Daily Archives: May 3, 2018

કોઠાસૂઝ

Standard

ઉખાણાં

 જૂના કાળે કન્યા વરત(ઉખાણાં) પૂછીને વરના બુઘ્ધિ ચાતુર્યની પરીક્ષા કરતી. 

    થોડાં વર્ષોપૂર્વેની આ વાત છે. એક ગોરો યુરોપિયન ભારતીય સંસ્કૃતિના અભ્યાસ અર્થે ગિરના ડુંગરાની ગાળિયું ને જંગલ-ઝાડિયુંમાં ભમતો હતો. મારગ માથે એક રબારી જુવાનડાના ગહેકતા ગળામાંથી નીકળતી સરજુની સરવાણી સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થઇ ગયો ને બોલી ઊઠ્યો: ‘ગિરના અભણ રબારીઓ સામવેદનું સંગીત ગાતાં હોય ઈ દેશના વિદ્વાનો કેટલા મહાન હશે!’

 આ વાત મારા કાને આવી ત્યારે મને મારું વતન સાંભર્યું. સાઈઠ વર્ષ પૂર્વેના મારા યુવાની કાળના સંશોધન-પ્રવાસોનું સોનેરી સ્મરણ સ્મૃતિપટ પર સળવળાટ કરતું બેઠું થયું.

  ભાલપ્રદેશના ઉનાળાની એક ઢળતી સાંજ હતી. હું અમારા આકરુ ગામના ઠાકર-દુવારાના ચોકમાં લીલાછમ લીંમડા નીચે ઢાળેલી ઢોરણી ઉપર પાથરેલી ધડકી માથે બેઠોબેઠો રાત’દિ વગડામાં પડયા પાથર્યા રહેતા વારતા કથક ભરવાડ કુંવરાભૈ મેવાડાનો હૈયાકપાટ ઉઘડાવી લોકવાણીની મૂડી કાગળ માથે માંડતો હતો. 

‘હે ઠાકર મા’રાજ’ બોલી ઢીલી યાદદાસ્તને ઢંઢોળતા કુંવરાભાઇએ એક વરત (ઉખાણું) નાખ્યું:
  ‘દુઝણિયું તો સૌ કોઇ દોવે, પાંકડિયું દોવે નઈં કોઈ;વાંઝણિયું વિહાય ને, પાંકડિયું પાહરો મૂકે.’
અર્થાત્‌: દુઝણિયું ભેંસુને તો દુનિયા આખી દોહવા બેસી જાય.પણ પાંકડિયું (વિહાયા વિનાની)ને મલકમાં કોઇ દોહતું નથી.
  ‘‘ભઇલા જોરુભૈ તારું ભણતરે ય નિયારું ને તારું કામે ય નિયારું. રજપૂતનો દીકરો શૅ’રમાં ભણગણીને ભરવાડોની વેણી ભેગી કરવા નીકળ્યો છું ત્યારે વાંઝણિયું વિહાય ને પાંકડિયું પાહરો મૂકે એવો અમને પોરહ ચડે છે. જો ભઇલા, તું કોલેજમાં ભણલો ને મારું બકરા-ગાડર (ઘેટાં)ની નિહાળનું ભણતર. હવે હું પૂછું ઈનો ઉત્તર આલ્ય’’ એમ કહેતા ઉખાણાનો ઘા કર્યો:
હળ કરતાં જમીં પાતળી, ઈનો ખોડણ હાર ચતુર શ્યામ હાથે વાવે ને મોઢે લણે, ઈ શું?
હાર સ્વીકારી લેતાં મેં કહ્યું: ‘કુંવારભૈ, તમારી વાતમાં મારો ગજ નંઈ વાગે. તમારે એનો ઉકેલ આપવો પડશે.

’‘બસ એટલું અમથું ય નો આવડ્યું? તમારા હાથમાં શું છે?

’‘ઈન્ડીપેન ને કાગળ.

’‘કાગળરૂપી જમીં (જમીન) ઈન્ડીપેન કરતાં પાતળી કે નઈં? તમારા જેવો ભણેલો ચતુર માણસ કલમથી ખેડ કરે છે, લખે છે. ને મોઢેથી બોલીને વાંચે (લણે) છે.’ મારા જેવો પુસ્તકીયું જ્ઞાન ધરાવતો કુંવારા ભૈની હડફેટે આવી ગ્યો એટલે એમને તો ભાઇ મૉજના તુર્‌રા છૂટવા માંડ્યા:

 ‘કાગળ માથે ઉતારવા માંડો. તમે લખતા થાકો છો કે હું બોલતા થાકું છું! સાંભળો:
” તૈણ તહુનું લાકડું, નાખ્યું સુતારીને હાટ ત્રણ હેં સાઈઠ કર્યા રેંટિયા ને બાર કરી લાઈટ ઘડામણ લઈ લો ને લાકડું વધે ઈ પાછું દ્‌યો.”

હવે વરતો મારી વાત ને….
‘કુંવરાભૈ, બાપા! તમારા શાસ્તરમાં અમારી ચાંચ નઈં ડૂબે ભઈલા.

