Category Archives: પદ્ય

કચ્છની ધરતીનો કાળો નાગ- જેસલ જાડેજા

Standard

જેસલ જાડેજાની આખા કચ્છમાં હાક હતી. લોકો તેના નામથી થરથર કાંપતા હતાં. કહેવાતું કે કચ્છની ધરતીનો કાળુડો નાગ એટલે જેસલ જાડેજા. પણ એકવાર ભાભીના કડવા વેણે આ જાડેજાના અભિમાનને તહસનહેસ કરી દીધો. જાડેજાને ભાભીએ કહેલા કડવા વેણ યાદ રહી ગયાં અને જે કહ્યું એ કરી બતાવવા માટે નિકળી પડ્યો.

અર્ધી રાત વીતી ગઈ હતી. ચારે તરફ સોંપો પડી ગયો હતો. છતા સૌરાષ્ટ્રના સંત સાસતિયા કાઠીને ત્યાં પાટની પૂજનવિધિ પ્રસંગે ભજનમંડળી જામેલી હતી અને જરાય મંદ પડી ન હતી. મંજીરા વાગતા હતા અને એક પછી બીજુ ભજન ચાલુ જ રહેતુ હતુ.

સાસતિયા કાઠી જાગીરદાર હતો અને તેની પાસે તોરી નામની એક પાણીદાર ઘોડી હતી. તોરી ધોડીની ખ્યાતિની વાતો કચ્છના બહાદુર બહારવટિયા જેસલ જાડેજાને કાને આવી. જેસલે આ જાતવંત ઘોડીને કોઈપણ રીતે પ્રાપ્ત કરી લેવાનો નિશ્ચય કર્યો. એટલા માટેજ લાગ જોઈને જેસલ જાડેજા સૌ ભજનમાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે નજર ચૂકવીને તોરી ઘોડી ઉઠાવી જવા અહીં સોસતિયા કાઠીના ઠેકાણે આવી પહોંચ્યો હતો.

આવતા વેંતજ જેસલ કાઠીરાજની ઘોડારમાં પેસી ગયો. પાણીદાર તોરી ઘોડી જેસલને જોતાજ ચમકી અને ઉછળતી, કૂદતી લોખંડનો ખીલો જમીનમાંથી ઉખેડીને બહાર નીકળી ગઈ. ઘોડીને ભડકેલી જોઈને તેના રખેવાળે ઘોડીને પકડી, પટાવી અને પંપાળીને તેને ફરી બાંધી દેવાની કોશિશ કરી.ઘોડીના રખેવાળને ઘોડી સાથે જોઈને ઘોડી લૂંટવા આવેલો જેસલ જાડેજા ઘાંસના ઢગલા નીચે છુપાઈ ગયો. રખેવાળે ઘોડીના ખીલાને ફરીથી જમીનમાં ખોપી દીધો પરંતુ બન્યુ એવુ કે એ ખીલો ઘાસની અંદર પડી રહેલા જેસલ જાડેજાની હથેળીની આરપાર થઈને જમીન મહીં પેસી ગયો. તોરી ઘોડી લેવા આવેલા બહારવટિયા જેસલની હથેળી ખીલાથી વીંધાઈ ગઈ હતી અને પોતે પણ જમીન સાથે સખત રીતે જકડાઈ ગયો હતો. આમ છતા પોતે અહીં ચોરી કરવા આવ્યો હોવાથી તેના મોઢામાંથી એક સીસકારો સુદ્ધા ન નીકળ્યો અને મૂંગો જ પડ્યો રહ્યો.

આ તરફ પાટ પૂજન પૂરુ થતા સંત મંડળીનો કોટવાળ હાથમાં પ્રસાદનો થાળ લઈ પ્રસાદ વહેંચવા નીકળ્યો. પણ સૌને પ્રસાદ વહેંચાઈ જતા એક જણનો પ્રસાદ વધ્યો. કોના ભાગનો પ્રસાદ વધ્યો એની પછીતો શોધખોળ ચાલી.

એટલામાં ઘોડીએ ફરીથી નાચ-કૂદ શરૂ કરી દીધી. ઘોડીના રખેવાળને થયું કે ઘોડારમાં નક્કી કોઈ નવો માણસ હોવો જોઈએ. અંદર આવીને જોયું તો ખીલાથી વીંધાઈ ગયેલી હથેળીવાળા જેસલ જાડેજાને જોયો. લોહી નીતરતા હાથ જોઈને રખેવાળના મોઢામાંથી અરેરાટી નીકળી ગઈ. જેસલ ખીલો હાથમાંથી કાઢવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો એ જોઈને ઘોડીના રખેવાળે તેને મદદ કરી. ખીલો કાઢ્યો અને કાઠીરાજ પાસે લઈ ગયો.

કાઠીરાજે હથેળી સોંસરવો ખીલો જતો રહ્યો હોવા છતા ઉંહકારો પણ ન કરવાની વીરતા બદલ જેસલ જાડેજાને બિરદાવ્યો અને નામ ઠામ પૂછ્યું. જેસલ જાડેજાએ કહ્યું કે હું કચ્છનો બહારવટિયો છું અને તમારી તોરીને લઈ જવા અહીં આવ્યો છું. કાઠીરાજે કહ્યું કે ‘તે એક તોરી રાણી માટે આટલી તકલીફ ઉઠાવી? ‘તો જા એ તારી’ એમ કહીને સાસતિયા કાઠીએ પોતાની તોરલને અર્પણ કરી દીધી. જેસલે કાઠીરાજની ગેરસમજ દૂર કરતા કહ્યું કે હું તો તમારી તોરી ધોડીની વાત કરતો હતો. એટલે સાસતિયા કાઠીએ કહ્યું કે એમ? તો ધોડી પણ તમારી. ખુશીથી લઈ જાઓ. જેસલ જાડેજાને આમ એક જ રાતમાં તોરી ધોડી અને તોરલ રાણી મળી ગઈ.

