“મરીઝ” – અજાણ્યો મરીઝ

Standard

કહે છે કે મિર્ઝા ગાલિબે આશરે અઢાર હજાર શેર રચ્યા હતા. જે બધા તો વાંચકોના પલ્લે પડે એવા નહોતા.એટલે પોતાના સસરા ઇલાહીબક્ષના આગ્રહને કારણે ગાલિબે ફક્ત હજારથી બારસો શેર સરળ ઉર્દુમાં ફરી લખ્યા એ જ પાછળથી ‘ક્લિક’ થયા. મોટાભાગના જમાઈઓ તેમના સ્વશુરને ગાંઠતા નથી, એમનું કહેવું લગભગ માનતા નથી, એથી અવળું જ કર્યા કરે છે, પણ ગાલિબે માન્યું ને પરિણામે આ જ શેરોએ એમને કીર્તિ અપાવી . આ કીસ્સામાંથી બોધ એટલો તો તારવી શકાય કે સસરાની (એની દીકરીને સુખી કરવા સિવાયની) સલાહ કાયમ ખોટી નથી હોતી.

👉 અને એક દિવસ મરીઝને પૂછ્યા વગર જ તેમના સમકાલીન કવિ સૈફ પાલનપુરીએ તેમને ગુજરાતના ગાલીબ-‘ગાલિબે ગુજરાત’ કહી દીધા. આપણી આ જ ખૂબી છે, સહેજ-સાજ ઉપરછલ્લું મળતાપણું દેખાય કે તરત જ એકને બીજામાં ઢાળી દઈએ છીએ, પહેલા સાથે સરખાવીને બીજાની આગવી ઓળખ ભૂંસી નાખીએ છીએ. આ કારણે બીજો ઢળી જાય છે,વેરાઈ જાય છે. મરીઝસાહેબના કિસ્સામાં પણ બરાબર એવું જ થયું.ગાલીબ બનવાની લાયમાં મરીઝ તન,મન અને ધનથી ખુવાર થઇ ગયા.

મરીઝે માનો કે પીવામાં ગાલીબની બરાબરી કરી હોય તોપણ ફક્ત એટલા જ કારણસર તે મરીઝ મટી ગાલીબ બની જતા નથી.(અને આપણે ય બે-બે ગાલીબોની ક્યાં જરૂર છે?) આમ થવાથી ગાલીબને તો કઈ ફેર ના પડ્યો ,પણ આથી મરીઝને પારાવાર નુકશાન થયું. તે પોતે ગુજરાતના ગાલીબ છે એ વાત જાગતા કે ઊંઘતા ભૂલી શકતા નહિ. એક મુશાયરામાં મરીઝ રાબેતા મુજબ અસલ ‘રંગ’માં હતા.મોઢામાંથી અવાજ પણ માંડ નીકળી શકે એટલા તે અંદરથી ભરેલા હતા. કવિ શેખાદમ આબુવાલાએ મરીઝને સમજાવતા કહ્યું : ‘દોસ્ત, શરાબ કમ કરી નાખ. જોને તારી આંખોની રોશની ય ઓછી થવા માંડી છે.’ પોતાના બચાવમાં મરીઝ લથડતા અવાજે બોલ્યા :’તને ખબર છે ,આદમ? હું ગુજરાતનો ગાલીબ છું.બધા મને ગાલીબ કહે છે, એટલે ગાલીબ જેટલી તો પિઉં કે નહિ?’

આદમે તેમને ગંભીરતાથી જણાવ્યું કે :’બહુ પીધા કરીશ તો આંધળો થઇ જઈશ પછી તને બધા ગુજરાતનો મિલ્ટન કહેશે.’

👉 મરીઝ માટે એક વાર ફંડફાળો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના માટે એકઠો થયેલો ફાળો લઈને એક જણ નાસી ગયો. કોઈએ મરીઝને આ સમાચાર આપ્યા ત્યારે તેમણે આશ્વર્યથી પૂછ્યું હતું: ‘એમ? તો મારું પીવાનું એ ખાઈ ગયો? કોઈ બાત નહિ એને મારા કરતા પૈસાની વધારે જરૂર હશે.’

