Category Archives: પદ્ય

“મરીઝ” – અજાણ્યો મરીઝ

Standard

કહે છે કે મિર્ઝા ગાલિબે આશરે અઢાર હજાર શેર રચ્યા હતા. જે બધા તો વાંચકોના પલ્લે પડે એવા નહોતા.એટલે પોતાના સસરા ઇલાહીબક્ષના આગ્રહને કારણે ગાલિબે ફક્ત હજારથી બારસો શેર સરળ ઉર્દુમાં ફરી લખ્યા એ જ પાછળથી ‘ક્લિક’ થયા. મોટાભાગના જમાઈઓ તેમના સ્વશુરને ગાંઠતા નથી, એમનું કહેવું લગભગ માનતા નથી, એથી અવળું જ કર્યા કરે છે, પણ ગાલિબે માન્યું ને પરિણામે આ જ શેરોએ એમને કીર્તિ અપાવી . આ કીસ્સામાંથી બોધ એટલો તો તારવી શકાય કે સસરાની (એની દીકરીને સુખી કરવા સિવાયની) સલાહ કાયમ ખોટી નથી હોતી.

👉 અને એક દિવસ મરીઝને પૂછ્યા વગર જ તેમના સમકાલીન કવિ સૈફ પાલનપુરીએ તેમને ગુજરાતના ગાલીબ-‘ગાલિબે ગુજરાત’ કહી દીધા. આપણી આ જ ખૂબી છે, સહેજ-સાજ ઉપરછલ્લું મળતાપણું દેખાય કે તરત જ એકને બીજામાં ઢાળી દઈએ છીએ, પહેલા સાથે સરખાવીને બીજાની આગવી ઓળખ ભૂંસી નાખીએ છીએ. આ કારણે બીજો ઢળી જાય છે,વેરાઈ જાય છે. મરીઝસાહેબના કિસ્સામાં પણ બરાબર એવું જ થયું.ગાલીબ બનવાની લાયમાં મરીઝ તન,મન અને ધનથી ખુવાર થઇ ગયા.

મરીઝે માનો કે પીવામાં ગાલીબની બરાબરી કરી હોય તોપણ ફક્ત એટલા જ કારણસર તે મરીઝ મટી ગાલીબ બની જતા નથી.(અને આપણે ય બે-બે ગાલીબોની ક્યાં જરૂર છે?) આમ થવાથી ગાલીબને તો કઈ ફેર ના પડ્યો ,પણ આથી મરીઝને પારાવાર નુકશાન થયું. તે પોતે ગુજરાતના ગાલીબ છે એ વાત જાગતા કે ઊંઘતા ભૂલી શકતા નહિ. એક મુશાયરામાં મરીઝ રાબેતા મુજબ અસલ ‘રંગ’માં હતા.મોઢામાંથી અવાજ પણ માંડ નીકળી શકે એટલા તે અંદરથી ભરેલા હતા. કવિ શેખાદમ આબુવાલાએ મરીઝને સમજાવતા કહ્યું : ‘દોસ્ત, શરાબ કમ કરી નાખ. જોને તારી આંખોની રોશની ય ઓછી થવા માંડી છે.’ પોતાના બચાવમાં મરીઝ લથડતા અવાજે બોલ્યા :’તને ખબર છે ,આદમ? હું ગુજરાતનો ગાલીબ છું.બધા મને ગાલીબ કહે છે, એટલે ગાલીબ જેટલી તો પિઉં કે નહિ?’

આદમે તેમને ગંભીરતાથી જણાવ્યું કે :’બહુ પીધા કરીશ તો આંધળો થઇ જઈશ પછી તને બધા ગુજરાતનો મિલ્ટન કહેશે.’

👉 મરીઝ માટે એક વાર ફંડફાળો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના માટે એકઠો થયેલો ફાળો લઈને એક જણ નાસી ગયો. કોઈએ મરીઝને આ સમાચાર આપ્યા ત્યારે તેમણે આશ્વર્યથી પૂછ્યું હતું: ‘એમ? તો મારું પીવાનું એ ખાઈ ગયો? કોઈ બાત નહિ એને મારા કરતા પૈસાની વધારે જરૂર હશે.’

  • વિનોદ ભટ્ટ લિખિત ‘તમે યાદ આવ્યાં’ માંથી…. 👉 કપરી આર્થિક સ્થિતિથી તંગ થઈને ૧૬ વર્ષની ઉમ્મરથી જ દારૂની લતમાં ફસાયા હતા. પાછલા જીવનમાં પાંચ-દસ રૂપિયામાં લખેલી ગઝલો દારૂ પીવા માટે વેચતા હતા. પછી દારૂની અસરને કારણે મુશાયરાઓમાં બરાબર રજૂઆત પણ ન કરી શકતા. ધર્મ-નિરપેક્ષ હોવા છતાં, પૈસા માટે મુસ્લીમ ધર્મગુરુઓ માટે ‘ઇન્સાફ’ દૈનિકમાં સુધારા વિરોધી લેખો લખતા.
    ૧૯૬૫માં એક ધનવાન વ્યક્તિએ રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાના આશયથી મરીઝ પાસેથી તેમની ગઝલોનો સંગ્રહ સારી એવી કિંમતે ખરીદી લીધો હતો અને સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામે ૧૨૫ પાનાંના પૂસ્તક રૂપે તે પ્રગટ પણ કર્યો. પરંતુ સાહિત્યજગતમાં આ વાત ખુલ્લી પડી ગઈ અને સાહિત્યકારો તથા મરીઝના ચાહકોએ હોહા મચાવી દેતા તે પુસ્તક તાત્કાલિક વેચાણમાંથી પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું.

