Category Archives: પદ્ય

કલાપી – ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી

Standard
જન્મ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ
૨૬મી જાન્યુઆરી ૧૮૭૪
લાઠી
મૃત્યુ ૯મી જૂન ૧૯૦૦
લાઠી
વ્યવસાય લાઠી, ગોહિલવાડ, સૌરાષ્ટ્રના રાજવી
રાષ્ટ્રીયતા ભારતીય
સમયગાળો ૧૮૯૨-૧૯૦૦
મુખ્ય રચનાઓ કલાપીનો કેકારવ, કલાપીનો કાવ્યકલાપ , હમીરજી ગોહિલ (દીર્ઘકાવ્ય), કાશ્મીરનો પ્રવાસ, સ્વીડનબોર્ગનો ધર્મ વિચાર,માયા અને મુદ્રિકા

ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી, ‘કલાપી’ (૨૬મી જાન્યુઆરી ૧૮૭૪, જૂન ૯ ૧૯૦૦) નો જન્મ લાઠી (જિ. અમરેલી)ના રાજકુટુંબમાં થયો હતો. ૧૮૮૨ થી ૧૮૯૦ સુધી રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ, જે આંખોની તકલીફ, રાજ્કીય ખટપટો ને કૌટુંબિક કલહને કારણે એ વખતના અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણ આગળ અટક્યું. દરમિયાન ૧૮૮૯ માં રોહા (કચ્છ)નાં રાજબા (રમા) તથા કોટડા સાંગાણીનાં આનંદીબા સાથે લગ્ન થયા. પિતા અને મોટાભાઈના અવસાનથી સગીર વયે જ ગાદીવારસ ઠરેલા એમને ૧૮૯૫ માં લાઠી સંસ્થાનનું રાજપદ સોંપાયું. રમા સાથે આવેલી ખવાસ જાતિની દાસી મોંઘી (પછીથી શોભના) પર ઢળેલી વત્સલતા, અને એને કેળવવા જતાં સધાયેલી નિકટતાને કારણે ગાઢ પ્રીતિમાં પરિણમી અને એમના આંતરબાહ્ય જીવનમાં ખળભળાટ મચી ગયો. ઘણા સાંસારિક, માનસિક, વૈચારિક સંઘર્ષોને અંતે એમણે ૧૮૯૮માં શોભના સાથે લગ્ન કર્યું. ઋજુ અને સંવેદનશીલ પ્રકૃતિના આ કવિ પ્રાપ્ત રાજધર્મ બજાવવા છતાં રાજસત્તા અને રાજકાર્યમાં પોતાની જાતને ગોઠવી ન શક્યા. છેવટે ગાદીત્યાગનો દૃઢ નિર્ધાર કરી ચૂકેલા કલાપીનું છપ્પનિયા દુકાળ વખતે લાઠીમાં અવસાન થયું.

ઘણું ઓછું ઔપચારિક શિક્ષણ પામેલા કલાપીએ અંગત શિક્ષકો રોકી અંગ્રેજી-સંસ્કૃત સાહિત્યનું શિક્ષણ મેળવ્યું, ફારસી-ઉર્દૂનો પણ અભ્યાસ કર્યો અને વાચન-અધ્યનની રુચિ કેળવી. ગુજરાતી તથા ઈતર ભાષાઓના સાહિત્યગ્રંથોના વાચને તેમ જ વાજસૂરવાળા, મણિલાલ, કાન્ત, ગોવર્ધનરામ, ન્હાનાલાલ, સંચિત વગેરેના સંપર્કે એમની સાહિત્યિક દ્રષ્ટિ અને સજ્જતા કેળવવામાં યોગદાન કર્યું હતું.

Advertisements

રામનારાયણ પાઠક

Standard
જન્મનું નામ રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક
જન્મ રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક
9 એપ્રિલ 1887
ગણોલ, ધોળકા તાલુકો, અમદાવાદ જિલ્લો
મૃત્યુ 21 ઓગસ્ટ 1955 (68ની વયે)
મુંબઈ
ઉપનામ દ્વિરેફ, શેષ, સ્વૈરવિહારી
વ્યવસાય કવિ, વિવેચક, વાર્તાકાર, નિબંધકાર, પિંગળશાસ્ત્રી
ભાષા ગુજરાતી
રાષ્ટ્રીયતા ભારતીય
શિક્ષણ
  • બી.એ.
  • એલ.એલ.બી.
શિક્ષણ સંસ્થા વિલ્સન કોલેજ, મુંબઈ
સમયગાળો ગાંધી યુગ
મુખ્ય રચનાઓ
  • બૃહદ પિંગળ
મુખ્ય પુરસ્કારો
  • નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક (૧૯૪૯)
  • સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ (૧૯૫૬)
જીવનસાથી હીરા પાઠક

રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક (ઉપનામ: દ્રિરેફશેષસ્વૈરવિહારી) ગુજરાતી કવિ અને લેખક હતા. તેમના પર ગાંધીવાદી વિચારોનો ઉંડો પ્રભાવ હતો અને તેમણે વિવેચન, કવિતા, નાટક અને ટૂંકી વાર્તામાં યોગદાન આપ્યું હતું. તેમણે કેટલાક સંપાદનો અને ભાષાંતરો કર્યા હતા. ૧૯૪૬માં તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ રહ્યા હતા. ૧૯૪૯માં તેમને પ્રાચીન ગુજરાતી છંદો માટે નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક અને બૃહદ પિંગળ માટે ૧૯૫૬માં સાહિત્ય અકાદમી ઍવોર્ડ મળ્યો હતો.

