Category Archives: કલાપી

​એકવાર વાચશો તો લગ્ન જીવન નુ મહત્વ ખબર પડી જશે…..વાંચજો જ

Standard

Title “ચાન્સ” ! – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા
એક યુવતી ઉદાસ ચહેરે પોતાના ડ્રોઈંગરૂમમાં બેઠી હતી. એની આંખોમાં ગ્લાનિ ભરી હતી. એને જોતાં જ લાગતું હતું કે એ ખૂબ જ ઊંડા વિચારોમાં ડૂબેલી હતી. એ દિવસે એની લગ્નની એનિવર્સરી હતી. એ દિવસે પણ એનો પતિ વહેલી સવારે જ કામે જવા નીકળી ગયો હતો. એમનાં લગ્નને હજુ ચાર જ વરસ થયાં હતાં. એને એ વાતનું દુઃખ લાગતું હતું કે ખાલી ચાર જ વરસમાં એનો પતિ એમના લગ્નની તારીખ ભૂલી ગયો હતો. આટલાં વરસમાં જ પરિસ્થિતિ કેવી બદલાઈ ગઈ હતી એ યાદ કરતાં એનાથી નિસાસો નંખાઈ ગયો.
એ ઊભી થઈ. બારી પાસે જઈને બહાર જોયું. આકાશમાં વાદળ ગોરંભાઈ રહ્યાં હતાં. કોઈ પણ ક્ષણે ધોધમાર વરસાદ પડશે એવું લાગતું હતું. લગ્નના પ્રથમ ત્રણ વરસ વરસાદની ઋતુમાં બંને જણ કેવી મજા કરતાં એ એને યાદ આવી ગયું. બંને એકબીજામાં કેવા ગૂંથાઈને રહેતાં અને એકબીજાની નાની-નાની ખુશીનો કેટલો ખ્યાલ રાખતા એ નજર સામે તરવરવા લાગ્યું. છેલ્લા એક વરસથી બંનેના સંબંધમાં કાંઈક અજબ કડવાશ ફેલાઈ ગઈ હતી. બંને વચ્ચે નાની નાની બાબતોમાં ઝઘડા થવા લાગ્યા હતા. એકબીજા સાથે રિસાવું, એકબીજાને ગમે તેમ બોલી દેવું, અપમાન કરી નાખવું વગેરે જાણે કે રોજિંદી ઘટના બની ગઈ હતી.
એનિવર્સરીનો દિવસ હતો પણ એ અત્યંત ઉદાસ હતી. ચાર જ વરસમાં એમની જિંદગીએ લીધેલા વળાંકના વિચારોએ એને હચમચાવી મૂકી હતી. એની આંખોમાંથી આંસુની ધારા વહી નીકળી. જૂના દિવસોને યાદ કરતાં એને થતું હતું કે કાશ ! એના પતિને એમની આજે એનિવર્સરી છે એ યાદ આવી જાય અને એ અત્યારે, આ જ ક્ષણે પાછો આવી જાય તો કેવું સારું ?……. બરાબર એ જ ક્ષણે એના ઘરની ડોરબેલ વાગી. એને આ ચમત્કાર જેવું લાગ્યું. એણે બારણું ખોલ્યું. એના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો. ત્યાં એનો પતિ જ ઊભો હતો ! બે ઘડી તો એ માની જ નહોતી શકતી કે જે એ જોઈ રહી હતી એ સાચું હતું ! બારણામાં ખરેખર એનો પતિ ઊભો હતો ! આખી ઘટના બની જ એવી રીતે હતી કે એને હજુ એ ચમત્કાર જેવી જ લાગતી હતી. એને નવાઈમાં ડૂબી ગયેલી અને એકદમ પૂતળાની માફક ઊભેલી જોતાં એનો પતિ બોલ્યો, ‘ઓ ! માય ડિયર ! અરે વહાલી ! મને તારે માફ કરી દેવો પડશે. હું સાવ ભૂલી ગયો હતો કે આજે આપણી એનિવર્સરી છે ! યાદ આવતાં જ હું ઉતાવળે ભાગ્યો છું એટલે તારા માટે ફૂલો કે ગિફટ લાવવાનું શક્ય ન બન્યું. પરંતુ મારી પાસે એક સરસ પ્લાન છે. આપણે હમણાં જ કોઈ સારી હોટેલમાં જઈશું. ત્યાં શેમ્પેઈન અને બેસ્ટ કેક સાથે આપણે બે જણ પહેલાંની માફક જ એનિવર્સરી ઊજવશું ! બધું જ ભૂલીને ! બોલ, તું શું કહે છે ?’
આનંદથી ઘેલી થઈ ગયેલી પેલી યુવતી હજુ તો કાંઈ જવાબ આપે એ પહેલાં જ ફોનની ઘંટડી વાગી. એ યુવતીએ ડ્રોઈંગરૂમના કોર્નર પાસે જઈને રિસીવર ઉપાડીને ‘હેલો !’ કહ્યું.
‘મેમ !’ સામે છેડેથી અવાજ આવ્યો, ‘હું નજીકના પોલીસ-સ્ટેશનથી બોલું છું. શું આપ મિસિસ ફલાણા બોલો છો ? મિસ્ટર ફલાણાંના પત્ની ?’
‘હા, હું એ જ બોલું છું, બોલો, શું કામ હતું ?’ એ યુવતીએ જવાબ આપતાં પૂછ્યું.
‘મેમ ! સૉરી ટુ સે ! તમને જણાવતાં દિલગીરી થાય છે કે તમારા પતિનું જો આ જ નામ હોય તો એ આજે એક કલાક પહેલાં મૃત્યુ પામ્યા છે. ટ્રેન નીચે કપાઈ જવાને કારણે એમનું કરુણ મોત થયું છે. આ તો એમના ખિસ્સામાંથી મળેલા પાકીટના આધારે અમે તમારો નંબર તેમજ સરનામાની ભાળ મેળવી શક્યા છીએ. મારે તમને અહીં આવવા વિનંતી કરવાની છે, કારણ કે તમે મૃતદેહની ઓળખવિધિ કરશો એ પછી જ અમે પંચનામાની કાર્યવાહી પૂરી કરી શકીશું અને લાશને પોસ્ટમૉર્ટમ માટે મોકલી શકીશું. હું જાણું છું કે આ સમાચારથી તમારી દશા શું થઈ હશે. એટલે તમે અહીં આવી શકો તેમ છો કે હું જીપ મોકલું ? પરંતુ તમે જેમ બને તેમ જલદી આવી જશો તો સારું રહેશે !’ પોલીસ અધિકારીએ કહ્યું.
‘પરંતુ….! પરંતુ….. મારા પતિ તો અહીંયા છે. મારી સાથે ! મારા ઘરમાં જ છે ! તો એમનું મૃત્યુ કઈ રીતે શક્ય બને ?’ થોડુંક થોથવાતા અને થડકારો અનુભવતાં એ યુવતી બોલી.
‘સૉરી મેમ ! હું તમારા મનની પરિસ્થિતિ સમજી શકું છું !’ પોલીસ અધિકારી બોલ્યા, ‘તમે જે કહો તે ! પરંતુ તમારે પોલિસ-સ્ટેશન તો આવવું જ પડશે, કારણ કે એમની લાશ અત્યારે મારી સામે પડી છે. એટલે તમે કહો છો એ કઈ રીતે શક્ય બન્યું એ હું તમને સમજાવી શકું તેમ નથી. પરંતુ જેમ બને તેમ જલદી તમે અહીં આવી જાવ તો સારું, નહીંતર કોઈને ત્યાં મોકલવાની મને ફરજ પડશે !’ એટલું કહી પોતે ક્યા પોલિસ-સ્ટેશનથી બોલે છે એ જણાવીને એ અધિકારીએ ફોન મૂકી દીધો.
યુવતીનું મન સુન્ન થઈ ગયું. એણે પાછા ફરીને દરવાજા તરફ નજર કરી. એનો પતિ ત્યાં નહોતો ! ‘તો પછી શું એનો આત્મા મને મળવા આવ્યો હશે ?’ એના મનમાં ધાસ્કો પડ્યો. પોતે એકધારા એના વિચારો કરતી હતી એટલે કદાચ એનો આત્મા ખેંચાઈને આવી પહોંચ્યો હોય એવું બની શકે ? એ આગળ કાંઈ પણ વિચારી ન શકી. એને ડૂમો ભરાઈ આવ્યો. એ ત્યાં જ ઢગલો થઈ ગઈ. મૃત વ્યક્તિના આત્માઓ પોતાના પ્રિયજનને મળવા આવ્યા હોય એવા ઘણા કિસ્સાઓ એણે છાપામાં તેમજ મૅગેઝિનમાં વાંચ્યા હતા. પરંતુ ખરેખર એવું બન્યું હશે ? વાસ્તવિક દુનિયામાં એવું બનતું હશે ? એવું વિચારતાં એનાથી જોરથી રડી પડાયું.
રડતાં રડતાં એને થયું કે શું પોતાના પતિને જીવતો જોવાનો કે મળવાનો એને એક પણ ચાન્સ- એક પણ તક નહીં મળે ? એને રાડો પાડીને ઈશ્વરને કહેવાનું મન થઈ આવ્યું કે જો હવે માત્ર એક જ તક એ આપે તો પોતે ક્ષુલ્લક અને નાની નાની વાતોમાં એની સાથે ક્યારેય ઝઘડો નહીં કરે. અરે !મારી બધી ભુલો ની માફી માગી લઇશ. મારો પતિ જ મારૂ સર્વસ્વ છે અને એ જ મારો જીવ છે. જો ભગવાન એને એક મોકો આપે તો એ પોતાના પતિને માત્ર ને માત્ર પ્રેમ જ કરશે. એ કેટલો પ્રેમાળ હતો એનો એને અત્યારે ખ્યાલ આવતો હતો. પરંતુ પોતે મૂરખીએ એની આવી ખૂબીઓ જોવાને બદલે ખામીઓ જોવાનું કામ જ કર્યું હતું. એટલે જ નાના નાના ઝઘડાઓએ એમની જિંદગી કડવી બનાવી દીધી હતી. એણે મનોમન કહ્યું કે જો ઈશ્વર એને હવે જિંદગી નવેસરથી જીવવાનો એક જ ચાન્સ આપે તો પોતાના પતિની સાથે અદ્દભુત જિંદગી જીવવાનો પ્રયાસ કરશે અને જૂની એક પણ ભૂલનું પુનરાવર્તન નહીં થવા દે ! આંસુભરી આંખે એણે આકાશ સામે જોયું.
ભગવાનને આજીજી કરતાં કહ્યું, ‘હે ભગવાન ! મને એક ચાન્સ- એક તક આપ ! હું હવે ખૂબ જ પ્રેમથી જિંદગી જીવવાની કોશિશ કરીશ ! ફક્ત એક જ ચાન્સ ! પ્રભુ હવે હું નવેસરથી શરૂઆત કરવા માગું છું. તને વચન આપું છું કે હું હવે કોઈ પણ વાંધાવચકા કે ઝઘડા વગરની જિંદગી જીવીશ !’ …. પરંતુ એનું મન કહેતું હતું કે હવે બધું સમાપ્ત થઈ ગયું હતું. એને ખાતરી થઈ ગઈ હતી કે એવો કોઈ ચાન્સ – કોઈ તક હવે ક્યારેય નહીં મળે. એણે એ તક હંમેશ માટે ગુમાવી દીધી હતી. એને હવે કાંઈ કરતાં કાંઈ સૂઝતું નહોતું. રડતાં રડતાં જ એ ફર્શ પર લાંબી થઈ ગઈ.
બરાબર એ જ વખતે નીચેના બાથરૂમનું બારણું ખૂલવાનો અવાજ આવ્યો. રડવાનું બંધ કરીને એ યુવતી સફાળી બેઠી થઈ ગઈ. જોયું તો એનો પતિ બાથરૂમમાંથી બહાર આવી રહ્યો હતો. હજુ તો એ યુવતી કાંઈ કહે એ પહેલાં જ એ બોલ્યો, ‘અરે હા, ડાર્લિંગ ! હું તને એક વાત કહેવાનું ભૂલી ગયો ! આજે એકાદ કલાક પહેલાં એક ખિસ્સાકાતરુએ મારું પાકીટ મારી લીધું. મને ખબર પડી એટલે હું એની પાછળ દોડ્યો, પરંતુ એ રેલવેટ્રેકની દીવાલ કૂદીને રેલવેના પાટા પર ભાગી ગયો એટલે હું એને પકડી ન શક્યો ! સૉરી ડિયર ! બાથરૂમ જવાની જલદીમાં તને આ વાત કરવાનું રહી ગયું હતું !’
પેલી યુવતી ફરીથી અવાચક અને પૂતળા જેવી બની ગઈ ! બેક્ષણ પછી એ ઊભી થઈ અને દોડીને પોતાના પતિને ભેટી પડી ! એની આંખોમાંથી શ્રાવણ-ભાદરવો વરસવાના શરૂ થઈ ગયા. પરંતુ હા ! આ વખતે આનંદ અને હર્ષના કારણે એ આંસુઓ વહી રહ્યાં હતાં !
આપણે કેમ હંમેશાં એવા વહેમમાં જ જીવીએ છીએ કે જિંદગી આપણને આપણી નાની-મોટી ભૂલો સુધારવાનો બીજો ચાન્સ આપશે ? નથી લાગતું કે આજથી જ એ કામ શરૂ કરી દેવું જોઈએ.

