય,’ભગતે આ કેફની વાત કરી ત્યારે જ મને સમજાયું કે એમનાં ભજનોમાં ‘ફાટેલ પિયાલો”પ્રેમનો પિયાલો’,ગુરુની પિયાલી પીધી વગેરે વારંવાર આવતા શબ્દપ્રયોગો સંજ્ઞાાવાચક હતા, એમાં અલખની વાતો હતી. એમાં બાવન વીર ને ચોસઠ જોગણીઓના જિજ્ઞાાસાપ્રેરક ઉલ્લેખો આવતા. ભગતનાં ભજનોમાં અલખના આરાધ અને ગેબની ગાયકીના આસમાની રંગો આવી જતા.
ઘણીવાર લાગતું કે ઝીણા ભગત કોઈક જુદી જ દુનિયામાં જીવે છે. એ દુનિયામાં ‘ઝળહળ જ્યોત’ને માટે આરત જામતી. ઇશ્વરી તત્ત્વ માટે ‘માલિક’ ‘ઘણી, બાવો’ જેવાં ઘરગથ્થુ સંબોધનો યોજાતાં. માનવકાયાને રંગરંગીલા મોરલાની ઉપમા અપાતી અને સાથે સાથે કાચના કૂંપા સાથે પણ સરખામણી થતી. સાવ સહેલીસાદી જબાનમાં સોહમથી શૂન્ય સુધીની નિગૂઢ ફિલસૂફી ડહોળાઈ જતી. એમાં સૂરતા અને મનષા જેવાં પ્રયોગો આવતા અને ‘બાર બીજના ઘણી,’ને ‘નકળંક નેજાધારી’નાં શબ્દચિત્રો ઊપસી આવતાં.
આવી જુદી જ દુનિયામાં વિહરનાર ભગતે એક દિવસ જરા સંકોચ સાથે એક દુન્યવી વાતનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો : ‘સા’બ, મારા વશરામનો ગગો છે નાનકડો- એને તમારા જેવો દાક્તર બનાવવાનો મારો વિચાર છે.
મને નવાઈ લાગી. તબીબી વ્યવસાય પ્રત્યે ડોસાને શા કારણે આકર્ષણ થયું હશે એ સમજાયું નહિ. ગુંદાળાને ચોરે બેહીને દર અઠવાડિયે હું જે દવાદારૃ આપતો એમાં કાંઈક માનવસેવા થઈ રહી છે એમ આ ભલાભોળા ભગત માની બેઠા હશે ? એમને ખ્યાલ નહિ હોય કે હું તો આ મોબાઈલ મેડિકલ યુનિટના પગારદાર નોકરમાંનો જ એક છું ! ગમે તેમ પણ મને ડોસાના આ સૂચનમાં રસ આવ્યો, પૂછ્યું :
‘છોકરો કેવડોક છે ? શું ભણે છે ?’
‘હશે સાતઆઠ વરસનો, ભગતે કહ્યું : ‘પણ કાંઈ ભણતોગણતો નથી.’
‘પણ ભણ્યા વિના દાકતર થવાય ?’મેં કહ્યું : ‘છોકરાને ખૂબ ખૂબ ભણાવો.’
‘પણ હજી તો એને એકડો ઘૂંટતાંય નથી આવડતો.’
‘એ તો ધીમે ધીમે શીખશે. નિશાળે તો જાય  છે ને ?’ મેં પૂછ્યું.
‘છોકરાવને નિશાળે બેસાડવાના અમ જેવા ગરીબ માણસનાં ગજાં છે ?’
‘ગંજુ ન હોય તો પણ છોકરાને ભણાવ્યા વિના ચાલે ?’ હું શાણી શાણી શિખામણ આપતો હતો.
‘ઘરમાં તાવડી તડાકા લેતી હોય ને છોકરાને નિશાળે કેમ કરીને મોકલાય ? ડોસાએ મુશ્કેલી જણાવી.’ ‘એક વાર એને મોકલી જોયો તો, પણ માસ્તરે ફી માગી.’