તેમનો જન્મ ગુજરાતના અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા ગણોલ ગામમાં ૧૮ એપ્રિલ ૧૮૮૭ના દિવસે થયો હતો. તેમના પિતા શિક્ષક હતા. તેઓ મેટ્રિક પાસ થયા બાદ વધુ આગળ અભ્યાસ કરી વકીલ બન્યા. વકીલાતના વ્યવસાયમાં અઢળક આવક હોવા છતાં તેમાં તેમનો જીવ ન લાગતાં, સાહિત્ય તેમ જ શિક્ષણ જેવાં ટાંચી આવક આપતાં ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરવા લાગ્યા. તેમણે પ્રસ્થાનમાસિક દ્વારા સાહિત્યના વિવિધ પાસાંઓ સાથે વિશેષ પરિચય કેળવ્યો.

તેમનાં નામમાં બે વાર ર અક્ષર આવતો હોવાને કારણે દ્વિરેફ ઉપનામથી વાર્તાઓ પ્રગટ કરી. કાવ્યોની રચનાઓ તેમણે શેષઉપનામ દ્વારા કરી તેમ જ સ્વૈરવિહાર ઉપનામથી હળવી શૈલીના નિબંધો પણ લખ્યા છે.

તેમના બીજા લગ્ન હીરા પાઠક સાથે થયેલા, જેઓ કવિયત્રી અને વિવેચક હતા. તેમને કોઇ સંતાન નહોતું. હીરા પાઠકે તેમના અવસાન પામેલા પતિ રામનારાયણને સંબોધીને લખેલ કવિતાનો સંગ્રહ પરલોકે પત્ર (૧૯૭૮) પ્રકાશિત કર્યો હતો. તેમણે અત્યંત પ્રશસ્તિ પામેલા વિવેચન ગ્રંથો આપણું વિવેચનસાહિત્ય અને કાવ્યાનુભવ પણ લખ્યા હતા.

ઉમાશંકર જોષી એ તેમને “ગાંધી યુગના સાહિત્યગુરુ” તરીકે અને યશવંત શુક્લાએ તેમને ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાના સૌથી ઊંચા શિખર તરીકે ઓળખાવ્યા છે. તેમની ટૂંકી વાર્તા ઉત્તર માર્ગનો લોપ ‍(૧૯૪૦) મટાે તેમને ૧૯૪૩માં મોતીસિંહજી મહિડા સુવર્ણચંદ્રક પ્રાપ્ત થયો હતો. ૧૯૪૯માં તેમને પ્રાચીન ગુજરાતી છંદો માટે હરગોવિંદદાસ કાંટાવાળા પારિતોષિક અને બૃહદ પિંગળ માટે ૧૯૫૬માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.

૨૧મી ઓગસ્ટ ૧૯૫૫ ના રોજ પાઠકજીનું હ્રદયરોગના હુમલાને કારણે અવસાન થયું.

– મુકુન્દ રાય – રામનારાયણ પાઠક

– જક્ષણી – રામનારાયણ પાઠક

– હૃદયપલટો – રામનારાયણ પાઠક

– છેલ્લું દર્શન – રામનારાયણ પાઠક

– વૈશાખનો બપોર – રામનારાયણ પાઠક

– પરથમ પરણામ – રામનારાયણ પાઠક

– હજીયે ન જાગે મારો આતમરામ ! – રામનારાયણ પાઠક

– સૌભાગ્યવતી !! – રામનારાયણ પાઠક

– માગું બસ રાતવાસો – રામનારાયણ પાઠક

ઝવેરચંદ મેઘાણી

Standard
જન્મની વિગત ૨૮ ઓગસ્ટ ૧૮૯૭
ચોટીલા, સુરેન્દ્રનગર, ગુજરાત
મૃત્યુની વિગત ૯ માર્ચ ૧૯૪૭ (૫૦ વર્ષ)
બોટાદ, ભાવનગર, ગુજરાત
મૃત્યુનું કારણ હ્રદય રોગ
રાષ્ટ્રીયતા ભારતીય
હુલામણું નામ દ.સ.ણી., સાહિત્યયાત્રી, વિલાપી, તંત્રી, વિરાટ, શાણો
અભ્યાસ બી.એ. (સંસ્કૃત)
વ્યવસાય સાહિત્યકાર (કવિ, લેખક)
ખિતાબ રાષ્ટ્રીય શાયર
જીવનસાથી દમયંતીબેન, ચિત્રદેવી
માતા-પિતા ધોળીબાઈ-કાળીદાસ

