Monthly Archives: March 2020

“મરીઝ” – અજાણ્યો મરીઝ

Standard

કહે છે કે મિર્ઝા ગાલિબે આશરે અઢાર હજાર શેર રચ્યા હતા. જે બધા તો વાંચકોના પલ્લે પડે એવા નહોતા.એટલે પોતાના સસરા ઇલાહીબક્ષના આગ્રહને કારણે ગાલિબે ફક્ત હજારથી બારસો શેર સરળ ઉર્દુમાં ફરી લખ્યા એ જ પાછળથી ‘ક્લિક’ થયા. મોટાભાગના જમાઈઓ તેમના સ્વશુરને ગાંઠતા નથી, એમનું કહેવું લગભગ માનતા નથી, એથી અવળું જ કર્યા કરે છે, પણ ગાલિબે માન્યું ને પરિણામે આ જ શેરોએ એમને કીર્તિ અપાવી . આ કીસ્સામાંથી બોધ એટલો તો તારવી શકાય કે સસરાની (એની દીકરીને સુખી કરવા સિવાયની) સલાહ કાયમ ખોટી નથી હોતી.

👉 અને એક દિવસ મરીઝને પૂછ્યા વગર જ તેમના સમકાલીન કવિ સૈફ પાલનપુરીએ તેમને ગુજરાતના ગાલીબ-‘ગાલિબે ગુજરાત’ કહી દીધા. આપણી આ જ ખૂબી છે, સહેજ-સાજ ઉપરછલ્લું મળતાપણું દેખાય કે તરત જ એકને બીજામાં ઢાળી દઈએ છીએ, પહેલા સાથે સરખાવીને બીજાની આગવી ઓળખ ભૂંસી નાખીએ છીએ. આ કારણે બીજો ઢળી જાય છે,વેરાઈ જાય છે. મરીઝસાહેબના કિસ્સામાં પણ બરાબર એવું જ થયું.ગાલીબ બનવાની લાયમાં મરીઝ તન,મન અને ધનથી ખુવાર થઇ ગયા.

મરીઝે માનો કે પીવામાં ગાલીબની બરાબરી કરી હોય તોપણ ફક્ત એટલા જ કારણસર તે મરીઝ મટી ગાલીબ બની જતા નથી.(અને આપણે ય બે-બે ગાલીબોની ક્યાં જરૂર છે?) આમ થવાથી ગાલીબને તો કઈ ફેર ના પડ્યો ,પણ આથી મરીઝને પારાવાર નુકશાન થયું. તે પોતે ગુજરાતના ગાલીબ છે એ વાત જાગતા કે ઊંઘતા ભૂલી શકતા નહિ. એક મુશાયરામાં મરીઝ રાબેતા મુજબ અસલ ‘રંગ’માં હતા.મોઢામાંથી અવાજ પણ માંડ નીકળી શકે એટલા તે અંદરથી ભરેલા હતા. કવિ શેખાદમ આબુવાલાએ મરીઝને સમજાવતા કહ્યું : ‘દોસ્ત, શરાબ કમ કરી નાખ. જોને તારી આંખોની રોશની ય ઓછી થવા માંડી છે.’ પોતાના બચાવમાં મરીઝ લથડતા અવાજે બોલ્યા :’તને ખબર છે ,આદમ? હું ગુજરાતનો ગાલીબ છું.બધા મને ગાલીબ કહે છે, એટલે ગાલીબ જેટલી તો પિઉં કે નહિ?’

આદમે તેમને ગંભીરતાથી જણાવ્યું કે :’બહુ પીધા કરીશ તો આંધળો થઇ જઈશ પછી તને બધા ગુજરાતનો મિલ્ટન કહેશે.’

👉 મરીઝ માટે એક વાર ફંડફાળો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના માટે એકઠો થયેલો ફાળો લઈને એક જણ નાસી ગયો. કોઈએ મરીઝને આ સમાચાર આપ્યા ત્યારે તેમણે આશ્વર્યથી પૂછ્યું હતું: ‘એમ? તો મારું પીવાનું એ ખાઈ ગયો? કોઈ બાત નહિ એને મારા કરતા પૈસાની વધારે જરૂર હશે.’

  • વિનોદ ભટ્ટ લિખિત ‘તમે યાદ આવ્યાં’ માંથી…. 👉 કપરી આર્થિક સ્થિતિથી તંગ થઈને ૧૬ વર્ષની ઉમ્મરથી જ દારૂની લતમાં ફસાયા હતા. પાછલા જીવનમાં પાંચ-દસ રૂપિયામાં લખેલી ગઝલો દારૂ પીવા માટે વેચતા હતા. પછી દારૂની અસરને કારણે મુશાયરાઓમાં બરાબર રજૂઆત પણ ન કરી શકતા. ધર્મ-નિરપેક્ષ હોવા છતાં, પૈસા માટે મુસ્લીમ ધર્મગુરુઓ માટે ‘ઇન્સાફ’ દૈનિકમાં સુધારા વિરોધી લેખો લખતા.
    ૧૯૬૫માં એક ધનવાન વ્યક્તિએ રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાના આશયથી મરીઝ પાસેથી તેમની ગઝલોનો સંગ્રહ સારી એવી કિંમતે ખરીદી લીધો હતો અને સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામે ૧૨૫ પાનાંના પૂસ્તક રૂપે તે પ્રગટ પણ કર્યો. પરંતુ સાહિત્યજગતમાં આ વાત ખુલ્લી પડી ગઈ અને સાહિત્યકારો તથા મરીઝના ચાહકોએ હોહા મચાવી દેતા તે પુસ્તક તાત્કાલિક વેચાણમાંથી પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું.

👉 ગઝલ

ઊર્મિ પૃથક્ પૃથક્ છે, કલા છે જુદી જુદી
સઘળું કહી રહ્યો છું વિધિસર કહ્યા વિના

ફના થવાની ઘણી રીત છે જગતમાં ‘મરીઝ’
તમે પસંદ કરી છે એ સારી રીત નથી

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું ‘મરીઝ’
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે

