‘જય જય ગરવી ગુજરાત’

Standard

‘જય જય ગરવી ગુજરાતની’ ના શબ્દશિલ્પી રમેશ ગુપ્તા
ઓછું ભણ્યા છતાં સરસ્વતી તેમની કલમ પર બિરાજમાન હતી. જન્મ દિલ્હી પરતું કર્મભૂમિ અમદાવાદ રહી હતી.
પૂ. ગાંધીજીના રંગે રંગાયેલા કવિએ અનેક દેશદાઝના ગીતો લખ્યા. ૪૦ જેટલી હિન્દી ફિલ્મોમાં ગીતો લખ્યા. ફિલ્મ નિર્માણમાં પણ ઝુકાવ્યું.
ક્યારેક એવી પરિસ્થિતી સામે આવીને ઊભી રહે છે કે એ માનવીની ઓળખ કરાવવી તો કઈ રીતે કરાવવી ? હૂઁ પણ એ માનવીની ઓળખ માટે શબ્દો શોધવામાં મૂંઝાઇ ગયો. એમ કહું તો જરાપણ અતિશયોક્તિભર્યું મારા માટે તો નથી જ નથી અને તેમને મે મારી સમજણ મુજબ ‘શબ્દોના શિલ્પી’ એવું નામ આપ્યું.
મૂંઝવણનું કારણ એ જ છે કે તેમની પધ રચનાઓ વાંચતાં આપણે રાષ્ટ્રભક્તિના રંગે રંગાઈ જઈએ છીએ તો ક્યારેક ‘બીના મધુર મધુર કછુ બોલ’ જેવા સંગીતમય શબ્દોમાં ખોવાઈ જઈએ છીએ. એકતરફ રાષ્ટ્ર ભાવનાના રંગમાં ગીતો લખે છે અને ગાય છે તો બીજી તરફ ‘ભારતકી એક સન્નારીકી હમ કથા સૂનાતે હૈ’ ગીત દ્વારા સ્ત્રીની કરૂણા સશક્ત શબ્દોમાં રજૂ કરે છે. એટલે મે તેને શબ્દોના શિલ્પી કહેવાનું ઉચિત માન્યુ.
આવી ધારદાર કલમના જાદુગર અમદાવાદનાં હતા અને અમદાવાદને કર્મભૂમિ બનાવી હતી. અંહી જ પૂ. ગાંધીજીની દાંડીકૂચ યાત્રામાં સામેલ તાયા હતા એ સાવ સાચી વાત છે. તેમનું નામ તમને કહું, તમે કદાચ ઓળખતા હશો. જો ઉમરવાળા હશો તો તેમને મળ્યા પણ હશો. તે શબ્દકારનું નામ છે રમેશ ગુપ્તા.
એકદમ નિખાલસ વ્યક્તિત્વના તેઓ સ્વામી હતા. શબ્દોનો તેમની પાસે જાણે ઇજારો હતો. જ્યારે ગુજરાત રાજી અસ્તિત્વમાં આવ્યું ત્યારે તેમનું એક ગીત, ગુજરાતની ધરતી, ગુજરાતનાં સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિને લગતું લખ્યું હતું. જે આજે પણ ગુજરાતી ચોથા ધોરણમાં ભણાવાય છે. એ ગીત પર ગુજરાત સરકાર દ્વારા સરસ ડોક્યુમેન્ટ્રી પણ બનાવી હતી. જે તે સમયે સિનેમાહોલમાં ફિલ્મના પ્રારંભમાં બતાવાતી હતી. ગીત હતું…..
આજ બાપુની પુણ્યભૂમિ પર ઉગ્યું સ્વર્ણપ્રભાત
જય ગુજરાત, જય ગુજરાત, જય જય ગરવી ગુજરાત
જય સોમનાથ, જય દ્વારકેશ, જય બોલો વિશ્વના તાતની
સ્વર્ણ અક્ષરે લખશે કવિઓ યશગાથા ગુજરાતની