તેમનો જન્મ ૨૮ ઓગસ્ટ, ૧૮૯૭માં ગુજરાતનાં ચોટીલા ગામમાં થયો હતો. તેમનાં માતાનું નામ ધોળીબાઈ તથા પિતાનું નામ કાલિદાસ મેઘાણી હતું કે જેઓ બગસરાનાં જૈન વણીક હતાં. તેમના પિતાની નોકરી પોલીસ ખાતામાં હતી અને પોલીસ ખાતા થકી તેમની બદલીઓ થવાને કારણે તેમણે પોતાના કુટુંબ સાથે ગુજરાતનાં અલગ અલગ ગામોમાં રહેવાનું થયું. ઝવેરચંદનું ભણતર રાજકોટ, દાઠા, પાળીયાદ, બગસરા, અમરેલી વગેરે જગ્યાઓએ થયું. તેઓ અમરેલીની તે વખતની સરકારી હાઈસ્‍કૂલ અને હાલની ટીપી ગાંધી એન્‍ડ એમટી ગાંધી ગર્લ્‍સ સ્‍કૂલમાં ૧૯૧૦ થી ૧૯૧૨ સુધી માધ્‍યમિક શિક્ષણ મેળવીને ૧૯૧૨ મૅટ્રીક થયા હતા. ઇ.સ. ૧૯૧૬માં તેઓએ ભાવનગરનાં શામળદાસ મહાવિદ્યાલયમાંથી અંગ્રેજી તેમજ સંસ્કૃતમાં સ્નાતકીય ભણતર પૂરું કર્યું.

ભણતર પુરુ કર્યા બાદ ઇ.સ. ૧૯૧૭માં તેઓ કોલકાતા સ્થિત જીવનલાલ લીમીટેડ નામની એક એલ્યુમિનીયમની કંપનીમાં કામે લાગ્યા. આ કંપનીમાં કામ કરતી વખતે તેઓને એકવાર ઈંગ્લેંડ જવાનું પણ થયું હતું. ૩ વર્ષ આ કંપનીમાં કામ કર્યા બાદ વતનના લગાવથી તેઓ નોકરી છોડીને બગસરા સ્થાયી થયા. ૧૯૨૨માં જેતપુર સ્થિત દમયંતીબેન સાથે તેમના લગ્ન થયા. નાનપણથી જ ઝવેરચંદને ગુજરાતી સાહિત્યનું ધણું ચિંતન રહ્યું હતું અને તેમના કલકત્તા રહ્યા દરમ્યાન તેઓ બંગાળી સાહિત્યનાં પરિચયમાં પણ આવ્યા હતાં. બગસરામાં સ્થાયી થયા બાદ તેમણે રાણપુરથી પ્રકાશીત થતાં ‘સૌરાષ્ટ્ર’ નામનાં છાપામાં લખવાની શરુઆત કરી હતી. ૧૯૨૨ થી ૧૯૩૫ સુધી તેઓ ‘સૌરાષ્ટ્ર’માં તંત્રી તરીકે રહ્યા હતા. આ સમય દરમ્યાન તેઓએ પોતાના સાહિત્યીક લખાણને ગંભીરતાપુર્વક લઈ ‘કુરબાનીની કથાઓ’ ની રચના કરી કે જે તેમની પહેલી પ્રકાશીત પુસ્તક પણ રહી. ત્યાર બાદ તેઓએ ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ નું સંકલન કર્યુ તથા બંગાળી સાહિત્યમાંથી ભાષાંતર કરવાની પણ શરુઆત કરી.

કવિતા લેખનમાં તેમણે પગલાં ‘વેણીનાં ફુલ’ નામનાં ઇ.સ. ૧૯૨૬માં માંડ્યા. ઇ.સ. ૧૯૨૮માં તેમને લોકસાહિત્યમાં તેમનાં યોગદાન બદલ રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રકઆપવામાં આવ્યું હતું. તેમનાં સંગ્રામ ગીતોનાં સંગ્રહ ‘સિંઘુડો’ – એ ભારતનાં યુવાનોને પ્રેરીત કર્યા હતાં અને જેને કારણે ઇ.સ. ૧૯૩૦માં ઝવેરચંદને બે વર્ષ માટે જેલમાં રહેવું પડ્યું હતું. આ સમય દરમ્યાન તેમણે ગાંધીજીની ગોળમેજી પરિષદ માટેની લંડન મુલાકાત ઉપર ‘ઝેરનો કટોરો’ કાવ્યની રચના કરી હતી. ગાંધીજીએ ઝવેરચંદ મેઘાણીને રાષ્ટ્રીય શાયરના બિરુદથી નવાજ્યા હતાં. તેમણે ફુલછાબ નામનાં છાપામાં લઘુકથાઓ લખવાનું પણ ચાલુ કર્યુ હતું. ઇ.સ. ૧૯૩૩માં તેમનાં પત્નીનાં દેહાંત બાદ તેઓ ૧૯૩૪માં મુંબઈ સ્થાયી થયા. અહીં તેમનાં લગ્ન ચિત્રદેવી સાથે થયા. તેમણે જન્મભૂમિ નામનાં છાપામાં ‘કલમ અને કીતાબ’ નાં નામે લેખ લખવાની તેમજ સ્વતંત્ર નવલકથાઓ લખવાની શરુઆત કરી. ઇ.સ. ૧૯૩૬ થી ૧૯૪૫ સુધી તેઓએ ફુલછાબનાં સંપાદકની ભુમીકા ભજવી જે દરમ્યાન ૧૯૪૨માં ‘મરેલાનાં રુધીર’ નામની પોતાની પુસ્તીકા પ્રકાશિત કરી. ઇ.સ. ૧૯૪૬માં તેમની પુસ્તક ‘માણસાઈનાં દીવા’ ને મહીડાં પારિતોષિકથી સન્માનવામાં આવ્યું હતું અને તે જ વર્ષે તેમને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનાં સાહિત્ય વિભાગનાં વડા તરીકે નીમવામાં આવેલાં.

