પુસ્તક ‘પુનરાગમન’ માટે પુત્ર મોહસીન ભાઈએ તૈયાર કરેલી ‘મરીઝ’સાહેબની જીવનયાત્રા…

Standard

પુસ્તક ‘પુનરાગમન’ માટે પુત્ર મોહસીન ભાઈએ તૈયાર કરેલી ‘મરીઝ’સાહેબની જીવનયાત્રા…

‘બે-ત્રણ પ્રસંગમાં અહીં આખા જીવનનો સાર છે’

સંકલન : મોહસીન વાસી

જન્મ

સૂરતના પઠાણવાડા ખાતે ‘મરીઝ’નો જન્મ થયો હતો. પિતાજીનું નામ અબ્દુલઅલી વાસી. એ સ્કૂલમાં શિક્ષક હતા.

તેં નક્કી કરેલી છે તે ઢબથી આવ્યા,
તું ચાહતો’તો તારી તલબથી આવ્યા;
જીવનને લઈને આ જગતની અંદર,
બે હાથ અમે વાળી અદબથી આવ્યા.

બાળક જન્મે છે ત્યારે તેના બંને હાથ છાતી ઉપર અદબની રીતે વળાયેલા હોય છે તે પ્રત્યે ઇશારો છે.

બાળપણ

માતાનું ટીબીની બીમારીમાં અવસાન થયું ત્યારે ‘મરીઝ’ની વય દસેક વરસની હતી. તેમનું ભણતર ગુજરાતી બીજા ધોરણ સુધી જ રહ્યું હતું. તેનું એક કારણ તેમને ભણવામાં દિલચસ્પી જ નહોતી. શાળાના સમયમાં તેઓ રેલવેસ્ટેશન પર જઈ, આવતી-જતી ટ્રેનનાં એન્જિન જોયા કરતા હતા. તે સમયે સૂરતમાં ઝાંપાબજાર પાસે કસાઈઓની દુકાન હતી. આ કસાઈઓ ઉર્દૂ સાહિત્યના શોખીન હતા. ‘મરીઝ’ સાંજના તેમની દુકાન પર જતા, જ્યાં ‘અનીસ’-‘દબીર’ના મરસિયા, ગાલિબ, દાગ, મીર તકી મીર જેવા શાયરોની ગઝલની મહેફિલ જામતી. જેમાં તેઓ રસપૂર્વક ભાગ લેતા. અહીં જ તેમની મુલાકાત અમીન આઝાદ સાથે થઈ, જે તેમને ગુજરાતી ગઝલ તરફ લઈ આવ્યા. તેમનાં મોટાં બહેન રૂખૈયા પાસે પણ તેઓ ઇમામહુસેનના મરસિયા સાંભળતા. જ્યારે મોટાં બહેન રૂખૈયાના ઘરે દીકરી અવતરી ત્યારે તેમની ઉંમર ૧૪ વરસની હતી. ખુશીના આ પ્રસંગ પર તેમણે જીવનની પહેલી કવિતા રચી.

યુવાવસ્થા

હવે જ્યારે એમને ભણવામાં રસ નહોતો તો એમના પિતાશ્રીએ ૧૫ વરસની વયે મુંબઈમાં નોકરી કરવા માેકલ્યા. મુંબઈમાં તેઓ યુનિવર્સલ રબર વર્ક્‌સ, બૂટ બનાવતી કંપનીમાં નોકરીમાં રહ્યા. તેમના જણાવ્યા મુજબ દુકાનમાં આવતું સાંજનું દૈનિક પહેલાં તે વાંચતા પછી શેઠને આપતા. તેમના પગારનો મોટો હિસ્સો ગુજરાતી, ઉર્દૂ, ઇંગ્લિશ સાહિત્યનાં પુસ્તક ખરીદવામાં વાપરતા. અઘરા શબ્દોની જાણકારી માટે ત્રણે ભાષાનો જોડણીકોશ (Dictionary) હાથવગા રાખતા.
સ્વ. ‘મરીઝ’ની સ્મરણશક્તિ અદ્ભુત હતી. ‘અનીસ’ ‘દબીર’ના મરસિયા જે બેથી ત્રણ ગ્રંથમાં રચાયા હતા તે તેઓ મોઢે પઢતા. આ જ કારણથી તેમની પોતાની રચનાઓને પુસ્તકમાં સંગ્રહસ્થ કરવાનો પ્રયાસ ન કર્યો.