👉 ગઝલ

ઊર્મિ પૃથક્ પૃથક્ છે, કલા છે જુદી જુદી
સઘળું કહી રહ્યો છું વિધિસર કહ્યા વિના

ફના થવાની ઘણી રીત છે જગતમાં ‘મરીઝ’
તમે પસંદ કરી છે એ સારી રીત નથી

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું ‘મરીઝ’
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે

જરા સંભાળજો કે કોઈ રમતમાં છે ‘મરીઝ’
કે એ બેઠો છે સુરાલયમાં ને ચકચૂર નથી

કે આ મહેફિલ તો બધી એમની સર્જેલી છે
લાગણી દૂર દૂર હડસેલી છે

દેવાને દિલાસો કોઈ હિંમત ન કરે
દુ:ખ દર્દમાં પણ એવી પ્રતિભા રાખો

મારા અને દુશ્મનમાં ફરક છે એક જ
ટીકાથી એ બેપરવા તારીફથી હું પર

ઈનકાર હતો પત્રમાં પણ પ્રેમ તો જો
હસ્તાક્ષરો તારા મને સુંદર લાગ્યા

  • મરીઝ

-:જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું:-

જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું, ફકત એના મોઘમ ઈશારે ઈશારે.
ગમે ત્યાં હું ડૂબું, ગમે ત્યાં હું નીકળું, છે મારી પ્રતિક્ષા કિનારે કિનારે.
અહીં દુખની દુનિયામાં એક રંગ જોયો, ભલે સુખનું જગ હો પ્રકારે પ્રકારે.
સુજનની કબર કે ગુનેગારની હો, છે સરખી ઉદાસી મઝારે મઝારે.
હૃદય મારું વ્યાપક, નજર મારી સુંદર, કલા મારી મોહક વિચારે વિચારે.
નથી આભને પણ કશી જાણ એની, કે મેં ચાંદ જોયા સિતારે સિતારે.
અમારા બધાં સુખ અને દુખની વચ્ચે, સમયના વિના કંઈ તફાવત ન જોયો.
બધીયે મજા હતી રાતે રાતે, ને સંતાપ એનો સવારે સવારે.
નથી ઝંખના મારી ગમતી જો તમને, તો એનું નિવારણ તમારું મિલન છે.
તમે આમ અવગણના કરતા જશો તો, થતી રહેશે ઈચ્છા વધારે વધારે.
અમસ્તો અમસ્તો હતો પ્રશ્ન મારો, હકીકતમાં કોની છે સાચી બુલંદી.
જવાબ એનો દેવા ઊઠી આંગળીઓ, તમારી દિશામાં મિનારે મિનારે.
જગતમાં છે લ્હાવા કદમ પર કદમ પર, ફક્ત એક શરત છે ગતિમાન રહેવું.
નવા છે મુસાફર વિસામે વિસામે, નવી સગવડો છે ઉતારે ઉતારે.
મરણ કે જીવન હો એ બન્ને સ્થિતિમાં, ‘મરીઝ’ એક લાચારી કાયમ રહી છે.
જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે, જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

  • મરીઝ

-:જીવન બની જશે:-

જ્યારે કલા, કલા નહીં, જીવન બની જશે,
મારું કવન જગતનું નિવેદન બની જશે .
શબ્દોથી પર જો દિલનું નિવેદન બની જશે,
તું પોતે તારા દર્દનું વર્ણન બની જશે .
જે કંઈ હું મેળવીશ હમેશા નહીં રહે ,
જે કંઈ તું આપશે તે સનાતન બની જશે.
મીઠા તમારા પ્રેમના પત્રો સમય જતાં,
ન્હોતી ખબર કે દર્દનું વાચન બની જશે.
તારો સમય કે નામ છે જેનું ફકત સમય,
એને જો હું વિતાવું તો જીવન બની જશે .
તારું છે એવું કોણ કે માગે સ્વતંત્રતા !
મારું છે એવુ કોણ જે બંધન બની જશે ?
આંખો મીંચીને ચાલશું અંધકારમાં ‘મરીઝ’
શંકા વધી જશે તો સમર્થન બની જશે .

  • મરીઝ

-:મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે:-

મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે,
કે હવે સાચે જ લાગે છે કે તારું કામ છે.
છે સ્ખલન બે ત્રણ પ્રસંગોમાં મને પણ છે કબૂલ,
કોણ જાણે કેમ આખી જિંદગી બદનામ છે.
એક વીતેલો પ્રસંગ પાછો ઉજવવો છે ખુદા!
એક પળ માટે વીતેલી જિંદગીનું કામ છે.
આપની સામે ભલે સોદો મફતમાં થઈ ગયો,
આમ જો પૂછો બહુ મોઘાં અમારાં દામ છે.
જિંદગીના રસને પીવામાં જલ્દી કરો ‘મરીઝ’,
એક તો ઓછી મદિરા છે, ને ગળતું જામ છે.

  • મરીઝ

-:કરવી ના જોઇતી’તી ઉતાવળ સવાલ માં:-

એ રીતે છવાઈ ગયા છે ખયાલમાં,
આવેશને ગણી મેં લીધો છે વહાલમાં.
તારા વચનનો કેટલો આભાર માનીએ,
વરસો કઠણ હતાં તે ગયાં આજકાલમાં.
સારું છે એની સાથે કશી ગુફ્તગુ નથી,
નિહતર હું કંઈક ભૂલ કરત બોલચાલમાં.
કરતો હતો જે પહેલાં તે પ્રસ્તાવના ગઈ,
લઈ લઉં છું એનું નામ હવે બોલચાલમાં.
લય પણ જરૂર હોય છે, મારી ગિતની સાથ,
હું છું ધ્વિનસમાન જમાનાની ચાલમાં.
મુજ પર સિતમ કરી ગયા મારી ગઝલના શેર,
વાંચીને એ રહે છે બીજાના ખયાલમાં.
એ ના કહીને સહેજમાં છૂટી ગયા ‘મરીઝ’,
કરવી ન જોઈતી’તી ઉતાવળ સવાલમાં

  • મરીઝ

-:રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !:-

રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !
ફરક રેખા હું ક્યાં દોરું? પ્રણય ક્યાં છે,હવસ ક્યાં છે !
ભલે બેઠો હજારો વાર એનો હાથ ઝાલીને,
પરંતુ એ ન સમજાયું હજી પણ નસ ક્યાં છે .
સમય ચાલ્યો ગયો, જ્યારે અમે મૃગજળને પીતા’તા,
હતી જે એક જમાનામાં હવે એવી તરસ ક્યા છે !
અહીં તો એક ધારી જિંદગી વીતી છે વર્ષો થી,
તમે માનો કે જીવનના બધા સરખા દિવસ ક્યાં છે.

  • મરીઝ

-:મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી:-

મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી,
કોઈ એમ સમજે દવા યાદ આવી.
નથી કોઈ દુ:ખ મારા આંસુનું કારણ,
હતી એક મીઠી મજા યાદ આવી.
જીવનના કલંકોની જ્યાં વાત નીકળી,
શરાબીને કાળી ઘટા યાદ આવી.
હજારો હસીનોના ઈકરાર સામે,
મને એક લાચાર ‘ના’ યાદ આવી.
મોહબ્બતના દુ:ખની એ અંતિમ હદ છે,
મને મારી પ્રેમાળ મા યાદ આવી.
કબરના આ એકાંત,ઊંડાણ,ખોળો,
બીજી કો હુંફાળી જગા યાદ આવી.
સદા અડધે રસ્તેથી પાછો ફર્યો છું,
ફરી એ જ ઘરની દિશા યાદ આવી.
કોઈ અમને ભૂલે તો ફરિયાદ શાની!
’મરીઝ’ અમને કોની સદા યાદ આવી?