તોરલને સાથે લઈને જેસલ કચ્છ તરફ ચાલ્યો. રસ્તામાં બહાદુરી બતાવવા જેસલે ગાયોનું અપહરણ કર્યું. આ ગાયોને ધ્રોળ પાસે તરસ લાગી તો જમીનમાં ભાલો મારીને પાણી કાઢી પાણી પીવડાવ્યું. ધ્રોળ(જામનગર જિલ્લો) નજીક આજે પણ જેસલ-તોરલનું સ્થાનક છે જ્યાંથી આજે પણ પાણીનો અખંડ પ્રવાહ વહે છે એમ કહેવાય છે.

સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વચ્ચે દરિયા માર્ગ આવતો હોવાથી જેસલ તોરલ વહાણમાં બેઠા. બરાબર મધદરિયે એકાએક વાદળા ચડી આવ્યા. ભયંકર સૂસવાટા સાથે પવન ફૂંકાવા માંડ્યો. દરિયામાં તોફાન આવ્યુ. ડુંગર જેવા મોજા ઉછળવા લાગ્યા. વહાણ ડોલમડોલ થવા લાગ્યું. અચાનક પલટાયેલો માહોલ જોઈને જેસલને લાગ્યું કે વહાણ હમણાં ડૂબી જશે. અનેક મર્દોનું મર્દન કરનાર જેસલ આજે કાયરની માફક કાંપવા લાગ્યો. સામે તોરલ શાંત મૂર્તિ સમી બેઠી હતી. એના મુખ પર કોઈ ભય ન હતો પણ શાંત તેજસ્વિતા હતી. જેસલને આ જોઈને લાગ્યું કે મોતથી ન ગભરાતી આ નારી સિદ્ધિશાળી સતી છે. એનામા જેસલને દૈવીશક્તિ દેખાવા લાગી. જેસલનું સઘળું અભિમાન ઓગળી ગયું અને તે સતીના ચરણોમાં ઢળી પડ્યો. તેણે આ ઝંઝાવાતમાંથી બચવા માટે તોરલને વિનંતી કરવા માંડી. તોરલે જેસલને પોતે કરેલા પાપો જાહેર કરવાનું કીધું. ગરીબ ગાયની માફક જેસલ પોતાના પાપોનું પ્રકાશન કરવા લાગ્યો. એના અંતરની નિર્દયતા નષ્ટ થઈ ગઈ, અભિમાન ઓગળી ગયું અને બીજી તરફ સમુદ્રનું તોફાન શાંત થઈ ગયું. થોડા જ સમયમાં બહારવટિયા જેસલના જીવનમાં ધરમૂળનો પલટો આવી ગયો અને તેનો હદય પલટો થઈ ગયો.

જેસલને જ્યારે દરિયામાં મોત દેખાયું ત્યારે તેનું બધુ અભિમાન ઓગળી ગયું. મોતથી તે પારેવાની માફક ડરવા લાગ્યો અને તેની શૂરવીરતા પણ નાની પડવા લાગી. આ પછી તેને જે ફિલોસોફી લાધી એ જેસલ તોરલની કથાનો નિચોડ છે જે આપણે લઈ શકીએ છીએ આપણી જિંદગી ઉજાળવા માટે.

આજથી પાંચસો વર્ષ પહેલા કચ્છ કાઠિયાવાડમાં જેસલ જાડેજાની હાક વાગતી. જેસલ દેદા વંશનો ભયંકર બહારવટિયો હતો. કચ્છ-અંજાર એનું નિવાસસ્થાન હતું.અંજાર બહારના આંબલીયોના કિલ્લા જેવા ઝુંડથી એનું રક્ષણ થતુ હતુ. જેસલ રાઉ ચાંદાજીનો કુંવર હતો અને અંજાર તાલુકાનું કીડાણું ગામ એને ગરાસમાં મળ્યુ હતુ પણ ગરાસના હિસ્સામાં વાંધો પડતા એ બહારવટે ચડ્યો હતો. જેસલ બહારવટિયો સતી તોરલના સંગાથથી આગળ જતા જેસલપીરના નામે પ્રખ્યાત થયો.

એ સમયે હાલનું અંજાર સાત જુદા જુદા વાસમાં વહેંચાયેલુ હતુ. સાતે વાસ એ સમયે અજાડના વાસ તરીકે ઓળખાતા. અંજારમાં હાલ સોરઠિયા વાસને નામે ઓળખાતું ફળીઉં એ જૂના વખતનો મુખ્ય વાસ હતો. એનું તોરણ વિક્રમ સંવત ૧૦૬`માં કાઠી લોકોએ બાંધ્યુ હતુ. એ વાસનો ઝાંપો હાલ અંજારની બજારમાં મોહનરાયજીનું મંદિર છે ત્યાં હતો. અંજારની બહાર ઉત્તર તરફ આવેલા આંબલિયોના ઝુંડ એ વખતે અતિ ભયંકર અને એવા ખીચોખીચ હતા કે તેની અંદર સૂર્યનારાયણના કિરણો પણ ભાગ્યે જ પ્રવેશી શકતા. આ અતિ ગીચ વનનું નામ કજ્જલી વન રાખવામાં આવ્યું હતું. જેસલ જાડેજા આ વનમાં વસતો હતો. ચારે તરફ એના નામની ધાક પડતી. મારફાડ અને લૂંટફાટ એ એનો ધંધો હતો. એણે એટલા પાપ કર્યા હતા કે જેનો કોઈ પાર ન હતો. પરંતુ ઉપરના દરિયાના બનાવ પછી જેસલ સુધરી ગયો હતો અને ભક્તિમાં સમય ગુજારવા લાગ્યો હતો.