જરા સંભાળજો કે કોઈ રમતમાં છે ‘મરીઝ’
કે એ બેઠો છે સુરાલયમાં ને ચકચૂર નથી

કે આ મહેફિલ તો બધી એમની સર્જેલી છે
લાગણી દૂર દૂર હડસેલી છે

દેવાને દિલાસો કોઈ હિંમત ન કરે
દુ:ખ દર્દમાં પણ એવી પ્રતિભા રાખો

મારા અને દુશ્મનમાં ફરક છે એક જ
ટીકાથી એ બેપરવા તારીફથી હું પર

ઈનકાર હતો પત્રમાં પણ પ્રેમ તો જો
હસ્તાક્ષરો તારા મને સુંદર લાગ્યા

  • મરીઝ

-:જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું:-

જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું, ફકત એના મોઘમ ઈશારે ઈશારે.
ગમે ત્યાં હું ડૂબું, ગમે ત્યાં હું નીકળું, છે મારી પ્રતિક્ષા કિનારે કિનારે.
અહીં દુખની દુનિયામાં એક રંગ જોયો, ભલે સુખનું જગ હો પ્રકારે પ્રકારે.
સુજનની કબર કે ગુનેગારની હો, છે સરખી ઉદાસી મઝારે મઝારે.
હૃદય મારું વ્યાપક, નજર મારી સુંદર, કલા મારી મોહક વિચારે વિચારે.
નથી આભને પણ કશી જાણ એની, કે મેં ચાંદ જોયા સિતારે સિતારે.
અમારા બધાં સુખ અને દુખની વચ્ચે, સમયના વિના કંઈ તફાવત ન જોયો.
બધીયે મજા હતી રાતે રાતે, ને સંતાપ એનો સવારે સવારે.
નથી ઝંખના મારી ગમતી જો તમને, તો એનું નિવારણ તમારું મિલન છે.
તમે આમ અવગણના કરતા જશો તો, થતી રહેશે ઈચ્છા વધારે વધારે.
અમસ્તો અમસ્તો હતો પ્રશ્ન મારો, હકીકતમાં કોની છે સાચી બુલંદી.
જવાબ એનો દેવા ઊઠી આંગળીઓ, તમારી દિશામાં મિનારે મિનારે.
જગતમાં છે લ્હાવા કદમ પર કદમ પર, ફક્ત એક શરત છે ગતિમાન રહેવું.
નવા છે મુસાફર વિસામે વિસામે, નવી સગવડો છે ઉતારે ઉતારે.
મરણ કે જીવન હો એ બન્ને સ્થિતિમાં, ‘મરીઝ’ એક લાચારી કાયમ રહી છે.
જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે, જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

  • મરીઝ

-:જીવન બની જશે:-

જ્યારે કલા, કલા નહીં, જીવન બની જશે,
મારું કવન જગતનું નિવેદન બની જશે .
શબ્દોથી પર જો દિલનું નિવેદન બની જશે,
તું પોતે તારા દર્દનું વર્ણન બની જશે .
જે કંઈ હું મેળવીશ હમેશા નહીં રહે ,
જે કંઈ તું આપશે તે સનાતન બની જશે.
મીઠા તમારા પ્રેમના પત્રો સમય જતાં,
ન્હોતી ખબર કે દર્દનું વાચન બની જશે.
તારો સમય કે નામ છે જેનું ફકત સમય,
એને જો હું વિતાવું તો જીવન બની જશે .
તારું છે એવું કોણ કે માગે સ્વતંત્રતા !
મારું છે એવુ કોણ જે બંધન બની જશે ?
આંખો મીંચીને ચાલશું અંધકારમાં ‘મરીઝ’
શંકા વધી જશે તો સમર્થન બની જશે .

  • મરીઝ

-:મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે:-

મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે,
કે હવે સાચે જ લાગે છે કે તારું કામ છે.
છે સ્ખલન બે ત્રણ પ્રસંગોમાં મને પણ છે કબૂલ,
કોણ જાણે કેમ આખી જિંદગી બદનામ છે.
એક વીતેલો પ્રસંગ પાછો ઉજવવો છે ખુદા!
એક પળ માટે વીતેલી જિંદગીનું કામ છે.
આપની સામે ભલે સોદો મફતમાં થઈ ગયો,
આમ જો પૂછો બહુ મોઘાં અમારાં દામ છે.
જિંદગીના રસને પીવામાં જલ્દી કરો ‘મરીઝ’,
એક તો ઓછી મદિરા છે, ને ગળતું જામ છે.

  • મરીઝ

-:કરવી ના જોઇતી’તી ઉતાવળ સવાલ માં:-

એ રીતે છવાઈ ગયા છે ખયાલમાં,
આવેશને ગણી મેં લીધો છે વહાલમાં.
તારા વચનનો કેટલો આભાર માનીએ,
વરસો કઠણ હતાં તે ગયાં આજકાલમાં.
સારું છે એની સાથે કશી ગુફ્તગુ નથી,
નિહતર હું કંઈક ભૂલ કરત બોલચાલમાં.
કરતો હતો જે પહેલાં તે પ્રસ્તાવના ગઈ,
લઈ લઉં છું એનું નામ હવે બોલચાલમાં.
લય પણ જરૂર હોય છે, મારી ગિતની સાથ,
હું છું ધ્વિનસમાન જમાનાની ચાલમાં.
મુજ પર સિતમ કરી ગયા મારી ગઝલના શેર,
વાંચીને એ રહે છે બીજાના ખયાલમાં.
એ ના કહીને સહેજમાં છૂટી ગયા ‘મરીઝ’,
કરવી ન જોઈતી’તી ઉતાવળ સવાલમાં

  • મરીઝ

-:રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !:-

રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !
ફરક રેખા હું ક્યાં દોરું? પ્રણય ક્યાં છે,હવસ ક્યાં છે !
ભલે બેઠો હજારો વાર એનો હાથ ઝાલીને,
પરંતુ એ ન સમજાયું હજી પણ નસ ક્યાં છે .
સમય ચાલ્યો ગયો, જ્યારે અમે મૃગજળને પીતા’તા,
હતી જે એક જમાનામાં હવે એવી તરસ ક્યા છે !
અહીં તો એક ધારી જિંદગી વીતી છે વર્ષો થી,
તમે માનો કે જીવનના બધા સરખા દિવસ ક્યાં છે.

  • મરીઝ

-:મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી:-

મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી,
કોઈ એમ સમજે દવા યાદ આવી.
નથી કોઈ દુ:ખ મારા આંસુનું કારણ,
હતી એક મીઠી મજા યાદ આવી.
જીવનના કલંકોની જ્યાં વાત નીકળી,
શરાબીને કાળી ઘટા યાદ આવી.
હજારો હસીનોના ઈકરાર સામે,
મને એક લાચાર ‘ના’ યાદ આવી.
મોહબ્બતના દુ:ખની એ અંતિમ હદ છે,
મને મારી પ્રેમાળ મા યાદ આવી.
કબરના આ એકાંત,ઊંડાણ,ખોળો,
બીજી કો હુંફાળી જગા યાદ આવી.
સદા અડધે રસ્તેથી પાછો ફર્યો છું,
ફરી એ જ ઘરની દિશા યાદ આવી.
કોઈ અમને ભૂલે તો ફરિયાદ શાની!
’મરીઝ’ અમને કોની સદા યાદ આવી?