  • મરીઝ

-:લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો:-

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.
એની બહુ નજીક જવાની સજા છે એ,
મળતો હતો જે દૂરથી સહકાર પણ ગયો.
રહેતો હતો કદી કદી ઝુલ્ફોની છાંયમાં,
મારા નસીબમાંથી એ અંધકાર પણ ગયો.
સંગતમાં જેની સ્વર્ગનો આભાસ હો ખુદા,
દોઝખમાં કોઈ એવો ગુનેગાર પણ ગયો ?
એ ખુશનસીબ પ્રેમીને મારી સલામ હો,
જેનો સમયની સાથે હ્રદયભાર પણ ગયો ?
એ પણ છે સત્ય એની ઉપર હક નથી હવે,
એવુંય કંઈ નથી કે અધિકાર પણ ગયો.
સાકી છે સ્તબ્ધ જોઈ નશાની અગાઢ ઊંઘ,
પીનારા સાથે કામથી પાનાર પણ ગયો.
કેવી મજાની પ્રેમની દીવાનગી હશે !
કે જ્યાં ‘મરીઝ’ જેવો સમજદાર પણ ગયો

  • મરીઝ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇએ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇયે,—(2)
પન ના કહો છો એમા વ્યથા હોવી જોઇએ
પુરતો નથી નશીબનો આનંદ ઓ ખુદા,—(2)
મરજી મુજબની થોડી મજા હોવી જોઇએ.
એવી તો ભેદી રીતે મને માફ ના કરો,—(2)
હુ ખુદ કહી ઉઠુકે સજા હોવી જોઇએ.
મે એનો પ્રેમ ચહ્યો બહુ સાદી રીત થી,—(2)
નહોતી ખબર કે એમા કલા હોવી જોઇએ.
પ્રુથવી ની આ વિશાળતા એમજ નથી ‘મરીજ’,—(2)
એના મિલનની ક્યાક જગા હોવી જોઇએ

  • મરીઝ આભાર શબ્દ ખુબ જ નાનો લાગે છે છતા પણ આભાર :- કાનજીભાઇ
  • Vasim Landa

એક સુંદર કાવ્ય..!!

Standard

ભૂલથી પણ કોઈની આંતરડી તારાથી કદી કકળાય ના,
ભાવ રાખો તો સદા માટે ,ત્યાં પથમાં પડતો એ મૂકાય ના.

પંખી આભે ઊંચે ઉડતા જોઈને જાગ્યો ચકિતનો ભાવ આજ,
ત્યારે પંખી બોલ્યું અફવાથી વધારે કોઈને ઉડાય ના.

શબ્દો આજે ધાર કાઢી કાઢી માનવ વાપરે તલવાર જેમ,
ભાઈ ! સમજો ,સાચવો શબ્દોને એને જ્યાં ત્યાં તો ફેંકાય ના.

પહેલા આશા ને તરસ મળવાને માટે મુજને અતિશય તો હતી!
પણ હવે ભૂલેચૂકે જીવનમાં ક્યારે તે મને અથડાય ના.

દોસ્તો પાસે જઈને હું આભાર બોલું કે પછી ફરિયાદી થાવ!
તેનું કારણ એટલું કે દોસ્તો વિણ મારા ચરણ લથડાય ના.

મારા પોતાના તો તમને મેં ગણ્યા પણ તે કરી મુજ અવદશા !
એ સમય મુજને થયું દેવાય સઘળું પણ હૃદય દેવાય ના.

વાતે વાતે આટલું શેનું તને ખોટું સતત લાગ્યા કરે,
ચાર દિનની જિંદગીમાં આ ઝઘડવું મુજને તો પોષાય ના.

આદતો કેવી આ વિસ્તારી છે તુજ જીવનમાં માનવ આ બધી,
યાર ખુદની ચિંતા કર બીજાના જીવનમાં કદી ડોકાય ના.

મનમાં આવે તું સદા બોલી દે છે ને તું અસરથી બેખબર,
ભાઈ! વાગે ને હૃદયના ચીરા થાયે તેવું તો બોલાય ના.

આંખ આપી તે છતાં તું ક્યાં ક્યાં અથડાયો તું જીવનમાં બધે,
ફૂલ છે કે પથરો અથડાયો તો પણ તુજને હવે પરખાય ના ?

ગૂઢ છે, સાથે અકળ છે માનવી જે હાથમાં ક્યાં આવે છે?
નાગ પણ પકડાય, પણ માનવના નિજ ભાવો કદી પકડાય ના.

વાત માં ક્યાં કોઈ દમ કે એને તું જાહેરમાં લઈ જાય છે,
તણખો છે ઠારી દે એને તેલ દઈને આમ તું સળગાય ના.

આંખ વરસે છે હૃદયના ભાવમાં આવી તો તું સમજાવ,કે
આમ ભાવોને ખુલ્લા મૂકીને અનરાધાર તો વરસાય ના.

ગૂંગળામણ છેલ્લા શ્વાસે શેની છે તે કોને જઈને હું પૂછું,
શ્વાસ કોનામાં આ અટક્યા કે સહજ મુજમાંથી શ્વાસો જાય ના.

ઓળખું છું વાત કાયમ મુજને ખોટી લાગી ,કારણ એટલું
પુસ્તકો ઉપલક તું વાંચે પણ મનુજ ઉપલક કદી વંચાય ના.

ફૂલને સૂંઘે પછી તોડે ને પગ નીચે તું કચડે કેમ છે?
ફૂલ કોમળ છે સદા સચવાય એને પગ તળે કચડાય ના.

જિંદગીના દાખલા થોડા આ અઘરા આવ્યા તો શું છે ‘પ્રકાશ’!
આમ જીવન દાખલાને કોરા તો ક્યારેય આ છોડાય ના.

જિજ્ઞેશકુમાર ડી. ત્રિવેદી ‘પ્રકાશ’

કચ્છ કીર્તિ-શાશ્વત પ્રયાસ

Standard

કચ્છ કીર્તિ-શાશ્વત પ્રયાસ

કાઠિયાવાડમાં ભુલા પડી લીધું હોય તો કચ્છ માં આવ ભગવાન,
ડોલરીયા આ દેશ તણી તને માયા લગાડું શાશ્વત.

રણ,તળાવ ને ડુંગરાઓ,જંગલ ને જળધોધ
નોખીભાષા,પહેરવેશ ને સંસ્કૃતિ અનોખી, માયાળુ આવા માણસો નહિ મળે જગત આખામાં શોધ.