  • વિનોદ ભટ્ટ લિખિત ‘તમે યાદ આવ્યાં’ માંથી…. 👉 કપરી આર્થિક સ્થિતિથી તંગ થઈને ૧૬ વર્ષની ઉમ્મરથી જ દારૂની લતમાં ફસાયા હતા. પાછલા જીવનમાં પાંચ-દસ રૂપિયામાં લખેલી ગઝલો દારૂ પીવા માટે વેચતા હતા. પછી દારૂની અસરને કારણે મુશાયરાઓમાં બરાબર રજૂઆત પણ ન કરી શકતા. ધર્મ-નિરપેક્ષ હોવા છતાં, પૈસા માટે મુસ્લીમ ધર્મગુરુઓ માટે ‘ઇન્સાફ’ દૈનિકમાં સુધારા વિરોધી લેખો લખતા.
    ૧૯૬૫માં એક ધનવાન વ્યક્તિએ રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાના આશયથી મરીઝ પાસેથી તેમની ગઝલોનો સંગ્રહ સારી એવી કિંમતે ખરીદી લીધો હતો અને સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામે ૧૨૫ પાનાંના પૂસ્તક રૂપે તે પ્રગટ પણ કર્યો. પરંતુ સાહિત્યજગતમાં આ વાત ખુલ્લી પડી ગઈ અને સાહિત્યકારો તથા મરીઝના ચાહકોએ હોહા મચાવી દેતા તે પુસ્તક તાત્કાલિક વેચાણમાંથી પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું.

👉 ગઝલ

ઊર્મિ પૃથક્ પૃથક્ છે, કલા છે જુદી જુદી
સઘળું કહી રહ્યો છું વિધિસર કહ્યા વિના

ફના થવાની ઘણી રીત છે જગતમાં ‘મરીઝ’
તમે પસંદ કરી છે એ સારી રીત નથી

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું ‘મરીઝ’
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે

જરા સંભાળજો કે કોઈ રમતમાં છે ‘મરીઝ’
કે એ બેઠો છે સુરાલયમાં ને ચકચૂર નથી

કે આ મહેફિલ તો બધી એમની સર્જેલી છે
લાગણી દૂર દૂર હડસેલી છે

દેવાને દિલાસો કોઈ હિંમત ન કરે
દુ:ખ દર્દમાં પણ એવી પ્રતિભા રાખો

મારા અને દુશ્મનમાં ફરક છે એક જ
ટીકાથી એ બેપરવા તારીફથી હું પર

ઈનકાર હતો પત્રમાં પણ પ્રેમ તો જો
હસ્તાક્ષરો તારા મને સુંદર લાગ્યા

  • મરીઝ

-:જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું:-

જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું, ફકત એના મોઘમ ઈશારે ઈશારે.
ગમે ત્યાં હું ડૂબું, ગમે ત્યાં હું નીકળું, છે મારી પ્રતિક્ષા કિનારે કિનારે.
અહીં દુખની દુનિયામાં એક રંગ જોયો, ભલે સુખનું જગ હો પ્રકારે પ્રકારે.
સુજનની કબર કે ગુનેગારની હો, છે સરખી ઉદાસી મઝારે મઝારે.
હૃદય મારું વ્યાપક, નજર મારી સુંદર, કલા મારી મોહક વિચારે વિચારે.
નથી આભને પણ કશી જાણ એની, કે મેં ચાંદ જોયા સિતારે સિતારે.
અમારા બધાં સુખ અને દુખની વચ્ચે, સમયના વિના કંઈ તફાવત ન જોયો.
બધીયે મજા હતી રાતે રાતે, ને સંતાપ એનો સવારે સવારે.
નથી ઝંખના મારી ગમતી જો તમને, તો એનું નિવારણ તમારું મિલન છે.
તમે આમ અવગણના કરતા જશો તો, થતી રહેશે ઈચ્છા વધારે વધારે.
અમસ્તો અમસ્તો હતો પ્રશ્ન મારો, હકીકતમાં કોની છે સાચી બુલંદી.
જવાબ એનો દેવા ઊઠી આંગળીઓ, તમારી દિશામાં મિનારે મિનારે.
જગતમાં છે લ્હાવા કદમ પર કદમ પર, ફક્ત એક શરત છે ગતિમાન રહેવું.
નવા છે મુસાફર વિસામે વિસામે, નવી સગવડો છે ઉતારે ઉતારે.
મરણ કે જીવન હો એ બન્ને સ્થિતિમાં, ‘મરીઝ’ એક લાચારી કાયમ રહી છે.
જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે, જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