મેઘાણીએ ચાર નાટકગ્રંથ, સાત નવલિકા સંગ્રહ, તેર નવલકથા, છ ઇતિહાસ, તેર જીવનચરિત્રની તેમને રચના કરી હતી. તેમણે લોકસેવક રવિશંકર મહારાજની અનુભવેલ કથાઓનું “માણસાઇના દીવા”માં વાર્તારુપે નિરુપણ કર્યુ છે. મેઘાણી તેમના લોકસાહિત્યમાં સૌરાષ્ટ્રની ધિંગી તળપદી બોલીની તેજસ્વિતા અને તાકાત પ્રગટાવી શક્યા છે. તુલસીક્યારો, યુગવંદના, કંકાવટી, સોરઠી બહારવટિયા, સૌરાષ્ટ્રની રસધાર, અપરાધી વગેરે તેમનું નોંધપાત્ર સર્જન છે.

રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક સ્વીકારતા મેઘાણીએ મહાનતા ન દેખાડતા કહ્યું હતું કે,

શિષ્ટ સાહિત્ય અને લોકસાહિત્ય વચ્ચે સેતુ બાંધે છે. સાથોસાથ અમો સહુ અનુરાગીઓમાં વિવેક, સમતુલા, શાસ્ત્રીયતા, વિશાલતા જન્માવે છે.

૯ માર્ચ ૧૯૪૭નાં દિવસે, ૫૦ વર્ષની ઉંમરે, હ્રદય રોગના હુમલામાં તેમના બોટાદ સ્થિત નિવાસસ્થાને તેમનું મૃત્યુ થયું.

ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ તેમના માનમાં ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.

 

 

ઘોડાનુ વર્ણન

Standard

ઘોડાનુ વર્ણન કરતુ આ કવિત
મુ. લાખેણી જી. બોટાદ ના
કાઠી દરબાર ના બારોટજી
રાણીંગદેવે અદભુત વર્ણન કર્યું છે

થંભ દેવળ જસા પગ માંડે થોડા,
છાતી બાબ ઢાલથી ચોડા..

ખટ ત્રીસા થી થયેલ ન ખોડા,
એવા ઘોબા ધણી સમિપે ઘોડા…

સાંકળ વાંભ મોકલી છોટી,
કાળી આંખે મળે કોટી…

માણેક લટ મોઢાથી મોટી,
કલમ સરીખી દોય કનોટી…

થોક સાચરા રૂપા થાળી,
પુરે પંખે થયેલ પંચાળી…

મોર જસી ગરદન મરમાળી,
કેશવાળી ઢીચણ લગ કાળી…

પીઠ જેસી ગજરાજ પ્રબંધા,
શોભે શૈલી પુછ સબંધા…

બજાણીયા જૈસા દિલરા બંદા,
કાઠી આલે કુકડ કંધા…

વેંત કનેના જુઠની વાલે,
ત્રીય બાજોઠ સારખા તાલે…

નિર પાવા બેટાને નો આલે,
ઈ આલણરો મોજમા આલે…

ભલપણ ઘણું માલરો ભરિયો,
ફરે થાળવામાં ફેરવીયો

કવિને દાન ખુમાણે કરિયો,
ચિત્રામણ જેવો કેસરીયો….

ચાલે વેગે પવનથી છાયો,
નાચે નટવા જેમ નચાયો

છેડયો કુદે કોટ સવાયો,
જાગમ દિયે રૂખડરો જાયો..

બાબે સરખો થયેલ નબાદો,
શોખે વાન પુનમરો ચાંદો

જોતા દિલ્લી તણો શાહજાદો,
દાન સમંપે વીસળ દાદો..

….મેઘનાદ મરતા….

Standard

દુહો

ઊલટ્યો દધિ આઠમો, મરતા મેઘનાદ
છૂટા થયા સુરો સદા, શક્તિ કરતા સાદ

છંદ-ત્રિભંગી
રણ લંકા રણ માં દૈત દમનમા રાવણ રણ મા જોઇ રીએ
હટ હટ કર હાકા ધક બક ધાકા બહુ નર વાકા રીંછ બીએ
લડવા સબ લાગા ખોણીત ખાગા દુશ્મન દાગા પાવ દિએ
મેઘનાદ મરતા લઇ ખપરાતા પરધમ ચામુંડ રેર પીએ…૧
રાક્ષસ રડવતા દડદડ દડતા તબ તફડતા ભોમી તળે
હાહાકારી હટતા શિરવાણ ચડતા શત્રુ પડતા ભોમી સરે
ઊઠો અરિ આખા જોઇ કવિ ઝાંખા દશ મુખ દાખા દોટ દિએ..
મેઘનાદ મરતા…૨
રાવણ અકળાયો મેઘ મરાયો જાગે જાયો જોર કરી
બજવે ખૂબ બાજા જોર થી ઝાઝા નાથ લંકા નાદ કરી
ઉઠો બધું આજે લંકા લાજે આ યુધ્ધ સાજે હાથ લિએ
મેઘનાદ મરતા…૩
રીંછ લાગા લડવા પદ પ્રભુ પડવા હથ હડબડવા કોણ હલે
એ નાથ ઉગારો શ્યામ સંભારો પ્રભુ પધારો આવી પલે
એમ વાણી ઉચ્ચારી ચિત સંભારી ભય દુઃખ ભારી એમ ભયે
મેઘનાદ મરતા…૪
ગર્જો કુંભ ગાંડો જોર થી જાડો, ઉભો આડો પહાડ ખડે
ક્રોધે મંડાણો રગત રંગાણો ડુંગર પાણો પાવ પડે
રીંછ કૈક રડાયા ધડવડ ધાયા રણ સવાયા કોણ રિએ મેઘનાદ મરતા…૫
સુણી રામ ચિડાયો કૌશલ જાયો ધનુષ ઉઠાયો બાહુ વડે
ઉલટ્યો દધિ આખો પ્રખગ પાખો દુશ્મન લાખો શિશ દડે
તબ તીર માર્યો છાતી નિકાર્યો દૈત સંહાર્યો રાડ દિએ મેઘનાદ મરતા…૬
ભાગ્યા દૈતા ભારી આત્મ ઉગારી બચવા બારી એક ન મળે
સૌ મળી સાહેલી અંગ અલબેલી નાર નવેલી નીર ઢળે
હરિ મેલે હડસેલી કોણ હોય બેલી,લાર લવેલી કોણ લિયે
મેઘનાદ મરતા…૭
કરે પ્રેત કકળાટો વૈતલ વાટો શક્તિ સપાટો શ્રોણ પીએ
પાપી રાક્ષસ પૂરા આયુષ્ય અધુરા એમ અસુરા માર દીએ
‘નાજા’ નર નાથે બળિયા બાથે ભડ ભારથે ભાજ દીએ મેઘનાદ મરતા…૮