‘ફી તો ભરવી પડે ને ?’
‘એકલી ફી ભર્યે ક્યાં પતે એમ છે ? આજકાલનાં ભણતર તો એક તોલડી તેર વાનાં માગે એવાં છે,’ ભગતે કહ્યું : ‘ આ અમારી સાંભરણમાં તો ધૂળી નિશાળમાં પાટી ઉપર ધૂળ નાખીને આંગળીએથી એકડો પાડતા. પણ હવે તો ભણતરમાં હજાર ચીજનો ખપ પડે છે… કોરી નોટું ને મોંઘી સીસાપેનું…ને ભાત ભાતનાં ચીતરવાળી ચોપડિયું… ગરીબ માણસને તો બોકાસું બોલાવી દિયે… અમે તો છોકરાને નિશાળમાંથી પાછો ઉઠાડી લીધો. આપણને આવા ભારે ખર્ચા પોષાય નહિ… પણ સા’બ, ગમે એમ કરીને છોકરાને તમ જેવો હુશિયાર દાગતર કરવો છે મારે.’
છોકરાંને અક્ષરજ્ઞાાન આપવાનું પણ આ કુટુંબનું ગજું નથી, એને તબીબી શિક્ષણની ત્રેવડ તો ક્યાંથી થશે ? એ હું વિચારી રહ્યો, પણ ડોસાને હતોત્સાહ કરવા નહોતો માગતો. બાળકોનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પણ પરવડી ન શકે એવી કંગાલિયત અસહ્ય લાગતી હતી. છોકરાને માટે નિશાળિયાના મામૂલી વતરણાં વસાવવા જેટલી મદદ કરવાનું મને સૂઝ્યું પણ તુરત ડોસાનો સ્વમાની સ્વભાવ યાદ આવતાં મનમાં થયું કે કદાચ ને એ મારી મદદનો અસ્વીકાર કરે તો ? સીધી રીતે આર્થિક સહાય સ્વીકારવામાં એમનું સ્વમાન ઘવાય તો ? આમ સમજીને મેં એક અઠવાડિયે ગાડીભાડાની રકમ ચૂકવતી વેળા સાહજિક રીતે થોડી વધારે રકમ ચૂકવી દીધી.
વળતે અઠવાડિયે પણ એવી જ રીતે થોડી વધારે રકમ ભગતના હાથમાં મૂકી.
ભગત રાજા રાજી થઈ ગયા. મૂઠીમાં પૈસા લઈને એમણે માથે ચડાવ્યા અને મૂંગા મૂંગા મારો અહેસાન માની રહ્યા.
મને થયું કે મારી નેમ આ રીતે સિદ્ધ થઈ ચૂકી છે.
પછી થોડા દિવસ સુધી ભગત ખુશખુશાલ દેખાયા તેથી મને ખાતરી થઈ કે એમના પૌત્રના શિક્ષણનો સવાલ હલ થઈ ગયો છે. આડે દિવસે મુડદાની જેમ ચાલતા ઘોડાની ચાલમાં પણ થોડો સુધારો થયો જણાયો. ડોસાનો નિયમ એવો હતો કે ઘોડો ગમે એટલો ધીમો ચાલતો હોય છતાં એને ચાબુક તો શું, સોટી પણ ન અડાડે.
આ બાબતમાં તો જૈનોને પણ શરમાવે એવી જીવદયાની ફિલસૂફી ભગત પાસેથી સાંભળવા મળતી. જેવો આપણા ખોળિયામાં જીવ છે એવો જ ઘોડાના ખોળિયામાં જીવ છે. આપણને કોઈ ચાબુક મારે તો કેવો ચમચમે છે ! પણ આ મૂંગા જીવને કાંઈ બોલવું થોડું છે ? એ તો નિમાણું થઈને ઊભું રહેવાનું-
પણ હવે હું જોઈ શક્તો હતો કે ઘોડાની ચાલમાં સારી ઝડપ આવી શકી છે. ભગતની ચાકરીનો જ એ પ્રતાપ હશે એમ મને લાગ્યું.