નિખાલસ નિકટ જનના પ્યારોની દુનિયા,
કદી મારી દુનિયા બહારોની દુનિયા.

પ્રણય પ્રયાણ

ઊગતી યુવાનીમાં પહેલો પ્રણય તેમની ફોઈની દીકરી સાથે થયો. કુટુંબીજન હોવાથી અવારનવાર મુલાકાતો થવા લાગી. બંને એકબીજા પ્રત્યે આકર્ષિત હતાં. ‘મરીઝ’ના શબ્દોમાં :

બહુ રૂપાળાં છો તો માનો પ્યારને,
વહી નહીં શકશો આ યૌવનભારને;
આપ છો નાજુક નહીં ઊંચકી શકો,
આમ લાવો રૂપના અંબારને!

આ પ્રેમ શાદીમાં પરિણમી ન શક્યો, જેનાં બે કારણ હતાં : એક, તેમની સ્થાયી આવક નહોતી, બીજું, શરાબસેવનની શરૂઆત. તેમનો લગ્નનો પ્રસ્તાવ મંજૂર ન થયો. પહેલા પ્રેમની નિષ્ફળતા જીવનમાં નવા વળાંકો લાવી.

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.

પહેલો વળાંક એ હતો કે હવે તેમની પ્રેમિકા તેમને ‘અબ્બાસ’ નામથી સંબોધિત કરવાને બદલે, ‘ભાઈ અબ્બાસ’ કહેવા લાગી. જે તેમની ગઝલમાં આ રીતે વ્યક્ત થઈ.

‘મરીઝ’, એ જ્યારે અમને બોલાવે છે આદરથી,
પ્રતિષ્ઠાથી ભરેલું નામ કડવું નામ લાગે છે.

પત્રકાર ‘મરીઝ’

સાહિત્ય પ્રત્યેનો લગાવ તેમને પત્રકારત્વમાં લઈ આવ્યો. આ તેમનું મનપસંદ ક્ષેત્ર હતું. શરૂઆતમાં ‘વતન’ અને ‘માતૃભૂમિ’ દૈનિકમાં પત્રકાર તરીકે જોડાયા. સમયગાળો ૧૯૪૨થી ૧૯૫૦.

૧૯૫૦ બાદ ‘ઉમ્મીદ’, ‘ખુશબૂ’, ‘અઝાન’ જેવાં માસિકોમાં સંપાદક તરીકે કામ કર્યું. કિંતુ આ માસિકો લાંબા સમય સુધી ચાલ્યાં નહીં તેનું એક કારણ પૈસાની અછત હતું. માસિક ચલાવવા માટે જરૂરી જાહેરખબરો મેળવવામાં તે નિષ્ફળ રહ્યા. ૧૯૬૦માં તે સમયના દાઉદી વહોરા કોમના ધર્મગુરુ મરહૂમ સૈયદના
તાહેર સૈફુદ્દીન (આ. કુ.)ના આશીર્વાદથી ‘ઇનસાફ’ અઠવાડિકના તંત્રી બન્યા. જીવનમાં આર્થિક સ્થિરતા આવી.

પૂરી તું કર નમાઝ અગર હોય ભાનમાં,
ઓ શેખ! મસ્ત થઈ ગયો હું તો અઝાનમાં.

લગ્ન અને કૌટુંબિક જીવન

૧૯૪૦થી ૧૯૪૭ના ગાળામાં ઓછા મુશાયરા યોજાતા. મોટે ભાગે લોકો ઘરમાં ત્રણથી ચાર શાયરોને બોલાવી ગઝલ રસપાન કરતા. જે બેઠક કહેવાતી. આવી જ એક બેઠકમાં તેઓ તેમનાં પત્ની સોનાબાઈના પરિચયમાં આવ્યાં. તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પ્રત્યે રુચિ ધરાવતાં હતાં. સ્વ. ‘મરીઝ’ તેમને ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયેલી શરદચંદ્ર અને બીજા નામી લેખકોની નવલકથાઓ વાંચવા આપતા. અને તેની ઉપર ચર્ચા કરતા. મુલાકાતો વધવા લાગી અને પ્રણયમાં પરિણમી અને પ્રેમ ધીમેધીમે પાંગરવા લાગ્યો.