’‘પણ ભણેલાને સાંસ હોય તો ડૂબે ને! સાંસ (ચાંચ) તો ભણતરવાળા પાંહે નઈં, ગણતર (કોઠાસૂઝ)વાળા પાંહે હોય. સાંભળો: 

ત્રણ તહુ એટલે શિયાળો, ઉનાળો ને ચોમાહુ. ૩૬૦ રેંટિયા એટલા વરસના એટલા દિવસ. બાર લાઈટુ ઈ બાર મઈના. જે વધે ઈ વરહ. દર વરસે વરહ આવે જ.’

 કુંવરાભૈની વાણી અસ્ખલિત વહેતી હતી:

ધંઘુકા જેવું શહેર. ઈના પાદરમાં આવેલા ફટફટિયા જીનભણી ચાર સરખે સરખી ગોઠણ્યું (સાહેલીઓ) રમે. રમતાં રમતાં ચારે ય ભૂંખિયું થઈ, એટલે કંદોઈના હાટે આવીને ઊભી રઈ. ઈમાં તૈણ હેઠી ઊભીને એક ઓટલે જઇને બોલી: ‘શેઠિયા, શેર પેંડા જોખી દે.’કંદોઈએ પેંડા જોખી પડીકું એના હાથમાં દીઘું. પછી ઈ ફટ પાછી વળી. કંદોઈ કહે: ‘બેન! પેંડાના પૈસા દીધા વિના કાં વઈ જા?’ ચતુર દિકરી બોલી: ‘તું નથી જાણતો હું કોની દિકરી છું?’ ‘ના બોન!’ તો સાંભળ:
 “શૂળી માથે વાળી ચડે, વાળી માથે વાવટા,જન્મ્યા મોર્ય નામ પડે ઈની દિકરી હું પુનેતા.”
ઈમ કહી પેંડા લઈ વહેતી થઈ. બીજીએ આવીને શેર પેંડા જોખાવ્યા.પૈસા આપવાના થયા એટલે કહે: ‘તું મને નથી આળખતો? હું કોની દિકરી છું સાંભળ;
“રજમાથી ગજ કરે ગજ કરે મમતા ઘૂણીધર બાવે ઘૂણી ધખાવી ઈની દિકરી હું પુનેતા.”
ત્રીજીએ આવીને પેંડાનું પડીકું વળાવ્યું ત્યારે કંદોઈ કહે:‘ચાર રૂપિયે શેરના પેંડા છે. તું પૈસા દીધા વિના કાં જાય છે?’ ત્યારે ઈ બોલી: 

‘તું મને નથી ઓળખતો? સાંભળ:
“સાહ તાંણે ફૂંક તાણે, તૈણ તાંણે તરપેટાજેને ઘેર હંમેશ કજિયોઈની દિકરી હું પુનેતા.”
’હવે આવ્યો છેલ્લીનો વારો. એણે શેર પેંડા જોખાવીને પડીકું બંધાવ્યું ત્યારે કંદોઈ માથું કૂટતો કહેવા લાગ્યો: ‘બોન દિકરી, તારા બાપુનું નામ કહે તો હું પૈસા લેવા આવું. તું કોની દિકરી છું? 

ત્યારે એ બોલી: 
“આઠ હાથમાંથી હાથ કાઢે,હાથ કરે મમતા કાળિયા વાંહે ધોળિયો ધોડ્યો જાય ઈની દિકરી હું પુનેતા.”
   આ ચારેય દિકરીયુંએ તો પેંડાના પડિકાં લઇને ખેંતાળી મૂક્યા. હવે આ કંદોઈને કોની પાંહેથી પૈસા લેવા? ચારે દિકરીયું કોની હતી?

  ’ચીંથરેવીંટ્યા કુંવરાભૈનું ચતુરાઇ ભર્યું ઉખાણું સાંભળીને હું માથું ખંજવાળવા મંડાણો. ત્યારે એમણે મરકીને વેણ કાઢ્‌યું: પહેલી દીકરી કુંભારની, બીજી દિકરી સોનીની, ત્રીજી લુહારની અને ચોથી સઈ (દરજી)ની હતી.’ 