  • મરીઝ

-:લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો:-

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.
એની બહુ નજીક જવાની સજા છે એ,
મળતો હતો જે દૂરથી સહકાર પણ ગયો.
રહેતો હતો કદી કદી ઝુલ્ફોની છાંયમાં,
મારા નસીબમાંથી એ અંધકાર પણ ગયો.
સંગતમાં જેની સ્વર્ગનો આભાસ હો ખુદા,
દોઝખમાં કોઈ એવો ગુનેગાર પણ ગયો ?
એ ખુશનસીબ પ્રેમીને મારી સલામ હો,
જેનો સમયની સાથે હ્રદયભાર પણ ગયો ?
એ પણ છે સત્ય એની ઉપર હક નથી હવે,
એવુંય કંઈ નથી કે અધિકાર પણ ગયો.
સાકી છે સ્તબ્ધ જોઈ નશાની અગાઢ ઊંઘ,
પીનારા સાથે કામથી પાનાર પણ ગયો.
કેવી મજાની પ્રેમની દીવાનગી હશે !
કે જ્યાં ‘મરીઝ’ જેવો સમજદાર પણ ગયો

  • મરીઝ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇએ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇયે,—(2)
પન ના કહો છો એમા વ્યથા હોવી જોઇએ
પુરતો નથી નશીબનો આનંદ ઓ ખુદા,—(2)
મરજી મુજબની થોડી મજા હોવી જોઇએ.
એવી તો ભેદી રીતે મને માફ ના કરો,—(2)
હુ ખુદ કહી ઉઠુકે સજા હોવી જોઇએ.
મે એનો પ્રેમ ચહ્યો બહુ સાદી રીત થી,—(2)
નહોતી ખબર કે એમા કલા હોવી જોઇએ.
પ્રુથવી ની આ વિશાળતા એમજ નથી ‘મરીજ’,—(2)
એના મિલનની ક્યાક જગા હોવી જોઇએ

  • મરીઝ આભાર શબ્દ ખુબ જ નાનો લાગે છે છતા પણ આભાર :- કાનજીભાઇ
  • Vasim Landa

દૂર્દશા.

Standard

.

માર્ચ માસથી શહેરોના હોર્ડિંગ્સ ઉપર
“ખાનગી શાળા”ની જાહેરાતોની વસંત ખીલશે.

”હનીમૂન” અને “હનુમાન” શબ્દ વચ્ચેનો ભેદ ન પારખી શકનારા સંચાલકો
જાહેરખબરો માટે નાણાં કોથળી છૂટી મૂકી દેશે.

પ્રોફેશનલ્સ કેમેરામેન્સ પાસે સ્ટુડિયોમાં બાળકોને ગોઠવી ‘નાઈસ નાઈસ ઈમેજીસ’ બનાવી છટકાં ગોઠવશે.

જાહેરાતમાં બધું જ લખશે, સિવાય કે
“ફીની વિગત”.

મગજને લીલુંછમ કરી,
હ્રદયને ઉજ્જડ બનાવી દેતી કેટલીક સ્કૂલો છે !

વેદના તો જુઓ,
બાળકની છાતીએ આઈકાર્ડ લટકે છે પણ તેની પોતાની
“ઓળખ” ગુમાવી ચૂક્યો છે.
તે સ્ટુડન્ટ નથી રહ્યો,
રનર બની ગયો છે, રનર.
“લીટલ યુસેન બોલ્ટ” ઓફ એજ્યુકેશન સિસ્ટમ્સ.

15 કી.મી.નું અપડાઉન કરીને થાકી જતાં વડીલો
બાળકને ઘરથી 20 કી.મી. દૂરની શાળામાં ભણવા મોકલે છે !

[મને મિત્રો પૂછતા કે..
પોતાનો રાચરચિલા વાળો ફ્લેટ છોડી, ચિલોડા ભાડે રહેવા ગયા ?, જવાબ : મારી પૌત્રી અડાલજની સ્કુલમાં ભણે છે, તે માટે.]

ઓલા પાંડવોને મૂર્છીત કરી દેનાર યક્ષને કહો કે
‘આને પૃથ્વી પરનું સૌથી મોટું આશ્ચર્ય કહેવાય !’

વળી, પેલા જાહેરાતના બોર્ડ પર પણ ક્યાં લખે છે કે
‘દફતરનું વજન કેટલાં કિલો હશે’ ??

ગુજરાતનો એક સર્વે કહે છે કે,
શહેરમાં છેલ્લાં ૧૦ વર્ષમાં
પ્રતિ બાળક ભણાવવાના ખર્ચમાં ૧૫૦% નો વધારો થયો છે.

દેશના મધ્યમ વર્ગમાં

“નસબંધી” કરતાં “શિક્ષણખર્ચ”નાં કારણે
વસ્તી વધારાનો દર ઘટ્યો છે !!!

ગુજરાતની કહેવાતી ઈન્ટરનેશનલ શાળામાં
‘રિબોક’ના ‘શૂઝ’ ‘કમ્પલસરી’ છે.
કિંમત માત્ર 3500 રૂ. (આપણી સરકારી શાળાઓમાં દાતાશ્રીએ બાળકોને ચંપલો આપ્યાના ન્યૂઝ ન્યુઝપેપર્સમાં આવે છે !)

નાસ્તામાં રોજ શું લાવવું તેનું ‘મેન્યુુ’ શાળા નક્કી કરે છે.
અઠવાડિયાના અમુક દિવસ માટે
જુદાં-જુદાં રંગ/ડીઝાઈનના યુનિફોર્મ નક્કી કર્યા છે.

વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા લઈને જ એડમિશન આપવામાં આવે છે.
(‘ઈન શોર્ટ’ એટલું જ કે “આર્થિક રીતે નબળા” અને
“માનસિક રીતે નબળા” માટે આ શાળાઓ નથી.)

ખાનગી શાળામાં ભણતા બાળકોની માતાશ્રીઓ બાળકને મળતા હોમવર્કના “પ્રમાણમાપને આધારે”

“આજે રસોઈમાં ફલાણી વસ્તુ જ બનશે” એમ જાહેર કરે છે.
લેશન વધારે હોય તો
“એક ડીશ બટાકાપૌંઆ” અને લેશન ઓછું હોય તો
“દાળ-ભાત, શાક, રોટલી અનલિમિટેડ” મળે છે !!

આખા ઘરના સંચાલનનું કેંદ્રબિંદુ સ્કૂલ બની ગઈ છે.

એ દિવસ પણ દૂર નથી કે
પ્રાથમિક શિક્ષણની ફી ભરવા માટે
વાલીઓએ પ્રો.ફંડ ઉપાડવા પડશે.
હાલ માત્ર ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે લોન આપતી બેંકો
પ્રાથમિક શિક્ષણ માટેની ફી ભરવાય લોનો આપશે.

પેલી જાહેરાતોમાં પાછું લખશે કે
અમારે ફલાણી-ઢીંકણી બેંક સાથે ટાઈ-અપ છે,
લોન પેપર ઉપલબ્ધ છે.
બાળકના દફતર પર લખેલું જોવા મળશે
“ ‘ફલાણી’બેંકના સહયોગથી”..

બીજી એક ખોડ છે, તેઓની શિક્ષણ પધ્ધતિ.
એક “છત્રપતિ શિવાજી” નો પાઠ હોય અને બીજો “અમેરિકા ખંડ” નામનો પાઠ હોય.
જે પાઠમાંથી પરીક્ષામાં વધારે ગુણનું પૂછાવાનું હોય તેના આધારે જે-તે પાઠને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.
“છત્રપતિ શિવાજી”ના કોઈ ગુણ બાળકમાં ન આવે તો ચાલશે,
વાર્ષિક પરીક્ષામાં ગુણ આવવા જોઈએ. 😩😭

ચાલો,
છેલ્લે છેલ્લે
‘ઈન્ટરનેશનલ લેવલ’એ આપણી શિક્ષણની ગરીબાઈ પણ જોઈ લઈએ.