જામી રહ્યો છે એમ અમારા પ્રણયનો રંગ,
ધીમી ગતિ જે હોય છે ખીલતા ગુલાબમાં.

મળે આંખોથી આંખો, ને બધા સંવાદ થઈ જાએ,
‘મરીઝ’, એક જ સિતમ છે, એ પ્રસંગ અપવાદ થઈ જાએ.

શરૂમાં મારાં માતાના કુટુંબીજનોને પણ આ સંબંધ મંજૂર નહોતો. તેઓ ચોરીછૂપીથી મુલાકાતો કરવા લાગ્યાં અને પ્રેમ પ્રગાઢ થતો રહ્યો. એક નાનકડી મુલાકાતનો શેર અહીં યથાયોગ્ય રહેશે :

બધો આધાર એના જતી વેળાના જોવા પર છે,
મિલનમાંથી નથી મળતા મહોબતના પુરાવાઓ.

તેમના પ્રેમની વાત હવે વહોરા સમાજમાં પણ ફેલાઈ ગઈ. કોઈ મિત્ર પૂછે તો ઇનકાર કરતા નહીં.

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું, ‘મરીઝ’,
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે.

સુખદ અંત તરીકે ૧૯૪૬માં મારી માતા સોનાબાઈ જોડે તેમની શાદી થઈ. મારો જન્મ ૨૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭માં થયો.

શાદી બાદ તેમનો નિવાસ ૩૧, તવાલેન, કૂપર બિલ્ડિંગ, ચોથા માળે, પાયધૂની, મુંબઈમાં રહ્યો. આ ઘર લગભગ ૨૦૦ સ્ક્વેર ફૂટનું હતું. જેને ઘર કહેવા કરતાં ‘કાતરિયું’ કહેવું વધુ યોગ્ય ગણાય. જેનો આકાર ત્રિકોણિયા ૯૦૦ અંશ (Right angle) જેવો હતો. નીચે તરફ જ્યાં ખૂણો બનતો હતો તે જગા સૂવા માટે વપરાતી. ઘરમાં ૪૦ વૉટના ત્રણ બલ્બ હતા. એક ઓરડામાં, એક રસોડામાં, એક બાથરૂમમાં. ઘરમાં કોઈ પંખાની સગવડ નહોતી. વીજળીનું બિલ અને ભાડું એમના મોટા ભાઈ ભરતા. ઉપરોક્ત ઘરનું વર્ણન હળવી શૈલીમાં ‘મરીઝ’ આ રીતે કરે છે :

બેસો, ઊઠો ગમે ત્યાં, ગમે ત્યાં હરોફરો,
સગવડ જો સાચી પૂછો તો વેરાન ઘરમાં છે.

સગવડની તેમણે એક અલગ વ્યાખ્યા બનાવી કે મોટાં ઘરોમાં બેઠકખંડમાં સૂઈ ન શકાય અને બેડરૂમમાં ભોજન ન લેવાય.

આઝાદીની ચળવળમાં ‘મરીઝ’

૧૯૪૨થી ૧૯૪૭ દરમિયાન તેઓ સ્વ. સાલેહભાઈ અબદુલકાદર જે સગપણના નાતે મારાં માતાના મામા થતા હતા, તેના પરિચયમાં આવ્યા. સ્વ. સાલેહભાઈ સ્વાતંત્ર્યસેનાની હતા અને ગાંધીજી સાથે આઝાદીની લડતમાં જેલમાં પણ ગયા હતા.

આઝાદીની ચળવળ દરમિયાન મુંબઈમાં નાગદેવી, પાયધૂની, ભીંડીબજાર, કાલબાદેવી વિસ્તારમાં કાૅંગ્રેસ દ્વારા રાતના સભાઓ યોજાતી, જ્યાં તેઓ સ્વ. સાલેહભાઈ સાથે જતા અને દેશદાઝ પર રચિત ગઝલો સંભળાવતા :

ગુલામોને મરણ સ્વતંત્રતા આપી નથી શકતું,
ગુલામીનાં કલંકોને કફન ઢાંકી નથી શકતું.

સૂરજ જે બજાવે છે ગગનની સેવા,
ધરતીને એ આપે છે અગનની સેવા,

એ તેજ અને હૂંફ દે મારા ઈશ્વર!
એનાથી બજાવું હું વતનની સેવા.