બન્ની,પચ્છમ ને અબડાસો વળી કંઠી ને માઘપટ્ટ,
વાગડ,ચોરાડ ને મચ્છુ કાંઠો બૃહદ કચ્છદેશ નો વટ્ટ.

ગઢ,કિલ્લા,મહેલો ને ભુંગા વળી છૂટક છવાયા નેશ,
કણ-કણ માં ઇતિહાસ છે,એક મીઠાશ છે એવો ડોલરીયો કચ્છદેશ.

જદૂવંશ માં જાડેજાઓ ની કીર્તિ તણા જ્યાં કોટ છે,
આ મહાદેશ ને સર્વાંગી રીતે ક્યાં સેની પણ ખોટ છે…?

જ્ઞાતિ-જાતિ ને ધર્મ બધા સંપીને સૌ જીવે છે,
સમભાવના ના પાણી કચ્છી માડુઓ પીવે છે.

આવતો હોય તો આવજે માતાજી ને ય ભેગા લાવજે,
‘શાશ્વત’ સંભારણું રહ્યુ કેવું ? સાચે સાચું જણાવજે.

– કચ્છ,નામ માં જ એક વિશાળ અસ્તિત્વ ધરાવતો દેશ જે પ્રાચીનતામાં હિમાલય નો પણ દાદો કહેવાય, જીવ વિજ્ઞાન માં જીવાસ્મિઓ ની ખાણ કહેવાય, ભુગોળ માં તમામ પ્રકાર ની ભૌગોલિક સ્થિતિ ધરાવતો અદભુત દેશ.
ઇતિહાસ માં સિંધુખીણ અને તેનાથી પણ પ્રાચીન વૈદિક સંસ્કૃતિના નગરો પોતાના પેટાળ માં ધરબીને બેઠેલો ઇતિહાસિક દેશ.
સંસ્કૃતિ માં પોતાની સ્વતંત્ર ભાષા, પહેરવેશ,તહેવારો,જીવનધોરણ અને વૈવિધ્ય ધરાવતો સાંસ્કૃતિક દેશ.
રાજાશાહીમાં વર્તમાન ગુજરાતમાં સૌથી મોટું રાજપૂત સામ્રાજ્ય અને ગાયકવાડ બાદ દ્વિતીય વિશાળ સતા અને સામ્રાજ્ય ધરાવતો બૃહદ કચ્છદેશ.
અર્થ વ્યવસ્થામાં ભારત અને ગુજરાતના વ્યાપરનું વડુ મથક કંડલા અને રાજ્ય ની કુલ અર્થ વ્યવસ્થામાં મહત્તમ ઉત્પન્ન કરી આપતો સક્ષમ દેશ.
એકંદરે કચ્છ એટલે કચ્છ(અનન્વય અલંકાર) તેની તુલના ન થઈ શકે કે તેને કોઈ રૂપક કે ઉપમા ન આપી શકાય.
કચ્છ ની મહાગાથાઓ, કીર્તિગાથાઓ અને ઇતિહાસ ભલે એટલા ઉજાગર ન થયા હોય પણ આ ધરતી ઘણું સંઘરી અને પચાવી ને બેઠી છે.
વર્તમાનમાં ભલે ગુજરાત રાજ્ય ના એક જીલ્લા તરીકે કચ્છની ગણતરી થતી હોય પણ કચ્છ એ એક દેશ હતો, દેશ છે અને કચ્છદેશ જ રહેશે.
હું આહ્વાન કરું છું પ્રત્યેક કચ્છીને જેના હ્ર્દયમાં અને જીવનમાં કચ્છીયત છે જેના રક્ત અને DNA માં કચ્છીયત છે.
હે કચ્છી માડુઓ કચ્છી અસ્મિતા ને સમજો અને કચ્છ અલગ બને એના માટે પ્રવૃતિશીલ બનો.
કચ્છ અલગ રાજ્ય બનશે ત્યારે જ આપણે ખરા કચ્છી કહેવાશું
અને આ ધરતી તેમજ આપણા પૂર્વજો નું ઋણ ચૂકવી શકીશું.

વંકા કુંવર વિકટ ભડ,વંકા વાડીઅ વચ્છ,
વંકા કુંવર તડેં થીયે,જ પીયે પાણી કચ્છ.

।। જીએ રા ।। ।। જય કચ્છ ।।

– ધ્રુવરાજજી જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

ચિંતન-સાચી મર્દાનગી

Standard

ચિંતન
સાચી મર્દાનગી

– નોંધ :- સંદેશ ને પૂર્ણ વાંચે એ જ પ્રતિભાવ આપે, ખોટા અંગુઠા બતાવી કે વાહવાહી કરી મને હતાશ ન કરશો અને પૂર્ણ વાંચ્યા બાદ તમારી અંદર રહેલ મર્દ જાગે તો અન્યો સુધી પણ પહોંચાડજો બાકી કોઈ પ્રશ્ન કે જિજ્ઞાસા હોય તો નીચે મારો સંપર્ક અંક આપું છું.