(ડો.વીજળીવાળાના પુસ્તકની  એક વાર્તા)

Advertisements

​દિવ્ય ભાસ્કર રવિ-પૂર્તિ કોલમ ‘ચંદરવો’ ૧૧-૧૨-૨૦૧૬

Standard

‘આસ્થાની આકરી કસોટી’ – શ્રી રાઘવજી માધડ…

‘આતો ભારે ભૂંડી થઇ ભાઈ, તેં નો કરવાની કરી.’ લાઠીના દરબાર તખતસિંહ ગોહિલ દુભાતા સ્વરે બોલ્યા: ‘જો બાઇને કાંઇક નો થાવાનું થાશેતો મારી ફજેતી થઇ સમજ.’ પછી કહે :‘ફજેતી એટલે શું, એ સમ જાય છે  ને! ’આટલું કહ્યા પછી મ્યાનમાંથી તલવાર કાઢી ને ભીના-નીતરતા પંડે ઠાકોરજીની પૂજા- ઓરડીમાં ગયા. 
અને માથે તલવાર તોળીને કહે:‘હે કાળીયા ઠાકોર. કાં તો એ બાઇનો છેડા છૂટકો કર,ને કાં મારી કમળ પૂજા સ્વીકારી લે !’ નજીકના હજુરિયાએ આ સાંભળ્યું ને પછી તો આખો દરબારગઢ હલબલી ઉઠ્યો.
સવારના પહોરમાં દાદો સૂરજ નારાયણ હજુતો ઊગીને સમાનમો થયો ન્હોતો ત્યાં એક શ્રદ્ધાળુ જણ દોડતો આવીને કહે:‘મારે બાપુને મળવું છે. બોવ ઉતાવળનું કામ છે.’ચોકિયાતે ધારીને ઝીણી નજરે આવતલ ને ત્રોફ્યો. તેના લઘરવઘર દીદાર જોઇને મૂછમાં હસ્યો: ‘એલા તારે તે ઉતાવળનું કામ શું હોય,ઘેલસાગરા !?’
‘બાપલા બોવ ઉતાવળમાં છંવ, વેલામોડું થાશે તો મું રંડાય જાસ.’શ્વાસ થંભાવીને કહે:‘બાપુ ક્યાં છે ?’
‘નાવણ કરે છે.’અધીરાઈથી કહે:‘મારું એક કામ કરી દ્યો, બાપુની નાડીનું ધોવાણ લઇ આલો.. નંઇ તો મારી ઘરવાળી હતી નો’તી થૈઈ જાશે, નાનાં છોકરાં રઝળી પડશે બાપલા !’
ચોકિયાત આખી વાતને પામી ગયો. પણ એક કોર્ય આ ભોળુડા મનેખની આસ્થા અને બીજી કોર્ય બાપુને આવું અંધશ્રદ્ધાવાળું વલણ કે ચલણ જરાય ગમતું નથી.બાપુને ખબર પડેતો પોતાને લોંદાવી નાખે. સારી પટનો ઘઘલાવે.વળી બાપુ પોતેય દુઃખી થાય. કરવું શું ? ચોકિયાતની સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી સ્થિતિ થઇ.
લાઠી આમતો નાનકડું રજવાડું. વાટકીમાં શિરામણ જેવું પણ રાજવીની દિલાવરી અને પ્રજાવત્સલતા દરિયા જેવી વિશાળ.વળી સાવ સાદગી અને સ્વાવલંબનથી રહેનારા. સ્નાન માટેનું પાણી પણ કૂવામાંથી જાતે સીંચી લે. સીમમાં નીકળ્યા હોય, કોઈ ખેડૂતને વાડીમાં કામ કરતો જુએ તો જાણે પેઢી જુનો સગો હોય એમ એના ખબરઅંતર પૂછવા લાગે. રૈયત સાથે વાતું એ વળગી જાય. કોઈ આગ્રહ કરેતો એના સાથે બપોરનો રોટલો આરોગવા પણ સામાન્યજનની માફક બેસી જાય. રાજાને પ્રજાની ભેદરેખા ભૂંસાઇ જાય. રાજની રૈયતને પોતાનો બહોળો પરિવાર સમજે. તેથી લોકોને આ સંત જેવા રાજવી તખતસિંહ પર આસ્થા અપાર.
‘નાડીનું જરીક અમથુંય ધોવાણ લઇ આવી દ્યો, આયખાભર પાડ નંઇ ભૂલું. ’જણ ગળગળો થાતો બોલ્યો.
ભડભાદર જેવા આદમીને આમ રગરગતો જોઈ ચોકિયાતનું દિલ પિઘલવા લાગ્યું.પણ ઉપાય સૂઝતો નહોતો. બાપુને ખબર પડે, બે વેણ કહેતો વાંધો નહોતો. રાજાની ગાળ્યું તો ઘી ની નાળ્યું બરાબર કહેવાય. પણ એમનો આત્મા કોચવાયા કરે, મનોમન સંકોરાયા કરે. જેના લીધે ગઢ બહાર નીકળવાનું ટાળે. કોઈ હાથ જોડી, કરગરીને સામે ઊભું રહેતો પોતે ક્ષોભ અનુભવે. અને સામે હાથ જોડીને કહે:‘ભાઈ મારા નામની બાધા, આખડી કે માનતા કરવાનું રહેવા દ્યો. ઉપરવાળો હાજરાહજૂર છે તેના પર આસ્થા રાખો.’
પછી દિલ દુભાતું હોય એમ ઉમેરીને કહે :‘ભાઈ, હું પામર જીવ છું. મારી માનતા રાખી મને પાપમાં ન પાડશો.’ પણ લોકના આદર-ભાવ સામે આમ કહેવું મિથ્યા સાબિત થાય.આસ્થા જીતે ને રાજા હારે ત્યારે છેવટનો ઉપાય અજમાવતા કહી દે : ‘મારી માનતા માનશો તો હું નિર્જળા ઉપવાસ કરીશ.’ પણ ભોળુંડી પ્રજા આવું માને શેની ?
બાપુને પહેરવાના વસ્ત્રો બહાર બાજોઠ પર હતા ને બાપુ સ્નાનગૃહમાં. વસ્ત્રોમાં ચોરણી પણ હતી. કોઈને ખબર ન પડે એમ ચોરણીનું નાડું પાણીમાં ઝબોળીને વાટકીમાં નીચોવી લીધું. પછી કાલાવાલા કરતા જણને વાટકી અંબાવી ને કીધું :‘બાપુના નામ હારે પ્રભુનું નામેય લેજે. દોરી ઉપરવાળાના હાથમાં છે. જા, ઉપડ ઝટ..’.
તખતસિંહ સ્નાનગૃહમાથી બહાર આવ્યા. વસ્ત્રોને સહેજ વીંખાયેલા જોયા. વળી ચોરણીના નાડાનો એક છેડે થોડો બહાર નીકળી ગયેલો હતોને પાછો ભીનો. બાજોઠ પડખે પાણીનું ટીપુંય નહોતું. તેથી પેલા ચોકિયાત સમા માણસ સામે જોયું. તેનું મોં બુઝાયેલા ફાનસ જેવું હતું. ‘બોલ શું હતું ?’ત્યાં સામે હાથ જોડી, થઇ થાવાની હકીકત કહી દીધી.‘તેં ભારે કરી…’ 
કહેતા તખતસિંહ કકળીને ઊભા રહ્યા. એને જરીકેય ગમતી વાત નહોતી. પ્રજામાં આવી ખોટી આસ્થા હોવી કે ઉછરવી ન જોઈએ. કાયમી ધોરણે બંધ થાવી જોઈએ. તેનાં અંતિમ ઉપાય તરીકે રાજવીએ તરતજ કમળપૂજાનો નિર્ણય લીધો.આમ એમના એક હાથમાં માળાને બીજા હાથમાં તલવાર રહેતી હતી. બેઉ એકસાથે હતા. તેમાં કોણ જીતે ને કોણ હારે ઇ રાજવી નો નહી પણ પ્રજાનો પ્રશ્ન હતો.
ખોબા જેવડા લાઠી નગર કાળોકકળાટ વ્યાપી ગયો. નગર ઉલેચાઈને ગઢની અડખેપડખે ટળવળવા લાગ્યું. ત્યાં કોઈને સુઝ્યું તે કહે :‘ઓલ્યો નાડું ભંગાવવા પાણી લઇ ગયો છે…એની ભાળ મેળવો’
લોક દોડતું એના ઘેર પૂગ્યુંને જોયું તો ત્યાં સારાવાના થયા હતા.માં ને છોરું સાજા-નરવા હતાં. બાપુને ખબર આપ્યા. કમળપૂજાનું માંડીવાળી ભવિષ્યમાં આવું કોઈ નહી કરે તેનાં પણ લેવડાવ્યા.
આ ઓલિયા જેવા રાજવી તખતસિંહ ગોહિલના લગ્ન બાશ્રી રામબા (ગણોદ) સાથે થયા હતા. પણ સંસાર માં જીવ નહી રાણીવાસથી દૂર ગઢના છેડાના આવાસમાં રહેતા હતા.પણ વડીલોની સમજાવટ અને વંશને ખાતર સંસાર ભોગવ્યો હતો. 
અને તેમને આંગણે સૂરસિંહજી ગોહિલ – ‘કલાપી’ નો જન્મ થયો હતો…..