મુશ્કેલીભર્યાં વર્ષો

જ્યારે હું પાંચ વરસનો હતો ત્યારે મારી બહેન લૂલૂઆનો જન્મ ૧૭–૫–૧૯૫૨ના રોજ થયો.

હવે ઘરની જવાબદારી વધતી ગઈ. તેમના દ્વારા ચાલુ કરાયેલાં માસિકો થોડા સમયાંતરે બંધ થવા લાગ્યાં. ઘરખર્ચાઓ સાથે હવે બાળકોના ભણતરનો ખર્ચ ઉમેરાયો. આર્થિક ભીંસ વધતી ગઈ. કુટુંબની દરેક વ્યક્તિને ગરીબીનો અહેસાસ થવા લાગ્યો.

અહીં અંગ્રેજ વિચારક ઑસ્કાર વાઇલ્ડનો એક પ્રસંગ રજૂ કરું છું ઃ લંડન ઍરપૉર્ટ પર કસ્ટમ અધિકારીએ તેમને પૂછ્યું, “Anything to declare?” જવાબમાં વાઇલ્ડે કહ્યું, “Nothing but my genius”— “મારી પાસે મારી બુદ્ધિમત્તા સિવાય કાંઈ બતાવવા જેવું નથી.”

‘મરીઝ’ને સમજાયું. મારી પાસે પણ આ જ એક વસ્તુ વેચવાલાયક છે. જેમાંથી હું મારો ઘરખર્ચ કાઢી શકું. મારાં બાળકોને ભણાવીને તેમના જીવનનું ઘડતર કરી શકું. કદાચ નૈતિક રીતે એ ગલત હશે, પણ કૌટુંબિક જવાબદારીઓ તો નિભાવ્યે જ છૂટકો. ગઝલો વેચવા સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ ન દેખાયો. આ માટે તેઓ પોતે વ્યથિત હતા.

પણ હવે ઘરમાં સલામત નથી વસ્તુ કોઈ,
છેક નાકા ઉપર ઊભી છે ગરીબી મારી;

કેમ જિવાય આ તસવીરને જોઈ જોઈ,
ક્યાં સુધી કોઈ ઉઠાવી શકે આ લાચારી!

આ જ વિષય પર હરીન્દ્ર દવેએ એક ઠેકાણે ટાંકેલો પ્રસંગ એમના જ શબ્દોમાં રજૂ કરું છું :

“””””””
એક વાર શાળામાં સંતાનની ફી ભરવા માટે કોઈ ધર્મગુરુ વિશે લખેલી ઉર્દૂ નઝમ ‘મરીઝે’ ઉર્દૂમાં નામ ધરાવતા કવિને વેચી હોવાનો હું સાક્ષી છું. એક વાર ‘મરીઝ’ તેમની ગઝલના શેર સંભળાવતા હતા એમાં એક શેર પાસે અટકી ગયા :

ઘણા નિર્દોષ નકશાઓનું દુઃખ સહેવું પડે પહેલાં,
પછી, સાકી, અમારા હોઠ ઉપર જામ લાગે છે.

શેર સંભળાવ્યા પછી કહે, હરીન્દ્રભાઈ, ઘણી વાર હોઠ આગળ પ્યાલો અટકી જાય છે અને બાળકો યાદ આવે છે.
“”””””””””

લોકો માને છે કે એમણે ફક્ત શરાબ માટે એમની ગઝલો વેચી, પણ સાચી હકીકતના અમે કુટુંબીજનો સાક્ષી છીએ.

કાળા વાદળમાં રૂપેરી કોર

જીવન જ્યારે વિપરીત સંજોગોમાં પસાર થઈ રહ્યું હતું ત્યારે વહોરા સમાજના ધર્મગુરુ નામદાર મરહૂમ સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીન (આ.કુ.) ના સમયમાં તેમની ‘ઇન્સાફ’ના તંત્રી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી.

મરહૂમ સૈયદના તરફથી તેમણે ‘અરીબ’ (જાણકાર) તખલ્લુસ એનાયત કરવામાં આવ્યું. આ તખલ્લુસ માટે તેઓ ઘણો ગર્વ અનુભવતા, અને કહેતા આખા વહોરા સમાજમાં આ તખલ્લુસ ફક્ત મારા નામે છે. મારી કલમને મરહૂમ સૈયદનાએ આ રીતે બિરદાવી છે.