એક વખત જેસલની ગેરહાજરીમાં એમને ત્યાં એક સંતમંડળી આવી. ઘરમાં સંતોના સ્વાગત માટે પૂરતી સામગ્રી ન હોવાથી મૂંઝાયેલા સતી તોરલ સધીર નામના મોદી વેપારીની દુકાને ગયા. વેપારીની દાનત બગડી અને તોરલ પાસે પ્રેમની યાચના કરી. તોરલે માગણીનો સ્વીકાર કર્યો અને રાત્રે આવવાનું વચન આપી જોઈતી ચીજ વસ્તુઓ લઈ લીધી. સંત મંડળીનો ઉચિત સત્કાર કર્યો.

રાત પડતા ધોધમાર વરસાદ શરૂ થયો. સતી તોરલ વરસતા વરસાદે વચન પાલન કરવા સધીરને ત્યાં પહોંચી. સધીરે જોયું કે સતી તોરલના કપડા પર પાણીનું એક બુંદ સુદ્ધા ન હતું. આ ચમત્કાર જોઈને તેની સાન ઠેકાણે આવી અને સતીના પગે પડી ગયો. પશ્ચાતાપ કરતો એ વાણિયો સતીનો પરમ ભક્ત બની ગયો.

એ સમયે કચ્છમાં જેમ જેસલ અને તોરલ પવિત્ર વ્યક્તિ તરીકે જાણીતા હતા એમ મેવાડમાં રાવળ માલદેવ અને રાણી રૂપાંદેની ગણના થતી હતી. એકબીજાના દર્શન માટે આ બે જોડા તલસતા હોવાથી જેસલ જાડેજાએ રાવળ માલદેવ અને રાણી રૂપાંદેને કચ્છ આવવાનું નિમંત્રણ આપ્યું હતુ. આથી એ બંને અંજાર આવવા નીકળી ગયા હતા પરંતુ તેઓ અંજાર પહોંચે એના આગલે દિવસે જેસલે સમાધિ લઈ લીધી હતી. રાવળ માલદેવ અને રૂપાંરાણીને આવેલા જોઈને તોરલે જેસલને જગાડવા એકતારો હાથમાં લીધો. લોકકથા કહે છે કે પછી જેસલ ત્રણ દિવસની સમાધિમાંથી જાગ્યા અને સૌને મળ્યા. તોરણો બંધાયા, લગ્નમંડપ રચાયો. જેસલ તોરલ મૃત્યુને માંડવે ચોરી ફેરા ફર્યા. એક બીજાની સોડમાં બે સમાધિઓ તૈયાર કરાવીને ધરતીની ગોદમાં સમાઈ ગયા.

કચ્છમાં કહેવાય છે કે આ બે સમાધિઓ દરેક વર્ષે જરા જરા હટતી એકબીજાની નજીક આવતી જાય છે. ‘જેસલ હટે જવભર અને તોરલ હટે તલભર’ એવી લોક કહેવત અનુસાર આ સમાધિઓ એકબીજાથી તદ્દન નજીક આવશે ત્યાર પ્રલય જેવો કોઈ બનાવ બનશે.

– સૌરાષ્ટ્રની રસઘાર
આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણો વારસો

​વીરભદ્ર ઉત્પતી

Standard

કવી નારણદાનબાપુ સુરુ રચિત

દોહો
સતી હોમાણી સુનીકે, કીધ કરપદી ક્રોધ

પ્રગટ્યો જટા પછાડતા, દેવા દક્ષ પ્રબોધ
છંદ સારસી
મનદુષ્ટ બુધ્ધી દક્ષ રાજન કોપ દાંતો કડકડે 

શીવ ભાંગ છાંડત ક્રોધ ભરતન આગ જ્વાળા હડહડે

તેહી કાજ તનયા દક્ષકી તત્કાળ જોગાનળ જરી

હર કેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી
વિકરાળ ભોળો આજ ભાષે ફરર ભંવર ફરફરે

નવખંડ હુંદા નાશ કારણ ભાલ લોચન ઉધ્ધરે

થરર હીમગીરી જરર પાવક જરત નયને જાકરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
વીરભદ્ર સેના વીર રસભર દક્ષ મખજા તોડજે

કરકોપ સુરવર દેવ દાનવ મચળ માથા મ્રોડજે

અંતકાળ પ્રાસત દક્ષ કરધર કોપ ખંડન મખકરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
ભુતગણ ભેંકાર શાથે ભાલ ત્રીપુંડ ભાસતુ

દેકાર ડાકણ હડડ શીવદળ વીર રસમા નાચતુ

વીરભદ્ર સરખો સૈન્ય નાયક જીત જગમા કો જરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
કરધરી ખપ્પર ક્રોધ તનમા હાથ ત્રીશુલ આથડે

જયકાર કરતી જાગણીની ખપર ચુડીયો ખડખડે

ભૂત ગણરી ઘોર ભયંકર અડગ ચીસો આકરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
ૐકારના નાદો અટલથી યજ્ઞ મંડપ ગાજતો

સહીતાય દેવો રંગ સુંદર રાજ મધવા રાજતો

ભયભાસ હાકલ ભૂત ગણકર આજ આફત આકરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
ખડડ ખંભન મૂંછ ખેંચત કૈક મુનીવર કરગરે 

અડેડાટ કરતી ક્રોધ આંખે આગજ્વાળા પરજરે

દેકાર ડણણણ હાક હડડડ દેવનારી થરથરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
ભયભાસ ઘુંમત દક્ષ ભાગ્યો નીજ જીવન પયહયુઁ

શૂરવીર જકડી શીશ છેદ્યુ ધીર મખમા જય ધયુઁ 

હાલ્યો હિમાલય વીર પંથે હોંશ નારણ હીયધરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી

“મોભ કે આડી”

Standard

​”મોભ કે આડી

                           (૧)

               સોળે શણગારો સજ્યા,

                      સોના ચૂડલો સાર :

               ઝાલ ઝુમણાં દામણી,

                      કોટે મોતી માળ ;
     સોળે શણગાર સજીને કસ્તુરી મેડીએ ચઢી. એને મન તો આજે દિવાળીનો ઉત્સવ હતો. માબાપે મોટી ઉંમરની કરી અને આખરે વર પણ સારો મળ્યો.