પાંચ-છ આંકડામાં ફી લઈને ઉચ્ચ ક્વોલિટીના શિક્ષણની વાતો કરનાર
ભારતની એક પણ સ્કૂલ આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ પ્રથમ 500માં પણ નથી.

માત્ર 13/14 વર્ષની કાચી ઉંમરે આત્મહત્યા કરતા બાળકો
સમાજને દેખાય છે ?
આ આત્મહત્યા પાછળની તેની વેદના સમજાય છે ?

મારી વાત સાથે કોઈ સંમત થાય કે ન થાય એ અલગ વાત છે પણ હું
“પ્રામાણિક અભણ મજૂર” અને
“અપ્રામાણિક સાક્ષર અધિકારી”
માંથી પ્રથમ વિકલ્પને પસંદ કરીશ.

જો નજરમાં દમ હશે તો થાંભલા અને પેન્સિલ વચ્ચેનો આ તફાવત સમજાઈ જશે.

આ કોઈ નકારાત્મકતા નથી.

ઘણી સારી શાળાઓ છે જ.

આ તો એવી શાળાઓની વાત હતી જે
સરસ્વતી માતાની છબી ઓથે “વ્યાપાર” કરે છે !!!

[તેના શિક્ષકોની લાયકાત તથા ચૂકવતા પગારની તો હજુ વાત બાકી છે .. પ્રાઈવેટ ટ્યૂશન વિશે પણ વિચાર જો …!!]

લેખક ;- અજ્ઞાત

પુસ્તક ‘પુનરાગમન’ માટે પુત્ર મોહસીન ભાઈએ તૈયાર કરેલી ‘મરીઝ’સાહેબની જીવનયાત્રા…

Standard

પુસ્તક ‘પુનરાગમન’ માટે પુત્ર મોહસીન ભાઈએ તૈયાર કરેલી ‘મરીઝ’સાહેબની જીવનયાત્રા…

‘બે-ત્રણ પ્રસંગમાં અહીં આખા જીવનનો સાર છે’

સંકલન : મોહસીન વાસી

જન્મ

સૂરતના પઠાણવાડા ખાતે ‘મરીઝ’નો જન્મ થયો હતો. પિતાજીનું નામ અબ્દુલઅલી વાસી. એ સ્કૂલમાં શિક્ષક હતા.

તેં નક્કી કરેલી છે તે ઢબથી આવ્યા,
તું ચાહતો’તો તારી તલબથી આવ્યા;
જીવનને લઈને આ જગતની અંદર,
બે હાથ અમે વાળી અદબથી આવ્યા.

બાળક જન્મે છે ત્યારે તેના બંને હાથ છાતી ઉપર અદબની રીતે વળાયેલા હોય છે તે પ્રત્યે ઇશારો છે.

બાળપણ

માતાનું ટીબીની બીમારીમાં અવસાન થયું ત્યારે ‘મરીઝ’ની વય દસેક વરસની હતી. તેમનું ભણતર ગુજરાતી બીજા ધોરણ સુધી જ રહ્યું હતું. તેનું એક કારણ તેમને ભણવામાં દિલચસ્પી જ નહોતી. શાળાના સમયમાં તેઓ રેલવેસ્ટેશન પર જઈ, આવતી-જતી ટ્રેનનાં એન્જિન જોયા કરતા હતા. તે સમયે સૂરતમાં ઝાંપાબજાર પાસે કસાઈઓની દુકાન હતી. આ કસાઈઓ ઉર્દૂ સાહિત્યના શોખીન હતા. ‘મરીઝ’ સાંજના તેમની દુકાન પર જતા, જ્યાં ‘અનીસ’-‘દબીર’ના મરસિયા, ગાલિબ, દાગ, મીર તકી મીર જેવા શાયરોની ગઝલની મહેફિલ જામતી. જેમાં તેઓ રસપૂર્વક ભાગ લેતા. અહીં જ તેમની મુલાકાત અમીન આઝાદ સાથે થઈ, જે તેમને ગુજરાતી ગઝલ તરફ લઈ આવ્યા. તેમનાં મોટાં બહેન રૂખૈયા પાસે પણ તેઓ ઇમામહુસેનના મરસિયા સાંભળતા. જ્યારે મોટાં બહેન રૂખૈયાના ઘરે દીકરી અવતરી ત્યારે તેમની ઉંમર ૧૪ વરસની હતી. ખુશીના આ પ્રસંગ પર તેમણે જીવનની પહેલી કવિતા રચી.

યુવાવસ્થા

હવે જ્યારે એમને ભણવામાં રસ નહોતો તો એમના પિતાશ્રીએ ૧૫ વરસની વયે મુંબઈમાં નોકરી કરવા માેકલ્યા. મુંબઈમાં તેઓ યુનિવર્સલ રબર વર્ક્‌સ, બૂટ બનાવતી કંપનીમાં નોકરીમાં રહ્યા. તેમના જણાવ્યા મુજબ દુકાનમાં આવતું સાંજનું દૈનિક પહેલાં તે વાંચતા પછી શેઠને આપતા. તેમના પગારનો મોટો હિસ્સો ગુજરાતી, ઉર્દૂ, ઇંગ્લિશ સાહિત્યનાં પુસ્તક ખરીદવામાં વાપરતા. અઘરા શબ્દોની જાણકારી માટે ત્રણે ભાષાનો જોડણીકોશ (Dictionary) હાથવગા રાખતા.
સ્વ. ‘મરીઝ’ની સ્મરણશક્તિ અદ્ભુત હતી. ‘અનીસ’ ‘દબીર’ના મરસિયા જે બેથી ત્રણ ગ્રંથમાં રચાયા હતા તે તેઓ મોઢે પઢતા. આ જ કારણથી તેમની પોતાની રચનાઓને પુસ્તકમાં સંગ્રહસ્થ કરવાનો પ્રયાસ ન કર્યો.

નિખાલસ નિકટ જનના પ્યારોની દુનિયા,
કદી મારી દુનિયા બહારોની દુનિયા.

પ્રણય પ્રયાણ

ઊગતી યુવાનીમાં પહેલો પ્રણય તેમની ફોઈની દીકરી સાથે થયો. કુટુંબીજન હોવાથી અવારનવાર મુલાકાતો થવા લાગી. બંને એકબીજા પ્રત્યે આકર્ષિત હતાં. ‘મરીઝ’ના શબ્દોમાં :

બહુ રૂપાળાં છો તો માનો પ્યારને,
વહી નહીં શકશો આ યૌવનભારને;
આપ છો નાજુક નહીં ઊંચકી શકો,
આમ લાવો રૂપના અંબારને!

આ પ્રેમ શાદીમાં પરિણમી ન શક્યો, જેનાં બે કારણ હતાં : એક, તેમની સ્થાયી આવક નહોતી, બીજું, શરાબસેવનની શરૂઆત. તેમનો લગ્નનો પ્રસ્તાવ મંજૂર ન થયો. પહેલા પ્રેમની નિષ્ફળતા જીવનમાં નવા વળાંકો લાવી.

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.

પહેલો વળાંક એ હતો કે હવે તેમની પ્રેમિકા તેમને ‘અબ્બાસ’ નામથી સંબોધિત કરવાને બદલે, ‘ભાઈ અબ્બાસ’ કહેવા લાગી. જે તેમની ગઝલમાં આ રીતે વ્યક્ત થઈ.