મરહૂમ સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીન (આ.કુ.)ના અવસાન પર અંજલિ આપતાં ‘ઇન્સાફ’માં તેમણે લખ્યું :

જીવન સમેટી લીધું, ગજાવી ખુદાનો નાદ,
વાળે મુસલ્લો જેમ નમાઝી નમાઝ બાદ.

નામદાર સૈયદના મરણ બાદ થોડા વખત પછી ‘ઇન્સાફ’ અઠવાડિક બંધ થયું અને તેઓ પાછા છૂટક પત્રકારત્વ (freelance journalism) તરફ વળ્યા.
હવે, એક સારી વાત એ બની કે ગુજરાતી ગઝલસાહિત્યમાં તેમનું માન વધવા લાગ્યું. તેમના મિત્રો અને ચાહકોનું વર્તુળ પણ વધવા લાગ્યું.

૧૯૬૪ની સાલમાં ક્ષયરોગે (ટી. બી.) તેમને ઘેરી લીધા. ઘરમાં તેમને લોહીની ઊલટી થવા લાગી. ડૉક્ટરે તેમને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની ભલામણ કરી. આર્થિક સંકડામણ તો હતી તેમાં આ રાજરોગ. આ સમયે ગઝલચાહક તેમના મિત્ર પ્રવીણ પંડ્યા તેમની વહારે આવ્યા. તેમને સારવાર માટે સર્વોદય હૉસ્પિટલ, ઘાટકોપર, મુંબઈમાં દાખલ કર્યા. લગભગ બે માસ અહીં સારવાર લીધી. સ્વ. ‘મરીઝે’ આગમન ની બીજી આવૃત્તિ તેમને અર્પણ કરી લખ્યું :

અંતરના ઉમળકાથી આ સુંદર સ્વાગત,
આ મિત્રતા, આ પ્રેમ, આ તારી ચાહત,
છે મારી સાથે તારો એ વર્તાવ, ‘પ્રવીણ’,
ધનવાન હું હોત તો ખુશામદ માનત.

‘મરીઝ’ અને ‘તબીબ’

સન ૧૯૬૫માં શ્રીમંત ‘તબીબ’ને શાયર બનવાની અભિલાષા જાગી. આ માટે તેમણે મારા પિતાને પસંદ કર્યા. ફળસ્વરૂપે સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામક પુસ્તકનું સર્જન થયું. ગઝલની શૈલીથી સાચી ઓળખ જાહેર થઈ. ગઝલચાહકો અને સમકાલીન ગઝલકારોના વિરોધથી આ પુસ્તક પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું. સ્વ. ‘મરીઝ’ની અંતરની અભિલાષા એવી હતી કે આ આમદાનીમાંથી પોતાનું નાનકડું ઘર વસાવે.

પહેલું સન્માન (? )

બીજાં ચાર વરસો સુધી ઘર લેવાના તેમના પ્રયાસ ચાલુ રહ્યા, કિંતુ કોઈ ખાસ સફળતા મળી નહીં. ૧૯૭૦માં તેમના ચાહકોએ એક ઘર મળે તે માટે બીડું ઉઠાવ્યું, ‘મરીઝ’ સન્માનસમિતિની રચના કરી. આ સમિતિના પ્રમુખ સ્વ. સાલેહભાઈ અબદુલ કાદર (ભૂતપૂર્વ મેયર, મુંબઈ) અને અતિથિવિશેષ મરહૂમ જાબીરભાઈ મહેતા હતા. તે સમયે મુંબઈના પરાવિસ્તારમાં રૂ. ૧૫,૦૦૦ સુધીમાં એક રૂમ કિચનના ઘર મળતાં. સમિતિએ આ માટે એક મુશાયરાનું આયોજન કર્યું.

આઘાત એનો કોઈ સ્વમાની હૃદયને પૂછ,
હમદર્દીઓ જગતની ખરેખર અઝાબ છે.

સમકાલીન શાયરો અને ચાહકોએ મુશાયરાને સફળ બનાવ્યો. સન્માનના આ મુશાયરામાં જે ગઝલ તેમણે પ્રસ્તુત કરી હતી તે :

બસ, ઓ નિરાશ દિલ, આ હતાશા ખરાબ છે,
લાગે મને કે જગમાં બધા કામિયાબ છે.
શું મસ્ત થઈ સૂએ છે બધા, વાહ રે, ‘મરીઝ’,
માટી અને કફનમાં ગજબની શરાબ છે.