એકાદ મહિના પછી ફરી વાર ભગતે દીકરાને દાક્તર બનાવવાની વાત ઉખેળી.
‘છોકરો ભણવામાં ઠીક છે ને ?’ મેં પૂછ્યું.
‘હજી ભણવા બેસાડયો છે જ ક્યાં ?’ ભગતે સાવ સાહજિક રીતે કહ્યું.
‘પણ શા માટે નિશાળે નથી મોકલતા હવે ?’
‘મેં તમને કીધું નહોતું કે આ ભણતર તો અમ જેવાનો બરડો ભાંગી નાખે એવાં છે ! નાણાંવાળાનાં છોકરાં ઘૂઘરે રમે, બાકી આમ જેવાનું ગજું નથી કે છોકરાને નિહાળે બેસાડીએ-‘
પહેલી જ વાર મને ભગત ઉપર ચીડ ચડી. એમની પ્રામાણિકતા અંગે પણ શંકા ઊપજી : ‘ આ માણસ ભગતનો અંચળો ઓઢીને મને છેતરી રહ્યો છે કે શું ? ઉપરટપકે દેખાતી એની વિરકિત પાછળ નરી પૈસાની જ લાલચ રહેલી છે કે શું ? દીકરાને દાક્તર બનાવવાની વાતો કરી કરીને અને ઘરની દરિદ્રતાનાં રોદણાં રોઈ રોઇને એ નાણાં રળવા માગે છે ?’
હવે તો ભગત આજકાલનાં ખર્ચાળ ભણતર અંગે ગમે તેટલી ફરિયાદ કરે, તો પણ હું રાતી પાઈ પરખાવનાર નથી, એવો નિર્ધાર કરીને બેઠેલો ત્યાં જ ભગતે ફરી એ જ ફરિયાદ ઉપાડી :
‘છોકરો સાવ અભણ રહી જશે… એને નસીબે પણ ગારા ખૂંદવાનું ને ચાકડા ફેરવવાનું જ રહેશે.’
‘પણ તમે એને હજી સુધી નિશાળે બેસાડયો કેમ નથી ?’ મેં ઉગ્ર અવાજે પૂછ્યું : ‘તમને બેત્રણ વાર દોથો ભરીને રૃપિયા તો આપ્યા હતા !’
સાંભળીને ભગત સડાક થઈ ગયા. મારી સામે ટગર ટગર તાકી જ રહ્યા. એ આંખોનું ઊંડાણ મારાથી જીરવાય એમ નહોતું. સારી વાર સુધી આ રીતે મને નજરમાં નોંધી રાખીને ડોસાએ હળવે અવાજે પૂછ્યું :

‘એ રૃપિયા તમે છોકરાને ભણાવવા સારુ આપ્યા હતા ?’
નાના બાળકના જેવો નિર્દોષ દેખાવ કરીને પુછાયેલા પ્રશ્નને લીધે મારો રોષ દ્વિગુણિત થઈ ગયો. વધારે ઉગ્ર અવાજે મેં કહ્યું : ‘છોકરાને ભણાવવા સારુ નહિ તો શું તમારે સારુ રૃપિયા આપ્યા હતા ?’