‘મરીઝ’, એ જ્યારે અમને બોલાવે છે આદરથી,
પ્રતિષ્ઠાથી ભરેલું નામ કડવું નામ લાગે છે.

પત્રકાર ‘મરીઝ’

સાહિત્ય પ્રત્યેનો લગાવ તેમને પત્રકારત્વમાં લઈ આવ્યો. આ તેમનું મનપસંદ ક્ષેત્ર હતું. શરૂઆતમાં ‘વતન’ અને ‘માતૃભૂમિ’ દૈનિકમાં પત્રકાર તરીકે જોડાયા. સમયગાળો ૧૯૪૨થી ૧૯૫૦.

૧૯૫૦ બાદ ‘ઉમ્મીદ’, ‘ખુશબૂ’, ‘અઝાન’ જેવાં માસિકોમાં સંપાદક તરીકે કામ કર્યું. કિંતુ આ માસિકો લાંબા સમય સુધી ચાલ્યાં નહીં તેનું એક કારણ પૈસાની અછત હતું. માસિક ચલાવવા માટે જરૂરી જાહેરખબરો મેળવવામાં તે નિષ્ફળ રહ્યા. ૧૯૬૦માં તે સમયના દાઉદી વહોરા કોમના ધર્મગુરુ મરહૂમ સૈયદના
તાહેર સૈફુદ્દીન (આ. કુ.)ના આશીર્વાદથી ‘ઇનસાફ’ અઠવાડિકના તંત્રી બન્યા. જીવનમાં આર્થિક સ્થિરતા આવી.

પૂરી તું કર નમાઝ અગર હોય ભાનમાં,
ઓ શેખ! મસ્ત થઈ ગયો હું તો અઝાનમાં.

લગ્ન અને કૌટુંબિક જીવન

૧૯૪૦થી ૧૯૪૭ના ગાળામાં ઓછા મુશાયરા યોજાતા. મોટે ભાગે લોકો ઘરમાં ત્રણથી ચાર શાયરોને બોલાવી ગઝલ રસપાન કરતા. જે બેઠક કહેવાતી. આવી જ એક બેઠકમાં તેઓ તેમનાં પત્ની સોનાબાઈના પરિચયમાં આવ્યાં. તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પ્રત્યે રુચિ ધરાવતાં હતાં. સ્વ. ‘મરીઝ’ તેમને ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયેલી શરદચંદ્ર અને બીજા નામી લેખકોની નવલકથાઓ વાંચવા આપતા. અને તેની ઉપર ચર્ચા કરતા. મુલાકાતો વધવા લાગી અને પ્રણયમાં પરિણમી અને પ્રેમ ધીમેધીમે પાંગરવા લાગ્યો.

જામી રહ્યો છે એમ અમારા પ્રણયનો રંગ,
ધીમી ગતિ જે હોય છે ખીલતા ગુલાબમાં.

મળે આંખોથી આંખો, ને બધા સંવાદ થઈ જાએ,
‘મરીઝ’, એક જ સિતમ છે, એ પ્રસંગ અપવાદ થઈ જાએ.

શરૂમાં મારાં માતાના કુટુંબીજનોને પણ આ સંબંધ મંજૂર નહોતો. તેઓ ચોરીછૂપીથી મુલાકાતો કરવા લાગ્યાં અને પ્રેમ પ્રગાઢ થતો રહ્યો. એક નાનકડી મુલાકાતનો શેર અહીં યથાયોગ્ય રહેશે :

બધો આધાર એના જતી વેળાના જોવા પર છે,
મિલનમાંથી નથી મળતા મહોબતના પુરાવાઓ.

તેમના પ્રેમની વાત હવે વહોરા સમાજમાં પણ ફેલાઈ ગઈ. કોઈ મિત્ર પૂછે તો ઇનકાર કરતા નહીં.

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું, ‘મરીઝ’,
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે.

સુખદ અંત તરીકે ૧૯૪૬માં મારી માતા સોનાબાઈ જોડે તેમની શાદી થઈ. મારો જન્મ ૨૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭માં થયો.

શાદી બાદ તેમનો નિવાસ ૩૧, તવાલેન, કૂપર બિલ્ડિંગ, ચોથા માળે, પાયધૂની, મુંબઈમાં રહ્યો. આ ઘર લગભગ ૨૦૦ સ્ક્વેર ફૂટનું હતું. જેને ઘર કહેવા કરતાં ‘કાતરિયું’ કહેવું વધુ યોગ્ય ગણાય. જેનો આકાર ત્રિકોણિયા ૯૦૦ અંશ (Right angle) જેવો હતો. નીચે તરફ જ્યાં ખૂણો બનતો હતો તે જગા સૂવા માટે વપરાતી. ઘરમાં ૪૦ વૉટના ત્રણ બલ્બ હતા. એક ઓરડામાં, એક રસોડામાં, એક બાથરૂમમાં. ઘરમાં કોઈ પંખાની સગવડ નહોતી. વીજળીનું બિલ અને ભાડું એમના મોટા ભાઈ ભરતા. ઉપરોક્ત ઘરનું વર્ણન હળવી શૈલીમાં ‘મરીઝ’ આ રીતે કરે છે :

બેસો, ઊઠો ગમે ત્યાં, ગમે ત્યાં હરોફરો,
સગવડ જો સાચી પૂછો તો વેરાન ઘરમાં છે.

સગવડની તેમણે એક અલગ વ્યાખ્યા બનાવી કે મોટાં ઘરોમાં બેઠકખંડમાં સૂઈ ન શકાય અને બેડરૂમમાં ભોજન ન લેવાય.

આઝાદીની ચળવળમાં ‘મરીઝ’

૧૯૪૨થી ૧૯૪૭ દરમિયાન તેઓ સ્વ. સાલેહભાઈ અબદુલકાદર જે સગપણના નાતે મારાં માતાના મામા થતા હતા, તેના પરિચયમાં આવ્યા. સ્વ. સાલેહભાઈ સ્વાતંત્ર્યસેનાની હતા અને ગાંધીજી સાથે આઝાદીની લડતમાં જેલમાં પણ ગયા હતા.

આઝાદીની ચળવળ દરમિયાન મુંબઈમાં નાગદેવી, પાયધૂની, ભીંડીબજાર, કાલબાદેવી વિસ્તારમાં કાૅંગ્રેસ દ્વારા રાતના સભાઓ યોજાતી, જ્યાં તેઓ સ્વ. સાલેહભાઈ સાથે જતા અને દેશદાઝ પર રચિત ગઝલો સંભળાવતા :

ગુલામોને મરણ સ્વતંત્રતા આપી નથી શકતું,
ગુલામીનાં કલંકોને કફન ઢાંકી નથી શકતું.

સૂરજ જે બજાવે છે ગગનની સેવા,
ધરતીને એ આપે છે અગનની સેવા,

એ તેજ અને હૂંફ દે મારા ઈશ્વર!
એનાથી બજાવું હું વતનની સેવા.