રમેશ ગુપ્તા નથી એ કવિઓને ભૂલ્યા, નથી એ ભક્તોને ભૂલ્યા, તેમના આ ગીતમાં ક્રુષ્ણ-સુદામાની મૈત્રીનો ઉલ્લેખ છે. નરસિંહ મહેતા, કવિ નર્મદ, વલ્લભભાઈ પટેલ, કવિ દયાનંદ, પ્રેમાનંદ, દલપત, નાનાલાલ, મેઘાણી, મહી, સાબરમતી, ગોમતી બધાને ગીતમાં ગૂંથી લીધા છે. રમેશ ગુપ્તા ભલે ઓછું ભણેલા હતા પરંતુ તેમને ઇતિહાસ અને ભૂગોળનું જબરૂ જ્ઞાન હતું. સહજાનંદ, જલારામ, દાતાર, બોડાણો ભૂલ્યા નથી. મહાદેવ દેસાઇ, દાદા તૈયબજી, કસ્તુરબા, વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ તેમના આ ગીતમાં સામેલ છે. એક એક પંક્તિમાં તેમનો ગુજરાત તરફનો અનન્ય પ્રેમ દેખાઈ આવે છે.
રમેશ ગુપ્તા ગુજરાતનાં હતા ? એવા સવાલના જવાબમાં સામો સવાલ કરી શકાય, શું ક્રુષ્ણ ગુજરાતનાં હતા ? નહીં ને, એ જ રીતે દિલ્હીમાં જન્મેલા રમેશ ગુપ્તા દોઢ – બે વરસના હતા અને તેમના પિતાશ્રી અમદાવાદમા આવીને વસ્યા હતા.
રમેશ ગુપ્તાનો જન્મ ૧૯૧૫ના ૨૬મી ઓકટોબરે દિલ્હીમાં થયો હતો. પિતા નન્નેમલ અને માતાનું નામ નથ્થીબેન હતું. ખંડેવાલ વૈશ્ય હતા. તેમના વડવાઓ છેલ્લા ૨૫૦ વર્ષથી દિલ્હીમાં વસતા હતા. આજે પણ તેમની પેઢી દ્વારા બાંધવામાં આવેલી ‘જરાયલ પ્યાઉ’ દિલ્હી ગેટની બાજુમાં શિવ મંદિર પાસે આવેલી છે. પિતા નન્નેમલના સંઘર્ષભર્યા દિવસો શરૂ થયા અને કંટાળીને તેઓ ગુજરાતનાં અમદાવાદ શહેરમાં આવીને વસ્યા હતા. સૌ પહેલા ધી કાંટા મોટાભામની પોળમાં રણછોડજીના મંદિરમાં રહેતા હતા. એ વરસ કદાચ ૧૯૧૮ – ૧૯ નું હશે. એ સમયે દેશની આઝાદીની લડતના નગારા વાગવા લાગ્યા હતા. રમેશ ગુપ્તા જેમ જેમ મોટા થવા લાગ્યા તેમ તેમ રાષ્ટ્રભાવનાના રંગે રંગાવા લાગ્યા હતા. તેઓએ મૃદુલાબેન સારાભાઇ, ઇન્દુમતિબેન શેઠ, જીવણલાલ દિવાન, કલલબાઈ કોઠારી, દાદાસાહેબ માવલંકર જેવા નેતાઓના ભાષાનો સાંભળ્યા હતા. તેમનો રાષ્ટ્રધર્મ વધુ ઘેરો બન્યો હતો. ‘સાયમન કમિશન’ અને પૂ. ગાંધીજીના ‘મીઠાના સત્યાગ્રહ’ માં રમેશ ગુપ્તા તેમના મિત્રો સાથે જોડાયા હતા. તે સમયે તેઓ દોશીવાડાની પોળમાં વસવાટ કરતાં હતા. એ સમયે આજે જે ગાંધીબ્રિજ છે તે હતો નહીં. ગાંધી આશ્રમ જવા માટે નદીની રેત ખૂંદવી પડતી હતી. બે વાગે રમેશ ગુપ્તા તેમના મિત્ર સાથે નીકળી પડ્યા હતા ગાંધી આશ્રમ જવા માટે. આવો તેમનો રાષ્ટ્રપ્રેમ હતો એ સમય જ એવો હતો કે રમેશ ગુપ્તાની કલમમાંથી રાષ્ટ્રગીતો જ સર્જાતા હતા. આવા ૨૦૦૦ જેટલા રાષ્ટ્રીય ભાવનાના ગીતો તેમણે લખ્યા છે. તેના થોડાક ગીતો આ રહ્યા.