કુંવરાભૈએ પોતાનો હૈયાકપાટ આજ ઉઘાડો મૂકી દીધો;
” ખટકે ખાટ ભરકડાં બે જણ ચાવે પાન બેનાં બાવીસ કાન.”
‘કુવરાભૈ, વ્યવહારિક વાતુંવાળું ઉખાણું કહો તો કંઇક સમજાય. બે જણને ૨૨ કાન હોતા હશે!’‘અમારી વાતુંમાં ગપ ન હોય. રાવણ અને રાણી મંદોદરી ખાટે હીંચકતા બેઠાં છે.ગણો દહ માથાં રાવણના. ઈના વીહ કાન. ૨ કાન મંદોદરીના. બાવી થ્યા કે નૈ?’ આ તો કાનની વાત થઈ. હવે દાંતની વાત રઈ:
“નઈં પાતાળમાં નઈં સરગાપુરીમાં મરતલોકની માંય વહેકહે કવિ કરિતાર કોસોળ વિહુ દાંત કોને હતા?”
મેં કહ્યું: ‘ત્રણહે ને વીહ દાંત તો દસ માથાળા રાવણને જ હોય ને. બીજા કોને હોય!’‘હવે આ વરત ઉકેલો તો ખરા કઉં’:
“માનસરોવર બાંધી પાળ એને છે આરા ચાર; ચારે આરે ચોકીદાર સોળ સોળ સુંદરી પાણી ભરેનર ઝુઝે ને નારી મરે.”
તૈણ જ અક્ષરનું ટુંકું નામ છે. બોલો, ઈનું નામ ચોપાટ. ચોપાટરૂપી સરોવર. ચાર પાંદડારૂપી આરા છે. ચાર રમનારા ચોકીદાર છે. સુંદરી કહેતા ૧૬ સોગઠાં છે. નર રમે છે ને નારી રમતમાં મરે છે.

  ઉખાણાંનો અભ્યાસ કરતાં કરતાં મને સમજાયું કે ઉખાણાં એ લોકસાહિત્યનું મહત્ત્વનું અંગ છે. અંગ્રેજીમાં એને રિડલ, કાઠિયાવાડમાં વરત, કચ્છમાં પિરોલી અને રાજસ્થાનમાં પ્રહેલીના નામે ઓળખાય છે. આચાર્ય દંડી પ્રહેલિકા – (ઉખાણા)ના ૧૬ પ્રભેદો ગણાવે છે. ક્રિડા ગોષ્ઠિઓમાં પ્રહેલિકા જાણનારાઓની ભરી સભામાં પણ ગુપ્ત સંભાષણ કરવામાં અને એવી રીતે બીજાઓને મોહિત કરવામાં પ્રહેલિકાનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં સામેના માણસની ચાતુર્યની પરીક્ષા કરવામાં આવતી. તેનો ઉકેલ આપવો એ બુઘ્ધિમત્તાનું લક્ષણ ગણાતું.
 ડૉ. વિનોદ જે. શ્રીમાળી નોંધે છે કે સમસ્યા-ઉખાણાનું મૂળ સ્વરૂપ પાદપૂર્તિ જેવું છે. જે સમાસાર્થા, એટલે જેનો અર્થ પૂર્ણ કરવાનો હોય તે. કવિશક્તિની પરીક્ષા કરવા માટે તેને અપૂર્ણ અર્થનું વાક્ય આપવામાં આવે છે, તેને સમસ્યા કહે છે. આમ વ્યક્તિ કવિ થવાને કેટલો લાયક છે તેની ખાત્રી કરવા માટે સમસ્યાનો ઉપયોગ થતો. સમસ્યાનો ઉપયોગ કવિઓએ વિવિધ રીતે કર્યો છે. કન્યા પતિની કસોટી કરવા અથવા શંકા પડે ત્યારે, પોતે જેને પસંદ કરેલો તે જ પુરુષ છે કે કેમ તેની ખાત્રી કરવા સમસ્યા પૂછે છે. તે રીતનો ઉપયોગ મઘુસૂદન વ્યાસકૃત ‘હંસાવલિ’માં, કુશળ લાભકૃત ‘માધવાનંદ કામકુંદલા’માં, નયનસુંદરકૃત ‘રૂપચંદરાસ કુંવર’માં, શામળની અનેક પદ્યવાર્તાઓમાં અને સોરઠી ગીતકથા ‘સોન હલામણ’ જેવી દુહાબઘ્ધ લોકકથાઓમાં થયેલો જોઇ શકાય છે.
ઉખાણાં-સમસ્યાઓની શબ્દરચના અને એના બંધારણ માટે ખાસ કોઇ નિયમ નથી, પરંતુ તેના શબ્દો કાવ્યમય જોડકણમાં જેવાં કર્ણપ્રિય હોવા જોઇએ અને તેમાં ચમત્કૃતિ પણ હોવી જોઇએ. તે દૂહા-દોહરા અને સોરઠા સ્વરૂપે પણ હોય છે. તેની રચના ચાર-છ,કે આઠ દસ લીટીમાં હોય છે, ક્યારેક એક બે પંક્તિમાં પણ હોય છે. કોઇ જોડકણામાં હોય તો કોઇ સવાલ-જવાબમાં પણ પૂરાં થાય છે. કેટલાક ઉખાણાંમાં સાદાઈ તો કેટલાંક છંદમાં, કાવ્યાત્મક લય, પ્રતીક, કલ્પન, અલંકારો, શબ્દ સંયોજન અને સમાન્તરતાવાળા હોય છે.
  ઉખાણાં એ કંઠસ્થ ફરતું તરતું લોકસાહિત્ય છે. આજના જેવી શાળા-કોલેજો જુના કાળે નહોતી ત્યારે કંઠસ્થ ઉખાણા-સમસ્યાઓદ્વારા અભણ પ્રજાને શિક્ષણ મળતું. આજે આપણે ભણેલાઓ ઉખાણાં ભૂલી ગયા છીએ પણ ગ્રામપ્રજાના હૈયેહોઠે ઉખાણાં રમતાં જોવા મળે છે. કુંવરાભાઈ મેવાડા જેવા કોઠા સૂઝવાળા અનેક બૂઝૂર્ગો હૈયાંપટારીમાં ઉખાણાંની ગઠરી સંઘરીને બેઠા છે.