ગુજરાત સ્થાપના દિવસ નિમિત્તે ગુજરાત ની ગૌરવગાથા

Standard

દોસ્ત, હું ગુજરાત છું.

જેના મેળામાં રાજુડીનો ને’ડો લાગે છે એ ગુજરાત. જયાં રૂપની પૂનમ પાછળ પાગલ થઇ અફીણી આંખના ગીતો ઘોળાય છે, એ ગુજરાત. ઘોલર મરચાંના લાલ હિંગોળક રંગનું ગુજરાત. શિવતાંડવમાં પડેલા સતીના હૃદયને ગબ્બર પર સાચવીને બેઠલું ગુજરાત. ફળફળતાં ઢોકળાં જેવું નરમ અને માફાળા ગાડાની ધુંસરી જેવું નક્કર ગુજરાત.

હું સિકસર મારતી વખતે યુસુફ પઠાણના કાંડાની ફૂલી ગયેલી નસમાં રક્ત બનીને ધસમસું છું, અને પરેશ રાવલના ચહેરા પર અંકાતા રમતિયાળ સ્મિતમાં ઝગમગું છું. હું હેમુ ગઢવીના કસુંબલ કંઠનો અષાઢીલો ટહુકો છું અને ઘાયલ થયેલા અમૃતના શબ્દોનું મોતી છું, કલ્યાણજીભાઇએ કલેવાયોલીન પર છેડેલી બીનની સર્પિલી તાન છું. કેડિયાની ફાટફાટ થતી કસોને તોડતો માલધારીનો ટપ્પો છું, અને દામોદર કુંડની પાળીએ ગિરનારી પરોઢના સોનેરી ઉજાસમાં કેસર
ઘોળતું હું નરસિંહનું પ્રભાતિયું છું. ભારતની વાંકી રે પાઘલડીનું ફુમતું છું હું, ગુજરાત!

સમગ્ર પૃથ્વીના પટ પર માત્ર એક જ એવું હું રાજય છું, જેણે બે રાષ્ટ્રોના રાષ્ટ્રપિતાઓ સજર્યા છે. મારા કાઠિયાવાડના પોરબંદરમાંથી ભારતના મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી અને મોટી પાનેલીમાંથી મોહમ્મદઅલી જીન્નાહ! મારામાં જગતના ઇતિહાસને પડખું ફેરવીને પલટાવી દેવાની તાકાત છે, અને તાનસેનના દિલ્હીમાં ઉઠેલા દાહને વડનગરમાં શમાવી દેવાની અમીરાત છે.

મારામાં ધરતીની છાતી ચીરીને નકશો કંડારનારા ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકો વસે છે, અને નકશાઓનો એકઝાટકે આકાર બદલાવી દેનાર સરદાર પટેલ પણ શ્વસે છે. ફિલ્ડ માર્શલ જનરલ સામ માણેકશાની જીભ પર મારી ભાષા હતી, અને ભારતભરમાં ક્રિકેટનો પાયો નાખનાર જામ રણજી મારી ગોદનું ફરજંદ હતો. મારા સંતાનો વિના ભારતના ફિલ્મ ટીવી યુગનું અસ્તિત્વ નથી. મહેબુબખાનથી મનમોહન દેસાઇ, આયેશા ટાકિયાથી હિમેશ રેશમિયા સુધી ગુજરાતની અહાલેક વાગે છે.

ભારતની છાતી પર પેદા થનારાઓને મારા ખોળામાં માથું મૂકીને દેહત્યાગ કરવો ગમે છે. કાલિંદીની પાણીદાર લટો સાથે અઠખેલિયા કરતાં ભારતવર્ષના યુગપુરૂષ ગોમતીના કિનારે છબછબિયાં કરવા અહીં આવીને વસ્યા. હા, કુરૂક્ષેત્રની વચ્ચે ગીતા સંભળાવનાર યોગેશ્વર અને શરદપૂનમની રાતલડીએ ગોપીઓને નચાવનાર મુરલીધરનું હું ઘર છું. હું હસ્તિનાપુરના સિંહાસનને ઘુ્રજાવનાર સુદર્શનચક્ર છું, અને દ્વારકાધીશના સુવર્ણકળશ પર ફરફરતી બાવન ગજની ધજાનો ઠસ્સો છું. ભારતની સૌથી લાંબી પદયાત્રા કરીને હિમાલયના ઉત્તુંગ ગિરિશિખરોમાં ટટ્ટાર ઉભા રહી, રામેશ્વરમના દરિયા કિનારે ચરણ પખાળી, નીલકંઠવર્ણી સ્વામી સહજાનંદ પણ મારા હૈયે આવીને વસ્યા, મારા થઇને વિકસ્યા.

હું આખા એશિયામાં સંભળાતી ગીરના સિંહની ખુમારીભરી ડણક છું અને એવા ડાલામથ્થા સાવજની કેશવાળીમાં આંગળીઓ ફેરવનાર આપા દાના જેવા સંતોના ભજનોની ચાનક છું. હું પરબવાવડીના ફડહ રોટલાની બાજરી છું અને જલારામ વીરપુરની બુંદીનું બેસન છું. મારી વીજળીના ચમકારે ગંગાસતીએ મોતીડાં પરોવ્યા છે અને મારી બળબળતી રેતી પર શ્વાનસંગાથે પાણી લઇ દાદા મેકરણ ધુમ્યા છે. મધરાતે એકતારા પર ગુંજતા દાસી જીવણના ભજનમાં હું છું અને ભવસાગર હાલકડોલક થતી જેસલ જાડેજાની નાવડી તારવી જનાર સતી તોરલના કીર્તનમાં હું છું. મોરારિબાપુના કંઠે ગવાતી ચોપાઇ છું, અને રમેશભાઇ ઓઝાના કંઠે ગવાતા શ્રીનાથજી પણ! જમિયલશાહ દાતાર અને ગેબનશાહ પીરોની અઝાન પર ઝૂકતું મસ્તક પણ હું છું.

વ્હાલા, હું ગુજરાત છું
મારી છાતી પર પ્રિયદર્શી અશોકના શિલાલેખ છે. પાવાગઢની ગોદમાં પડેલું યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનું ચાંપાનેર છે. મારા કાળજડે ધમધમતું લોથલ જેવું બંદર છે, અને સંસ્કૃતિના ટીંબા નીચે અડીખમ ઉભેલું ધોળાવીરાનું નગર છે. મેં રાજા નૌસોરસ જેવા ડાયનાસોરના ઈંડાઓ સાચવ્યા છે, અને ગામેગામ ફિલ્મી શૂટિંગ થાય એવા રજવાડી મહેલો ખીલવ્યા છે. મારી ગુફાઓમાં બુદ્ધના ઓમ મણિપદ્મે હૂમનો ધીરગંભીર નાદ ગુંજે છે. મારી શેરીઓમાં નવકાર મંત્રની વૈશ્વિક પ્રાર્થનાનો સાદ ગાજે છે. મારી બર્થ સર્ટિફિકેટમાં રાજકીય ઊંમર ૫૦ની હશે, પણ મારી ઊંમર કેટલી છે એ મને ખુદને ખબર નથી.

મેં અણહિલવાડના વનરાજ ચાવડાને સિંહોની વચ્ચે ઉછરતો જોયો છે, મેં મૂળરાજ સોલંકીની તલવાર અને આશા ભીલના તીરકમાન જોયા છે. મને સિદ્ધરાજ જયસિંહે કાઢેલી મારી ભાષાના વ્યાકરણગ્રંથ ‘સિદ્ધહૈમશબ્દાનુ શાસન’ની શોભાયાત્રા માટેની હાથીની એ ભવ્ય અંબાડી અને જસમા ઓડણની ચીસ પણ ફાંસ બનીને ભોંકાઇ છે, મારા દિલમાં. અહમદશાહના ઘોડાની ટાપ પણ મેં જીરવી છે અને મોહમ્મદ બેગડાની મૂછના વાંકડા વળ પણ
મેં નીરખ્યા છે.

હું ઉચ્છંગરાય ઢેબરની ગાંધીટોપીમાં બેસીને હીંચકતું બાળક હતું, અને જીવરાજ મહેતાના ખાદીના ઝભ્ભાના સળમાં ય હું લપાતું હતું. માધવસિંહ સોલંકીના સાહિત્યપ્રેમી ચશ્માની ફ્રેમ પર હું પગ લંબાવી બેઠું છું અને ચીમનભાઇ પટેલના ચળકતાં લલાટમાં મેં મારૂં પ્રતિબિંબ શોઘ્યું છે. કેશુભાઇની ફાફડા- મરચાં સાથેની ચાની અડાળીના મેં ધુંટ પીધા છે અને શંકરસિંહ બાપુની ટનાટન વાતોને બડી મુગ્ધતાથી સાંભળી છે અને હા, મારા આ ગોલ્ડન બર્થ ડે માટે જ જાણે મને નરેન્દ્ર મોદી મળ્યા છે. એમની દાઢી ને ગમ્મતથી ખેંચવી મને ગમે છે- અને એમને લીધે જ મારી આ ધમાકેદાર પાર્ટીના ગેસ્ટલિસ્ટમાં આખી દુનિયા છે. એમણે મને હવામાં ઉછાળીને ગેલની કિલકારીઓ કરાવી છે, અને સતત પહેરવા માટે નવા નવા ‘વા-વા’ આપ્યા છે.

અરે વાહ, હું ગુજરાત છું!
મારા અફાટ લાંબા સાગરકાંઠાને ખેડીને નાનજી મહેતાએ આફ્રિકા સર કર્યું છે, અને એ જ દરિયાના મોજાંની થપાટો ખાઇ ખાઇને ભારતની નંબર વન કંપની બનાવી જનાર ધીરૂભાઇ અંબાણીનો પિંડ ઘડાયો છે. અમેરિકન મેગેઝીનોમાં ચમકતાં અબજપતિ અઝીમ પ્રેમજી, તુલસી તંતી કે ગૌતમ અદાણીનું પણ હું વતન છું… અને મેં જ જતનથી નિરમા, કેડિલા, એલેમ્બિક, ટોરન્ટ, અજંતા, રસના, બાલાજી અને અફકોર્સ ટાટા જેવી બ્રાન્ડસના પારણા હીંચોળ્યા છે. સુરતના હીરાની હું પાસાદાર ચમક છું અને પાટણના પટોળાંની આભલા મઢેલી ઝમક છું. રવિશંકર રાવળ અને કનુ દેસાઈની હું રેખાઓ છું. સપ્તકના તબલાની થાપ અને કુમુદિની-મૃણાલિનીના નૃત્યના ઠેકાઓ હું છું.