બાપુને મંત્ર દિયા હૈ હમે, હમ જાનકી બાજી લાગા દેગે, ગાંધીજીકે અનુનાયી હૈ હમ દુનિયાકોં દિખલા દેગે
આઝાદ હુઆ આજકે દિન દેશ હમારા, ઇસ વાસ્તે પન્દ્રહ અગસ્ત હૈ હમે પ્યારા
લાખો સરદારોકા સરદાર ગયા, કિસને યે પૈગામ દિયા, લાકે મઝધારમે માંઝીકો હમસે છીન લિયા

પૂ. બાપુને જ્યારે ગોડસેએ ગોળીથી વિંધ્યા ત્યારપછી રમેશ ગુપ્તાએ ગીત લખ્યું હતું….
દિવ્ય માર્ગ દિખલાકર જગકો, આજ તેજમે તેજ મિલા
બાપુ તુમ્હારે આતમ ભોગસે, ભારતકા યે ભાગ્ય ખિલા
આજ અહિંસાકી દીવારે ડોલ ઉઠી, આજ શાંતિ મરણ રાગમે બોલ ઉઠી
કિન્તુ દેશકા મહાસારથિ આંખ મુંદકર સોયા, અપને હી હાથોસે હમને અપના બાપુ ખોયા

રમેશ ગુપ્તાએ એવા પણ ગેરફિલ્મી ગીતો લખ્યા છે જે આજે પણ ગુજરાતનાં સંગીતપ્રિય માનવીના હૈયામાં હજુ જીવે છે. મુકેશે ગાયેલું ગુજરાતી ગીત…..
ઑ નીલગગનના પંખેરૂ, તું કાં નવ પાછો આવે, મને તારી યાદ સતાવે

મારા ભોળા દિલનો હાયે રે શિકાર કરીને ચાલ્યા ગયા આંખોથી આંખો ચાર કરીને, બીમાર કરીને

તારી ને મારી જોડી, ઇ મારી ને તારી જોડી, ઇ તારી ને મારી જોડી, જામી જાય તો મજા પડે, ધન્ના ધતૂડી પતૂડી

પાર્શ્વગાયક તલત મહેમૂડ પાસે પણ આ ગીત તેમણે ગવરાવ્યું હતું.
શાને ગુમાન કરતો, ફાની છે જિંદગાની

ગઝલ સમ્રાટ જગજીતસિંહ પાસે ‘મેરા જનમ સફલ હો ગયા’ રચના ગવરાવી હતી.

૧૯૭૫માં રજૂ થયેલી ગુજરાતી ફિલ્મ ‘મેના ગુર્જરી’ ણો ગરબો હતો.
‘સાથીયા પુરાવો દ્વારે, દિવડા પ્રગટાવો રાજ
આજ મારા આંગણે પધાર્યા માં અંબાજી
આ ગરબાના કારણે ફિલ્મ રજત જયંતી ઉજવવા માટે કદાચ ભાગ્યશાળી બની હતી.
આ ફિલ્મનુ એક સરસ મજાનું ડ્યુએટ હતું.
અડધી રાતલડીએ મુને રે જગાડી
છંછેડી મનવીણાના તારા… આ તો કોણ રે…
આ ફિલ્મમાં દિગ્દર્શક દિનેશ રાવલ સંગીતકાર અવિનાશ વ્યાસને લેવા માગતા હતા પરંતુ રમેશ ગુપ્તાએ એમ કહીને ફિલ્મ છોડી દીધેલી કે આમાં હું કહું તે સંગીતકાર હશે તો જ હૂઁ આ ફિલમમાં ગીતો લખીશ અને અંતે દિનેશ રાવલે હારીને સંગીતકાર દિલિપ ધોળકિયાને લેવા પડ્યા. જેનું સંગીત ત્યારે ખૂબ લોકપ્રિય થયેલું.

રમેશ ગુપ્તાની બે ફિલ્મો શામાટે પરદો નથી જોઈ શકી ?
ગુજરાતી ફિલ્મ ‘અમે નીલગગનના પંખેરૂ’ બનતી હતી ત્યારે સી.એમ.પટેલ રમેશ ગુપ્તા સાથે કામ કરતાં હતા અને શૂટિંગ તથા ઓફિસની તમામ જવાબદારી તેઓ સંભાળતા હતા. તેઓના કહ્યા મુજબ ફિલ્મ જ્યારે તૈયાર થઈ ગઈ અને મનોરંજન કરમુક્તિ માટે ફાઇલ મૂકવાનો સમય આવ્યો ત્યારે ગુજરાતી ફિલ્મનુ અડધું શૂટિંગ ગુજરાતનાં ફિલ્મ સ્ટુડિયોમાં થવું જ જોઈએ તેવો નિયમ હતો. રમેશ ગુપ્તાની આ આખી ફિલ્મ આઉટડોરમાં બની હતી એટલે તેમને કરમુક્તિ મળી શકે તેમ નહોતી. રમેશ ગુપ્તાને કહેવામાં આવ્યું કે તમે ફિલ્મ સ્ટુડિયોની રજા લઈ આવો તો કરમુક્તિ મળી શકે. પરંતુ સ્વમાની રમેશ ગુપ્તા આ માટે તૈયાર ન થયા અને ફરી એક ફિલ્મ રીલીઝ ન થઈ શકી. આવા સ્વમાની હતા રમેશ ગુપ્તા.

૧૯૭૯માં રમેશ ગુપ્તાએ ‘અમે નીલગગનના પંખેરૂ’ નામે અંતિમ ફિલ્મ બનાવી હતી. જેમાં અદિતિ ઠાકર, સત્યકિરણ, જશવંત ઠાકર, રક્ષા નાયક, ઉમા જોશી, નટુ ઉમતીયા જેવા કલાકારો હતા.
રમેશ ગુપ્તાનું અવસાન ૧૯૯૨ના જાન્યુઆરી મહિનાની ૧૯મી તારીખે હ્રદયરોગના હુમલાના કારણે અમદાવાદમા થયું હતું. ત્યારે તેમની વય ૭૬ વરસની હતી.

— ગજ્જર નીલેશ

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s