Category Archives: Gujarat

‘જય જય ગરવી ગુજરાત’

Standard

‘જય જય ગરવી ગુજરાતની’ ના શબ્દશિલ્પી રમેશ ગુપ્તા
ઓછું ભણ્યા છતાં સરસ્વતી તેમની કલમ પર બિરાજમાન હતી. જન્મ દિલ્હી પરતું કર્મભૂમિ અમદાવાદ રહી હતી.
પૂ. ગાંધીજીના રંગે રંગાયેલા કવિએ અનેક દેશદાઝના ગીતો લખ્યા. ૪૦ જેટલી હિન્દી ફિલ્મોમાં ગીતો લખ્યા. ફિલ્મ નિર્માણમાં પણ ઝુકાવ્યું.
ક્યારેક એવી પરિસ્થિતી સામે આવીને ઊભી રહે છે કે એ માનવીની ઓળખ કરાવવી તો કઈ રીતે કરાવવી ? હૂઁ પણ એ માનવીની ઓળખ માટે શબ્દો શોધવામાં મૂંઝાઇ ગયો. એમ કહું તો જરાપણ અતિશયોક્તિભર્યું મારા માટે તો નથી જ નથી અને તેમને મે મારી સમજણ મુજબ ‘શબ્દોના શિલ્પી’ એવું નામ આપ્યું.
મૂંઝવણનું કારણ એ જ છે કે તેમની પધ રચનાઓ વાંચતાં આપણે રાષ્ટ્રભક્તિના રંગે રંગાઈ જઈએ છીએ તો ક્યારેક ‘બીના મધુર મધુર કછુ બોલ’ જેવા સંગીતમય શબ્દોમાં ખોવાઈ જઈએ છીએ. એકતરફ રાષ્ટ્ર ભાવનાના રંગમાં ગીતો લખે છે અને ગાય છે તો બીજી તરફ ‘ભારતકી એક સન્નારીકી હમ કથા સૂનાતે હૈ’ ગીત દ્વારા સ્ત્રીની કરૂણા સશક્ત શબ્દોમાં રજૂ કરે છે. એટલે મે તેને શબ્દોના શિલ્પી કહેવાનું ઉચિત માન્યુ.
આવી ધારદાર કલમના જાદુગર અમદાવાદનાં હતા અને અમદાવાદને કર્મભૂમિ બનાવી હતી. અંહી જ પૂ. ગાંધીજીની દાંડીકૂચ યાત્રામાં સામેલ તાયા હતા એ સાવ સાચી વાત છે. તેમનું નામ તમને કહું, તમે કદાચ ઓળખતા હશો. જો ઉમરવાળા હશો તો તેમને મળ્યા પણ હશો. તે શબ્દકારનું નામ છે રમેશ ગુપ્તા.
એકદમ નિખાલસ વ્યક્તિત્વના તેઓ સ્વામી હતા. શબ્દોનો તેમની પાસે જાણે ઇજારો હતો. જ્યારે ગુજરાત રાજી અસ્તિત્વમાં આવ્યું ત્યારે તેમનું એક ગીત, ગુજરાતની ધરતી, ગુજરાતનાં સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિને લગતું લખ્યું હતું. જે આજે પણ ગુજરાતી ચોથા ધોરણમાં ભણાવાય છે. એ ગીત પર ગુજરાત સરકાર દ્વારા સરસ ડોક્યુમેન્ટ્રી પણ બનાવી હતી. જે તે સમયે સિનેમાહોલમાં ફિલ્મના પ્રારંભમાં બતાવાતી હતી. ગીત હતું…..
આજ બાપુની પુણ્યભૂમિ પર ઉગ્યું સ્વર્ણપ્રભાત
જય ગુજરાત, જય ગુજરાત, જય જય ગરવી ગુજરાત
જય સોમનાથ, જય દ્વારકેશ, જય બોલો વિશ્વના તાતની
સ્વર્ણ અક્ષરે લખશે કવિઓ યશગાથા ગુજરાતની