હું છું સર ભગવતસિંહજીના ભગવદગોમંડલના ફરફરતા પાનાઓમાં, હું છું સયાજીરાવ ગાયકવાડના પેલેસની દીવાલો પર મલપતાં રાજા રવિવર્માના ચિત્રોમાં! હું પગથિયા ઉતરૂં છું અડાલજની વાવમાં અને પગથિયા ચડું છું અમદાવાદની ગુફાના! લખતરની છત્રી મારા તડકાને ટાઢો કરે છે અને સીદી સૈયદની જાળી એ જ તડકાથી મારી હથેળીમાં જાણે મહેંદીની ભાત મૂકે છે. હઠીસિંગની હવેલીના ટોટલે ખરતું હેરિટેજનું પીછું હું છું અને ધોરડોના સફેદ રણમાં ચૂરચૂર થઈ જતું નમકનું સ્ફટિકમય ચોસલું હું છું.

ઇડરના કોતરો સૂસવાટા મારતો પવન પણ હું છું, અને નલીયામાં ઠરીને પડતું હિમ પણ! નવસારીના દાદાભાઈ નવરોજીની પારસી અગિયારીનો આતશ પણ મારો છે, અને ગોઘૂલિટાણે સોમનાથના શિવાલયમાં ઘંટારવ સાથે થતી આરતીની અગ્નિશિખા પણ મારી છે. મહાલના જંગલોમાં પાણીમાં ઠેકડાં મારતા આદિવાસી બાળકો મારા ધાવણથી ઉછરે છે, અને લાલ લાલ સનેડો ગાઈને ચ્યોં ચ્યોં જતા છોરા-છોરીઓ ય મારા ગાલે બચ્ચી ભરે છે.

ગોંડલના ફાફડા-ભજીયાના ટેસડા મારી જીભમાંથી ઝરે છે અને સુરતની રતાળુની પુરી ખાવાથી પડતો શોષ પણ મારા ગળે પાંગરે છે. હળવદના ચૂરમામાં રેડાતી ઘીની લચપચતી ધાર છું હું, વડોદરાની ભાખરવડી ખાધા પછીનો સીસકાર છું હું. ભાવનગરી ગાંઠિયામાં મરીનો દાણો હું છું, અને રાજકોટના સંચાના આઈસ્ક્રીમ પર મુકાયેલો ચેરીનો બોલ પણ હું જ છું. મેં જેટલા રસથી એકલવીર જોધા માણેક, દાના દુશ્મન જોગીદાસ ખુમાણની બહારવટાની શૌર્યકથાઓના ધૂંટડા ભર્યા છે, એટલા જ રસથી વલસાડની હાફૂસ અને જૂનાગઢની કેસરના અમૃતરસના પણ ધૂંટડા ગટગટાવ્યા છે. મારી થાળીમાં ષટરસ છે, મારા હોઠ પર પાનથી લાલ થયેલ તંબોળરસની લાલિમા છે, અને મારા ગલોફામાં ઝેરી ગૂટકાના ચાંદાની કાલિમા પણ છે.

મારે ત્યાં સ્વયમ નટરાજના અર્ધાંગિની પાર્વતીએ પૌરૂષના રૌદ્રરસ સામે પ્રકૃતિના લાસ્યરસ સમું શીખેલું નૃત્ય, અનિરૂઘ્ધના પ્રેમમાં પડી કૃષ્ણના ઘેર સાસરે આવનાર કૈલાસશિષ્યા ઉષાએ રાસના સ્વરૂપમાં રોપ્યું છે. મોઢેરાના સૂર્યમંદિરના મૈથુનશિલ્પોમાં ઉપસતા ઉન્નત ઉરોજની પુષ્ટ ગોળાઈ પર લપસતી નજર છું હું! અને રાણકી વાવની શિલ્પાંગના તણા નિતંબે સરકતો કંદોરો છું હું! મારા હોંઠો પર વલસાડ પાસે જન્મેલા કામસૂત્રના ઋષિ વાત્સ્યાયને વર્ણવેલા ચુંબનની ભીનાશ હજુય તરવરે છે.

હું બ્રહ્મચારી યોગાચાર્યોની સનકમાં પણ છું, અને વિશ્વના સૌથી લાંબા નૃત્યોત્સવ નવરાત્રિમાં હિલ્લોળ લેતી નવયૌવનાઓના સુંવાળી ત્વચા પર ઠુમકતી ઝાંઝરની ખનકમાં પણ છું! હું ભેંકાર રડીને લોહીના આંસુએ અગનવર્ષા કરતા માંગડાવાળાની અઘુરી પ્રીત છું. હું શેણી માટે એક હજાર નવચંદરી ભેંસો એકઠી કરવા ગયેલા વીજાણંદના રાવણહથ્થા પર પીગળતું ગીત છું. ઓઢા અને હોથલનું આલિંગન છું હું, અનેખેમરો લોડણનું આકર્ષણ છું હું! મેં તાંબાવરણી છાતી કાઢીને બરડા જેવા ડુંગર ધમરોળતા મેર-આહીર જુવાનોની રૂંવાડે રૂંવાડે છલકતી મર્દાનગી જોઈ છે અને મારા ડેનિમ થકી જ ભારતભરની યુવતીઓની લચકતી ચાલ પર વીંટળાતી બ્લ્યુ જીન્સની સિડક્ટિવ કાંચળી જોઈ છે. ભૂ્રણ હત્યાથી માત્ર દીકરી હોવાને લીધે ઘોંટાઈ જતા જીવનની ધૂટનનો મૌન ચિત્કાર પણ હું છું.

ડાર્લિંગ , હું ગુજરાત છું!
સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટીની મશાલમાંથી અંગારા લઈને અમેરિકા અજવાળનાર અને બિગ બેન ટાવરના ડંકા તળે ડંકો વગાડનાર એન.આર.જી. છું હું. વાયબ્રન્ટ મકરસંક્રાંતિના પતંગ ચગાવવા કરતા કાપવાનો વઘુ શોક રાખનાર કાચપાયેલો માંજો છું હું. હું હજાર નંગ પુસ્તક નથી જીરવી શકતું પણ રોજ અડધો કરોડ અખબારી નકલો પચાવી જાવ છું! કણબીનું હળ છું, કસબીની હથોડી છું. હું હોળીની પીળી ઝાળ છું અને દીવાળીની સતરંગી રંગોળી છું. હું નર્મદના ડાંડિયે પીટાયેલા મારા આકારનો પોકાર છું. હું કાકાસાહેબ કાલેલકર અને ફાધર વાલેસનું સાસરિયું છું. હું મુનશીની અસ્મિતા છું અને મેઘાણીની રસધાર છું.

હું જુમા ભિસ્તીના દેહ પર વળેલો પરસેવો છું. દીકરીના કાગળની વાટ જોતા કોચમેન અલી ડોસાની આંખે નેજવું કરતી કરચલિયાળી હથેળી છું.

જો તમે ગુજરાતી હોવ તો જરૂર બીજાને શેર કરજો

જય જય ગરવી ગુજરાત

કલાપીનો કેકારવ હમીરજી ગોહેલ/સર્ગ-૧ તારામૈત્રક

Standard

‘સીતે! આ તુજ ક્રૂર નાથ મૂકશે આજે અરણ્યે ત્હને,
‘ને એ વજ્ર સમું સદા હ્રદય તો અગ્નિ વતી દાઝશે;
‘તોયે એ તુજ મ્હોં કદી જિગરથી દેશે ન છૂટું થવા
‘આશા હર્ષ ઉમંગને અસુરના સંહારમાં પામવા.’

‘જે પ્રીતિ રઘુનાથના મુખ મહીં આ બોલ બોલાવતી,
‘જે પ્રીતિ સુખથી સુતી સતી પરે અશ્રુ ય રેડાવતી;
‘તે પ્રીતિ મુજ બીનમાં રસભરી લ્હેરો વહાવો સદા,
‘તે પ્રીતિ મુજ અશ્રુમાં ખડક આ મ્હારૂં ડુબાવો સદા.
           * * *

સુગન્ધી વાયુની લ્હેરી, થંડી મન્દ વહી જતી,
ચોપાસે માનવીનો કો આવે ના શ્રવણે ધ્વનિ.

તહીં પૂર્વે ગોળો ક્ષિતિજ ઉપરે લાલ લટકે,
દિશાઓ પ્રાણી સૌ, ખડક, તરુ ત્યાંથી રસ ગ્રહે;
નભે ધારેલું કૈં મનહરપણું નૂતન દિસે,
હવા આછી પીળી ગરક દિસતી ચમ્પકરજે.

દિસે તાજું કાંઈ પ્રતિ ગતિ મહીં તે સ્વર મહીં,
નથી ક્યાં શાંતિ? આ ઘટ વન મહીં ના સુખ કહીં?
અહીં આ કાસારે પગ પણ ધરૂં છું ડરી ડરી,
રખે આ શાન્તિમાં રજ પણ થતો ધ્વંસ મુજથી!

તટે ચોપાસે છે મધુર કળી ખીલી કુસુમની,
તહીં પાંખે પાંખો લથબથ કરે છે શુક કંઈ;
અરીસો ધ્રુજન્તાં કુદરત ધ્રૂજાવે નિજ ઉરે,
અને તે ગોળો તે ખળભળ થતો ત્યાં ગતિ કરે.

હવે ધીમે ધીમે જનપદ ફરે છે તટ પરે,
હવે ધીમે ધીમે રવિ પણ તરુને બથ ભરે;
હવે આ બિન્દુડાં રજનીજલનાં ઘાસ ઉપરે
પ્રતાપી ભાનુને નિજ હ્રદયનું અર્પણ કરે.

તહીં સામે તીરે દિનકર તણી પાંખ સરખી,
ભરી લેવા વારિ યુવતિ કંઈ આવે સ્મિતમુખી;

અહો! કેવું મીઠું સુરૂપ સુરૂપે ઐક્ય ધરતું!
વધાવી શી લેતી કુદરત દિસે કામિની સહુ!

ધીમે ધીમે કોઈ સરસીહ્રદયે હંસ તરતો,
હશે શું ગંગાનો બરફ કટકો કો સરકતો!
ગતિ માપેલીથી જરી જરી ધીરે નાજુક પગો,
ખરે! એ શાન્તિમાં રજ પણ થતાં ભંગ ડરતો!

અહો! કેવું મીઠું કુદરત તણું આ રમકડું!
દિસે એ આનન્દી પ્રણયમય ચૈતન્યમય શું!
પ્રદેશો આ સૌનો મગરૂર પતિ આમ ફરતો –
સરેથી, સૂર્યેથી, કુદરતથી મીઠો રસ પીતો.

આ હંસની ઉપર નેત્ર રસાળ કોઈ,
ચોંટી રહ્યાં પ્રણયીથી બહુ કાળથી છે;
જ્યાં હંસ જાય તહીં પાછળ ચાલતાં તે,
કો શાન્તિની લહરીએ ગરકાવ થાતાં.

છે શાન્ત તોય નયનો અતિ ઉગ્ર ભાસે,
શોભે વિશાલ ભ્રમરે કરડાઈ દૈવી;
ઉત્સાહમૂર્તિ રમણીય પ્રભાત કેરી –
તેવો જ રમ્ય, દૃઢ, આર્દ્ર યુવાન દીસે.