મર્દાનગી એક એવો શબ્દ છે જે સાંભળતા શરીર ના તમામ અવયવો સવળા થઈ જાય શબ્દ કાને પડતા જ એક જબરદસ્ત ઉર્જા નો સંચાર થાય એમાં પણ આ ભારતવર્ષ એ સતી,જતી અને સુરા(મરદો) ની ખાણ કહેવાય.
આ માટી માં જન્મેલા નર બાંકુરાઓ એ મર્દાનગી ની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી પરમ વિરત્વ નું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે,ખૈળા આભ ને ટેકા આપે અને કાળ ને પણ બથ ભરીલે એવા મરદો ની ગાથાઓ થી આ રાષ્ટ્ નો ઇતિહાસ ભરેલો છે, ધરતી ના કણ કણ માં એવી ગાથાઓ સમાયેલી છે જે સાંભળતા શરીર ના કરોડો રૂંવાડા ઉભા થઇ જાય
આવા મરદો ના કારણે આ રાષ્ટ્ર ઉજળો હતો,ધર્મ અને સંસ્કૃતિ અભય હતા,નૈતિકતા જીવંત હતી,સમતુલા જળવાઈ હતી,દિન-હિન, દુઃખી,લાચાર,દુબળા-પાતળા ને કોઈ રંજાળી ન શકતુ, પરંપરાઓ નું રક્ષણ કરીને,અધર્મીઓ નો સંહાર કરીને,દુરાચાર અને દુષણો નો નાશ કરીને મરદો ની શ્રેણી માં દાખલ થવાતું. વિરો અને મરદો એ દેશ નું અમૂલ્ય ઘરેણું છે.
આજે આ રાષ્ટ્ર ની સ્થિતિ અને યુવાઓ નું જીવન જોતા લાગે છે કે મહાન ભારતીય મરદો ની પરંપરા ને લાંછન લાગી રહ્યું છે.
ડારા-ડફારા કરવા,ખોટા સીન-સપાટા નાખવા,લુખ્ખાગીરી કરવી,નાકા દબાવીને બેસવું,નાના માણસ ને દબાવવો,મહિલાઓ ની છેડતી કરવી,ખોટી ડંફાંસો મારવી અને દુષણ ફેલાવવા આવા હલકા કૃત્યો અને નિમ્ન આચરણ કરીને આજના યુવાનો પોતાને ડોન કે મર્દ સમજે છે પણ એ મર્દાનગી ન હોતા આસુરી વૃત્તિ છે જેનાથી ધર્મ,સમાજ,સંસ્કૃતિ અને રાષ્ટ્ર નું અસ્તિત્વ જોખમાય છે.
તો પછી આજના સમય માં સાચી મર્દાનગી નું પ્રતીક શું…???? એવો પ્રશ્ન ઘણા ને થતો હશે
શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરવી અને રક્ષણ કરવું એ મર્દાનગી નું એક પ્રતીક છે, તો આજે સેમાં શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરવી અને સેનું રક્ષણ કરવું…??
લુપ્ત થઈ રહેલી માતૃભાષા(દરેક પ્રદેશ અને રાજ્યની) જેના ઘણા બધા શબ્દો દિન-પ્રતિદિન વ્યવહારુ જીવન માંથી વિસરાઈ રહ્યા છે અને રોજીંદા જીવન અને કાર્યો માં પૂર્ણરીતે વિદેશી ભાષા ને જ મહત્વ આપે એવી પેઢી તૈયાર થઈ રહી છે,આ કપરા સમય માં ભાષા ને પુનઃજીવંત કરવી અને વ્યવહારુ જીવન માં લાવવી એ વિપરીત પ્રવાહ માંથી પસાર થવાના પડકાર સમાન છે પણ વિપરીત વેણ માં ચાલીને અને પડકારો ઝીલી ને જ તો મર્દાનગી નું પ્રમાણ આપી શકાય ને.
જુનો વારસો ભૂંસાઈ રહ્યો છે આર્યવ્રત ની મહાનતા ની પ્રતીતિ કરાવતા અને ભારતીય તેમજ લોક સંસ્કૃતિ ના અલંકાર સમાન સ્થાપત્યો,મંદિરો,વાવો,મહેલો,ઈમારતો,પાળિયાઓ,શિલાલેખો,હસ્તપ્રતો,પુસ્તકો અને એ તમામ જેમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ ની ભવ્યતા છલકાય છે જે આપણા અસ્તિત્વ અને ભૂતકાળ ને જાણવા માટે અને તેને પ્રમાણિત કરવા માટે શ્રેષ્ઠ માધ્યમ છે,સમય ની માર ના કારણે,અજ્ઞાનતા કારણે કે અન્ય કોઈ સ્વાર્થ ના કારણે આ અમૂલ્ય વારસો નષ્ટ થઈ રહ્યો છે તેના જતન અને સંવર્ધન ની નૈતિક જવાબદારી નો સ્વીકાર કરી,મુશ્કેલીઓ નો સામનો કરીને પણ તેના મહત્વ ને જાળવવું અને લોકો માં જાગૃતતા લાવવા માટે પ્રુવૃતિશીલ રહેવું. આજના સમય માં આ કાર્ય કરવું ખૂબ મુશ્કેલ છે કારણ કે ટાંચા સાધનો હોવાથી અગવડતા પડે, તો બીજી બાજુ લોકો માં ખાસ કરીને યુવાઓ માં હાંસિપાત્ર બનવું પડતું હોય છે પણ મક્કમતા અને ઇચ્છાશક્તિ એ જ તો મર્દ માણસ ની ભુજાઓ છે.
જન સમાજ માં નૈતિકતા,પ્રામાણિકતા,માનવતા,ઉદારતા,કર્તવ્યપરાયણતા,શીલ,સદાચાર વિસરાવા લાગ્યા છે તો સાથે સાત્વિક આચરણ સતત ઘટી રહ્યું છે,નબળાઓ ને દબાવાઈ રહ્યા છે,યુવાનો વ્યસન અને વાસના માં જીવન બરબાદ કરી નાખે છે,ઉત્તમ સંતાન ની જનેતા અને આર્ય તેમજ સનાતન સંસ્કૃતિ ની કરોડરજ્જુ સમાન સ્ત્રી ચરિત્ર અને પવિત્રતા નષ્ટ કરી રહી છે,પશ્ચિમ ના ભૌતિક અને ભોગવાદી પુર માં આ ત્યાગવાદ ને મહત્વ આપતી સંસ્કૃતિ સતત ડૂબી રહી છે,કલા અને કસબ મૃત્યુ પામી રહ્યા છે,વેદો અને આર્ષ ગ્રંથો માં ભેળસેળ થઈ રહી છે,ધર્માંતરણ તીવ્ર ગતિ થી વધી રહ્યુ છે,રાષ્ટ્ર માં ગમે ત્યારે ગૃહયુદ્ધ ફાટી નીકળવા ની સંભાવના છે,રાષ્ટ્ર આંતરિક રીતે ખોખલો થઈ ચૂક્યો છે અને પતન ના માર્ગે જઈ રહ્યો છે આવી બધી પરિસ્થિતિમાં ધર્મ,રાષ્ટ્ર,સમાજ અને સંસ્કૃતિ ને અભય બનાવવા જીવ રેડી દે એ ખરો મર્દ એ જ સાચો શુરવીર માટે મર્દ બનો પણ વાસ્તવિક મર્દ બનો અને જે જરૂરી છે એવા વિષય ઉપર કાર્ય કરી મર્દાનગી નો પરીચય આપો ત્યારે તમારું જીવ્યું સાર્થક કહેવાશે.

– જમોત્તર ધ્રુવરાજજી જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

ભીંયા કક્કલ

Standard

ભીંયા કક્કલ

– કચ્છ ના અમર બલિદાની જેના બલિદાન નો જોટો જગત માં શોધવો મુશ્કેલ છે જેને લખિયાર વિયરો ના જામ હમીર ના વંશ ને બચાવવા પોતાના છ દિકરાઓ નું બલિદાન આપ્યું, ખેંગાર અને સાહેબ શાખા ના જાડેજાઓ ભીંયા કકકલ નું ઋણ ચૂકવે તેટલું ઓછું.
એ હુતાત્મા,દેશપ્રેમી,વફાદાર મહા બલિદાની વિશે લખી તેટલું ઓછું પડે છતાં મારા હ્ર્દય ના ભાવ પ્રમાણે શાબ્દિક સ્મરણાંજલી આપવાનો પ્રયત્ન છે.