મુશ્કેલીભર્યાં વર્ષો

જ્યારે હું પાંચ વરસનો હતો ત્યારે મારી બહેન લૂલૂઆનો જન્મ ૧૭–૫–૧૯૫૨ના રોજ થયો.

હવે ઘરની જવાબદારી વધતી ગઈ. તેમના દ્વારા ચાલુ કરાયેલાં માસિકો થોડા સમયાંતરે બંધ થવા લાગ્યાં. ઘરખર્ચાઓ સાથે હવે બાળકોના ભણતરનો ખર્ચ ઉમેરાયો. આર્થિક ભીંસ વધતી ગઈ. કુટુંબની દરેક વ્યક્તિને ગરીબીનો અહેસાસ થવા લાગ્યો.

અહીં અંગ્રેજ વિચારક ઑસ્કાર વાઇલ્ડનો એક પ્રસંગ રજૂ કરું છું ઃ લંડન ઍરપૉર્ટ પર કસ્ટમ અધિકારીએ તેમને પૂછ્યું, “Anything to declare?” જવાબમાં વાઇલ્ડે કહ્યું, “Nothing but my genius”— “મારી પાસે મારી બુદ્ધિમત્તા સિવાય કાંઈ બતાવવા જેવું નથી.”

‘મરીઝ’ને સમજાયું. મારી પાસે પણ આ જ એક વસ્તુ વેચવાલાયક છે. જેમાંથી હું મારો ઘરખર્ચ કાઢી શકું. મારાં બાળકોને ભણાવીને તેમના જીવનનું ઘડતર કરી શકું. કદાચ નૈતિક રીતે એ ગલત હશે, પણ કૌટુંબિક જવાબદારીઓ તો નિભાવ્યે જ છૂટકો. ગઝલો વેચવા સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ ન દેખાયો. આ માટે તેઓ પોતે વ્યથિત હતા.

પણ હવે ઘરમાં સલામત નથી વસ્તુ કોઈ,
છેક નાકા ઉપર ઊભી છે ગરીબી મારી;

કેમ જિવાય આ તસવીરને જોઈ જોઈ,
ક્યાં સુધી કોઈ ઉઠાવી શકે આ લાચારી!

આ જ વિષય પર હરીન્દ્ર દવેએ એક ઠેકાણે ટાંકેલો પ્રસંગ એમના જ શબ્દોમાં રજૂ કરું છું :

“””””””
એક વાર શાળામાં સંતાનની ફી ભરવા માટે કોઈ ધર્મગુરુ વિશે લખેલી ઉર્દૂ નઝમ ‘મરીઝે’ ઉર્દૂમાં નામ ધરાવતા કવિને વેચી હોવાનો હું સાક્ષી છું. એક વાર ‘મરીઝ’ તેમની ગઝલના શેર સંભળાવતા હતા એમાં એક શેર પાસે અટકી ગયા :

ઘણા નિર્દોષ નકશાઓનું દુઃખ સહેવું પડે પહેલાં,
પછી, સાકી, અમારા હોઠ ઉપર જામ લાગે છે.

શેર સંભળાવ્યા પછી કહે, હરીન્દ્રભાઈ, ઘણી વાર હોઠ આગળ પ્યાલો અટકી જાય છે અને બાળકો યાદ આવે છે.
“”””””””””

લોકો માને છે કે એમણે ફક્ત શરાબ માટે એમની ગઝલો વેચી, પણ સાચી હકીકતના અમે કુટુંબીજનો સાક્ષી છીએ.

કાળા વાદળમાં રૂપેરી કોર

જીવન જ્યારે વિપરીત સંજોગોમાં પસાર થઈ રહ્યું હતું ત્યારે વહોરા સમાજના ધર્મગુરુ નામદાર મરહૂમ સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીન (આ.કુ.) ના સમયમાં તેમની ‘ઇન્સાફ’ના તંત્રી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી.

મરહૂમ સૈયદના તરફથી તેમણે ‘અરીબ’ (જાણકાર) તખલ્લુસ એનાયત કરવામાં આવ્યું. આ તખલ્લુસ માટે તેઓ ઘણો ગર્વ અનુભવતા, અને કહેતા આખા વહોરા સમાજમાં આ તખલ્લુસ ફક્ત મારા નામે છે. મારી કલમને મરહૂમ સૈયદનાએ આ રીતે બિરદાવી છે.

મરહૂમ સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીન (આ.કુ.)ના અવસાન પર અંજલિ આપતાં ‘ઇન્સાફ’માં તેમણે લખ્યું :

જીવન સમેટી લીધું, ગજાવી ખુદાનો નાદ,
વાળે મુસલ્લો જેમ નમાઝી નમાઝ બાદ.

નામદાર સૈયદના મરણ બાદ થોડા વખત પછી ‘ઇન્સાફ’ અઠવાડિક બંધ થયું અને તેઓ પાછા છૂટક પત્રકારત્વ (freelance journalism) તરફ વળ્યા.
હવે, એક સારી વાત એ બની કે ગુજરાતી ગઝલસાહિત્યમાં તેમનું માન વધવા લાગ્યું. તેમના મિત્રો અને ચાહકોનું વર્તુળ પણ વધવા લાગ્યું.

૧૯૬૪ની સાલમાં ક્ષયરોગે (ટી. બી.) તેમને ઘેરી લીધા. ઘરમાં તેમને લોહીની ઊલટી થવા લાગી. ડૉક્ટરે તેમને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની ભલામણ કરી. આર્થિક સંકડામણ તો હતી તેમાં આ રાજરોગ. આ સમયે ગઝલચાહક તેમના મિત્ર પ્રવીણ પંડ્યા તેમની વહારે આવ્યા. તેમને સારવાર માટે સર્વોદય હૉસ્પિટલ, ઘાટકોપર, મુંબઈમાં દાખલ કર્યા. લગભગ બે માસ અહીં સારવાર લીધી. સ્વ. ‘મરીઝે’ આગમન ની બીજી આવૃત્તિ તેમને અર્પણ કરી લખ્યું :

અંતરના ઉમળકાથી આ સુંદર સ્વાગત,
આ મિત્રતા, આ પ્રેમ, આ તારી ચાહત,
છે મારી સાથે તારો એ વર્તાવ, ‘પ્રવીણ’,
ધનવાન હું હોત તો ખુશામદ માનત.

‘મરીઝ’ અને ‘તબીબ’

સન ૧૯૬૫માં શ્રીમંત ‘તબીબ’ને શાયર બનવાની અભિલાષા જાગી. આ માટે તેમણે મારા પિતાને પસંદ કર્યા. ફળસ્વરૂપે સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામક પુસ્તકનું સર્જન થયું. ગઝલની શૈલીથી સાચી ઓળખ જાહેર થઈ. ગઝલચાહકો અને સમકાલીન ગઝલકારોના વિરોધથી આ પુસ્તક પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું. સ્વ. ‘મરીઝ’ની અંતરની અભિલાષા એવી હતી કે આ આમદાનીમાંથી પોતાનું નાનકડું ઘર વસાવે.