     મેડીને દાદરે ઝાંઝરનો ઝમકાર થયો એટલે મેડીએ બેઠેલ અમરચંદ પણ પોતાની ભવિષ્યની ભાગીદારને સત્કારવા તૈયાર થયો.

     પરણ્યાની પ્રથમ રાત્રીનું વર્ણન કોણ કરી શકે? એ વર્ણન ના પાનાઓ ન ભરાય, એતો અનુભવીઓ જ જાણે.

     અમરચંદે કસ્તુરીને હિંડોળાખાટ પર બેસાડી. નીચી ઢળેલી એ આંખ્યો, શરમના શેરડા પડતું એ મુખ, કઈ ન સમજી શકાય એવા ભાવથી ધડકતું એ દિલ અત્યારે પતિને ચરણે અર્પણ થવાને તૈયાર હોય એમ લાગ્યું.

     બંનેમાંથી કોઈ કઈ બોલતું ન હતું. માત્ર દિલની અંદરના તાર વાત કરતા હોય એમ દિલના થડકા વધતા જતા હતા. આખરે અમરચંદે શબ્દોનો સંબંધ કર્યો.

     “મારી એક પ્રતિજ્ઞા છે, હું જે પૂછું તેનો જવાબ આપ્યા પછી હું તને મારી અર્ધાંગના તરીકે સ્વીકારીશ.”

     કસ્તુરીએ મરોડથી પોતાની ડોક સહજ ઊંચી કરી, અને પતિ સામે સ્નેહભાવથી જોયું.

     “બોલ, હું પૂછું તેનો જવાબ આપીશ?”

     જવાબમાં કસ્તુરીએ સ્મિત હાસ્ય ફરકાવ્યું.

     “મારી સાથે પરણવામાં તે ભૂલ કરેલી નથી લાગતી? ઘરમાં સાસુ નહીં, સસરા નહીં, દેર-જેઠ કોઈ નહીં, માત્ર તું ને હું. અને તેમાંય હું એટલે શું એની ખબર તને હવે પડશે.” અમરચંદના શબ્દોમાં કંઈક અભિમાન તરવા માંડ્યું.

     કસ્તુરી હવે સહેજ ગંભીર બની. તે પોતાના પતિનું આ અણમોલી પ્રથમ રાત્રીનું આવું વિચિત્ર વર્તન જોઈ આશ્ચર્ય પામી. કસ્તુરીમાં સ્ત્રીત્વનનો સંપૂર્ણ વિકાસ થયેલો હતો. કસ્તુરીમાં નાનપણથી સ્તરીજીવન વિષે ઊંચા સંસ્કાર દાખલ થયા હતા. સ્ત્રી એટલે “કુંભારનું હાંડલું” અથવા “કહ્યું ખાસડું” એ માન્યતાને તે ધિક્કારનારી હતી. ‘સ્ત્રી એટલે ગૃહદેવી, સ્ત્રી એટલે પુરુષ જેટલા જ હક વાળી અર્ધાંગના’ એ સંસ્કારો કસ્તુરીમાં તેની માતા તરફથી ઉતર્યા હતા. અને એ સંસ્કારોના બળથી જ તેનું આવડી મોટી ઉંમરે લગ્ન થયું હતું.

     તેણે હવે પતિ સામે નયન કર્યા અને સહજ મૃદુ પણ શક્તિભર્યા શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.

     “હું આપથી અજાણી નથી, મારે સંસારમાં ગૃહદેવ અને ગૃહદેવીના સ્વપ્નાં સાચા પાડવા છે. એટલેજ આપણો સંબંધ બંધાયો છે.”

     “પણ હું એ તારી માન્યતાથી જુદો પડું તો?”

     “એ હવે પછી જોઈ લેશું, અત્યારે તો આપ એ વાત જવા દો તો ઠીક.”

     “એ કેમ બને? મારો એક પ્રશ્ન છે તેનો તું જવાબ આપ ત્યારપછી જ હું તને મારે લાયક ગણી શકું.”

     “પૂછો આપને પૂછવું હોય તે ખુશીથી પૂછો.” કસ્તુરી પણ હવે પૂર બહારમાં બહેકી.

     “આ મેડીમાં મોભ અને આડી બંને છે તે ત્હેં જોયા?”

     “હાં” 

     ત્યારે કહે મોભને આધારે આડી કે આડીને આધારે મોભ? જવાબમાં કસ્તુરીનાં નયનો નાચ્યા અને તે હસી. 

     “આપ શું માનો છો?”

     “હું ગમે તે માનતો હોઉં, હું તો તને પૂછું છું. આ જવાબ ઉપર જ આપણા ભવિષ્યનું નિર્માણ થયું છે.” 

     “ત્યારે હું આપને કહું છું કે આ મોભને આધારે આડી અને આડી ને આધારે મોભ છે-બેય ને એકબીજાના આધાર છે.”

     “એમ નહીં, મોભ ન હોય તો આડી રહી શકે?”

     “હા, એમ પણ બને.”

     “મોભના આધાર વિના આડી ટકે?”

     “જરૂર ટકે.” કસ્તુરીએ ભાર દઈને કહ્યું.

     “પસ્તાઈશ હો ! બોલ્યા પહેલા બે વખત વિચાર કરીને બોલ.”