  કવિ દલપતરામના સમયમાં હોપની વાંચનમાળા ચાલતી. તેમાં પાંચમીચોપડીમાં શામળ ભટ્ટની એક જ્ઞાનવર્ધક કવિતા ભણવામાં આવતી. એક ભાઇની સાથે કીકો ને કીકી હતા. અર્થાત્‌ બાબો ને બેબી હતાં. બંને ચહેરેમોરે સરખા હતા. બંનેએ એકસરખાં કપડાં પહેર્યાં હતા. હવે આમાં કીકો કયો ને કીકી કઈ? નર નારીને કેમ ઓળખવા એ મોટી સમસ્યા છે. શામળ ભટ્ટની કવિતામાં એનો ખુલાસો મળે છે:
ઉંબર ઓળંગી ઘરમાં આવ એ બે જણાને ઘરમાં લાવ.ડાબો પગ ઉપાડે જેહ જાતે જુવતી જાણો તેહ;જમણો પગ ઉપાડે જેહ જાણ પુરુષ પારખું એજ પ્રમાણ.
   આજે તો થોડુંક ભણતર વઘ્યું, પણ જૂના કાળે ભરવાડોમાં ભણતર નહોતું. ભરવાડ ગાયો ભેંસો ને ઘેટાં ચરાવવા વગડામાં પડી રહેતા. ઘરનો, દૂધ-ઘીનો વહીવટ અભણ ભરવાડણો કરતી. એકવાર ભરવાડણ અમારે ત્યાં દૂધ દેવા આવી. રોજ એકલી આવતી. આજે એની સાથે એક છોકરો હતો. કોઇએ પૂછ્‌યું: ‘આ છોકરો તારે શું થાય?’ચતુર ગોવાલણીએ જવાબમાં સમસ્યા નાખી:
નહીં સગો નહીં સાગવો, રૂપાળો લાવી જોઈ;એના બાપનો બનેવી મારો સગો નણદોઈ.
   એ તો જવાબ દઇને વહેતી થઈ. ત્યારે ૯૦ દિવાળીઓ જોયેલાં મારાં ઘરડાં દાદીમા બોલ્યાં: ‘છોકરાના બાપનો બનેવી ભરવાડણનો સગો નણદોઈ થાય છે. નણદોઈ એટલે નણંદ, વરની બહેનનો વર, એના વરનો બનેવી. છોકરાના બાપનો બનેવી એ જ જો દૂધવાળીના વરનો બનેવી હોય તો છોકરાનો બાપ દૂધવાળીનો વર થયો. તો આ દૂધવાળી છોકરાનીમા થઈ.’ પછી દાદીમાએ બીજાં ઉખાણાં અમને સંભળાવ્યાં:
પાંચ વેંતની પૂતળી, મુખ લોઢાના દાંત;નારી સંગ નીત રમે, ચતુર કરો વિચાર

જવાબ:છાશનો રવૈયો
તેર પગારો તેતરો, શેરીએ નાઠો જાય,રાજા પૂછે રાણીને આ કયું જનાવર જાય?
અર્થાત્‌:ગાડું. બળદના આઠ પગ, ગાડના ૨ પૈડાં ને ઊંટડો તથા હાંકનારના ૨ મળીને તેર પગ થયા. તેર પગવાળું જાનવર બજારમાં ચાલ્યું જાય છે. રાણી રાજાને પૂછે છે આ કયું જનાવર જાય છે? આવી છે ભાઇ, આપણી લોકવિદ્યાની વાતડિયું.

Advertisements

‘ક્યાંથી આવો છો મા’રાજ?’

Standard

‘ક્યાંથી આવો છો મા’રાજ?’
કપાળમાં ત્રિપુંડ, માથા પર લાંબી શિખા, ખભા પર લાલ રંગનો ખેસ અને ધોતિયા-કફનીમાં સજ્જ એવા એક બ્રાહ્નણને ગવર્નરના બંગલા પાસે ધસી આવેલો જોઈ પોતે કોઇ સાધારણ પોલીસ નથી પણ મદ્રાસના ગવર્નરનો રક્ષક છે એવા ઈગો સાથે એ બોલ્યો કે, ‘આ કોઇ વાણિયા વેપારીનો બંગલો નથી મહારાજ, કે તમે ‘દયા પ્રભુની’ માટે આંહીં આવી શકો. માટે તમે જ્યાંથી આવો છો ત્યાં પાછા પધારો…’
આવતલ બ્રાહ્નણ જરા પણ વિચલિત ન થયો…. ઊલટાનો એ એવી રીતે તાકી રહ્યો કે બંગલામાં જાણે પોતાનું કોઇ સ્વજન એની રાહ ન જોતું હોય?
‘ક્યાંથી આવો છો?’ ગવર્નરનો પહેરેગીર ગજર્યો.
‘ભાવનગરથી…’ વિપ્રે શાંતિથી જવાબ દીધો.
રક્ષકના હોલબૂટમાં સળવળાટ થઇ ગયો. ચહેરા પર ઊભરેલાં રોફ અને રુઆબ પાંચ-દસ પગથિયાં એકસાથે નીચે ઊતરી ગયાં…!