પહેલું સન્માન (? )

બીજાં ચાર વરસો સુધી ઘર લેવાના તેમના પ્રયાસ ચાલુ રહ્યા, કિંતુ કોઈ ખાસ સફળતા મળી નહીં. ૧૯૭૦માં તેમના ચાહકોએ એક ઘર મળે તે માટે બીડું ઉઠાવ્યું, ‘મરીઝ’ સન્માનસમિતિની રચના કરી. આ સમિતિના પ્રમુખ સ્વ. સાલેહભાઈ અબદુલ કાદર (ભૂતપૂર્વ મેયર, મુંબઈ) અને અતિથિવિશેષ મરહૂમ જાબીરભાઈ મહેતા હતા. તે સમયે મુંબઈના પરાવિસ્તારમાં રૂ. ૧૫,૦૦૦ સુધીમાં એક રૂમ કિચનના ઘર મળતાં. સમિતિએ આ માટે એક મુશાયરાનું આયોજન કર્યું.

આઘાત એનો કોઈ સ્વમાની હૃદયને પૂછ,
હમદર્દીઓ જગતની ખરેખર અઝાબ છે.

સમકાલીન શાયરો અને ચાહકોએ મુશાયરાને સફળ બનાવ્યો. સન્માનના આ મુશાયરામાં જે ગઝલ તેમણે પ્રસ્તુત કરી હતી તે :

બસ, ઓ નિરાશ દિલ, આ હતાશા ખરાબ છે,
લાગે મને કે જગમાં બધા કામિયાબ છે.
શું મસ્ત થઈ સૂએ છે બધા, વાહ રે, ‘મરીઝ’,
માટી અને કફનમાં ગજબની શરાબ છે.

આ સમકાલીન શાયરોમાંથી એક જે મુશાયરાનું સંચાલન કરતા હતા અને સન્માનસમિતિના ખજાનચીપદ પર હતા. તેમને ક્લબમાં જુગાર રમવામાં આ રકમ ગુમાવી દીધી. આમ સન્માનના હેતુનો પૂરેપૂરો રકાસ થયો.

મારી માતા આ રકમ મેળવવા તેમના ઘરે જતાં. ઘણી વેળા હું પણ તેમની સાથે જોડાતો. તેઓ ભીંડીબજાર ખાતે રહેતા હતા. તેમની સવાર, સવારે અગિયાર વાગ્યે પડતી. દરેક વખત તેમને ઊંઘમાંથી ઉઠાડવા પડતા અને અગસ્ત્યના વાયદાઓ લઈ અમે પાછાં વળતાં. લગભગ ત્રણ મહિનાની હેરાફેરી પછી અમને ખાતરી થઈ ગઈ, હવે કંઈ વળવાનું નથી. ઘરનું સ્વપ્ન રોળાઈ ગયું. તેથી મારાં માતા વિશેષ નિરાશ હતાં. સ્વ. ‘મરીઝ’નો આ મક્તા બરાબર સમજાઈ ગયો હતો :

કદમોથી પણ વિશેષ થકાવટ હતી, ‘મરીઝ’,
મંઝિલ ઉપરથી પાછી ફરેલી નિગાહમાં.

સ્વ. ‘મરીઝ’ પોતે ઘણા વ્યથિત હતા. કિંતુ વડીલ હોવાના નાતે ચહેરા પર તે કળવા દેતા નહીં. સૂરતી તરીકે પરિસ્થિતિને હળવાશથી લેવાની કલા અહીં કામ આવી, ગઝલમાં આ રીતે વ્યક્ત થઈ:

હવે જો ઘર ન ફળ્યું તો કરે છે કેમ વિલાપ?
તનેય ક્યાં હતી પરવા, ‘મરીઝ’ ઘર બાબત!

જો કોઈ પૂછતું તો કહેતા, “મારા પીવાના પૈસા ખાઈ ગયો”. વાત વાળી લેતા; જોકે થોડા લોકો આજે પણ સપાટીની આ વાતને સાચી માની તે રીતે મૂલ્યાંકન કરે છે.

મારા ગુનાહો જોઈ, મને બેશરમ ન માન,
સાથે જ ભોગવું છું સજા, કોણ માનશે?

નવા ઘર તરફ

૧૯૭૧માં તેમના મોટા ભાઈ શેખા વાસી તેમની સહાયે આવ્યા. ઘર ખરીદવા માટે જોઈતા રૂ. ૧૪,૦૦૦ તેમને આપ્યા અને કુર્લામાં રાહત ઍપાર્ટમેન્ટમાં ૨૫૦ સ્ક્વેર ફીટ ૧ રૂમ, કિચનનો ફ્લૅટ લેવામાં આવ્યો. ફ્લૅટ લખાવાની તારીખ આજે પણ યાદ છે : તા. ૮–૮–૧૯૭૧. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧માં કુર્લા રહેવા ગયા. આ સમયે હું બૅન્કમાં નોકરી કરતો હતો અને મારી બહેને દાવર કૉલેજમાંથી સ્ટેનોગ્રાફરનો અભ્યાસ કરી નોકરીની શરૂઆત કરી. હવે તેમને ઘરખર્ચ ચલાવવાની ચિંતા નહોતી. અમે બંને ભાઈ-બહેન તેમની સંભાળ લેતાં.

હવે તેઓ રચાતી ગઝલ ડાયરીમાં ટપકાવવા લાગ્યા. પણ તેનું સંકલન જળવાતું નહીં. કોઈ એક ગઝલના બે-ત્રણ શેર આગળના પાના પર હોય તો તે જ ગઝલના બીજા શેરો વચ્ચેના પાના પર મળતા. અમુક શેરો સિગારેટના બૉક્સ પર લખી ડાયરીમાં સાચવતા. ગુજરાતી લિપિમાં અમુક શેરો ઉર્દૂ ભાષામાં પણ લખતા. મેં આ ડાયરી ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદને યાદગીરીરૂપે સાચવી રાખવા આપી છે. મુશાયરા સિવાય મુંબઈ જવું ભાગ્યે જ બનતું. ઘરમાં રહીને તેમણે ઉર્દૂના મહાન શાયર ઇકબાલના પુસ્તક શિકવા-જવાબે શિકવા નો ગુજરાતી અનુવાદ કરવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ આ કામ તેમની હયાતી દરમિયાન પૂરું થઈ શક્યું નહીં.

પિતા ‘મરીઝ’

૧૯૭૮માં મારી શાદી થઈ. જેમાં ‘મરીઝ’ ઊલટભેર શામિલ થયા અને કુટુંબીજનો અને ચાહકોની મહેમાનનવાઝી કરી.

દે એવી નજર, હોય છે જેવી, ઓ પ્રભુ,
બેટાને દુલ્હો જોતી વખત માની નજર.

આવો જરૂર આવો, મારા થઈને રહી જાઓ,
હું નથી કરી શકતો રોજ રોજ મહેમાની.

બીજું સન્માન

૧૯૮૧માં સ્વ. જયવદન તકતાવાલા હસ્તક તેમના બીજા (હકીકતમાં પહેલું) સન્માનનું આયોજન શ્રી શોભિત દેસાઈએ કર્યું. મુંબઈમાં તેજપાલ હૉલ ખાતે એક ભવ્ય મુશાયરો ગોઠવવામાં આવ્યો. તેમને રૂ. ૭૧,૦૦૦ નો પુરસ્કાર અર્પણ કરવામાં આવ્યો. નામી ગઝલકારો અને સંગીતકારોએ મુશાયરામાં હાજર રહી ‘મરીઝ’ને બિરદાવ્યા.