     “એમાં પસ્તાવા જેવું શું છે? આપે પ્રશ્ન પૂછ્યો છે ને એનો સાચો ઉત્તર આપ માંગો છો.”

     “તે આપેલો ઉત્તર સાવ સાચો છે? તું હિમ્મતથી કહે છે?”

     “હું તો એથી આગળ વધીને કહું છું કે કોઈ વખત તો આડીને આધારે જ મોભ રહે છે.”

     “તું આ બધું સમજીને બોલે છે?”

     “સમજ્યા વિના કાઈ આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર અપાય?” કસ્તુરીનાં શબ્દોમાં કંઈ ન સમજી શકાય તેવી શક્તિ છુપી હતી.

     અમરચંદે તેની સામે મીટ માંડી.

———————————-

(આવતા ભાગ માં વધુ…)

To be continued…

જય શારદા માતંગીની

Standard

​🌹🌹 છંદ = સારસી 🌹🌹

 🌹 જય શારદા માતંગીની 🌹
શાશ્વત સનાતન સત્ય ચર્યો પથ પ્રદીપ કર પાવની.

નિર્મલ નિરંતર નિત્ય નવીના ભદ્ર કર મન ભાવની.

અગ્યાન ભજંન વેદ વિદ્યા શાસ્ત્ર સંમત આરતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 1
ભર ઉચ્ચ ઉરપુર ભાવ ભક્તિ ગ્યાન ગંગા ગાજતી.

વૈરાગ્ય વિભુષીત ત્યાગ સંગીત સપ્ત સ્વરમય સાજતી.

માધુરીય મંડીત મધુર ગુંજન તત્વ મહીમા તારતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 2
શુધ્ધ શબ્દ સંહિતા બ્રહ્મ દ્યોતક વહન વિદ્યુત વાસની.

મંગલ બૃહદ અર્થો સભર સંશય હરણ હંસાસની.

સવિતા સુચક સરીતા સદા રીદીયે વસે રસ સારતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 3
પ્રગ્ના પ્રદોષો દુષીત જાડયા મલ હરણ મયુરેશ્ર્વરી.

પથ્યો પ્રભાવી દે પ્રતિષ્ઠા પુનીત કર પરમેશ્ર્વરી.

તમસા પ્રમાદો ગંજની ઉદ્ય્મ શિખર પર જારતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 4
સર્વદા શ્રેયકર દે સુપથ પથ સકલ શુભ હો મંગલા.

કલ્યાન વિશ્ર્વાભુત વિશ્ર્વો પરમ ધ્યેય પરમો કલા.

શ્રુતીઓ ઉચીત સંકલ્પ સિધ્ધી સત્વ ધુરી સંચારતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 5
અક્ષય અખંડીત અજય આભા શુધ્ધ હો શ્ર્વેતાબંરી.

વાણી વિનય બુધ્ધી વિવેકી વિમલ કર વિશ્ર્વમંભરી.

રજુવાત હો રુત કસ સદા અવિચલ પ્રબલ પ્રસરાવતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 6
વિશ્ર્વસ્થ વાણી સાર ગ્રર્ભીત સુત્ર સમ્યક સત્ય હો.

દે પદ્ય ગદ્યો ઓજ પ્રેરીત તવ ચરન મે ગત્ય હો.

કરુણા સ્તુતી ગદગદીત કંઠે વ્યકત ગુણ ગીત ગાવતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 7
સંકેત જનની કરણ સહસા સહજ કર સર્વાગીની.

આતમ વિનંતી સુનો સુભગા વિજય કર વરદાયીની.

સંદેશ વાહક રહુ તુમરો પ્રસન્ન હો સવિતાપતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 8
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

સ્તુતી રચીતાકાર = ચારણ વિજયભા હરદાસભા બાટી…
બાવળી

“મીઠો મલમ”

Standard

​વાવા ધણી મેઘા હજી મોજું ઘણી લાવો વરી,

આ શુષ્ક ને વેરાન આંખો તૃપ્ત નાં થઇ છે અરી,

શું સાંભળો કો સાદ જાણે અંતરે ગરજી રહ્યો,

ના વેગડો મૂકી જશો હા રેગડો તાણી વહો..


કોઈ દિશે ઉઠતો જુઓ કલ્પાંત ઓ ગંભીર શો,

છે ગહન જાણે પડ પલટશે સૃષ્ટિ ને કો તીર સો,

ચીસો ઘણેરી ચોંટતી ચિત્તે કરંતી ઘાવ જો,

જ્યાં બુંદ સા મીઠા મલમની આશ કેરો ભાવ હો…

– દિવ્યરાજસિંહ સરવૈયા

​🚩॥नारायण नमण॥🚩

Standard

       —-:—-:—-:—-

    

सम्वत् 2074 आषाढ सुदी एकादशी अर्थात देवशयन एकादशी से चतुर्मास प्रारंभ ईश्वर आराधना विशै काव्य

  

     🍀-: दोहा :-🍀
एको ईसर एक है,अवर न कोई अलेप।

रोम रोम सब घट रमे,नारायण निर्लेप॥1
सो नारायण सांईया,पालक जग पतख्ख।

किम”काळू”कूड़ा कथौं,लिवना लगनी लख्ख॥2

  🌺 छंद चर्चरी🌺

          
           ( 1 )
      

अवल एक ही आधार,अलख नाम ओऽमकार।

सुमरण तत्त सार-सार,परथम पैलां।

राम-राम रणुंकार,शिव,शिव,शिव हर संभार।

परमात्तम कूं पुकार,हरदम हैला।

आखिर अवतार एक,अनंत रूप में अनेक।

वरतों कर-कर विवेक,ठावा ठामी।

वंदन जुग वार-वार,हाथ जोड़ी ने हजार।

नमस्कार निराकार,नारण नांमीं॥1
             ( 2 )
विरंची विष्णु विशैस,शंकर सुरसत सुरेश।