આ સમકાલીન શાયરોમાંથી એક જે મુશાયરાનું સંચાલન કરતા હતા અને સન્માનસમિતિના ખજાનચીપદ પર હતા. તેમને ક્લબમાં જુગાર રમવામાં આ રકમ ગુમાવી દીધી. આમ સન્માનના હેતુનો પૂરેપૂરો રકાસ થયો.

મારી માતા આ રકમ મેળવવા તેમના ઘરે જતાં. ઘણી વેળા હું પણ તેમની સાથે જોડાતો. તેઓ ભીંડીબજાર ખાતે રહેતા હતા. તેમની સવાર, સવારે અગિયાર વાગ્યે પડતી. દરેક વખત તેમને ઊંઘમાંથી ઉઠાડવા પડતા અને અગસ્ત્યના વાયદાઓ લઈ અમે પાછાં વળતાં. લગભગ ત્રણ મહિનાની હેરાફેરી પછી અમને ખાતરી થઈ ગઈ, હવે કંઈ વળવાનું નથી. ઘરનું સ્વપ્ન રોળાઈ ગયું. તેથી મારાં માતા વિશેષ નિરાશ હતાં. સ્વ. ‘મરીઝ’નો આ મક્તા બરાબર સમજાઈ ગયો હતો :

કદમોથી પણ વિશેષ થકાવટ હતી, ‘મરીઝ’,
મંઝિલ ઉપરથી પાછી ફરેલી નિગાહમાં.

સ્વ. ‘મરીઝ’ પોતે ઘણા વ્યથિત હતા. કિંતુ વડીલ હોવાના નાતે ચહેરા પર તે કળવા દેતા નહીં. સૂરતી તરીકે પરિસ્થિતિને હળવાશથી લેવાની કલા અહીં કામ આવી, ગઝલમાં આ રીતે વ્યક્ત થઈ:

હવે જો ઘર ન ફળ્યું તો કરે છે કેમ વિલાપ?
તનેય ક્યાં હતી પરવા, ‘મરીઝ’ ઘર બાબત!

જો કોઈ પૂછતું તો કહેતા, “મારા પીવાના પૈસા ખાઈ ગયો”. વાત વાળી લેતા; જોકે થોડા લોકો આજે પણ સપાટીની આ વાતને સાચી માની તે રીતે મૂલ્યાંકન કરે છે.

મારા ગુનાહો જોઈ, મને બેશરમ ન માન,
સાથે જ ભોગવું છું સજા, કોણ માનશે?

નવા ઘર તરફ

૧૯૭૧માં તેમના મોટા ભાઈ શેખા વાસી તેમની સહાયે આવ્યા. ઘર ખરીદવા માટે જોઈતા રૂ. ૧૪,૦૦૦ તેમને આપ્યા અને કુર્લામાં રાહત ઍપાર્ટમેન્ટમાં ૨૫૦ સ્ક્વેર ફીટ ૧ રૂમ, કિચનનો ફ્લૅટ લેવામાં આવ્યો. ફ્લૅટ લખાવાની તારીખ આજે પણ યાદ છે : તા. ૮–૮–૧૯૭૧. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧માં કુર્લા રહેવા ગયા. આ સમયે હું બૅન્કમાં નોકરી કરતો હતો અને મારી બહેને દાવર કૉલેજમાંથી સ્ટેનોગ્રાફરનો અભ્યાસ કરી નોકરીની શરૂઆત કરી. હવે તેમને ઘરખર્ચ ચલાવવાની ચિંતા નહોતી. અમે બંને ભાઈ-બહેન તેમની સંભાળ લેતાં.

હવે તેઓ રચાતી ગઝલ ડાયરીમાં ટપકાવવા લાગ્યા. પણ તેનું સંકલન જળવાતું નહીં. કોઈ એક ગઝલના બે-ત્રણ શેર આગળના પાના પર હોય તો તે જ ગઝલના બીજા શેરો વચ્ચેના પાના પર મળતા. અમુક શેરો સિગારેટના બૉક્સ પર લખી ડાયરીમાં સાચવતા. ગુજરાતી લિપિમાં અમુક શેરો ઉર્દૂ ભાષામાં પણ લખતા. મેં આ ડાયરી ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદને યાદગીરીરૂપે સાચવી રાખવા આપી છે. મુશાયરા સિવાય મુંબઈ જવું ભાગ્યે જ બનતું. ઘરમાં રહીને તેમણે ઉર્દૂના મહાન શાયર ઇકબાલના પુસ્તક શિકવા-જવાબે શિકવા નો ગુજરાતી અનુવાદ કરવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ આ કામ તેમની હયાતી દરમિયાન પૂરું થઈ શક્યું નહીં.