જીવનમાં કઈ એવી પ્રતિભા આવે,
સત્કારવા સામે બધા રસ્તા આવે,
ચાલું તો જમાનાનો મને સાથ મળે,
થોભું તો મહોબત મને લેવા આવે.

અંત તરફ

૧૯૮૧થી ૧૯૮૩ દરમિયાન મોટે ભાગે તેઓ ઘરે જ રહેતા અને તેમના ચાહકો તેમને ઘરે મળવા આવતા. ગઝલના શેરો ડાયરીમાં લખવાનું ચાલુ રહ્યું. પરંતુ તેને વ્યવસ્થિત કરવાની જરૂર હતી, કારણ કે એક જ ગઝલના જુદાજુદા શેરો જુદાં જુદાં પાનાં પર આલેખાયા હતા. આ પુસ્તકનું નામ તેઓ ‘નકશા’ રાખવા ચાહતા હતા.

૧૩ ઑક્ટોબર, ૧૯૮૩ના સાંજના રસ્તો પાર કરતી વખતે એક અકસ્માત સર્જાયો. ઝડપથી આવતી એક ઑટોરિક્ષા સાથે તેઓ અથડાયા અને રસ્તા પર પડી ગયા. પડતાંની સાથે કમર નીચે થાપા પર મલ્ટિપલ ફ્રૅક્ચર થયું. તેમને ઘરમાં લઈ આવવામાં આવ્યા. તેમના નાના ભાઈ તાહેર જે નજદીકમાં જ રહેતા હતા તે દોડીને આવી ગયા અને ડૉ. મહેતાના નર્સિંગહોમમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. ડૉ. મહેતાએ ઑપરેશન કરવાની સલાહ આપી. ઑપરેશન ૧૯ ઑક્ટોબરે કરવાનું નક્કી કર્યું. મારાં માતા સળંગ છ દિવસ એમની સેવામાં એકપગે હાજર રહ્યાં હતાં.
અંતમાં ઑપરેશન થિયેટરમાં જતાં પહેલાં તેમના વાળમાં કાંસકી ફેરવી ઓળી આપ્યા હતા.

દાવો અલગ છે પ્રેમનો દુનિયાની રીતથી,
એ ચૂપ રહે છે, જેનો અધિકાર હોય છે.

નિકટ કુટુંબીજનો સવારમાં હૉસ્પિટલ પહોંચી ગયા. સવારે તેઓ છાપું વાંચી રહ્યા હતા અને ચહેરા પર હળવાશ હતી. વ્હિલચૅર પર તેમને ઑપરેશન થિયેટરમાં લઈ જવામાં આવ્યા. જતાં પહેલાં અમારી સામે જોઈને તેમણે કહ્યું, ‘ખુદાહાફિઝ’. હાજર કુટુંબીજનોએ પણ એ જ શબ્દમાં જવાબ આપ્યો.

ડૉ. મહેતા ‘મરીઝ’ને શાયર તરીકે ઓળખતા હતા. ઑપરેશન પહેલાં તેમને કંઈક સંભળાવવા કહ્યું, આ શેર કહ્યો :

ન માગ એની પાસે ગજાથી વધુ જીવન,
એક પળ એવી દેશે વિતાવી નહીં શકે.

ઑપરેશન લગભગ એક કલાક ચાલ્યું અને સફળ થયું. ત્યાંથી તેમને વૉર્ડમાં લઈ જવામાં આવ્યા. ૧.૩૦ વાગ્યાની આસપાસ તેઓ ઍનેસ્થેસિયાની અસરથી મુક્ત થયા ત્યારે ઑપરેશન કરેલા ભાગ પર અત્યંત પીડા થવાની ફરિયાદ કરી. હાજર ડૉક્ટરે દર્દશામક ઇન્જેક્શન આપ્યાં પણ તે કારગત નીવડ્યાં નહીં. ફરીથી તેમને બેચેની લાગવા લાગી. હું તેમના પલંગ પાસે જ હતો. તેમણે મને એમની નજદીક બોલાવ્યો અને કહ્યું, મોહસીન, I am going. (હું જઈ રહ્યો છું) તે જ વખતે એક જોરદાર હાર્ટઍટેક આવ્યો અને તેઓ મારા હાથ પર ઢળી પડ્યા. ડૉ. મહેતાએ તેમના હૃદયને પુનઃ ધબકતું કરવા તમામ પ્રયાસ કર્યા કિંતુ તેઓ ફાની દુનિયા છોડી ચૂક્યા હતા.

મારું જીવન જીવન નહીં, મારું મરણ મરણ નહીં,
તારો અનંત કાળ છે, મારી તો એક ક્ષણ નહીં.

દુનિયામાં મને મોકલી પસ્તાયો હતો તું,
મૃત્યુનું બહાનું કરી આ પાછો ફર્યો લે.

દફનવિધિ દાઉદી વહોરા, કુર્લા કબ્રસ્તાનમાં તા. ૨૦ ઑક્ટોબર ૧૯૮૩ના દિવસે થઈ. સવારમાં કુર્લા મસ્જિદ ખાતે જનાજાની નમાઝ થઈ :

રાખો મસ્જિદને સાફ કે એક દિન,
મુજ જનાજાની ત્યાં નમાઝ હશે!

થઈ ગયું એકાંત પૂરું ઓ ‘મરીઝ’
અંતકાળે લોક ભેગા થઈ ગયા.

તેમના અસંખ્ય ચાહકો મસ્જિદ બહાર કાંધ દેવા ઊભા હતા. જ્યારે તેમનો જનાજો નીકળ્યો ત્યારે એક ચાહકે આ મક્તા યાદ કર્યો :

મરણ કે જીવન હો એ બંને સ્થિતિમાં
‘મરીઝ’, એક લાચારી કાયમ રહી છે,

જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે,
જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

કુર્લા કબ્રસ્તાનમાં તેમની દફનવિધિ થઈ. મૈયતને ધીમેથી કબરમાં ઉતારવામાં આવી. ત્યાર બાદ હાજર કુટુંબીજનો, સ્નેહીઓએ કબર પર ઝૂકીને માટી નાંખી.

માટી દીધી, ‘મરીઝ’, બધાયે ઝૂકી ઝૂકી,
જ્યારે મરી ગયો તો આ દુનિયા ઝૂકી મને.

અંતે થયો નમાઝી, હતો શરાબી ‘મરીઝ’,
જુઓ કબરમાં એનું મુખ કાબા તરફ રહ્યું.

મૃત્યુ આવી જ્યાં કહે, ચુપચાપ મારી સાથે ચાલ,
આપણાથી તે પછી એક અક્ષરે બોલાય ના.

કેટલી સંકડામણોમાં સ્થિર થઈને રહી ગયો,
આ ‘મરીઝ’ એવો શખ્સ, પોતાનામાં જે બંધાય ના.

  • મિત્ર શ્રી આશરભાઇની વોલ પરથી