‘ક્યાંથી?’ આંખો ઝીણી કરીને એણે ચકાસણી કરી.
‘ભાવનગરથી આવું છું. મારું નામ ગૌરીશંકર…’ ગૌરીશંકર શિખર જેવો આદમી હોય તોય આ પહેરેગીર કહી દેત કે ગૌરીશંકર હો તો તારા ઘરનો, સમજ્યો? આ બંગલો નામદાર ગવર્નરનો છે. તારા જેવા ગૌરીશંકરો માટે નથી, અહીં તો મદ્રાસનો મુખ્યપ્રધાન પણ ઠઠડીને ઊભો રહે. લોટણવેડા કરે. તયેં પ્રવેશ મળે સમજયોને. ગૌરીશંકર! પણ કાંઇ નૈ ભલા માણસ! લાચાર છું. ભાવનગર તો અમારા ગવર્નર સાહેબનું વતન, જન્મભૂમિ અને જૂની એની રાજધાની અને એનો આ રહેવાસી… જા ભઇ જા!
‘તમે મા’રાજ! ગવર્નર સાહેબને ઓળખો છો!’ ગમ ખાઇને પહેરેદારે પૂછ્યું.
‘સારી રીતે ઓળખું…’ ગૌરીશંકરે નિરાંતથી કહ્યું.
‘હશે. એમને તો સૌ ઓળખે. આખો દેશ ઓળખે છે. પણ તમને સાહેબ ઓળખે છે?’
‘હા, ભાઇ! મને કેમ ન ઓળખે? હું એનો રસોઇયો હતો…’
‘ભલે જાઓ અંદર, પણ મા’રાજ! કંપાઉન્ડમાં ઊભા રહેજો, સાદ દેજ્યો શું સમજયા? ડખડખ કરતા પરબારા જતા નૈ. હું અહીં ઊભો રહીને જોઇશ.’ અને વિપ્ર ગૌરીશંકર, ગવર્નરના બંગલામાં પ્રવેશ્યા. પ્રાંગણમાં ઊભા રહીને એણે સાદ દીધો:
‘બાપુ! હું ભાવનગરનો ગૌરીશંકર…’
ઉંદરડીને ટાંપીને કાગડો જોઇ રહે એમ પેલો પહેરેગીર જોઇ રહ્યો હતા, પણ પળ પછી એ આભો બની ગયો. એને ભ્રમ થયો કે મદ્રાસનો દરિયોકાંઠો બહાર નીકળ્યો કે આસમાન નીચે ઊતર્યું કે પછી આ ધરતી પાતાળે જઇ રહી છે?ભાવનગર અને ગૌરીશંકર… એવા બે શબ્દો સાંભળતાની સાથે, મદ્રાસના ગવર્નર કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવસિંહજી ગોહિલ, દ્વારકાના મહેલેથી સુદામા માટે વછુટેલ રાજા રણછોડની જેમ વછુટયા! અને જોતજોતામાં મુઢ્ઢી હાડકાનો ભાવનગરી આ વિપ્ર, ગવર્નરના દિલમાં છલોછલ ભરાઇ ગયો! મદ્રાસના મુખ્યપ્રધાનને ન મળે એવો ઉમળકો એને સાંપડ્યો.
‘ગૌરીશંકરભાઇ! શું કરે છે આપણું ભાવનગર?’ તામિલનાડુના દરિયાનાં જળતરંગો પર બેસીને નામદાર ગવર્નરનો આતમો ભાવનગરના બંદર સુધી ખળભળી ગયો…
પછી તો સંસ્મરણોની વણઝારો ચાલી… ભાવનગરના વેપારીઓ, ભાવનગરના કેળવણીકારો, વિદ્વાનો, ઉદ્યોગપતિઓ, કવિઓ, લેખકો અને સાવ સાધારણ માણસો પણ કૃષ્ણકુમારસિંહજીના હોઠેથી સરતા રહ્યા… સૌના ધંધા વિશે, સુખાકારી વિશે, બાળબચ્ચાંઓ વિશે વીણી વીણીને ખબર પૂછ્યા…
ભાવનગરના રાજદરબારમાં રૂપિયાના થાળ ભરીને, રેશમી શાલો વડે ઉમદા હસ્તીઓને જે રીતે એમણે ભૂતકાળમાં સન્માની હતી એ જ રસમથી વિપ્ર ગૌરીશંકરને એણે સન્માન્યા! અને જ્યારે જ્યારે મદ્રાસમાં ગૌરીશંકર એમની પુત્રીને ઘેર આવે, ત્યારે અચૂક રીતે ગવર્નરને બંગલે મહેમાન બને એવો પ્રેમાગ્રહ કરીને વચન લીધું…
અને નિવૃત્તિને આરે ઊભેલ, અકિંચન એવો ભાવનગરનો આ ભૂદેવ, રૂપિયે-વસ્ત્રે લથબથ થઇને ગવર્નરના બંગલેથી વિદાય થયો ત્યારે મદ્રાસના ગવર્નર વિદાયના મીઠા સ્મિત સાથે હાથ ફરકાવી રહ્યા હતા…અને કલાક પહેલાં, આ વિપ્રને માણસ સમજીને તોછડાઇથી વર્તેલો પેલો દરવાન આને જોઇને ‘એટેન્શન’ની પોઝિશનમાં આવીને બંદૂક નમાવીને ભૂદેવ ગૌરીશંકરને માનભરી નજરે નિહાળતો ઊભો રહ્યો. અને બહાર નીકળ્યા ત્યારે મા’રાજ ગૌરીશંકર રાજવીની આ આત્મીયતાથી ગદ્ગદ થઇ ગયા હતા! એની આંખોના ખૂણે લટકતાં હર્ષાશ્રુઓનાં ટીપાંઓમાં આખું ભાવનગર રાજ ઝૂલતું હતું!
(નોંધ : ભાવનગરના સ્વ. કૃષ્ણકુમારસિંહજી મદ્રાસના ગવર્નર પદે જ્યાં સુધી રહ્યા ત્યાં સુધી વેતન પેટે માત્ર પ્રતિ માસ એક રૂપિયો સ્વીકારતા હતા!)
લેખક – નાનાભાઈ જેબલિયા