📌~કવિ શ્રી નાજાભાઇ બારોટ

ભીતર નો ભીંજાણા

Standard

કાળમીંઢ પત્થરા કેરા ભીતર નો ભીંજાણા,
મૂશળધાર માથે બારેય મેહુલા મંડાણા.
સંતના સમાગમથી જરા નવ સમજ્યા,
માયા મમતામાં જેના મનડાં મૂંઝાણા.
કાળી ઉન કેરાં કાપડ કોઇ રંગરેજથી,
લાખ ઉપાયે બીજા રંગે નો રંગાણા.ફુલડાંની સેજે એને નીંદરાયું નાવે,મછિયાંની ગંધે એના તનડાં ટેવાણાં.
પિંગલ કહે છે પ્યાલા દૂધ ભરી પાયું,

વિષધરનાં વર્તન જરિયે નવ બદલાણા.

📌કવિઃ પિંગળશીભાઇ ગઢવી.

“શિવ વિવાહ”

Standard

શિવ વિવાહ

===========================================================

સાખી..

કર ત્રિશૂલ શશી શીશ, ગલ મુંડન કી માલા

.કંઠ હલાહલ વિષ ભર્યો,બૈઠે જાકે હિમાલા…

ત્રિ નેત્ર સર્પ કંઠ, ત્રિપુંડ ભાલ સોહાય .

સંગ ગિરિજા જટા ગંગ, સબ જગ લાગે પાય …

=======================================================

પિનાકીન પરણવા ને આવ્યાં રે,

મોંઘેરા મહેમાન સાથમાં.

હિમાચલ હરખે ઘેરાયારે,

રહે નહી હૈયું હાથ માં…

જાન આવી ઝાંપે, લોક સૌ ટાંપે.

મોંઘાં મૂલા મહેમાનો ને મળશું રે,

સામૈયાં કરશું સાથ માં…

આવે જે ઉમા ને વરવા,

હશે કોઈ ગુણિયલ ગરવા.

દોડ્યા સૌ દર્શન કરવા ઉમંગે રે,

અનેરાં જનની આશ માં…

ભાળ્યો જ્યાં ભભૂતી ધારી,

શિવજી ની સૂરત ન્યારી.

માથે મોટી જટાયું વધારી રે,

વીંટાયો જાણે મૃગ ખાલ માં…

ભસ્મ છે લગાડી અંગે,

ફણીધર રાખ્યા સંગે.

ભેળા ભૂત કરે છે ભેંકારા રે,

ગોકીરો આખા ગામ માં…

બળદે સવારી કિધી,

ગાંજો ભાંગ પ્યાલી પિધી.

ભાગીરથી ભોળે શીશ પર લીધી રે,

સજાવ્યો સોમને સાથ માં…

ગળે મૂંડકા ની માળા,

કંઠે વિષ રાખ્યાં કાળા

ત્રિનેત્રી આવ્યાં છે ત્રિશૂલ વાળા રે,

તાણ્યું છે ત્રિપુંડ ભાલમાં…

ભૂંડા ભૂત નાચે,

રક્ત માં રાચે.

શિવજીના દેખી નયનો નાચે રે,

બેસાડે લઈ ને બાથ માં…

ભૂતડાને આનંદ આજે,

કરે નાદ અંબર ગાજે.

ડાકલા ને ડમરુ વગાડે રે,

રણશિંગા વાગે સાથ માં…

આવ્યા મૈયા સ્વાગત કરવા,

ભાળ્યા રૂપ શિવ ના વરવા.

ભામિની ના ભાવિ ને વિચારે રે,

સોંપુ કેમ શિવ ના હાથ માં…

નથી કોઈ માતા તેની,

નથી કોઈ બાંધવ બહેની.

નથી કોઈ પિતાજી ની ઓળખાણુ રે,

જનમ્યો છે જોગી કઈ જાત માં…

નથી કોઈ મહેલો બાંધ્યા,

નથી કોઈ સગપણ સાંધ્યા.