  • મરીઝ

-:જીવન બની જશે:-

જ્યારે કલા, કલા નહીં, જીવન બની જશે,
મારું કવન જગતનું નિવેદન બની જશે .
શબ્દોથી પર જો દિલનું નિવેદન બની જશે,
તું પોતે તારા દર્દનું વર્ણન બની જશે .
જે કંઈ હું મેળવીશ હમેશા નહીં રહે ,
જે કંઈ તું આપશે તે સનાતન બની જશે.
મીઠા તમારા પ્રેમના પત્રો સમય જતાં,
ન્હોતી ખબર કે દર્દનું વાચન બની જશે.
તારો સમય કે નામ છે જેનું ફકત સમય,
એને જો હું વિતાવું તો જીવન બની જશે .
તારું છે એવું કોણ કે માગે સ્વતંત્રતા !
મારું છે એવુ કોણ જે બંધન બની જશે ?
આંખો મીંચીને ચાલશું અંધકારમાં ‘મરીઝ’
શંકા વધી જશે તો સમર્થન બની જશે .

  • મરીઝ

-:મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે:-

મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે,
કે હવે સાચે જ લાગે છે કે તારું કામ છે.
છે સ્ખલન બે ત્રણ પ્રસંગોમાં મને પણ છે કબૂલ,
કોણ જાણે કેમ આખી જિંદગી બદનામ છે.
એક વીતેલો પ્રસંગ પાછો ઉજવવો છે ખુદા!
એક પળ માટે વીતેલી જિંદગીનું કામ છે.
આપની સામે ભલે સોદો મફતમાં થઈ ગયો,
આમ જો પૂછો બહુ મોઘાં અમારાં દામ છે.
જિંદગીના રસને પીવામાં જલ્દી કરો ‘મરીઝ’,
એક તો ઓછી મદિરા છે, ને ગળતું જામ છે.

  • મરીઝ

-:કરવી ના જોઇતી’તી ઉતાવળ સવાલ માં:-

એ રીતે છવાઈ ગયા છે ખયાલમાં,
આવેશને ગણી મેં લીધો છે વહાલમાં.
તારા વચનનો કેટલો આભાર માનીએ,
વરસો કઠણ હતાં તે ગયાં આજકાલમાં.
સારું છે એની સાથે કશી ગુફ્તગુ નથી,
નિહતર હું કંઈક ભૂલ કરત બોલચાલમાં.
કરતો હતો જે પહેલાં તે પ્રસ્તાવના ગઈ,
લઈ લઉં છું એનું નામ હવે બોલચાલમાં.
લય પણ જરૂર હોય છે, મારી ગિતની સાથ,
હું છું ધ્વિનસમાન જમાનાની ચાલમાં.
મુજ પર સિતમ કરી ગયા મારી ગઝલના શેર,
વાંચીને એ રહે છે બીજાના ખયાલમાં.
એ ના કહીને સહેજમાં છૂટી ગયા ‘મરીઝ’,
કરવી ન જોઈતી’તી ઉતાવળ સવાલમાં