દયા ડાકણને ખાય…

Standard

ટ્રોઝન હોર્સ અર્થાત 

ટ્રાયના ઘોડાની વાર્તા વિશ્વ પ્રસિદ્ધ છે…. 
યુદ્ધ કળા તરીકે પણ વિખ્યાત છે…. 
ટ્રાય નામના રાજ્યની આસપાસ એથેન્સવાસીઓએ ઘેરો નાખ્યો હતો. ટ્રાય નો કિલ્લો કેમેય કરીને તૂટતો નહોતો….
અભેદ કિલ્લાબંધીને તોડવા માટે એથેન્સવાસીઓએ એક પ્લાન બનાવ્યો….
યુદ્ધમાં પીછેહઠનું નાટક કરીને ઉપહાર સ્વરૂપ એક લાકડાનો ઘોડો ટ્રાયના કિલ્લાની બહાર રાખવામાં આવ્યો…. 
ટ્રાયવાસીઓ એ ઘોડાને કિલ્લાની અંદર લઈ ગયા અને એમાં છુપાયેલા એથેન્સના સૈનિકોએ રાત્રે કિલ્લાનો દરવાજો ખોલી નાખ્યો…. અને એથેન્સવાસીઓએ ટ્રાયનો સર્વનાશ કરી નાખ્યો…. 
આ મહાગાથા મહાન યુનાની કવિ હોમરે લખેલી છે.
આ લાકડાનો ઘોડો માત્ર એક પૂતળું ન હતું, પરંતુ એક રણનીતિ હતી… 

જે ત્યારથી લઈને આજ સુધી અજમાવવામાં આવી રહી છે… 
ટ્રાયનો એ મહાન અશ્વ લાકડાનો બનેલો હતો, 

પરંતુ જરૂરી નથી કે દરેક વખતે એ લાકડાનો બનેલો હોય… 
આજકાલ એવા ઘોડા લાકડાનાં નહીં પરંતુ માંસના બની રહ્યા છે, જેને જોઈને અપરાજીત વર્ગનાં મનમાં દયા, કરુણા, માનવતા, પ્રશ્ચયાતાપ ઉત્પન્ન થાય છે, એવી જ રીતે જેવી રીતે ટ્રાયના લોકોને પોતે વિજયી થયાનો વહેમ ઉત્પન્ન થયો હતો.
અયાન કુર્દી યાદ છે કોઈને ??? 
જ્યારે ISIS એ સીરિયામાં અત્યાચારની હદ વટાવી નાખી ત્યારે સીરિયન લોકો પોતાના ધર્મના-ઇસ્લામના- દેશ સાઉદી અરબ કે તુર્કી તરફ ભાગવાને બદલે યુરોપ તરફ ભાગ્યા…. 
પરંતુ યુરોપની સીમાઓ તો સીલ હતી, 

તેઓ યુરોપમાં પ્રવેશ ના મેળવી શક્યાં…. 