ઝૂલે નીચે ખડ્ગ કેસરી શી કટિથી,
છે વામ હસ્ત દૃઢ મૂઠ પરે ઠરેલો;
એ ખડ્ગ એ જ કરને નકી યોગ્ય ભાસે,
ક્યાં મેઘમાળ વિણ વીજળી અન્ય સ્થાને?

જે બાણ રામ કદિ યે કરતા ન દૂરે,
તે બાણ દક્ષિણ કરે ચમકી રહ્યું છે;
છાતી વિશાલ, દૃઢ છે કવચે કસેલી –
જેની દરેક કડી સૂર્યથી ખેલ ખેલે.

કો છેક મસ્ત વનમાં ફરનાર ગેંડો,
જેનો શિકાર શત તીર વતી થયેલો;
ઉચ્ચંડ તેની લટકી રહી ઢાલ પીઠે,
જ્યાં પંચ તારક સમા ઝબકે ફળાં છે.

ભાલે ત્રિપુંડ્ર્ વિભૂતિ તણું છે કરેલું,
છે ઓષ્ઠની ઉપર નૂતન ગાઢ મૂછો;
બીજો જ કોઈ શશી રમ્ય કલંકવાળો
વા અન્ય કામ નકી વલ્લભ રુદ્રનો આ.

આ સિંહ કો ગરીબડાં મૃગ પાળનારો,
આ ખડ્ગ માત્ર યવનોશિર છેદનારૂં,
આ વીરનાં ભૂષણ ને મુખ વિશ્વ સાથે
મૈત્રી ધરી સુરસ ચિત્ર જમાવી દેતાં.

વિશ્વ છે વીરનું આખું, ના ક્યાં વીર ભળી શકે?
વીરને પૂજતું પ્રેમે આ બ્રહ્માંડ સ્થલે સ્થલે.

આંહીં આમ હમીર આ કુદરતે નિઃસ્વાર્થ સ્વાદે ચડી
જોતાં હંસ મહીં ય એ રસિકતા આનન્દ પીતો હતો;
તેનું સૈન્ય પ્રયાણ કાજ હવણાં તૈયાર થાતું હતું,
જેના શબ્દ અનેક આ વન મહીં ઘૂંચાઈ ચાલ્યા જતા.

લેઈ ભોજન, શસ્ત્ર લેઈ સઘળાં તૈયાર પોતે હતો,
કિન્તુ, વિશ્વની સૌ ગતિ મગજ એ હાવાં ભૂલેલું હતું;
મૈત્રી હંસની સાથ એ જીગર તો સાધી હતું મ્હાલતું,
આનન્દી ઝરણું કરી નવીન કો તેમાં રહ્યું ચાલતું.

વીજળી શો થયો આ શો ઝબકારો જલની મહીં?
ઊડતાં હંસ ચોંકીને પાંખો એ નભમાં ચડી.

નેત્રો ઉડે હંસની સાથ ઊંચે,
આહા! તહીં કૈં વચમાં મધુરું;
ના ચાલતી આંખ હવે અગાડી,
જરા ચડી, ત્યાં જ ઠરી ગઈ તે.

માથે બ્હેડું લઈ ઉભી સામે કો નવયૌવના,
મુખે છે હસ્ત એ ન્હાનો ઝરી સ્વેદની લૂછવા.

એનું જ બિમ્બ જલમાં પડીને ઉડ્યું’તું,
એથી જ વ્યર્થ ડરી હંસ ગયેલ ઉડી;
એ વીરનાં નયન એ જ ચડાવનારૂં,
લૂટી જનાર દ્રવતું ઉર એ જ, એ, એ.

હંસ એ દૂર હૈયેથી હાવાં છેક તૈયાર થયો હતો;
ઉરે આ વીરને એ તો વસ્યો તે ‘ન વસ્યો’ બન્યો.

જેને નિહાળી નયનો ઠરતાં હતાં ત્યાં,
તેનો જ હંસ બનવા દિલ હાલ ઈચ્છે;
તેના જ પાદ મહીં પાંખ પડી ગઈ સૌ,
તેને જ કાજ ઉરતખ્ત થયું જ ખાલી.

પાંખાળા પ્રિય હંસ! કેમ ઉડી તું આકાશ ચાલ્યો ગયો?
ત્હારાથી ઉપકાર જે થઈ શકે તે કેમ ચૂકી ગયો?
દેવી’તી તુજ પાંખ આ પ્રણયીને ઊડી તહીં બેસવા
એ ન્હાની કરની લતા પર અને એ મ્હોં જરી ઝાંખવા!

સ્થમ્ભી જરી વદન એ નવ કોણ જોશે?
ચાલ્યાં જશે નયન એ નિરખ્યા વિના કો?
એવી ન કાર્ય તણી કાંઈ જ તીવ્રતા છે,
કર્તા તણો અહીં ન જે ઉપકાર ગાશે.

સૌન્દર્ય આવું ધરતી ઉપરે નિહાળી
હર્ષે ક્યું હ્રદય ના મગરૂર થાશે?
તો, છો  યુવાન પણ આ નિજ આંખ ઢાળે,
છો પાંખને નવીન આ લહરી ઉડાડે.

હજુ એ કન્યા છે નવીન મૃદુ હા પુષ્પ ખીલતું,
કહીં પાંખો ખીલી, કહીં હજુ બિડાઈ, કહીં ખીલે;
સુગન્ધીની વેળા મધુતર હશે કોઈ જ નહીં,
સુરંગોની લક્ષ્મી વધુ વળી હશે સુન્દર કહીં?

જે ક્રીડા, મૃદુ ઉગ્રતા, સભરતા, લાવણ્ય જાદુભર્યા
રૂપે યૌવનની સ્વતંત્ર રસિલી મૂકી દશા જે શકે,
તે કો તાન મહીં ઉંડા હ્રદયના એકાગ્રતા ધારતાં,
જોનારાં નયનો અને ઉર નહીં એકાગ્ર કોનાં કરે?

વિનિમય મધુ એવો યોધ સાધી રહ્યો છે,
પૂર મહીં ઉર વ્હેવા છૂટ છે પૂર્ણ પામ્યું;
ખડક જગત કેરૂં આજ પાણી થઈને,
વિપુલ રસ તણા કો ધોધમાં જાય ચાલ્યું.
            * * *

ભરે છે દૂર ત્યાં વારિ કન્યાની સખી તો હજી;
ફરે છે તીરની કુંજે ભોળી એ મૃદુ આંખડી.

થોભી ઉભી જરીક એ સખી કાજ બાલા,
પ્હાની રહી પગ તણી જરી એક ઊંચે;
તેને અડી ફરફરે અનિલે નિમાળા,
બ્હેડા પરે અલક એક વીંટાઈ ઉડે.

સામે જ ગૌર મુખ છે સ્થિરતા ધરીને
ને નેત્ર કાંઈ તિરછાં બનતાં ફરે છે;
પ્હોંચી હતી નજર એ તહીં યોધ પાસે,
જ્યારે હતાં નયન હંસ પરે ઠરેલાં.

પાદને આંખડી એ તો હતાં ત્યાં સ્થિર થૈ રહ્યાં,
હૈયાનાં આંસુડાં મીઠાં, સામેની છબીએ ઢળ્યાં.

મનહર છબિ ભાળી નેત્રે અને હ્રદયે ઢળી,
પરવશ થતાં લ્હેરી મીઠી નસેનસમાં ઢળી,
હ્રદય કુમળું એ યોદ્ધામાં જડાઈ ગયું, અને
સહુ અરપવા – અર્પી દીધું છતાં – અધીરૂં બને.

શપથ હ્રદયે લેવા કાંઈ ન કાળ રહ્યો જરા,
ઉર ધડકતે વિચારોથી ન ધ્વંસ સહ્યો જરા,
નયન બનતાં અંગે અંગો સુમુગ્ધ બની રહે,
જલકણઝરી આવી આવી કપોલ થકી ખરે.
            * * *

આંખડી સાથે હાવાં વાત કરી રહી;
હૈયાના દ્વારની સર્વે ભાગોળો ઊખડી પડી.

યોદ્ધાની તો નજર હજુ છે ત્યાં જ ચોંટી રહેલી,
તો યે તાજું તનમન થતું સૂચવે આંખ કાંઈ;
‘હું એવું એ’ઉર સમજી એ કાંઈ આનન્દ માને,
સંસારીને પ્રણયસુખની એ જ સીમા અહીં છે.

ક્ષણ થઈ અને બાલાનાં એ ઢળી નયનો જતાં;
પણ ભુરકી કો ગુલાબી શી છવાઈ કપોલમાં;
ધડ ધડ થતું હૈયું લોહી વહાવી રહ્યું બધે,
થર થર થતાં ગાત્રો સર્વ ધ્રુજે બની મુગ્ધ છે.

જાદુભર્યો નેત્ર વહાવી જાદુ
કો અન્યનાં જાદુ મહીં ફસાતાં;
તે જાદુનું ઝેર ઉતારવાનું,
કોની કને ઔષધ કૈં મળે ના!

શિરે ય બ્હેડું સખીએ ચડાવ્યું,
તળાવના તીર પરે ય પ્હોંચી;
પ્રેમાળ એ મ્હોંય સમીપ આવ્યું,
એ કન્યકાની ય સમક્ષ ઊભી.

ઊભી સખીની હતી રાહ જોતી –
નિમિત્ત હૈયેથી સર્યું હતું એ;
જાદૂઈ એ પૂતળી જાદૂ માંહીં,
પડી હતી ભાન બધું ભૂલીને.

ધુણાવે છે હવે તેને ગ્રહીને કરની લતા,
અને, એ જાગ્રતિ દેતાં સખી હાસ્ય કરે જરા.

અરર! રસમાં, ભોળી! આવો ન ભંગ કર્યો ઘટે,
મૃદુ વદનના આવા ભાવો કહીં ફરી ઝાંખશે?
પરવશ થયું તેને તું ના હજુ સમજી શકે.
પ્રણયરસનું આવું લ્હાણું તને ન મળ્યું હશે!

પણ, તુજ સ્મિતે ઊંડું ઊંડું કંઈક ભર્યું દિસે,
હ્રદય સમજે, તે શા માટે ઉતાવળ આ કરે?
અરર! ઠપકો એ બ્હેનીને રખે કદિ આપતી,
પરવશ થતાં. ના નારાજી પ્રભુ તણી કશી.

બિચારી કન્યાથી, અરર! નવ કાંઈ થઈ શકે,
ગતિ છૂટી તેના પગ પણ કહીંથી કરી શકે?
જવું દૂરે તો યે- હ્રદય પણ છોડી વહી જવું,
વિના આશા કાંઈ લથડી પડતાં યે નકી જવું.

કન્યા એ જાય છે લેતી સાથે આંખ હમીરની,
જાય છે – જાય છે એ તો, ને એ દોર પડ્યો તૂટી!

એ માર્ગને નિરખતો હજુ યોધ ઊભો,
છે નેત્રની ઉપર કો પડદો ઢળેલો;
‘એ દૂર છે! નથી હવે! ફરી ત્યાં જ એ છે’!
સાચું જૂઠું નયન એમ નિહાળતાં કૈં!