રમેશ ગુપ્તા નથી એ કવિઓને ભૂલ્યા, નથી એ ભક્તોને ભૂલ્યા, તેમના આ ગીતમાં ક્રુષ્ણ-સુદામાની મૈત્રીનો ઉલ્લેખ છે. નરસિંહ મહેતા, કવિ નર્મદ, વલ્લભભાઈ પટેલ, કવિ દયાનંદ, પ્રેમાનંદ, દલપત, નાનાલાલ, મેઘાણી, મહી, સાબરમતી, ગોમતી બધાને ગીતમાં ગૂંથી લીધા છે. રમેશ ગુપ્તા ભલે ઓછું ભણેલા હતા પરંતુ તેમને ઇતિહાસ અને ભૂગોળનું જબરૂ જ્ઞાન હતું. સહજાનંદ, જલારામ, દાતાર, બોડાણો ભૂલ્યા નથી. મહાદેવ દેસાઇ, દાદા તૈયબજી, કસ્તુરબા, વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ તેમના આ ગીતમાં સામેલ છે. એક એક પંક્તિમાં તેમનો ગુજરાત તરફનો અનન્ય પ્રેમ દેખાઈ આવે છે.
રમેશ ગુપ્તા ગુજરાતનાં હતા ? એવા સવાલના જવાબમાં સામો સવાલ કરી શકાય, શું ક્રુષ્ણ ગુજરાતનાં હતા ? નહીં ને, એ જ રીતે દિલ્હીમાં જન્મેલા રમેશ ગુપ્તા દોઢ – બે વરસના હતા અને તેમના પિતાશ્રી અમદાવાદમા આવીને વસ્યા હતા.
રમેશ ગુપ્તાનો જન્મ ૧૯૧૫ના ૨૬મી ઓકટોબરે દિલ્હીમાં થયો હતો. પિતા નન્નેમલ અને માતાનું નામ નથ્થીબેન હતું. ખંડેવાલ વૈશ્ય હતા. તેમના વડવાઓ છેલ્લા ૨૫૦ વર્ષથી દિલ્હીમાં વસતા હતા. આજે પણ તેમની પેઢી દ્વારા બાંધવામાં આવેલી ‘જરાયલ પ્યાઉ’ દિલ્હી ગેટની બાજુમાં શિવ મંદિર પાસે આવેલી છે. પિતા નન્નેમલના સંઘર્ષભર્યા દિવસો શરૂ થયા અને કંટાળીને તેઓ ગુજરાતનાં અમદાવાદ શહેરમાં આવીને વસ્યા હતા. સૌ પહેલા ધી કાંટા મોટાભામની પોળમાં રણછોડજીના મંદિરમાં રહેતા હતા. એ વરસ કદાચ ૧૯૧૮ – ૧૯ નું હશે. એ સમયે દેશની આઝાદીની લડતના નગારા વાગવા લાગ્યા હતા. રમેશ ગુપ્તા જેમ જેમ મોટા થવા લાગ્યા તેમ તેમ રાષ્ટ્રભાવનાના રંગે રંગાવા લાગ્યા હતા. તેઓએ મૃદુલાબેન સારાભાઇ, ઇન્દુમતિબેન શેઠ, જીવણલાલ દિવાન, કલલબાઈ કોઠારી, દાદાસાહેબ માવલંકર જેવા નેતાઓના ભાષાનો સાંભળ્યા હતા. તેમનો રાષ્ટ્રધર્મ વધુ ઘેરો બન્યો હતો. ‘સાયમન કમિશન’ અને પૂ. ગાંધીજીના ‘મીઠાના સત્યાગ્રહ’ માં રમેશ ગુપ્તા તેમના મિત્રો સાથે જોડાયા હતા. તે સમયે તેઓ દોશીવાડાની પોળમાં વસવાટ કરતાં હતા. એ સમયે આજે જે ગાંધીબ્રિજ છે તે હતો નહીં. ગાંધી આશ્રમ જવા માટે નદીની રેત ખૂંદવી પડતી હતી. બે વાગે રમેશ ગુપ્તા તેમના મિત્ર સાથે નીકળી પડ્યા હતા ગાંધી આશ્રમ જવા માટે. આવો તેમનો રાષ્ટ્રપ્રેમ હતો એ સમય જ એવો હતો કે રમેશ ગુપ્તાની કલમમાંથી રાષ્ટ્રગીતો જ સર્જાતા હતા. આવા ૨૦૦૦ જેટલા રાષ્ટ્રીય ભાવનાના ગીતો તેમણે લખ્યા છે. તેના થોડાક ગીતો આ રહ્યા.