  • મરીઝ

-:રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !:-

રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !
ફરક રેખા હું ક્યાં દોરું? પ્રણય ક્યાં છે,હવસ ક્યાં છે !
ભલે બેઠો હજારો વાર એનો હાથ ઝાલીને,
પરંતુ એ ન સમજાયું હજી પણ નસ ક્યાં છે .
સમય ચાલ્યો ગયો, જ્યારે અમે મૃગજળને પીતા’તા,
હતી જે એક જમાનામાં હવે એવી તરસ ક્યા છે !
અહીં તો એક ધારી જિંદગી વીતી છે વર્ષો થી,
તમે માનો કે જીવનના બધા સરખા દિવસ ક્યાં છે.

  • મરીઝ

-:મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી:-

મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી,
કોઈ એમ સમજે દવા યાદ આવી.
નથી કોઈ દુ:ખ મારા આંસુનું કારણ,
હતી એક મીઠી મજા યાદ આવી.
જીવનના કલંકોની જ્યાં વાત નીકળી,
શરાબીને કાળી ઘટા યાદ આવી.
હજારો હસીનોના ઈકરાર સામે,
મને એક લાચાર ‘ના’ યાદ આવી.
મોહબ્બતના દુ:ખની એ અંતિમ હદ છે,
મને મારી પ્રેમાળ મા યાદ આવી.
કબરના આ એકાંત,ઊંડાણ,ખોળો,
બીજી કો હુંફાળી જગા યાદ આવી.
સદા અડધે રસ્તેથી પાછો ફર્યો છું,
ફરી એ જ ઘરની દિશા યાદ આવી.
કોઈ અમને ભૂલે તો ફરિયાદ શાની!
’મરીઝ’ અમને કોની સદા યાદ આવી?

  • મરીઝ

-:લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો:-

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.
એની બહુ નજીક જવાની સજા છે એ,
મળતો હતો જે દૂરથી સહકાર પણ ગયો.
રહેતો હતો કદી કદી ઝુલ્ફોની છાંયમાં,
મારા નસીબમાંથી એ અંધકાર પણ ગયો.
સંગતમાં જેની સ્વર્ગનો આભાસ હો ખુદા,
દોઝખમાં કોઈ એવો ગુનેગાર પણ ગયો ?
એ ખુશનસીબ પ્રેમીને મારી સલામ હો,
જેનો સમયની સાથે હ્રદયભાર પણ ગયો ?
એ પણ છે સત્ય એની ઉપર હક નથી હવે,
એવુંય કંઈ નથી કે અધિકાર પણ ગયો.
સાકી છે સ્તબ્ધ જોઈ નશાની અગાઢ ઊંઘ,
પીનારા સાથે કામથી પાનાર પણ ગયો.
કેવી મજાની પ્રેમની દીવાનગી હશે !
કે જ્યાં ‘મરીઝ’ જેવો સમજદાર પણ ગયો

  • મરીઝ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇએ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇયે,—(2)
પન ના કહો છો એમા વ્યથા હોવી જોઇએ
પુરતો નથી નશીબનો આનંદ ઓ ખુદા,—(2)
મરજી મુજબની થોડી મજા હોવી જોઇએ.
એવી તો ભેદી રીતે મને માફ ના કરો,—(2)
હુ ખુદ કહી ઉઠુકે સજા હોવી જોઇએ.
મે એનો પ્રેમ ચહ્યો બહુ સાદી રીત થી,—(2)
નહોતી ખબર કે એમા કલા હોવી જોઇએ.
પ્રુથવી ની આ વિશાળતા એમજ નથી ‘મરીજ’,—(2)
એના મિલનની ક્યાક જગા હોવી જોઇએ

  • મરીઝ આભાર શબ્દ ખુબ જ નાનો લાગે છે છતા પણ આભાર :- કાનજીભાઇ
  • Vasim Landa

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s