જામ વંશ ને બચાવવા સોંપ્યા પુત્ર સાત
ભીંયા તે ભારે કરી જગમાં નોખી પાડી ભાત.

વફાદારી ને દેશભક્તિ માં ભીંયા સમો નહિ કોઈ
હમીર વંશ ને બચાવીયો તે વંશ તારો ખોઈ.

કચ્છ ધરા નો કેશરી ને ધરતી નું ખમીર
પંડય ના છોકરા વેતર્યા હાથ જાલી સમસીર.

છ-છ દિકરા માર્યા પછી રાવળ પડ્યો ખોટો
ભીંયા તારા સમર્પણ નો જગમાં નહિ મળે જોટો.

સાપર ગામે ભીંયો હુવો ખુબ ભરી દેશદાઝ
બલિદાન તેનું અદકેરું દિધા પુત્ર સાત.

હમીરવંશ ને અપાવવા પાછું કચ્છ નું રાજ
ભીંયો કકકલ અમર રહેશે બલિદાન ને કાજ.

સંસાર ના ઇતિહાસ માં ભીંયો ભડવીર પાક્યો
છ-છ દિકરા માર્યા પછી રાવળ જામ પણ થાક્યો.

સાહેબ ખેંગાર જાડેજાઓ તારા ઋણી રહેશે અપાર
ભીંયા કકકલ નું નામ રહે શાશ્વત જય જયકાર.

– જામોતર ધ્રુવરાજજી જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

।। જય કચ્છ ।। ।। જય ભીંયા કક્કલ ।।

ચિંતન-અગવડતા

Standard

ચિંતન
અગવડતા

સગવડતા માં તો સૌ જીવે અગવડતા માં કોઈ જ,
જીવન નો મર્મ જાણવા થોડી અગવડતા તો જોઈ જ.

– અગવડતા માં જ વ્યક્તિ ની આંતરીક શક્તિઓ જાગ્રત થતી હોય છે અને વ્યક્તિ ની રુચિ ના વિષય માં નિપુણતા કેળવાતી હોય છે.
સંસાર માં જેટલા વ્યક્તિત્વ થયા એ બધા અગવડતા માં જીવી પોતાની આંતરીક તેમજ સર્જન શક્તિ વડે જે-તે ક્ષેત્ર કે વિષય માં આદર્શ બન્યા અને બનતા આવે છે,જ્યારે વ્યક્તિને કોઈ પણ વસ્તુ ની અગવડ પડે ત્યારે તેનું માનસ એના ઉકેલ માટે સક્રિય થાય અને એ અગવડતા ના અંત માટે સતત ગતિમાન રહે,વિશ્વ માં અત્યાર સુધી જે-જે અવિસ્કારો થયા કે પરિવર્તનો આવ્યા એ બધા એવી રીતે જ આવ્યા છે ગુફા થી ઘર સુધી માનવ મન નું ખેડાણ થયું અને અગવડતા ની પરાકાષ્ઠા એ પહોંચેલા માનવી ના મગજે નવા ઉપકરણો વિકાવ્યા,નવી શોધો કરી, નવા ક્ષેત્રો અને વિષયો મળ્યા,નવી કલા,નવી બોલી અને નવો વારસો બનાવ્યો.
આમ માનવ સમાજ ના સતત પરિવર્તનશીલ હોવા પાછળ અગવડતા એ પ્રમુખ ભાગ ભજવ્યો છે. એનું મનોવૈજ્ઞાનિક કારણ એવું હોય શકે કે જ્યારે મનુષ્ય ને કોઈ વસ્તુ કે કંઈ પણ ની અગવડતા પડે ત્યારે તેની માનસિક શક્તિઓ ત્તીવ્ર બની તેનો પ્રતિકાર કરે છે અને અને જ્યારે માનસિક શક્તિઓ પ્રબળ બને ત્યારે તે કંઈ પણ કરી શકવા માટે સમર્થ બને છે.
માટે અગવડતા એ ભવિષ્ય ના શ્રેષ્ઠ જીવન માટે ની શુભ શરૂઆત છે ખૂબ જ આનંદ સાથે અગવડતા નો સ્વીકાર કરવો જોઈએ.

– ધ્રુવરાજસિંહ જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

તલવાર માં ચમકે છે અને પાઘડી માં વળ ખાય છે

Standard

તલવાર માં ચમકે છે અને પાઘડી માં વળ ખાય છે
અચકણ માં અકળાતી દરબારી પરંપરા પીડાય છે

આધુનિકતા ની આડ માં અને વ્યભિચાર ની વાટ માં
ભભકા થી ભરેલા જીવન માં રાજપુતી રૂંધાય છે

વૈચારીક પતન માં અને વિકારમય આચરણ માં
યુગો યુગો થી આવતું ક્ષાત્રત્વ લાજવાય છે.

ત્યાગો પશ્ચિમનું અનુકરણ એમાં અસ્મિતા ડોહળાય છે
રાષ્ટ્રનિર્માણ ના માર્ગે હજી તમારી વાટ જોવાય છે.

જાગો ક્ષાત્ર મહારથીઓ હવે સંસ્કૃતિ રોળાય છે
તમને વિજય તિલક કરવા વિશ્વાતમાં હરખાય છે.

– પરંપરાથી રાષ્ટ્ર અને પ્રજા ની સેવા ના પરમ કર્તવ્ય નું નિર્વહન કરી રહેલા ક્ષત્રિયો આજે વૈચારીક પતન ના આ વાવાજોડા માં કર્તવ્ય વિમુખ થયા કે રાષ્ટ્ર અધોગતિ ના પંથે ચડ્યો,યુવાઓ દિશાહિન થયા,ધર્મ અને સંસ્કૃતિ પર સંકટ ના વાદળો છવાણા, વૈચારીક પાંગળા અને વ્યાભિચારી રાજપુતો થી પરામશક્તિ નારાજ થઈ,સમય નો પ્રવાહ બદલાઈ ગયો,સંસાર માં અંધકાર ફેલાઈ રહ્યો છે અને તિમિરઘુત(પ્રકાશપુંજ,અંધકાર નો નાશ કરનાર) સ્વયં હજી સુષુપ્ત છે.
જાગો શિવ-શક્તિ ના આરાધકો, ક્ષાત્રધર્મ ના સાધકો હવે યુદ્ધ નો સમય પાકી ગયો છે પ્રથમ આંતરીક લડાઈ પછી બાહ્ય
ધર્મ સ્થાપના માટે અને શાંતિ ના સંચાર માટે બૌદ્ધિક યુદ્ધ ની તૈયારી કરો સ્વયં વિશ્વાતમાં તમને વિજય તિલક કરવા આતુર છે.