गवरी सुत नित गणेश,सुरगण सारे।

ध्यावत नारद धनेश,अरुण वरुण यम अहेश।

खोजत धावत खगेश,हद हद हारे।

पावत कोई न पार ईसर महिमा अपार।

तूंहीं इक तारणार संतन सांमीं।

वंदन जुग वार वार हाथ जोड़ी ने हजार।

नमस्कार निराकार,नारण नांमीं॥
           ( 3 )
गंधर्व नित करत गान,बरनत चारन बखान।

ध्यानी मुनि धरत ध्यान,ईश अराधे।

योगी जन सो यज्ञान,विरले कर कर विधान,

साधक जिम समाधान,साधन साधे।

परमतत्व तुझ पिछान,मौलिक रीति महान।

जानूं किम हूँ अजान,केवल कांमीं।

वंदन जुग वार वार हाथ जोड़ी ने हजार।

नमस्कार निराकार,नारण नांमीं॥3 
           ( 4 )
कारण कर्ता कहात,हरपल तूंहीं हैयात।

विश्वनाथ है विख्यात,त्रिकम त्राता।

परतख न जात पांत,नाहीं को गोत्र नात।

संतन जमात साथ,भक्तन भ्राता।

सत्तचित्त आनंद सरूप,अविनाशी हे अनूप।

भूपन के महा भूप गारुड़ गांमीं।

वंदन जुग वार वार हाथ जोड़ी ने हजार।

नमस्कार निराकार,नारण नामी॥4 
              ( 5 )
शक्ति स्वरूप श्याम,र रे म मे राम राम।

कलाकार पूर्ण काम,केशव काळा।

तूंहीं जाणे तमाम,माधव तेरा मुकाम।

ठाकर सु नाम ठाम,बंशी वाळा।

देखत न लेत दाम,आपे सबकूं अवाम।

सार वार सुबै शाम,जाजम जांमीं।

वंदन जुग वार वार हाथ जोड़ी ने हजार।

नमस्कार निराकार नारण नामी॥5
              ( 6 )
कीड़ी कूं देत कन्न,महंगळ कूं देत मन्न।

चाहत पंखिन्न चुन्न,भोजन भारी।

अजगर न लेत अन्न,जीवे किम कर जतन्न।

वाह रे वाह रे विशन्न,थापन थारी।

जळ थळ सारे जहान,सरबस रहता समान।

मालिक तूं मेहरबांन,खलत न खांमीं।

वंदन जुग वार वार हाथ जोड़ी ने हजार।

नमस्कार निराकार नारण नांमीं॥6
             ( 7 )
सात वार कर सलाम,निर्मल मन जपूं नाम।

धरा गगन परे धाम,विरला वासी।

कपटी को नहीं काम,आरत को आठूंयाम।

मिलता ताही मुकाम,दरदी दासी।

चावो चर्चरी छंद,प्रभू करीये पसंद।

“काळू” आनंद कंद,हरखे हांमीं।

वंदन जुग वार वार हाथ जोड़ी ने हजार।

नमस्कार निराकार नारण नांमीं॥7

चरण रज 

काळूसिंह गंगासरा🌺🌺🌺🙏🙏🙏
7 जुलाई 2017

રણવિર કાઠી ચાંપરાજ વાળાના દુહા

Standard

​            માલા નરેલા કૃત

        

        પોતાના પરાક્રમ અને શૌર્ય થી ક્ષાત્રધર્મ ની પરીપાલના મા તત્ત્પર રણવિર કાઠી ચાંપરાજવાળા (જેતપુર)ના કબંધ યુધ્ધ ની કથા જગ પ્રસિધ્ધ છે, 

      જેતપુર મા કાઠી વાળા રાજકુળ નો સૂર્ય દૈદિપય્માન રહ્યો છે  અનેક બહાદુર નરબંકા વિરો એ પોતાનુ 

અમર નામ રાખ્યુ અને તેજોમય કાઠીયાવાડ ની અસ્મિતા ના સ્તંભરુપ બન્યા છે. ચારણ કવિ માલા નરેલા એ રચેલી  ચાંપરાજવાળા ની દુહા સામગ્રી માંથી અત્રે અમુક  ચુંટેલા દુહાઓનો રસાસ્વાદઃ
           ||શ્રી રામઃ ચાંપવાળા ના દુહા॥

॥શ્રી ગઢવી માલા નરેલ ના(લા) કહેલઃ લઃ ગાઃ મૂલ જેસા રતનઃ  સવંત ૧૮૫૯  ના મહાવદ ૧૩ ને  ને દિ માંડા છે॥

(જુના યુગ ના કવિ ગઢવી માલા નરેલા કૃત આ દુહાઓ ચારણ જસા રત્નુ એ સવંત ૧૮૫૯ મહાવદ ૧૩ ના રોજ સંગ્રહ મા લખેલ છે.)
વાળુ વાતે સણે, ઇતા દળ અસપતિ તણા

કર નાચિઉ કરે, ઉભા એભલ રાઉત

      (ચાંપરાજવાળાએ વાત સાંભળી કે ‘આટલું પ્રચંડ બાદશાહી સૈન્ય આવી રહ્યુ છે. ત્યાં તે ઉભેલો એવો એભલવાળાનો એ પુત્ર એવા મહાન શત્રુદળ સામે યુદ્ધ ખેલવાનું મળશે એવા યુદ્ધોત્સાહમાં નાચવા જ માડી પડ્યો.)
તાંહી તળઇતે, રેહુ સુ રાડે કરેઅવા