નથી કોઈ ઠરવાના ઠેકાણા રે,

રહે છે જઈને શ્મશાન માં…

સુખ શું ઉમાને આપે,

ભાળી જ્યાં કલેજાં કાંપે.

સંસારીની રીતો ને શું જાણે રે,

રહે જે ભૂત ની સાથ માં…

જાઓ સૌ જાઓ,

સ્વામી ને સમજાવો.

ઉમિયા અભાગી થઈ જાશે રે,

જાશે જો જોગી ની જાત માં…

નારદ વદે છે વાણી,

જોગી ને શક્યા નહી જાણી.

ત્રિલોક નો તારણ હારો રે,

આવ્યો છે આપના ધામ માં…

ત્રિપુરારિ તારણ હારો,

દેવાધિ દેવ છે ન્યારો.

નહી જન્મ મરણ કેરો જેને વારો રે,

અજન્મા શિવ પરમાત્મા…

ભામિની ભવાની તમારી,

શિવ કેરી શિવા પ્યારી.

કરો તમે વાતો કૈંક તો વિચારી રે,

સમજાવું શિવ રૂપ સાનમાં…

જાણ્યો શિવ મહિમા જ્યારે,

આવ્યો ઉર આનંદ ત્યારે.

દોડ્યાં સૌ દર્શન કરવાને દ્વારે રે,

ઝુકાવ્યું શીશ શિવ માન માં….

શિવના સામૈયાં કીધાં,

મોતીડે વધાવી લીધાં.

હરખે રૂડાં આસન શિવજી ને દીધાં રે,

બેસાડ્યા શિવ ગણ સાથ માં..

ઉમીયાજી ચોરી ચડિયાં,

શિવ સંગે ફેરા ફર્યા.

ભોળો ને ભવાની આજે ફરી મળિયા રે,

શોભે છે શિવા શિવ સાથ માં…

આનંદ અનેરો આજે, હિલોળે હિમાળો ગાજે.

“કેદાર” ની કરુણતા એ કેવી રે,

ભળ્યો નહી ભૂત ની સાથ માં…

=====================================

રચયિતા:

કેદારસિંહજી મે. જાડેજા

ગાંધીધામ. ૯૪૨૬૧ ૪૦૩૬૫

રામચંદ્રજીની લંકા પર સવારી..!!

Standard

રામચંદ્રજી ની લંકા પર સવારી

 (અમુક પંક્તિઓ)
રચનાઃ જીવાભાઇ બારોટ

(સપાખરુ)
દળા હાલીયા ચોદળા દળા,વાદળાજી દેખ ઘટા

કાળા કાળા વકરાળા વાદળા કરાલ

હઠાળા ભજમાં હોય લટયાળા હોય અતિ

પટાળા રો આયો એડો રામચંદ્ર પાળ…

વેરી દળા ખળા કરી ભમે ટોળા બાંદરકા

હિલોળતા ગદા હાથ કરતા હુંકાર

ઢંઢોળે રામરા દળા રગતામાં ઋંઢ ઉડે

માંસ લોળા ભ્રખ એળા ગ્રીધણી અપાર…

પડ્યો ઇન્દ્રજીત  અને કુંભકર્ણ મહાકાય

ઢળે મોટા ઢીમ આતો લખણો સધીર

સુણી વાત કાને તાંતો દશાનને દોટ દિધી

દૈતારા દળા સાથ રણ આવિયો અધીર..

કોપી રઘુનાથજી કોદડા ઉઠાયા હાથ

અસુરકા દશ શિશ,ઉઠાયા અકેક

વેરીયા વિદારી દળા જાનકી બચાઇ લીના

વિભીષણ દિયારાજ રાખી વિવેક..

સામૈયા કરાયા સારા નગરારા લોક મળી

ધુધવે ત્રંબાળ ઘેરા નગારા નિશાણ

નેજાળા ધજાળા અને હેમ છડી વાળા હાલ્યા

જોતા બુઢા બાળા નારી હરખાણા જાણ

સેના સીતા સાથે લઇ દરબાર માહે આયા

પાયા સુખ પ્રજાજને ટાળીયા કલેશ

જીત પાઇ બન્ને ભાઇએ મોતીએ વધાર્યા જીવા

નોબતો ધણેણી આપો રામડો નરેશ..

પૃથ્વીરાજ રાસોનો એક અંશ..!!

Standard

પૃથ્વીરાજ રાસોનો એક અંશ ——-
પદ્મસેન કુંવર સુધર તાઘર નારિ સુજાન ।

તા ઉર ઇક પુત્રી પ્રકટ, મનહું ક્લાસ્સભાન ॥
મનહું કલાસસભાન કલા સોલહ સો બન્નીય ।

બાલ વૈસ,સસિ તા સમીપ અમ્રિત રસ પન્નીય ॥
બિગસિ કમલ-સ્રિગ, ભ્રમર, બૈનુ, ખંજન , મ્રિગ લુટ્ટીય ।

હીર,કીર, અરુ બિંબ મોતિ, નષ સીષ અહિ ઘુટ્ટીય ॥
છાપ્પતિ ગયંદ હરિ હંસ ગતિ, બિહ બનાય સંચૈ સંચિય ।

પદમિનિય રૂપ પદ્માવતિય, મનહું કામ-કામિનિ રચિય ॥
મનહું કામ-કામિનિ રચિય, રચિય રૂપકી રાસ ।