પિતા ‘મરીઝ’

૧૯૭૮માં મારી શાદી થઈ. જેમાં ‘મરીઝ’ ઊલટભેર શામિલ થયા અને કુટુંબીજનો અને ચાહકોની મહેમાનનવાઝી કરી.

દે એવી નજર, હોય છે જેવી, ઓ પ્રભુ,
બેટાને દુલ્હો જોતી વખત માની નજર.

આવો જરૂર આવો, મારા થઈને રહી જાઓ,
હું નથી કરી શકતો રોજ રોજ મહેમાની.

બીજું સન્માન

૧૯૮૧માં સ્વ. જયવદન તકતાવાલા હસ્તક તેમના બીજા (હકીકતમાં પહેલું) સન્માનનું આયોજન શ્રી શોભિત દેસાઈએ કર્યું. મુંબઈમાં તેજપાલ હૉલ ખાતે એક ભવ્ય મુશાયરો ગોઠવવામાં આવ્યો. તેમને રૂ. ૭૧,૦૦૦ નો પુરસ્કાર અર્પણ કરવામાં આવ્યો. નામી ગઝલકારો અને સંગીતકારોએ મુશાયરામાં હાજર રહી ‘મરીઝ’ને બિરદાવ્યા.

જીવનમાં કઈ એવી પ્રતિભા આવે,
સત્કારવા સામે બધા રસ્તા આવે,
ચાલું તો જમાનાનો મને સાથ મળે,
થોભું તો મહોબત મને લેવા આવે.

અંત તરફ

૧૯૮૧થી ૧૯૮૩ દરમિયાન મોટે ભાગે તેઓ ઘરે જ રહેતા અને તેમના ચાહકો તેમને ઘરે મળવા આવતા. ગઝલના શેરો ડાયરીમાં લખવાનું ચાલુ રહ્યું. પરંતુ તેને વ્યવસ્થિત કરવાની જરૂર હતી, કારણ કે એક જ ગઝલના જુદાજુદા શેરો જુદાં જુદાં પાનાં પર આલેખાયા હતા. આ પુસ્તકનું નામ તેઓ ‘નકશા’ રાખવા ચાહતા હતા.

૧૩ ઑક્ટોબર, ૧૯૮૩ના સાંજના રસ્તો પાર કરતી વખતે એક અકસ્માત સર્જાયો. ઝડપથી આવતી એક ઑટોરિક્ષા સાથે તેઓ અથડાયા અને રસ્તા પર પડી ગયા. પડતાંની સાથે કમર નીચે થાપા પર મલ્ટિપલ ફ્રૅક્ચર થયું. તેમને ઘરમાં લઈ આવવામાં આવ્યા. તેમના નાના ભાઈ તાહેર જે નજદીકમાં જ રહેતા હતા તે દોડીને આવી ગયા અને ડૉ. મહેતાના નર્સિંગહોમમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. ડૉ. મહેતાએ ઑપરેશન કરવાની સલાહ આપી. ઑપરેશન ૧૯ ઑક્ટોબરે કરવાનું નક્કી કર્યું. મારાં માતા સળંગ છ દિવસ એમની સેવામાં એકપગે હાજર રહ્યાં હતાં.
અંતમાં ઑપરેશન થિયેટરમાં જતાં પહેલાં તેમના વાળમાં કાંસકી ફેરવી ઓળી આપ્યા હતા.

દાવો અલગ છે પ્રેમનો દુનિયાની રીતથી,
એ ચૂપ રહે છે, જેનો અધિકાર હોય છે.

નિકટ કુટુંબીજનો સવારમાં હૉસ્પિટલ પહોંચી ગયા. સવારે તેઓ છાપું વાંચી રહ્યા હતા અને ચહેરા પર હળવાશ હતી. વ્હિલચૅર પર તેમને ઑપરેશન થિયેટરમાં લઈ જવામાં આવ્યા. જતાં પહેલાં અમારી સામે જોઈને તેમણે કહ્યું, ‘ખુદાહાફિઝ’. હાજર કુટુંબીજનોએ પણ એ જ શબ્દમાં જવાબ આપ્યો.