ભોમ નગુ ભાગે, ઊચી એભલરાઉત

     (હું તો અહી જેતપુરને પાદર જ સંગ્રામ ખેલવા અને રણક્ષેત્રમાં વીરગતી પામવા રહીશ. એમ કહી એ એભલવાળનો પુત્ર નાસી જઇ પહાડી ધરતીમાં ભરાયો જ નહીં.)
ધ્રુસક ઢોલ તણે, કાએર નર કુદે ગિઆ

વાળા વાહી તે, તુ આળસેઉ એભલરાઉત

     (જ્યા લડાઇના ઢોલ ધ્રુસક્યા ત્યાં તો કાયર નરો હરણાં માફક કુદતા નાઠા, પણ હે વાળા હે એભલના પુત્ર તારી આળસને ધન્ય છે કે તું તો તલભાર પણ ચસ્ક્યો જ નહી. જ્યાનો ત્યાં જ ખોડાઇ રહ્યો.)
ફરે અફરી ફુટા, બીબા બાણઊળી તણા

તનેવ દાખી ના ઉભત એભલરાઉત

        (અફર એવી શાહી ફોજને તેં ફેરવી પાછી હઠાડી દીધી, ત્યારે એ ફોજ આડ હથીયાર મુકીને ધનુષબાણ ગ્રહ્યા અને એના નીશાન બીંબારૂપ તું વિંધાઇ ગયો. તો પણ હે એભલના પુત્ર ચાંપરાજવાળા તે શત્રુઓના આ દગાની પણ જરા જેટલી નીંદા ન કરી.)
વાળુ વેત્રીતિ , ભલખંડ ભોંઇ પએઉ નહી

નાગ નલેગ થીઇ, ઉઠે એભલરાઉત

     (એભલવાળાનો પુત્ર જ્યારે ઘામાં વેતરાઇને કટકે કટકા થઇ ગયો ત્યારે પણ એના કપાંઇ ગયેલાં અંગોને ધન્ય છે કે તે પૃથ્વી ઉપર પડ્યાજ નહી. તેનો આત્મા તો અનેક નાગોરૂપે રણભુમિમાં પ્રગટિ ઉઠયો)
વરમાળા વઢતાં, જોએ આવટિઓ એભઉત

ચિતિ ચડે ન ના, રથે તોએ રાવ તાહળી

     (એભલવાળાના પુત્ર જો તો ખરો. આ અપ્સરાઓએ તને વરમાળા વડે આવરી લીધો છે. અને તે સૌ તને વરવા માટે અંદરઅંદર કલહ કરી રહી છે. તો પણ રણરંગી એવો તું પ્રણયરંગી થઇને તું એને રથે ચડતો નથી. આ સુંદરીઓ તારે ચીતે ચડતી નથી એની એ રાવ કરે છે)
જો માગી ઇ મસાણી, અવલે એભલ રાઉત

સઠો સાજે પાણી ઢુલતિઓ ઢીલે કરે

   (અવ્વલ એવા જેતાણા ધણી એભલવાળાના પુત્ર ચાંપરાજવાળાની ઉદારતા કેવી છે? જો તમે એના સ્મશાને જઇને આશા કરશો- યાચશો તો પણ તમે પાણીદાર અને સર્વાંગ સુંદર ઝૂલતો અશ્વ પામી જશો)
કાઠી સંસ્કૃતીદીપ સંસ્થાન

ઇષ્ટદેવ શ્રી સૂર્યનારાયણ વિજયતે

🔅🔆🔅🔆🔅🔆🔅

|| करंत देवि हिंगळा ||

Standard

.    रचना बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी
हिंगळाज माताजी री स्तुति। कविराज बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी जो गुजरात रा एक प्रसिध्ध वारताकार (बातपोश) हा।
                      ||दोहा||
चाहत जिणने वृंद सुर,चारण सिध्ध मुनीन्द्र।

ढूंढत है नित ध्यान मंह,करण सृष्टि सुखकंद॥1॥
मो सम को नंह पातकी,तौ सम कौण दयाळ।

डुबत हुं भवसिंधु मंह,तार जणणी ततकाळ॥2॥
कोटि अकोटि प्रकाश कर,वेद अनंत वे अंश।

जगत जणेता जोगणी, विडारण दैतां वंश॥3
                 ||छंद: नाराच||
विडारणीय दैत वंश सेवगाँ सुधारणी।

निवासणी विघन अनेक त्रणां भुवन्न तारणी।

उतारणी अघोर कुंड अर्गला मां अर्गला।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥1॥
रमे विलास मंगळा जरोळ डोळ रम्मिया।

सजे सहास औ प्रहास आप रुप उम्मिया।

होवंत हास वेद भाष्य वार वार विम्मळ।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥2॥
रणां झणां छणां छणां विलोक चंड वाजणां।

असंभ देवि आगळी पडंत पाय पेखणां।

प्रचंड मुक्ख प्रामणा तणां विलंत त्रावळां।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥3॥
रमां झमां छमां छमां गमे गमे खमा खमा।

वाजींत्र पे रमत्तीये डगं मगं तवेश मां।

डमां डमां डमक्क डाक वागि वीर प्रघ्घळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥4॥
सोहे सिंगार सब्ब सार कंठमाळ कोमळा।

झळां हळां झळां हळां करंत कान कुंडळा।

सोळां कळा संपूर्ण भाल है मयंक निरमळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥5
छपन्न क्रोड शामळा करंत रुप कंठळा।

प्रथी प्रमाण प्रघ्घळा ढळंत नीर धम्मळा॥

वळे विलास वीजळा झमां झऴो मधंझळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥6॥
नागेशरां जोगेशरां मनंखरा रिखेशरां।

दिनंकरां धरंतरां दशे दिशा दिगंतरां।

जपै “जीवो” कहे है मात अर्गला मां अर्गला।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥7॥
रचियता :- कविराज बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો

Standard

​🌹🌹 છંદ = સારસી 🌹🌹

🌹 આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો 🌹
વાદળ ચય્ઢા વેહ્મંડ મંડલ વરુણ ફોજુ વલણે.