પસુ પંછી મૃગ મોહિની ,સુર નર, મુનિયર પાસ ॥
સામુદ્રિક લચ્છિન સકલ, ચૌસઠિ કલા સૂજાન ।

જાનિ ચતુર્દસ અંગ ખટ, રતિ બસંત પરમાન ॥
સષિયન સંગ ખેલત ફિરત, મહલનિ બગ્ગ નિવાસ ।

કીર ઇક્ક દિશ્શીય નયન, તબ મન ભયો હુલાસ ॥
મન અતિ ભયૌ હુલાસ, બિગસિ જનુકોક કિરન-રબિ ।

અરુન અધર તિય સુધર, બિંબફલ જાનિ કીર છબી ॥
યહ ચાહત ચષ ચકિત, ઉહ જુ તક્કીય ઝરંપ્પિ ઝર ।

ચંચુ ચહુટ્ટી ય લોભ, લિયો તબ ગહિત અપ્પ કર ॥
હરષત અનંદ મન મંહ હુલસ, લૈ જુ મહલ ભીતર ગઈય ।

પંજર અનૂપ નગ મનિ જટિલ, સો તિહિ મંહ રશ્શત ભઈય॥
તિહિ મહલ રશ્શત ભઈય, ગઈય ખેલ સબ ભુલ્લ ।

ચિત્ત ચહુંટ્ટયો કીર સોં, રામ પઢાવત ફુલ્લ ॥
કીર કુંવરિ તન નિરષિ દિષિ, નષ સિષ લૌં યહ રૂપ ।

કરતા કરી બનાય કૈ, યહ પદ્મિની સરૂપ ॥
કુટ્ટીલ કેસ સુદેસ પોહપ રચયિત પિક્ક સદ ।

કમલ-ગંધ, વ્ય-સંધ, હંસગતિ ચલત મંદ મંદ ॥
સેત વસ્ત્ર સોહે શરીર, નષ સ્વાતિ બુંદ જસ ।

ભમર-ભમહિં ભુલ્લહિં સુભાવ મકરંદ વાસ રસ ॥
નૈનન નિરષિ સુષ પાય સુક, યહ સુદિન્ન મૂરતિ રચિય

ઉમા પ્રસાદ હર હેરિયત, મિલહિ રાજ પ્રથિરાજ જિય ||

હમીર જી ગોહિલ

Standard

વીર હમીરજી ગોહિલ
”  આઈ માં મારા મરશીયા ગાશો ને ! ”
             મરશીયા
વેલો આવે વીર, સખાતે સોમૈયા તણી ;

હિલોળવા હમીર, ભાલા અણીએ ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે વીર હમીર, સોમનાથજી ની સખાતે – રક્ષણ કરવા અને ભાલાની અણીઓથી દુશ્મનોને હિલોળવા- રંગળવા વહેલો આવજે.)
પાટણ આવ્યાં પૂર, ખળહળતા ખાંડા તણા ;

સેલે માહીં શૂર, ભેંસાસણ શો ભેંસાસણ
(અર્થાત :; હે હમીર  ! પ્રભાસપાટણમાં ખળહળતા – ધોધબંધ ખાંડા- તલવારોનું પૂર આવ્યું, તેમાં ભેંસાસણ – પાડાની પેઠે સેલારા મારી – ચોટ દઈ – શૂરવીર હમીર ! તું રમે છે.)
વન કાંટાળા વીર , તુજ ણે જુવા થયા ;

આંબો અવળ હમીર , ભાંગ્યો મ્હોરી ભેંસાસણ.
(અર્થાત :; હે આંબારૂપી હમીર ! તારા રક્ષણરૂપી કાંટાવાળી વાડ અર્થાત શસ્ત્ર સહીત લશ્કર, તે તારાથી જુદું થયું એટલે તારી પાસે તે નથી. એથી તારું રક્ષણ થઇ શક્યું નથી. તેથી તને મહોર – ખીલતી યુવાની આવી ત્યાં તું ભાંગી ગયો અર્થાત રણ સંગ્રામ માં કામમાં આવ્યો.)
એકે અહર હણે, શર લઇ એકે સાચવ્યો ;

એમાં વખાણીએ વડે, કીઓ હાથ હમીરકો.
(અર્થાત :; હે હમીર ! એક હાથ અહર – અસુર – દુશ્મનોને હણ્યા અને બીજાં હાથે તારા શર – માથાનું રક્ષણ કર્યું. આ બે હાથમાં તારા ક્યાં હાથના વખાણ કરવા?)
વેળ તાહરી વીર, આવીને ઉવાટી નહિ ;

હાકમ તણી હમીર, ભેખડ હુતી ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે સાગરરૂપી હમીર ! તારામાં શૌર્યરૂપી વેળ – ભરતી આવી પણ ઉવાટ – ઓળ નાંખ્યો નહિ, કારણ કે, હાકમ એટલે કે ઝફરખાનરૂપી આડી ભેખડ આવી એટલે તારા મોજાં ફેલાઈ પાછાં પડ્યાને તેમાં તું મરાયો.)
કરમાં શર કરમળ કરે, જુવે શરને જગદીશ ;

(એમાંથી) શર ચડ્યું હર શીષ, તે ભજાડ્યું ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે વીર હમીર ! જયારે તારું માથું પડ્યું ત્યારે તેને હાથમાં લઇ લીધું. તે શર – માથાને જગદીશ – શંકરે જોયું પછી તારું માથું હર – શંકરના શીષ ઉપર  ચડ્યું અર્થાત તારું માથું શંકરને અર્પણ થયું.)
પડ્યા હાથ હમીર , શરમ પરય સાઢુ તણી ;