‘મને શું ખબર સા’બ ?’ ડોસાએ ફરી એ જ નિર્દોષભાવે ચલાવ્યું : ‘હું તો સમજ્યો કે આ મારા ઘોડાની કમાણી છે… એટલે મેં તો ગઈ ઇગિયારસે એમાંથી અધમણ ચણા ને ગળનું માટલું લઈને ઘોડાને ખવરાવી દીધું- જનાવરના ડિલમાં જરાક કાંટો આવે એમ સમજીને…’
હું તો સાંભળતો રહ્યો ને ભગત બોલતા રહ્યા : ‘ઘોડાની કમાણી મને કે મારા છોકરાને કેમ કરીને કળપે ? મેં તો એની મે’નતનું નાણું પાછું એના પેટમાં જ પુગાડી દીધું… એ મૂંગા જીવની કાયા પાસેથી આટલું કામ લઉં છું તો એનું ભાડુંય મારે ચૂકવવું પડે ને ! આ તમારા ભાડાના રૃપિયા આવ્યા એમાંથી એનું ભાડું ચૂકવી દીધું- સારીપટ ગળ ખવરાવીને…’
મારી સઘળી શંકાકુશંકાઓનું સમાધાન થઈ ગયું.
તે દિવસે તો હું કાંઈ બોલ્યો નહિ… બોલી શક્યો જ નહિ. દ્રવ્યોપાર્જન અને એના ઉપભોગનું આ અભણ માણસે જે તત્ત્વજ્ઞાાન ડહોળેલું, એ જોઈને હું ડઘાઈ ગયો હતો. મનમાં વિચારતો હતો : એનો છોકરો દાક્તર થાય કે ન થાય, એને પ્રાથમિક કેળવણી યા અક્ષરજ્ઞાાન પણ મળે કે ન મળે, એની કશી ચિંતા કરવા જેવું નથી. ઝીણા ભગત જેવા દાદાને ઘેર જન્મ્યો છે એ કારણે જ એ કિશોરને જીવનની કેળવણી તો મળી જ રહેવાની છે.
લેખકનો પરિચય
ચુનીલાલ મડિયા
જન્મ: ૧૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૨
મૃત્યુ: ૨૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮
નાટયકાર, નવલકથાકાર અને વાર્તાકાર એવી બહુરંગી પ્રતિભા ધરાવતા ચુનીલાલ મડિયા ગુજરાતી સાહિત્યમાં ચિરસ્મરણિય સ્થાન ધરાવે છે. બળકટ શૈલી, અનોખા વિષયવસ્તુ અને વાચકને જકડી રાખતી માવજત વડે મડિયાએ સર્જેલા સાહિત્યએ ગુજરાતી વાચકોની ત્રણ પેઢીમાં તેમને અનોખા સાહિત્યકાર તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે.
રોજિંદી જિંદગીમાંથી જડેલા પાત્રોની સહજ આંકણી વડે ઘટનાક્રમને નાટયાત્મકતાથી ગૂંથવામાં તેમની હથોટી હતી. ‘સધરા જેસંગનો સાળો’ જેવી રાજકીય શ્લેષથી પ્રચુર નવલકથા વડે તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભાગ્યે જ ખેડાયેલા આ પ્રકારને સભર બનાવ્યો છે. તો સોમનાથ પરના ગઝનીના આક્રમણને કેન્દ્રસ્થાને રાખીને પ્રચુર સાહિત્ય રચાયું હોવા છતાં એ જ વિષય પર મડિયાએ લખેલી નવલકથા ‘કુમકુમ અને આશકા’ નોંખી ભાત પાડે છે. ‘વેળા વેળાની છાંયડી’, ‘લીલુડી ધરતી’, ‘પ્રિતવછોયા’ જેવી તેમની નવલકથાઓ સર્વકાળે વાચકોને આકર્ષતી રહી છે.
ટુંકી વાર્તાઓમાં પણ આગવું સ્થાન ધરાવતા મડિયાની વાર્તા ‘અભુ મકરાણી’ પરથી હિન્દીમાં બનેલી ફિલ્મ ‘મિર્ચ મસાલા’ પણ યાદગાર રહી હતી. ચોટદાર સંવાદો, પાત્રના માનસમાં વાચકને સહજતાથી દોરી જતી શૈલી અને તેજ ઘટનાક્રમ ધરાવતી મડિયાની વાર્તાઓએ ગુજરાતી નવલિકાને અનેક નવા માપદંડો રચી આપ્યા છે. 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s