ભુ ભરી ભુ પર ઘરર દંગલ હુકળ હલ્લા હલણે.

ઘન ઘોર ઘેરે મેઘ ડંબર ઘેંઘુર ઘટા ઘોળી ફરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(1)
ગડડડ ગહકંત વૃંદ વાદળ ગૌ ગગન બિચ ગરજીયા.

તીત ખનુ તડીકા ઝપટ ધર પડ લચક ગીરી વર લરકીયા.

જલ અમલ વરસત ધરત મેઘો અવ્વલ મજું જો કરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(2)
લાવણ્ય લેવણ રૂપ મનહર સજ્જત સુંદર શામલા.

પ્રસિધ્ધ પાવન પ્રક્રત પટ પર વિવિધ કલા વિમલા.

ધર પર ધરાધર ધવલ ધરતો નીર નિર્મલ ભુ વરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(3)
હર સુત બાહન હરખ ઘેલા પહલ વેલા પ્રાથવે.

દાદુર બપૈયા ચીત હેલા સુર ઘોળી ગલ સવે.

નદીયુય માઝા મેલ હાલી દધી મગ લેતી ઢરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(4)
છણછણ ચમકે બીજ વળળળ કડડડ ચળકત ચંચલા.

ભો પાટ છુટ્ટી ભળળળ ભળકંત ઢળી ઢળકત મંગલા.

સજણા સહેલી ગેલ ગેલી વ્યોમ વેલી પરવરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(5)
અનહદ હિંલોળે મેદની મધુરા મધુર મહકી રીયા.

બાઢી બહુરી ગેલ બહુધા સકલ જન હરખી ગીયા.

જગંલ સઘન વન તરુ ઉપવન હરીત મનહર મન હરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(6)
હુળુળુળ બજે વાદળ અનોધા ધરા લલીતા લળવળે.

ખળળળ ખલકત સકળ સરીતા ડુંગરા પટ દળવળે.

કલરવ કરે વિજ અખીલ કીલકીલ કળા કુદરત તરવરે.

આયો અષાઢો મેઘ ગાઢો બિરદ બાઢો ધર પરે.

                            જીય,બિરદ બાઢો ધર પરે..(7)
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹
રચના = ચારણ વિજયભા હરદાસભા બાટી.
બાવળી.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો…

Standard

      છંદ-ત્રિભંગી

વંદુ વખ ધર હર,નીલ ગલ શંકર,કલકુટ ભેંકર,ગલ વચે. 

ફુફવે અહી ફણધર,નવકુળ વખ ઝર,જટજુટ જડધર,જલ શચે.

તાલા ચખ જરહર,જ્વાલ અગ્ન લર,ભસ્મ ભરણ ધર,ખલ ગંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૧
માલા મુંડ હલહલ,ગંગ જલ ખલખલ,ઈંદુ જલમલ,મથ માલે.

ભુત ગણ કર કલકલ,પ્રેત ઉછલછલ,મીલ ગઈ હલમલ,સથ સાલે.

ડમરુ રવ પલપલ,ડમડમ કલહલ,ગુંજ પ્રબલ ચલ,મન રંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૨
હથ ત્રયશુલ કહરો,તેજ ઉછહરો,પો અઠ પ્રહરો,મંમ રક્ષો.

અરી દલ બલ વહરો,બ્રાહ ભીતહરો,મું દખ મહરો,ક્રૃપ બક્ષો.

તુમ સમ પ્રભુ વિહરો,દાસ કો કીહરો,કુણ દુજ દીહરો,સબ ત્યંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૩
કુંજર હરી અબંર,અજબ અડબંર,ધર ધ્વલબંર,વ્રષ ચર્ચે.

નવ રવ ગૌ ડબંર,થે અવ્લબંર,ગજવે મદંર,તવ પર્ચે.

ચાબુર ચવ શંકર,અઘ તું ખંયકર,હે અચલબંર,પ્રભ પુંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૪
શીંગી રવ ફુકણ,ભૈરવ થણગણ,જોગણ અણગણ,તવ ભેરા.

ધમકે ધર ધણણણ,શેષ લચક ભણ,દધી ઉફણ ફણ,ઉથ લેરા.

હર હર ભણ હર ગણ,મંમ લજ તવ કણ,અબ હર રખ પણ,મોં સમજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૫
મહાકાલ મહેશા,અવધુત વેશા,કટણ કલેશા,કલ્યાણા.

વિશ્ર્વાસ વિશેષા,તુંજ પ્રવેશા,”વિજય” હમેશા,વરતાણા.

તવ દાસ ભુતેશા,ચરણ ચહેશા,સુણ વિશ્ર્વેષા,રંજ રંજો.

જય રુદ્ર ભંયકર,હે પ્રંલયકર,જાય્ગ વિશ્ર્મંભર,ભીડ ભંજો….૬
     છંદ=છપ્પય
જટાજૂટ બહ ગંગ,તંગ તાયનો રુંઢ માલે.

ધરણ ઈંદુ જય અંગ,દંગ ત્રય ચખરી ભાલે.

ગલે વ્યાલ વિકરાલ,છાલ ગજ કેહર અંબર.

કંઠ સ્થાન વખ કાલ,માલ રુંઢન ધર ઝુંમર.

જય નાદ બુંદ ગત ચાલ અર્ગ,સર્ગ પંચ કર વર્ગરાજ.

આદી અનાદ ઉદગમ ઇશાન,જય શાંમ્બ શિવ વિજરો અવાજ.
🕉🕉🕉🕉🕉🕉🕉🕉🕉

રચિતા ચારણ વિજયભા હરદાસભા બાટી.

બાવળી (ધ્રાંગધ્રા)