કિસાસે સધીર , ભીડ પડી એ ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે હમીર ! તું અને શંકર બંને સાઢુ થાઓ છો, કેમ કે શંકર ભીલડી ઉપર મોહયા હતા. તું PQAN પણ ભીલ કન્યાને પરણ્યો, એટલે સાઢુનાં સગપણે તેને શરમ લાગી, એટલે સાઢુનું રક્ષણ કરવા તું આવ્યો અને તેને માટે તે પ્રાણ આપ્યા.)
પૈયે શંકર પૂજીયો, માથું ઉતારી હાથ ;

ધડ લડયા ધુડતા, ભલે ચડી ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે હમીર ! અનેક વિધિથી શંકરને પૂજ્યા અને માથું આપી ધડથી લડ્યો : તારા ભાલાથી દુશ્મનોને માર્યા અને તારા ધડને પણ ભાલાથી વીંધાવી વીરગતિ પામ્યો.)
બોલ જ જે બાપુ તણા, હામુ તને ચડ્યા હૈયા ;

સાચા સાચવિયા, ભાંગે કાંધે ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે હમીરજી ! બાપના બોલથી તે સોમનાથજીને શીષ અર્પણ કર્યું હતું. તે આજે યાદ કર્યું. અને તે વેણને સાચવી રાખી, હે ભીમજી ગોહિલ નાં પુત્ર ! તે તારું કાંધ કપાવી – ગરદન ભંગાણી – સાચું કર્યું.)

સંત ચાલણા તે વાય, અંગ જે અણસારો થયો ;

કમ તોય કુલ એવાય, તે ભરિયા પાગજ ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે ભીમજી ગોહિલ નાં પુત્ર હમીર ! તારા ચિતમાં દુશ્મનસામે ચાલવા માટે અંગમાંથી અણસારો – ઈશારત – થઇ, તેનું કારણ એ જ છે કે તારા ગોહિલ કુળનો ક્રમ – રીત એવી છે , તેથી દુશ્મન સામે પગલાં ભરીને સામે પગલે મરાયો.)
માથે મૂંગીપુર ખરું, વસાયા વર શીશ ;

સોમૈયાને શીષ, અર્પ્યું અર્થીલા ધણી.
(અર્થાત :; હે અર્થીલા નાં ધણી ! તારે માથે મુંગીપુર છે, અર્થાત તું શાલિવાહન નાં વંશનો છે. વળી તારું મોસાળ પણ વીશ વાસાનું છે. – કુલીન છે. તેથી જ તે સોમનાથજીને શીષ અર્પણ કર્યું છે.)

શંકર તણે શરીર, માથે મ્લેચ્છાયેણ તણા ;

પડિયા હાથ હમીર, ભોય તાહરા ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે હમીરજી ! શંકર ઉપર મુસલમાનોનાં હાથ પડ્યા, તેમાં તું લડી મારયો, પણ અખંડિત રાખી શક્યો નહિ તેથી  તારા હાથે ભોયે – જમીન પર પડ્યા.) 
રડવડીયે રડિયા, પાટણ પાસ્વતી તણા ;

કાંકણ કમળ પછા, ભોંય તાહરા ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે ભીમજી નાં પુત્ર ! તું મરાયો તેથી પાર્વતીના પાટણમાં સૌ લોક રડ્યાં અને સોમનાથજીનું માન હરાતાં પાર્વતીના કમળ જેવા કંકણ ભોંયે રખડ્યાં.)
તું મરતે મરિયા, હર શીયર હિમાયતી ;

છો ચુડા ચડીયા, જે ભજ ત્રી ભાંગ્યા ભીમાઉત.
(અર્થાત :;  ઓ ભીમજીના વંશના ! તું મરતા ત્રણ જણ મુઆ : એક તો શિવ, બીજો શિવના મસ્તકનો ચંદ્ર અને ત્રીજો તું, તેથી તેઓની ત્રણે સ્ત્રીનાં ત્રણના છ ચુડા ભાંગી પડ્યા.)
તું જ હમીર, હમીર શંભુ તાને સારાહિયો ;

વાઢ પડંતે વીર જ  કે, ન ભાંગ્યો ભીમાઉત.
(અર્થાત :;  હે હમીર ! તું જ ખરો હમીર (અમીર) શંભુએ તારી પ્રશંસા કરી કે ઝટકા પડ્યા છતાં તું ભાંગ્યો નહિ .) 

હું જાઉં હર પાલણાં, તું રે સાવ સધીર ;

હવે પાટણ હમીર, તો ભળાવ્યું ભીમાઉત.
(અર્થાત :;  હે શંકરનું રક્ષણ કરવાવાળા હમીર ! હવે હું ઘરે જાઉં છું, માટે તું સાવધાન થઈ રહેજે, કારણ કે, પાટણ(પ્રભાસ) તને જ ભળાવ્યું છે, માટે જીવતાં સુધી રક્ષણ કરજે .)

✒✒✒(સુરપાલસિંહ ગોહિલ  સાથે યુવરાજસિંહ ગોહિલ ભડલી …..)
જય સોમનાથ દાદા

જય હમીરજી દાદા 

જય ગોહિલવાડ