ત્યારે તુર્કીના સમુદ્ર કિનારે “અયાન કુર્દી” નામના સિરિયન બાળકને  ટ્રાયના ઘોડાના રૂપે છોડવામાં આવ્યો…. 
અતિ લિબરલ અને માનવતાવાદીની છાપ ધરાવતા યુરોપના દેશો આ જોઈને પ્રશ્ચયાતાપ માં ડૂબી ગયા અને પોતાની આ શાખ જાળવી રાખવા યુરોપની સીમાઓ ખોલી નાખી…. 
પરંતુ એ પછી જે બન્યું અને યુરોપે જે ભોગવ્યું અને ભોગવે છે એ જગજાહેર છે…. 
એ સીરિયન શરણાર્થીઓએ એમની જ દીકરીઓ અને પત્નીઓ સાથે બળાત્કાર કર્યા, રસ્તા ઉપર નીકળતી સ્ત્રીઓ સાથે અભદ્ર વ્યવહાર કર્યો… શરીયા કાનૂનની માંગ કરવા લાગ્યા.
ટ્રોઝન હોર્સના છટકામાં સપડાયેલા યુરોપે જે માનવતા દાખવી એના બદલામાં એને જે રિટર્ન ગિફ્ટ મળી એ હતી Taharrush jamai…. Google કરી લેજો જો શું છે એ ?

ના ખબર હોય તો.
આવો જ એક કથિત ઘોડો છોડવામાં આવ્યો કાશ્મીરના કઠુંઆમાં… 

કાશ્મીરની આઠ વર્ષીય મુસ્લિમ બાળકીના સ્વરૂપમાં …. 

જેનો બળાત્કાર ત્રણેક મહિના પહેલા થયો હતો, બળાત્કાર કર્યા બાદ મારીને છોકરીની લાશ મંદિરના પ્રાંગણમાં ફેંકવામાં આવી હતી…. 
કોઈ પણ સભ્ય નાગરિક કોઈ પણ પ્રકારના બળાત્કારનું સમર્થન કરી જ ન શકે…. 
પરંતુ આ ઘટનામાં ઘટનાક્રમ અગત્યનો છે….. 
જેવી રીતે ત્રણ મહિના જુના મામલાને ઉછાળવામાં આવ્યો, 

પ્રથમ દ્રષ્ટિએ માન્યમાં ના આવે એમ એક રાજસ્વં વિભાગના રિટાયર્ડ અધિકારીને એક સમુદાયને પાઠ ભણાવવા અને ભગાવવા માટે આ ષડયંત્ર રચવાનું કહેવામાં  આવ્યું .. 
માત્ર CBI તપાસની માંગ માટે નિકાળવામાં આવેલી રેલીને બળાત્કારના આરોપીઓને બચાવવાની રેલી સાબિત કરવામાં આવી… 
આ સ્થિતિ ટ્રાયના ઘોડાની યાદ અપાવે છે.
કાશ્મીરમાંથી તો અલ્પસંખ્યક પંડિતોને મારીને ભગાડી દેવામાં આવ્યા, 

પરંતુ જમ્મુ પ્રદેશમાં હિન્દૂ બહુમતી હતી, એને ખત્મ કરવા માટે રોહીનગ્યા મુસ્લિમો ને જમ્મુમાં વસાવવામાં આવી રહ્યાં હતાં….

છેલ્લા  કેટલાક સમયથી આવી દેશ વિરુધ્ધની પ્રવૃત્તિઓ વિરુદ્ધ જમ્મુના હિંદુઓ અવાજ ઉઠાવવા લાગ્યાં હતાં…. 
રેલીઓ, બંધ, સાર્વજનિક મંચો ઉપરથી વિરોધ દેખાવો શરૂ થઈ ગયો હતો… 
હાલત કાબુની બહાર જતા જોઈને ટ્રાયનો ઘોડો છોડવામાં આવ્યો….
બસ પછી બાકીનું કામ લિબરલ, વામપંથી, શાંતિપ્રિય, મીડિયા વગેરે લોકોએ ઉપાડી લીધું, 
આ લોકો હિંદૂ કટ્ટરતાના ઉદ્દભવના કારણો, અલ્પસંખ્યક, દલિત અને સ્ત્રીઓ ઉપર જુલ્મ ના નારાઓ બુલંદ કરવા લાગ્યા… 
મંદિરમાંથી લાશ મળી એટલે હિન્દુઓએ જ કર્યું છે ની મીડિયા ટ્રાયલ પણ ચલાવાઇ ગઈ.(સત્ય માટેની CBI માંગને આરોપીઓને છોડાવવા માટેની રેલી બતાવવામાં આવી).
જમ્મુમાં વસાવવામાં આવેલા રોહિંગયા મુસ્લિમોની ગેરકાયદેસર વસાહત અને દેશવિરોધી કામોમાં એમની હાજરી, પાકિસ્તાન અને કાશ્મીરી આતંકવાદીઓ જોડે એમની સાંઠગાંઠ વગેરે જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓને ભુલાવી દેવામાં આવ્યા…. 
યાદ રહ્યું તો બસ મંદિરમાં પડેલી લાશ કહો કે ટ્રાયનો ઘોડો …. 
મુદ્દો જ એવો બનાવવામાં આવ્યો કે સામાન્ય માણસ લાગણીમાં ખેંચાય વગર રહી જ ન શકે…. 
બસ હવે ટ્રાયનો ઘોડો દોડ્યો જાય છે અને બધા વિરોધ કરવામાં મશગુલ છે, 
પણ લખી રાખજો- દશ વર્ષની અંદર જ જમ્મુમાંથી હિંદુઓનું પલાયન ચાલુ થશે…. 