એ તો ગઈ જ, નયનો ફરી અન્ધ થાતાં,
અન્ધત્વમાં કંઈક વીજળી શું ઝબૂકે!
ઊભી કરે નયન એ જ મૃદુ પ્રતિમા!
ત્યાં થાય છે હ્રદય એ સ્થિર ભાન ભૂલી.

અંગો શિથિલ બનતાં ઉર મન્દ હાંફે,
ને ખડ્ગ છોડી કર છાતી પરે ગયો છે;
છૂટી રહી લટકતી તલવાર નીચે,
એ તો ઉભો અડગ ચિત્ર સમો યુવાન.

ઘડીક દૃષ્ટિ અલકે ભરાય છે,
ઘડી કપોલે અધરે સરી પડે;
ઘડી ચુમે છે પદની ગુલાબીને,
ઘડી સ્તનોની સહ મન્દ કમ્પતી.

જહીં પડે ત્યાં પરતંત્રતા ખડી,
ક્ષણ પ્રતિ પિંજરની ઘડે સળી;
ન જાણતો કેમ ઘડાય પિંજરૂં!
ન જાણતો કેમ પડાય છે તહીં?!

પોતાના પ્રિય તાનના વિનિમયે એકાગ્ર જેણે કર્યો,
પોતાની પરતંત્રતા ય દઈ તે ચાલી ગઈ કન્યકા;
જે જે પિંજરની સળી હ્રદયમાં ત્યાં છે ઘડાઈ રહી,
તે તે પિંજરની સળી હ્રદયમાં આંહીં ઘડાતી બની.

વીતી ગયો પ્રહર એ મૃદુ તાન માંહીં,
જાતું ફરી પ્રતિ પળે ઉરનું સુકાન;
જાદુઈ પ્રેમઝલકે લડવા વળન્તાં,
ઝૂલી રહ્યું હ્રદય નૂતન લ્હેરીઓ કૈં.

તે ઉરના ભાવ સદા પીનારો
આવે કને મિત્ર પડાવમાંથી;
છવાયેલું છે મુખ આર્દ્રતાથી
હમીરને દૂરથી જોઈને એ.

ઝુલન્તું ખડ્ગ ધીમેથી ખેંચી મિત્ર તણું લઈ,
હસીને તે વદે છે કૈં મિત્રને જાગ્રતિ દઈ:

‘વ્હાલા! કાં તલવાર વીર પુરુષે દીધી ત્યજી આજ છે?!
‘આજે અન્ય જ હસ્ત કોઈ પણ તે ખેંચી લઈ કાં શકે?!
‘ત્હારૂં આ શમશેર આમ ગ્રહવા જે હામ ધારી શકે?
‘હાં! તેને નવ સર્વ આ જગતમાં શું રાજ્ય દેવાં ઘટે?’

નિદ્રાથી જાગતો તેવો કરે તે મ્યાન ખડ્ગને,
વદે છે મેઘ શી વાણી મિત્રનો કર ચાંપીને :-

‘સખે! ભાઈથી તો બહુ સમય રીસે વહી ગયો,
‘વસીને મેવાડે સુખથી પરદેશી પણ થયો;
‘ઘણાં વર્ષો જેને મુજ હ્રદય ‘ભાઈ’ કહી શક્યું,
‘હવે શું તેથી યે નિરમિત હશે રૂસણું થવું?

‘મજેદારી કાંઈ જગત પર મ્હારે નવ રહી,
‘રહી ન કૈં ઇચ્છા જીવિત ધરવાની પણ, સખે!
‘અહો! તું આ મ્હારૂં હ્રદય સમજી કેમ શકશે?
‘ગ્રહી આ ભાવોને તુજ હ્રદય સાથી ક્યમ થશે?

‘હવે ત્હારો મ્હારો નહિ નહિ – સખે! રાહ સરખો,
‘થયો આજે જૂદો મુજ હ્રદયમાં કાંઈ થડકો;
‘વહે આજે મ્હારૂં ધગધગ થતું રક્ત સળગી,
‘પરંતુ એ જુદો તુજ જિગરથી જોશ સઘળો.

‘સખે! ત્હારી તો છે નજર હજુ આ ખડ્ગ ઉપરે,
‘ગમે ઊન્હા રક્તે તુજ હ્રદયને સ્નાન કરવું;
‘સખે! તુંને પેલી શૂરવીર તણી હાક ગમતી,
‘હજુ એ સૌ ખેલો તુજ જિગરને છે રુચી રહ્યા.

‘કહું શું, ભાઈ! હું મુજ હ્રદયનો રાહ તુજને?
‘સખે! આંહીં કૈં એ અનુભવ વિના કોણ સમજ્યું?
‘દિલાસો દેશે તું – હ્રદય કદિ ત્હારૂં પિગળશે,
‘નહીં છાપો કિન્તુ મુજ ઉરની ઊઠે તુજ ઉરે.

‘મજા ક્હેવાની તો ગત થઈ ગઈ આજથી – સખે!
‘હવે આ હૈયાની જગત પર આલમ્બ ન મળે;
‘હવામાં ફેંકાતી નજર મમ કાંઈ નવ ગ્રહે,
‘વિના ટેકો ક્યાંથી જીવિત કદિ પ્રાણી ધરી શકે?

‘સખે! મેવાડે તો મુજ હ્રદય આ ના ઠરી શક્યું,
‘મનાઈ ત્યાંથી મ્હેં ગૃહ ભણી જવાનું નકી કર્યું;
‘નિમિત્તો એ સર્વે! મુજ ગૃહ કશું ના જગતમાં,
‘પ્રભુ પાસે જાવા મુજ હ્રદયનું વાંચ્છિત હતું.

‘ચડે છે શંભુની ઉપર યવનો એ ગિઝનવી,
‘હજુ ક્ષત્રી સામે મહમુદ દિસે હામ ભીડતો;
‘કદી ક્ષત્રીબચ્ચો સહન કરતો ના સુઈ રહી,
‘નકી એ મ્લેચ્છો સૌ અણસમજુ છે બાલક હજી.

‘અહો! કિન્તુ એવો સમય મળવો ના સહજ છે,
‘મહાયુદ્ધો એવાં નયન સદ્ભાગી જ નિરખે;
‘સખે! ગંગા જેવું યવનરુધિરે સ્નાન કરવું,
‘અને શંભુ પાસે નિજ રુધિરનું અર્પણ થવું.

‘સ્વદેશી ખડ્ગો જે સુભટકરની છે મગરૂરી,
‘સખે! ત્યાં તેનો છે પ્રલયઉદધિ કો ઉછળવો;
‘મહાભાગી કો એ ઉદધિ તણું મોજું થઈ શકે,
‘ગડેડાટોમાં એ વિરલ વિરલા બાહુ મળશે.

‘હજારો સ્વપ્નોથી મુજ હ્રદય ત્યાં છે ઉછળિયું,
‘મહા એ દાવામાં ચિનગી બનવા ઉત્સુક થયું,
‘સુણ્યું એ ત્યાંથી આ રુધિર નવ ઠંડું થઈ શક્યું,
‘પ્રતિ રાત્રે ચિત્રો સ્વપન મહીં એ એ જ નિરખું.

‘પ્રભુ નિદ્રામાં યે મુજ જીવિતનું સાર્થક કહે,
‘જહીં નિર્માયું ત્યાં મુજ રુધિર વ્હેવા ગતિ કરે;
‘પિતાએ બક્ષેલું ખડગ મુજ આ એ જ સૂચવે,
‘વિચારો એ આવ્યે બખતર સુધાં યે કસકસે.

‘ન કાં ઢોળું તો હું મમ રુધિર એવી રજ મહીં
‘અહીં જેની વિશ્વે કદર કરવા કોઈ જ નહીં –
‘ન કો મારૂં તેમાં નકી કંઈ હશે હેતુ હરિનો
‘અને તેમાં ઊંડે હ્રદય મમ સાક્ષી પણ પૂરે.

‘હતું જેનું તેને મુજ રુધિર આ સૌ અરપવા –
‘ઝનૂની મ્લેચ્છોને રજપૂતપણું કૈં શિખવવા
‘મહા એ હોળીનો શૂરવીર સહે ગેલ કરવા –
‘ખપી ત્યાં જાવાને દૃઢ મુજ ઉરે નિશ્ચય હતો.

‘ભગિની-માતાનું યવનકરથી રક્ષણ થવા –
‘કટાતાં ખડ્ગો ને શિથિલ કરને સજ્જ કરવા –
‘હરિ હાથે આપે અતિ મધુર વેળા સુભટને,
‘ખપી ત્યાં જાવાનો દૃઢ મુજ ઉરે નિશ્ચય હતો.

‘અહીં અત્યારે આ કુદરત તણું પાન કરતાં –
‘પ્રભુની લીલામાં હ્રદય વહવી મગ્ન બનતાં –
‘વિચારો ઘોળન્તું મુજ મગજ એ એક જ હતું,
‘હતું કો આનન્દે મુજ ઉર સમાધિમય થતું.

‘હતો હું વૃક્ષોમાં શૂરવીર તણો નાદ સુણતો,
‘હતો હું મૃત્યુનું રમણીયપણું કૈં નિરખતો;
‘હતો હું જોતો આ રવિકિરણમાં ખડ્ગ ઉડતાં
‘અને દૈવી જુસ્સો ધડધડ થતો’તો જિગરમાં.

‘અશાન્તિ, પીડા કે કશીય પરવા કિન્તુ ન હતી,
‘પ્રભુ દોરે ત્યાં આ હ્રદય વળવા તત્પર હતું;
‘પ્રભુ જાણે ક્યાં આ હ્રદય દ્રવતું’તું કુદરતે,
‘પ્રભુ જાણે શાથી સજળ મમ નેત્રો પણ હતાં.

‘તહીં પંખી ઊડ્યું! કંઈક નજરે અમૃત પડ્યું,
‘પ્રભુ જાણે શાથી મુજ જિગરપ્યાલું તહીં ઢળ્યું;
‘જહાંને જોવાની મુજ ઉરની દૃષ્ટિ ય પલટી,
‘પ્રવાસીને નૌકા નવીન વળી કોઈ મળી ગઈ.

‘હશે શા માટે એ મુજ હ્રદય આલમ્બ મળવો –
‘નવું જોઈ કાંઈ નવીન ધબકારો ઉપડવો?
‘પ્રભુએ કાં આવું મરણસમયે અમૃત ધર્યું –
‘પ્રભુ જાણે તેણે વહન મુજ આવું ક્યમ કર્યું?

‘હતું મૃત્યુ મીઠું! રુદન વળી વ્હાલું ક્યમ થયું!
‘હવે શું નિર્માયું રુદન કરવું બાલક સમું?
‘સખે! ભાઈ! ક્ષત્રીનયન રડતાં તું નિરખશે,
‘અરે ભોળા! તેથી તુજ હ્રદય શું લજ્જિત થશે?

‘હવે શું જાણું છું રુદન કરવું પાતક નહિ,
‘પ્રભુની વચ્ચે કાં જનહ્રદયની ટેક ધરવી?
‘પ્રભુ ખોલે ત્યારે નયન શીદને બન્ધ કરવાં?
‘અરે! એ ઘેલાં જે પ્રણય નિરખી લજ્જિત થયાં.