– ધ્રુવરાજસિંહ જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

।। જય માતાજી ।। ।। જય ક્ષાત્રધર્મ ।।

હું ઉભો છું

Standard

હું ઉભો છું

એક હાથમાં તલવાર ને એક હાથમાં કલમ લઈને ઉભો છું
વિનાશકારી આ વવાજોડામાં હું ઢાલ થઈને ઉભો છું.
આત્મશક્તિ અને ઇચ્છાશક્તિથી દ્રઢ બનીને ઉભો છું
ધર્મ,રાષ્ટ્ર અને સમાજ માટે હું કુરબાન થવાને ઉભો છું.

વેરાન રેગીસ્તાનમાં હું કલ્પતરું થઈને ઉભો છું
આતતાઈ ને મલેચ્છો સામે હું કાળ બનીને ઉભો છું.
આધિ,વ્યાધિ ને ઉપાધી નું સમાધાન થઈને ઉભો છું
કસોટીઓના કાળજા ચીરી હું સમર્થ બનીને ઉભો છું.

મઝધારે ઉઠતા વમણોમાં હું આશા બનીને ઉભો છું
મુસીબતમાં પોકારે જો કોઈ તો હું શ્વાસ બનીને ઉભો છું.
કાળચક્રની સાથે હું ઈતિહાસ પલટતો ઉભો છું
બદલાતા સમયની ક્ષીતિજોને નિરખતો હું ઉભો છું.

પેઢીઓ થી આવતી પરંપરા નો હું સાક્ષી બનીને ઉભો છું
ભોગવાદી વાતાવરણ માં પણ હું સ્થિર થઈને ઉભો છું
સનાતન ધર્મ રક્ષક છું હું ક્ષત્રિય થઈને ઉભો છું
યુગાંતરો થી જોઈ રહ્યો હા હું શાશ્વત છું હું ઉભો છું.

– મહાન ક્ષાત્ર પરંપરા,ક્ષત્રિયત્વ અને ક્ષાત્રધર્મ નું સ્મરણ કરાવતું આ કાવ્ય,,,,,,,પ્રત્યેક પંક્તિઓ ને સમજવા નો પ્રયત્ન કરી તેનું મંથન કરી અને સ્વયં ને ત્યાં મુકી વિચારી કે હું ક્યાં છું…??
સતત થઈ રહેલા વૈચારીક અને નૈતિક પતન ની જ્વાળા માં ન હોમાઈ જતા આત્મકલ્યાણ નો માર્ગ પ્રશસ્ત કરવા અગ્રેસર બનો…….કૃણવંતો વિશ્વાર્યમ ને સાર્થક કરવા,,,વિશ્વ ને આર્યમય બનાવવા જુના દિવસો ને પાછા લાવવા પ્રથમ સ્વયં આર્ય બનો.
કાવ્ય લખવા એ મારો વિષય નથી પણ હ્ર્દય ની સ્ફૂરણાઓ ની અભિવ્યક્તિ ક્યારેક કાવ્યમયી બની જાય છે પણ સાર સૌ નો એક જ છે સરળ ભાષા માં કવ તો કે આડંબર અને આચરણ વચ્ચે જે પાતળી ભેદરેખા છે તેને સમજી અને જીવન જીવવું જોઈ પૂર્વજો ની મહાગાથાઓ ગાઈ ગાઈ ને છાતી ફુલાવી ને ફરતા રહેવા થી અહંકાર આવશે પરંતુ સ્વાભિમાન અને સિદ્ધિ તો આચરણ થી જ જાગ્રત થશે.

જગત જનની જગદંબા આદ્યશક્તિ માઁ ભગવતી ના ચરણો માં કોટી કોટી વંદન.

– ધ્રુવરાજસિંહ જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

।। જય માતાજી ।। ।। જય ક્ષાત્રધર્મ ।।

કલાપી – ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી

Standard
જન્મ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ
૨૬મી જાન્યુઆરી ૧૮૭૪
લાઠી
મૃત્યુ ૯મી જૂન ૧૯૦૦
લાઠી
વ્યવસાય લાઠી, ગોહિલવાડ, સૌરાષ્ટ્રના રાજવી
રાષ્ટ્રીયતા ભારતીય
સમયગાળો ૧૮૯૨-૧૯૦૦
મુખ્ય રચનાઓ કલાપીનો કેકારવ, કલાપીનો કાવ્યકલાપ , હમીરજી ગોહિલ (દીર્ઘકાવ્ય), કાશ્મીરનો પ્રવાસ, સ્વીડનબોર્ગનો ધર્મ વિચાર,માયા અને મુદ્રિકા

ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી, ‘કલાપી’ (૨૬મી જાન્યુઆરી ૧૮૭૪, જૂન ૯ ૧૯૦૦) નો જન્મ લાઠી (જિ. અમરેલી)ના રાજકુટુંબમાં થયો હતો. ૧૮૮૨ થી ૧૮૯૦ સુધી રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ, જે આંખોની તકલીફ, રાજ્કીય ખટપટો ને કૌટુંબિક કલહને કારણે એ વખતના અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણ આગળ અટક્યું. દરમિયાન ૧૮૮૯ માં રોહા (કચ્છ)નાં રાજબા (રમા) તથા કોટડા સાંગાણીનાં આનંદીબા સાથે લગ્ન થયા. પિતા અને મોટાભાઈના અવસાનથી સગીર વયે જ ગાદીવારસ ઠરેલા એમને ૧૮૯૫ માં લાઠી સંસ્થાનનું રાજપદ સોંપાયું. રમા સાથે આવેલી ખવાસ જાતિની દાસી મોંઘી (પછીથી શોભના) પર ઢળેલી વત્સલતા, અને એને કેળવવા જતાં સધાયેલી નિકટતાને કારણે ગાઢ પ્રીતિમાં પરિણમી અને એમના આંતરબાહ્ય જીવનમાં ખળભળાટ મચી ગયો. ઘણા સાંસારિક, માનસિક, વૈચારિક સંઘર્ષોને અંતે એમણે ૧૮૯૮માં શોભના સાથે લગ્ન કર્યું. ઋજુ અને સંવેદનશીલ પ્રકૃતિના આ કવિ પ્રાપ્ત રાજધર્મ બજાવવા છતાં રાજસત્તા અને રાજકાર્યમાં પોતાની જાતને ગોઠવી ન શક્યા. છેવટે ગાદીત્યાગનો દૃઢ નિર્ધાર કરી ચૂકેલા કલાપીનું છપ્પનિયા દુકાળ વખતે લાઠીમાં અવસાન થયું.