ડૉ. મહેતા ‘મરીઝ’ને શાયર તરીકે ઓળખતા હતા. ઑપરેશન પહેલાં તેમને કંઈક સંભળાવવા કહ્યું, આ શેર કહ્યો :

ન માગ એની પાસે ગજાથી વધુ જીવન,
એક પળ એવી દેશે વિતાવી નહીં શકે.

ઑપરેશન લગભગ એક કલાક ચાલ્યું અને સફળ થયું. ત્યાંથી તેમને વૉર્ડમાં લઈ જવામાં આવ્યા. ૧.૩૦ વાગ્યાની આસપાસ તેઓ ઍનેસ્થેસિયાની અસરથી મુક્ત થયા ત્યારે ઑપરેશન કરેલા ભાગ પર અત્યંત પીડા થવાની ફરિયાદ કરી. હાજર ડૉક્ટરે દર્દશામક ઇન્જેક્શન આપ્યાં પણ તે કારગત નીવડ્યાં નહીં. ફરીથી તેમને બેચેની લાગવા લાગી. હું તેમના પલંગ પાસે જ હતો. તેમણે મને એમની નજદીક બોલાવ્યો અને કહ્યું, મોહસીન, I am going. (હું જઈ રહ્યો છું) તે જ વખતે એક જોરદાર હાર્ટઍટેક આવ્યો અને તેઓ મારા હાથ પર ઢળી પડ્યા. ડૉ. મહેતાએ તેમના હૃદયને પુનઃ ધબકતું કરવા તમામ પ્રયાસ કર્યા કિંતુ તેઓ ફાની દુનિયા છોડી ચૂક્યા હતા.

મારું જીવન જીવન નહીં, મારું મરણ મરણ નહીં,
તારો અનંત કાળ છે, મારી તો એક ક્ષણ નહીં.

દુનિયામાં મને મોકલી પસ્તાયો હતો તું,
મૃત્યુનું બહાનું કરી આ પાછો ફર્યો લે.

દફનવિધિ દાઉદી વહોરા, કુર્લા કબ્રસ્તાનમાં તા. ૨૦ ઑક્ટોબર ૧૯૮૩ના દિવસે થઈ. સવારમાં કુર્લા મસ્જિદ ખાતે જનાજાની નમાઝ થઈ :

રાખો મસ્જિદને સાફ કે એક દિન,
મુજ જનાજાની ત્યાં નમાઝ હશે!

થઈ ગયું એકાંત પૂરું ઓ ‘મરીઝ’
અંતકાળે લોક ભેગા થઈ ગયા.

તેમના અસંખ્ય ચાહકો મસ્જિદ બહાર કાંધ દેવા ઊભા હતા. જ્યારે તેમનો જનાજો નીકળ્યો ત્યારે એક ચાહકે આ મક્તા યાદ કર્યો :

મરણ કે જીવન હો એ બંને સ્થિતિમાં
‘મરીઝ’, એક લાચારી કાયમ રહી છે,

જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે,
જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

કુર્લા કબ્રસ્તાનમાં તેમની દફનવિધિ થઈ. મૈયતને ધીમેથી કબરમાં ઉતારવામાં આવી. ત્યાર બાદ હાજર કુટુંબીજનો, સ્નેહીઓએ કબર પર ઝૂકીને માટી નાંખી.

માટી દીધી, ‘મરીઝ’, બધાયે ઝૂકી ઝૂકી,
જ્યારે મરી ગયો તો આ દુનિયા ઝૂકી મને.

અંતે થયો નમાઝી, હતો શરાબી ‘મરીઝ’,
જુઓ કબરમાં એનું મુખ કાબા તરફ રહ્યું.

મૃત્યુ આવી જ્યાં કહે, ચુપચાપ મારી સાથે ચાલ,
આપણાથી તે પછી એક અક્ષરે બોલાય ના.

કેટલી સંકડામણોમાં સ્થિર થઈને રહી ગયો,
આ ‘મરીઝ’ એવો શખ્સ, પોતાનામાં જે બંધાય ના.

  • મિત્ર શ્રી આશરભાઇની વોલ પરથી

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s