‘હજુ મૃત્યુ વ્હાલું, પણ મરણમાં ના રસ હવે,
‘ભરેલાં રક્તે સૌ સ્વપન મુજ હાવાં દૂર થશે;
‘દિસે બચ્ચાંના આ ઘડમથલના ખેલ સઘળા,
‘રમે મૃત્યુમાં એ સમજણ વિનાનાં રમકડાં.

‘હવે નિદ્રામાં યે હ્રદય મુજ કૈં અન્ય રટશે,
‘મૃદુ સૌ સ્વપ્નોની મુજ હ્રદયને લ્હાણ મળશે;
‘નકી નિદ્રાનું એ પ્રણયી દિલડું રાજ્ય કરતું,
‘અને એવું મીઠું તખત સહજે મેળવીશ હું.

‘અહો! ઔદાર્યની ઉપકૃતિ તણા ભાવ મધુરા
‘ન જોનારી એવી જગત પર કૈં આલમ વસે;
‘વસે છે, જીવે છે, ગતિ  પણ કરે ને મરી જતી,
‘ન જાણે શું જીવ્યું? રસિક ગતિ શું? ને મરણ શું?

‘અહીં કિન્તુ બીજું જગત મધુરૂં છે રસભર્યું –
‘સદા નિઃસ્વાર્થે જે હ્રદય અરપીને સુખી થતું;
‘સખે! જેની દૃષ્ટિ લશકર હજારો વશ કરે,
‘સખે! જેથી યોદ્ધા ખડગ નિજ છોડી પદ પડે.

‘અકેકા સૌન્દર્યે નજર કરતાં જે પિગળતું,
‘અકેકી દૃષ્ટિથી જગત સઘળું આર્દ્ર કરતું;
‘પ્રતિ હૈયું પ્રેમે અમર બનતું અમૃત બની –
‘પ્રતિ વ્યક્તિ પ્રેમે હ્રદય દ્રવતાં જ્યાં પ્રભુ થતી.

‘પહેલી સૃષ્ટિનો અનુભવ મ્હને છે હજુ સુધી,
‘સખે! ખોયું આયુ હજુ સુધી ઉરે બાલક રહી;
‘સખે! બાલ્યાવસ્થા ગત થઈ અને મૃત્યુ જ મળે,
‘તહીં એ શું મીઠું, મુજ હ્રદય તે ખૂબ સમજે.

‘નથી કૈં પસ્તાવો ગત વય તણો આ જિગરને,
‘સખે! આ હૈયાને નવ અણગમું વા મરણ છે;
‘સખે આ હૈયાની લહરી સુખી સંતુષ્ટ સઘળી –
‘બધી છે તૈયારી મરણવશ થાવા ક્ષણ મહીં.

‘નવું જોવું છે તે મુજ નયન ના જોઈ શકશે,
‘જતાં મૃત્યુ પાસે અનુભવ નકી એ રહી જશે;
‘સખે! એ કાંટો એ મુજ જિગરમાં કૈં ખટકશે,
‘છતાં એ કાંટાની પ્રતિ ખટક માધુર્ય ધરશે.

‘ન જે કૈં જાણે છે ઉપકૃતિ તણા ભાવ મધુરા,
‘ન છે જેની પાસે કદર કરવા સાધન જરા;
‘સખે! તેને માટે રુધિર નિજ અર્પી સળગવું –
‘મજા શી છે તેમાં? મરણ મહીં એવા રસિક શું?

‘વહાવી વ્હેળાંને રુધિરમય આ વિશ્વ કરવું –
‘બતાવી બાહુને શૂરવીરપણાને ભજવવું –
‘અરે! વા કંટાળી કટુ જગતથી દૂર પળવું –
‘સખે શું તેનાથી મધુતર નહીં અર્પણ થવું?

‘સખે! શસ્ત્રો ત્યાગી, જીવન વધુ આશામય કરી –
‘સખે! મૃત્યુને એ મધુર ઝળકે રંગીન કરી;
‘સખે! નિઃસ્વાર્થે જે હ્રદય અરપે, કૈં જ અરપે,
‘ઇશારે તેને ના ક્યમ હ્રદય આધીન કરવું?

‘મજા એ મીઠી તો મુજ હ્રદયને સ્વપ્ન સરખી,
‘છતાં એ સ્વપ્નું તો મુજ જીવિતની સૌ સફલતા;
‘નવું મીઠું કાંઈ મુજ નયન પીતાં પ્રતિ પળે,
‘ઘડી, બે દ્હાડા કે જીવિત મુજ આ વા યુગ રહે.

‘પ્રભુ એ અર્પેલી મધુર ચિનગી વ્યર્થ ન હશે,
‘કદી કોઈથી યે કુદરત રમે ના મશકરી;
‘પ્રભુની દૃષ્ટિ ના નિષફળ પડી કે ન પડશે.
‘પછી મ્હારે માટે ક્રમ ફરી જશે કાં કુદરતી?

‘નવો કાંઈ યુદ્ધે મુજ હ્રદય આલમ્બ ધરશે,
‘નવો હેતુ કાંઈ હ્રદયબલનો પ્રેરક થશે;
‘નવી મીઠી મૂર્તિ મુજ હ્રદય કૈં પૂજી મરશે,
‘સખે! ઈશે ઇચ્છયું નવીન કંઈ તો તે બની જશે.

‘આ સ્થાનની કો નવયૌવનાએ-
‘તેની મૃદુ પ્રેમભરી નિગાહે –
‘કહી શકું ના પણ કોઈ તેણે –
‘નવીન આ સૌ શિખવ્યું મ્હને – સખે!

‘આ શીર્ષ તેનું જ થઈ ચૂક્યું છે,
‘વ્રણો વિના રક્ત તહીં વહ્યું છે;
‘હૈયા તણું સર્વ ઢળી ગયું છે.
‘ન જીવમાં જીવ રહ્યો હવે – સખે!

‘હવે રુચે ના યશની કથાઓ,
‘એ સૌ થયા દૂર જ બાલભાવો;
‘પીતું થયું આ ઉર અન્ય લ્હાવો,
‘ઘટે સહુ તે સુખથી કહે – સખે!

‘ભલે ગમે તો ઠપકો દઈ લે,
‘હસી શકે તો સુખથી હસી લે;
‘પ્રેરે દયા તો જરી રોઈ વા લે,
‘કહી જનારૂં કહી સૌ ગયું – સખે!

‘ન દાહ કૈં વસમો મ્હને આ,
‘રે! વ્યર્થ હૈયું તુજ બાળતો ના;
‘શંભુ પરે છે હજુ એ જ શ્રદ્ધા,
‘ન કોઈ શ્રદ્ધા દુખણી કદી – સખે!

‘સદા સહ્યું તે સુખથી સહે છે,
‘આવું સહેવું પ્રભુ સર્વદા દે;
‘સૌન્દર્યના સ્નેહ તણાં દુઃખી તે
‘સુખી બીજાંથી વધુ કૈં સુખી – સખે!

‘સહુ સ્થળો એક જ હર્ષ આપે,
‘સૌ કાલનાં પ્રેમ પડો ય કાપે;
‘અહીં તહીંનો નવ ભેદ પ્રેમે,
‘જવું અહીંથી પણ આજ ના – સખે!

‘પ્રભુ તણાં દર્શન જ્યાં થયાં છે,
‘જ્યાંથી ગ્રહાયાં મૃદુ આંસુડાં છે,
‘જ્યાં અન્ધતાના પડદા તૂટ્યા છે,
‘તે કાલ સ્થાનો પ્રિય પ્રેમીને – સખે!

‘આ કૂચ મોકૂફ કરીશ આજે,
‘આ સ્થાનમાં કાંઈ ઠરીશ આજે;
‘હૈયે મૃદુ કાંઈ ઘડીશ આજે,
‘પ્રયાણ કાલે કરશું સુખે – સખે!’

ખભો એ મિત્રનો ટેકી, ઉભો શાન્ત હમીરજી;
સખાની અશ્રુથી ભીની ઢળે છે કંઈ આંખડી.
સુગન્ધી વાયુની લ્હેરી થંડી મન્દ વહી જતી,
ચોપાસે માનવીનો કો આવે ના શ્રવણે ધ્વનિ.
                        *

History & Literature

કલાપીનો કેકારવ – હમીરજી ગોહેલ

Standard

image

ઓ વીણા! તું બહુ યુગ થયાં શાન્ત આંહીં દિસે છે,
ટંગાએલી દિવસરજની વૃક્ષ સાથે ઝુલે છે;
ત્હારા તારો બસુર સઘળા ધ્રૂજતી આ લતાથી,
કમ્પી ઊઠી ઝણઝણ થતા વાયુની લ્હેરલ્હેરે.

ત્હારી પાસે ઝરણ ઘુઘવી જાય છે મન્દ ચાલ્યું,
ત્હેની સાથે તુજ સ્વર ભળે પૂર્વનું ભાન ભૂલી;
ક્યાં આ આવા કઠિન ઘુઘવા? ભવ્ય ક્યાં નાદ ત્હારા?
કોઈ છે ક્યાં વિધિકૃતિ તણી યોગ્યતા પૂછનારા?

રે!રે! ત્હારા મધુતર સ્વરો જાગશે ના હજુ શું?
ત્હારા તારો ઝણઝણ થશે શુષ્ક પર્ણે હજુ શું?
કો યોદ્ધાના મુખ પર સ્મિતે લાવશે તું નહીં – શું?
કો કન્યાના દુઃખી હ્રદયને અર્પશે અશ્રુ ના શું?

ના ના કો દી સમય સરખો જાય છે કોઈનો યે,
તાજી ત્હારી મૃદુ રસભરી મોહની તું કરી લે;
હાવાં છો ને વરસી વરસી વાદળી જાય ચાલી,
વ્હાલી વીણા! તુજ સ્વર હવે કુન્દ થાશે ન તેથી.

જે મીંડો સૌ પ્રણયી નયનો તેજથી પૂરતી’તી,
જે તાનોથી શૂરવીર તણી મૂછ ઊભી થતી’તી;
તે તે જૂના મધુર સ્વર સૌ આર્દ્ર ને ઉગ્ર ત્હારા,
સાધી લેવા કંઈક ડરતો ભક્ત કો યત્નવાન.

વીત્યા તેવા રસિક કર શો દક્ષ ના હસ્ત આ કૈં,
તેને સ્પર્શે પણ ફરી ઉઠી ગીત ગા ગીત ગા તું;
વ્હાલા! જોવી ઘટિત નવ છે અજ્ઞતા ભક્તની કૈં,
જાદુ ત્હારૂં ઝળહળ થતું ફેલવી ગીત ગા તું.

આ ગીતોનો બહુ બહુ હશે ધ્વંશ પાસે કદાપિ,
ને તેવાં યે સ્ફુટ નવ હશે તાન કે મીંડ કાંઈ;
તો યે ત્હારાં પડ રજ તણાં ખેરવાં કાં ન મ્હારે?
ત્હારા તારો બસુર સઘળા મેળવું હું ન શાને?