ઘણું ઓછું ઔપચારિક શિક્ષણ પામેલા કલાપીએ અંગત શિક્ષકો રોકી અંગ્રેજી-સંસ્કૃત સાહિત્યનું શિક્ષણ મેળવ્યું, ફારસી-ઉર્દૂનો પણ અભ્યાસ કર્યો અને વાચન-અધ્યનની રુચિ કેળવી. ગુજરાતી તથા ઈતર ભાષાઓના સાહિત્યગ્રંથોના વાચને તેમ જ વાજસૂરવાળા, મણિલાલ, કાન્ત, ગોવર્ધનરામ, ન્હાનાલાલ, સંચિત વગેરેના સંપર્કે એમની સાહિત્યિક દ્રષ્ટિ અને સજ્જતા કેળવવામાં યોગદાન કર્યું હતું.

રામનારાયણ પાઠક

Standard
જન્મનું નામ રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક
જન્મ રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક
9 એપ્રિલ 1887
ગણોલ, ધોળકા તાલુકો, અમદાવાદ જિલ્લો
મૃત્યુ 21 ઓગસ્ટ 1955 (68ની વયે)
મુંબઈ
ઉપનામ દ્વિરેફ, શેષ, સ્વૈરવિહારી
વ્યવસાય કવિ, વિવેચક, વાર્તાકાર, નિબંધકાર, પિંગળશાસ્ત્રી
ભાષા ગુજરાતી
રાષ્ટ્રીયતા ભારતીય
શિક્ષણ
  • બી.એ.
  • એલ.એલ.બી.
શિક્ષણ સંસ્થા વિલ્સન કોલેજ, મુંબઈ
સમયગાળો ગાંધી યુગ
મુખ્ય રચનાઓ
  • બૃહદ પિંગળ
મુખ્ય પુરસ્કારો
  • નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક (૧૯૪૯)
  • સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ (૧૯૫૬)
જીવનસાથી હીરા પાઠક

રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક (ઉપનામ: દ્રિરેફશેષસ્વૈરવિહારી) ગુજરાતી કવિ અને લેખક હતા. તેમના પર ગાંધીવાદી વિચારોનો ઉંડો પ્રભાવ હતો અને તેમણે વિવેચન, કવિતા, નાટક અને ટૂંકી વાર્તામાં યોગદાન આપ્યું હતું. તેમણે કેટલાક સંપાદનો અને ભાષાંતરો કર્યા હતા. ૧૯૪૬માં તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ રહ્યા હતા. ૧૯૪૯માં તેમને પ્રાચીન ગુજરાતી છંદો માટે નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક અને બૃહદ પિંગળ માટે ૧૯૫૬માં સાહિત્ય અકાદમી ઍવોર્ડ મળ્યો હતો.

તેમનો જન્મ ગુજરાતના અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા ગણોલ ગામમાં ૧૮ એપ્રિલ ૧૮૮૭ના દિવસે થયો હતો. તેમના પિતા શિક્ષક હતા. તેઓ મેટ્રિક પાસ થયા બાદ વધુ આગળ અભ્યાસ કરી વકીલ બન્યા. વકીલાતના વ્યવસાયમાં અઢળક આવક હોવા છતાં તેમાં તેમનો જીવ ન લાગતાં, સાહિત્ય તેમ જ શિક્ષણ જેવાં ટાંચી આવક આપતાં ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરવા લાગ્યા. તેમણે પ્રસ્થાનમાસિક દ્વારા સાહિત્યના વિવિધ પાસાંઓ સાથે વિશેષ પરિચય કેળવ્યો.

તેમનાં નામમાં બે વાર ર અક્ષર આવતો હોવાને કારણે દ્વિરેફ ઉપનામથી વાર્તાઓ પ્રગટ કરી. કાવ્યોની રચનાઓ તેમણે શેષઉપનામ દ્વારા કરી તેમ જ સ્વૈરવિહાર ઉપનામથી હળવી શૈલીના નિબંધો પણ લખ્યા છે.

તેમના બીજા લગ્ન હીરા પાઠક સાથે થયેલા, જેઓ કવિયત્રી અને વિવેચક હતા. તેમને કોઇ સંતાન નહોતું. હીરા પાઠકે તેમના અવસાન પામેલા પતિ રામનારાયણને સંબોધીને લખેલ કવિતાનો સંગ્રહ પરલોકે પત્ર (૧૯૭૮) પ્રકાશિત કર્યો હતો. તેમણે અત્યંત પ્રશસ્તિ પામેલા વિવેચન ગ્રંથો આપણું વિવેચનસાહિત્ય અને કાવ્યાનુભવ પણ લખ્યા હતા.

ઉમાશંકર જોષી એ તેમને “ગાંધી યુગના સાહિત્યગુરુ” તરીકે અને યશવંત શુક્લાએ તેમને ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાના સૌથી ઊંચા શિખર તરીકે ઓળખાવ્યા છે. તેમની ટૂંકી વાર્તા ઉત્તર માર્ગનો લોપ ‍(૧૯૪૦) મટાે તેમને ૧૯૪૩માં મોતીસિંહજી મહિડા સુવર્ણચંદ્રક પ્રાપ્ત થયો હતો. ૧૯૪૯માં તેમને પ્રાચીન ગુજરાતી છંદો માટે હરગોવિંદદાસ કાંટાવાળા પારિતોષિક અને બૃહદ પિંગળ માટે ૧૯૫૬માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.

૨૧મી ઓગસ્ટ ૧૯૫૫ ના રોજ પાઠકજીનું હ્રદયરોગના હુમલાને કારણે અવસાન થયું.

– મુકુન્દ રાય – રામનારાયણ પાઠક

– જક્ષણી – રામનારાયણ પાઠક

– હૃદયપલટો – રામનારાયણ પાઠક

– છેલ્લું દર્શન – રામનારાયણ પાઠક

– વૈશાખનો બપોર – રામનારાયણ પાઠક

– પરથમ પરણામ – રામનારાયણ પાઠક

– હજીયે ન જાગે મારો આતમરામ ! – રામનારાયણ પાઠક

– સૌભાગ્યવતી !! – રામનારાયણ પાઠક

– માગું બસ રાતવાસો – રામનારાયણ પાઠક