ત્યારે આવા ટ્રાયના ઘોડાની વાસ્તવિકતા લોકોને સમજાશે… 

પણ ત્યાં સુધીમાં બહુ મોડું થઈ ચૂક્યું હશે.
વાજપેયી નેકદિલ અને કવિ હૃદય ના માણસ હતા એટલે આસાનીથી પછડાટ ખાઈ ગયા… બાકી માર્ક્સ તો તેઓ પણ ખૂબ સારા લાવ્યા હતા.
અને આ મોદીજી સામ, દામ, દંડ, ભેદ બધી કળામાં નિપુણ છે, 

એટલે એમણે પછાડવા આનાથી પણ મોટા ઘોડા છોડવામાં આવશે એની તૈયારી રાખવી.
#ટ્રોઝન_હોર્સ.

“પુસ્તકો” – વાંચો અને વંચાવો

Standard

એક ખેતરના ખૂણા પર મકાન બનાવીને એક કુટુંબ રહેતું હતું. માં-બાપ, દાદાજી, તેમનો પૌત્ર. માં-બાપ રોજે મજુરી ઉપર નીકળી જતા, અને ઘરે દાદાજી અને દસ વરસનો પૌત્ર જ રહેતા. દાદાજી રોજે સવારે વહેલા ઉઠીને બારી પાસે મુકેલી ખુરશી પર બેસીને પુસ્તકો વાંચતા રહેતા. 
એક દિવસ પૌત્રએ પૂછ્યું: “દાદા…હું તમારી જેમ જ બુક્સ વાંચવાનો પ્રયત્ન કરું છું, પણ હું તેમાં કઈ સમજતો નથી. અને હું જે કઈ પણ સમજુ છું એ એક-બે દિવસમાં ભૂલી જાઉં છું. ઘણીવાર તો બુક બંધ કરું ને પાછળ બધું ભુલાઈ જાય છે. તમે પણ બધું ભૂલી જાઓ છો. તો પછી પુસ્તકો અને કહાનીઓ વાંચવાનો મતલબ શું?”
દાદાજી હસ્યા, અને ઉભા થઈને રસોડામાં ગયા અને લોટ ચાળવાનો ગંદો હવાલો લઈને આવ્યા. પોતાના પૌત્રને કહ્યું: “આ હવાલો લે, અને બહાર ખેતરમાં જતા પાણીના ધોરીયા માંથી હવાલો ભરીને લેતો આવ. મારે આ હવાલામાં સમાય એટલું પાણી જોઈએ છે.”
દીકરાને જેમ કહેલું તેમ કર્યું, પરંતુ હવાલો ભરીને દોડતો દાદાજી પાસે આવ્યો એ પહેલા જ હવાલાના કાણાઓ માંથી બધું પાણી લીક થઇ ગયું. દાદાજી હસ્યા અને કહ્યું: “બીજી વાર ભરતો આવ, પરંતુ આ વખતે ઝડપથી દોડીને આવજે.” દીકરો બીજી વાર ગયો, પણ ફરીથી તે દાદાજી પાસે પહોંચે એ પહેલા હવાલો ખાલી હતો! હાંફતા-હાંફતા તેણે દાદાજીને કહ્યું કે આ હવાલામાં તો પાણી ભરીને લાવવું અશક્ય લાગે છે. હું એક ગ્લાસમાં કે લોટામાં ભરતો આવું. 

પરંતુ દાદાજી કહે: “ના. મારે આ હવાલામાં સમાય એટલું પાણી જ પીવું છે! મને લાગે છે તું સરખી કોશિશ નથી કરી રહ્યો.” છોકરો ફરી બહાર ગયો, અને પૂરી ઝડપથી દોડતો આવ્યો, પણ હવાલો ફરી ખાલી જ હતો! થાકીને જમીન પર બેસીને દાદાજીને તેણે કહ્યું: “દાદા…કહું છું ને…આ નકામું છે. ના ચાલે.”
“ઓહ… તો તને લાગે છે કે આ નકામું કામ છે?” દાદાજીએ કહ્યું, “-તું એકવાર હવાલા સામે તો જો.”
છોકરાએ હવાલાને જોયો અને પહેલીવાર તેણે જોયું કે હવાલો બદલાઈ ગયો હતો. તે જુના ગંદા હવાલા માંથી ધોવાયેલો, ચોખ્ખો, ચળકતો હવાલો બની ગયો હતો. તેના દરેક મેલ ધોવાઇ ગયા હતા. 
દાદાજીએ હસીને કહ્યું: “બેટા…જયારે તમે પુસ્તકો વાંચો ત્યારે આવું થાય છે. તું કદાચ બધું સમજે નહી, કે બધું યાદ ન રહે, પરંતુ જયારે તમે વાંચો, ત્યારે તમે બદલાતા હો છો. અંદર અને બહાર પણ. કોઈ પણ કહાની કે કોઈ સારી વાત તમને અંદરથી થોડા ધોઈ નાખે છે, અને તમારો મેલ દુર કરે છે.”