આ ગીતોથી હ્રદય દ્રવવા કમ્પશે કોઈ એકે,
તો હું ના ના મુજ કર તણા સ્પર્શને વ્યર્થ માનું;
તો, ઓ વીણા! તુજ સ્વર તણું જાદુ દે તું પ્રસારી,
રે! રે વીણા! મધુર સુરિલાં ગીત ગા ગીત ગા તું.
                               *

History & Literature

કલાપીનો કેકારવ – કટુ પ્રેમ

Standard

વસંતતિલકા

image

અશ્રુ હવે નયનનાં નયને જજો હો !
નિ:શ્વાસ આ હૃદયના હૃદયે રહો હો !
આશા બધી દિલ તણી દિલ ત્યાગજો હો !
આનન્દ આ નદ તળે જલમાં પડો હો !

આસક્ત આ હૃદય ક્રૂર વિરક્ત તે હા !
હૈયું કઠોર પ્રિયનું: કુમળું અરે આ !
આ પુષ્પ, એ બરફનો કટકો ખરો છે :
આ યોગ એ વિધિબલે નિરમ્યો અરેરે !

શૂળી પરે પણ પ્રિયા પલ ના વિસારૂં,
મ્હારી ગણી તન મને સમ પ્રાણ જાણું;
તે તો ન કિન્તુ સમજી મમ શાન્ત ચિન્તા !
આયું વહ્યું વહી જશે કટુ પ્રેમ પીતાં !

પીયૂષ આ છલકતું છલક્યું ઢળ્યું ત્યાં,
આ સ્નેહાશીત લહરી લપટી પડી ત્યાં;
ત્યાં તો હલાહલ રહ્યું મુજ આશસ્થાને,
જ્યાં સ્વચ્છ પ્રીતિ મુજ મૃત્યુ સુધી વિરામે !
– સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલકલાપી
૨૪-૪-૧૮૯૩

કલાપીનો કેકારવ – મસ્ત ઇશ્ક કલાપી

Standard

image

અયે કાતીલ! સીને તું સૂતું રહેજે; પડ્યું રહે તું:
નથી તકસીર તહારી એ: ગુનેહગારી હમારી છે!

બિસમિલ્લાહ ખતમ થઈ જા: જિકર કર ના : જિગર ગમ ખા!
હ્રદય નાદાન પ્રેમીલા, દિગમ્બર રાખ ચોળી થા!

કિતાબો ઇશ્કની ખોળી: ઉથાપ્યાં પ્રેમનાં પોથાં:
વિષમ છે ડંખ પ્રીતિનાં : વિકટ છે સ્નેહરસ્તા ત્યાં!

આશક આ પડ્યો બેહોશ : મરી જાશે હિજરાઈ:
આ ફરહાદની કબરે નથી શિરીન સૂવાની!

બસ કમ્બખ્ત દિલ ભોળા! ઉધામા છોડ ઉલ્ફતના:
ન કર મુફ્ત અફસોસી: મળશે દાદ ના અહિંયાં!

આ દરબાર દરવાઝે ડંકા પ્રેમના બાજે:
પરન્તુ બેવફાઇનાં ઉપર નિશાન ફરકે છે!

કરી ખામોશ પછડા માં: આ તો ખ્વાબનાં નખરાં:
આ ગુલઝાર જાદૂનો: ફરેબી ને દગાવાળો!

મળે જો ના તને હીરો લગાવી કોયલો કાળો,
બન્યું રહે મસ્ત મસ્તાનું અખંડાનન્દમાં રાચી!

માયિક પ્રેમ તરછોડી અનલહકનો તું કર દાવો:
બન્યું રહે મસ્ત મસ્તાનું; મસ્તીનો તું લે લ્હાવો!

૭-૪-૧૮૯૩

કલાપીનો કેકારવ – વનમાં એક પ્રભાત

Standard

image

                              કલાપી

ભૃં ભૃં ભૃં ગુંજ પ્રેમી ષટપદ કમલે અર્ધખીલ્યું રહ્યું એ,
જો તે બાલાર્ક ઘેલો નિજ કર જલમાં ધ્રૂજતો આ ઝબોળે!
માની પ્યારી મનાવે મુખ પર ખરતાં આંસુડાં લૂંછતો એ,
અંકે લીધી, હસાવી, નરમ વચન એ નેત્ર કેવાં વદે છે!

કાન્તા ને કાન્ત હીંચે, તનમન દ્વયનાં એક છે સ્નેહભીનાં,
ન્હાનાં મ્હોટાં સુરંગી મકર ચળકતાં હીંચકાવે રસીલાં;
રાતી નીલી મધુ પી કુમુદિની પરથી ફૂદડી રંગવાળી,
પીળો પ્યારો હિમાંશુ નિરખી લટકતો બાપડી ચિમળાઈ!

કુંળું મ્હોં એ છબીલું હ્રદયજ્વરબળાપે નીચાણું નમ્યું છે,
કમ્પે બાલા બિચારી થરથર, બદને સ્વેદની રેલ ચાલે;
આહા! સ્નેહી! તમારે જલ પર વસવું સાથ છો રાતદહાડો,
જૂદાં પ્રેમી તમારાં દિલ પણ અળગાં, આમ રોવો હસો છો!

ત્યાં પેલું જો હરિણું નદતટ પર એ ચાવતું ઘાસ નીલું,
આછાં રૂડાં રૂપેરી કિરણ રવિ તણાં એ બધું ઘાસ છાયું;
વૃક્ષોનાં ઝુંડ ઊંચાં પર ઢલકી રહી વેલડી કુમળી જો,
પુષ્પોના પુંજ ઝૂમ્યા વિવિધ વિલસતાં આ રૂપાળા લળ્યા, જો!

કુંજોમાં જ્યાં ઉડન્તું બલબુલ રમતું બેસતું ને ફરન્તું,
ઓ! ત્યાં બેઠું લપી ચંડુલ ગુલ પર જો વાણી મીઠી લવન્તું;
ત્યાં આકાશે પડ્યાં છે સ્થિર ઘનકટકો શ્વેત ને પિંગળો તે,
તેજસ્વી એ ડગે છે નિજ રૂપ બદલી, શાન્ત પાછો થયો છે.

તારો તૂટ્યો નભેથી ખરરર ખરતો, તોપગોળો વછૂટ્યો,
રાતો વહ્યિભભૂકો ભડભડ બળતો આભમાં ઊડી ચાલ્યો;
ગંગાનો ધોધ ફાટ્યો ગિરિશિર પરથી, રામનું બાણ છૂટ્યું,
તેવો તે શૃંગવાળો મૃગજલઝરણું ફાળથી કૂદી ચાલ્યો!

ઊભો ત્યાં સિંહરાજા ઘરઘર ઘરરે, જોરથી ત્રાડ દેતો,
ડોલાવ્યા ડુંગરોને, રવિ પણ ચમક્યો લાલ અંગાર જેવો;
પક્ષી બોલે ન ચાલે, દ્રુમ પણ ધણણ્યાં, પૃથ્વી ધ્રૂજી રહી આ!
આ તે બ્રહ્માંડ ફાટ્યું ! પ્રલય થઈ ગયો ! શુંભુએ શંખ ફૂંક્યા !

આલિંગે ભવ્ય લીલા નદસરજલને પ્રેમમાં મસ્ત ડોલે,
ઊડી બાઝે સુસ્નેહી હ્રદય હ્રદયના સત્વને જેમ પ્રેમે!
ઘેલો હું એ રમું છું! તનમન લપટ્યાં! રમ્ય છું, એક હું છું:
વેલી, વૃક્ષો, નદી, ને ગિરિ, નભ ઝરણે લીન હું સર્વદા છું.
કલાપી
૧૯-૩-૧૮૯૩

કલાપીનો કેકારવ – કુમુદિનીનો પ્રેમોપાલમ્ભ

Standard

image

લગાડી મોહની પ્યારા! કઠિન હૈયું કર્યું શાને?
અહોહો! નાથ કપટી રે! બલિહારી ત્હ મારી છે!

સ્મૃતિ છે એજ મુખડાની, ન દેખી હું દુ:ખી છું રે!
ગ્રહી જો બાંય, તો લજ્જા ત્હમારાં ત્હમોને છે!

બકું છું હું તમે માનો: જિગરમાં ઘા મને ઊંડા!
ઉમળકા આ હ્રદયના હા! કહો ક્યાં ઠાલવું ફાડી!

કરો ના બૂજ દર્દીની, ન મારો બાંધીને મ્હોડું:
ગ્રહી જો બાંય, તો લજ્જા ત્હમારાંની ત્હ મોને છે!

વનોમાં આગિયા ઉડે, પલક ચમકી રહે છાના:
સુપ્રેમી આગિયા જેવા, તમે તોયે પ્રભુ મ્હારા !

ન તાણો પ્રેમની દોરી, બહુ તાણે જશે તૂટી:
ગ્રહી જો બાંય, તો લજ્જા ત્હમારાંની ત્હમોને છે!

હું તો આ પુષ્પ છું કુમળું, ઝર્દ આ દર્દથી કીધું:
થજો સ્વપ્ને કરુણ, વ્હાલા! હણાઊં હેતવા।ળી હું!

હતાં સાથે: ગયા ઊડી વિચારો હો! વિસારો શે?
ગ્રહી જો બાંય, તો લજ્જા ત્હમારાંની ત્હેમોને છે!

જીવન આ ચંદ્રથી ઓપ્યું: શરીર પાણી પરે લટક્યું!
દુ:ખિયણ હું દુભાયેલી જીવું તો શું? મરૂં તો શું!

અમીની આંખની પ્યાસી કુમુદ આ તો ત્હમારી છે:
ગ્રહી જો બાંય, તો લજ્જા ત્હમારાંની ત્હમોને છે!

અરે રે! યોગ થાશો માં! થયો તો સ્નેહ જામો ના!
મૃદુથી બેપરવા યા બેદરકાર પ્રેમી જડાશો માં!

અજાયબ સ્નેહના રસ્તા! અજાયબ ગાંઠ પ્રેમીની!
ખુમારીને ખુવારી છે: અજાયબ પ્રેમીની મસ્તી!

૧૫-૨-૧૮૯૩

કલાપીનો કેકારવ – સ્નેહશંકા

Standard

કલાપી

image

ઘણું તાવ્યું – ઘણું ટપક્યું – બિચારું મીણનું હૈડું;
દ્રવ્યા કરશે હજી એ તો બિચારું પ્રેમનું પ્યાલું!

ન થા ન્યારી : ન થા ઘેલી : ન થા વ્હેમી : ન થા મેલી!
કરી મ્હારું હ્રદય ત્હારૂં હવે શંકા પ્રિયે, શાની?

કદી દિલને ન દે દિલ તું : દીધું દિલ તો ન લે તે તું;
હ્રદયનું સત્વ પીધું તેં ;હ્રદયહીણો કરે તો શું?

કહે ને પ્રાણ, દિલમાં ક્યાં રહી તુજને હજી શંકા ?
કાપી દઉં તે નાખી હું  : ન છે તેની મને પરવા!

કાંટો જે તને લાગે મને ભાલો તે ભોંકાયે;
હ્રદયચીરે રૂધિર રાતું વહે છે તે તપાસી લે !

હૈયું હનુમાનનું ચીર્યું, નિહાળી રામની મૂર્તિ;
હ્રદય મારૂં અરીસો છે ઉઘાડી તું ભલે જો તે!
– કલાપી
૯-૧-૧૮૯૩