બાપુને મંત્ર દિયા હૈ હમે, હમ જાનકી બાજી લાગા દેગે, ગાંધીજીકે અનુનાયી હૈ હમ દુનિયાકોં દિખલા દેગે
આઝાદ હુઆ આજકે દિન દેશ હમારા, ઇસ વાસ્તે પન્દ્રહ અગસ્ત હૈ હમે પ્યારા
લાખો સરદારોકા સરદાર ગયા, કિસને યે પૈગામ દિયા, લાકે મઝધારમે માંઝીકો હમસે છીન લિયા

પૂ. બાપુને જ્યારે ગોડસેએ ગોળીથી વિંધ્યા ત્યારપછી રમેશ ગુપ્તાએ ગીત લખ્યું હતું….
દિવ્ય માર્ગ દિખલાકર જગકો, આજ તેજમે તેજ મિલા
બાપુ તુમ્હારે આતમ ભોગસે, ભારતકા યે ભાગ્ય ખિલા
આજ અહિંસાકી દીવારે ડોલ ઉઠી, આજ શાંતિ મરણ રાગમે બોલ ઉઠી
કિન્તુ દેશકા મહાસારથિ આંખ મુંદકર સોયા, અપને હી હાથોસે હમને અપના બાપુ ખોયા

રમેશ ગુપ્તાએ એવા પણ ગેરફિલ્મી ગીતો લખ્યા છે જે આજે પણ ગુજરાતનાં સંગીતપ્રિય માનવીના હૈયામાં હજુ જીવે છે. મુકેશે ગાયેલું ગુજરાતી ગીત…..
ઑ નીલગગનના પંખેરૂ, તું કાં નવ પાછો આવે, મને તારી યાદ સતાવે

મારા ભોળા દિલનો હાયે રે શિકાર કરીને ચાલ્યા ગયા આંખોથી આંખો ચાર કરીને, બીમાર કરીને

તારી ને મારી જોડી, ઇ મારી ને તારી જોડી, ઇ તારી ને મારી જોડી, જામી જાય તો મજા પડે, ધન્ના ધતૂડી પતૂડી

પાર્શ્વગાયક તલત મહેમૂડ પાસે પણ આ ગીત તેમણે ગવરાવ્યું હતું.
શાને ગુમાન કરતો, ફાની છે જિંદગાની

ગઝલ સમ્રાટ જગજીતસિંહ પાસે ‘મેરા જનમ સફલ હો ગયા’ રચના ગવરાવી હતી.

૧૯૭૫માં રજૂ થયેલી ગુજરાતી ફિલ્મ ‘મેના ગુર્જરી’ ણો ગરબો હતો.
‘સાથીયા પુરાવો દ્વારે, દિવડા પ્રગટાવો રાજ
આજ મારા આંગણે પધાર્યા માં અંબાજી
આ ગરબાના કારણે ફિલ્મ રજત જયંતી ઉજવવા માટે કદાચ ભાગ્યશાળી બની હતી.
આ ફિલ્મનુ એક સરસ મજાનું ડ્યુએટ હતું.
અડધી રાતલડીએ મુને રે જગાડી
છંછેડી મનવીણાના તારા… આ તો કોણ રે…
આ ફિલ્મમાં દિગ્દર્શક દિનેશ રાવલ સંગીતકાર અવિનાશ વ્યાસને લેવા માગતા હતા પરંતુ રમેશ ગુપ્તાએ એમ કહીને ફિલ્મ છોડી દીધેલી કે આમાં હું કહું તે સંગીતકાર હશે તો જ હૂઁ આ ફિલમમાં ગીતો લખીશ અને અંતે દિનેશ રાવલે હારીને સંગીતકાર દિલિપ ધોળકિયાને લેવા પડ્યા. જેનું સંગીત ત્યારે ખૂબ લોકપ્રિય થયેલું.

રમેશ ગુપ્તાની બે ફિલ્મો શામાટે પરદો નથી જોઈ શકી ?
ગુજરાતી ફિલ્મ ‘અમે નીલગગનના પંખેરૂ’ બનતી હતી ત્યારે સી.એમ.પટેલ રમેશ ગુપ્તા સાથે કામ કરતાં હતા અને શૂટિંગ તથા ઓફિસની તમામ જવાબદારી તેઓ સંભાળતા હતા. તેઓના કહ્યા મુજબ ફિલ્મ જ્યારે તૈયાર થઈ ગઈ અને મનોરંજન કરમુક્તિ માટે ફાઇલ મૂકવાનો સમય આવ્યો ત્યારે ગુજરાતી ફિલ્મનુ અડધું શૂટિંગ ગુજરાતનાં ફિલ્મ સ્ટુડિયોમાં થવું જ જોઈએ તેવો નિયમ હતો. રમેશ ગુપ્તાની આ આખી ફિલ્મ આઉટડોરમાં બની હતી એટલે તેમને કરમુક્તિ મળી શકે તેમ નહોતી. રમેશ ગુપ્તાને કહેવામાં આવ્યું કે તમે ફિલ્મ સ્ટુડિયોની રજા લઈ આવો તો કરમુક્તિ મળી શકે. પરંતુ સ્વમાની રમેશ ગુપ્તા આ માટે તૈયાર ન થયા અને ફરી એક ફિલ્મ રીલીઝ ન થઈ શકી. આવા સ્વમાની હતા રમેશ ગુપ્તા.

૧૯૭૯માં રમેશ ગુપ્તાએ ‘અમે નીલગગનના પંખેરૂ’ નામે અંતિમ ફિલ્મ બનાવી હતી. જેમાં અદિતિ ઠાકર, સત્યકિરણ, જશવંત ઠાકર, રક્ષા નાયક, ઉમા જોશી, નટુ ઉમતીયા જેવા કલાકારો હતા.
રમેશ ગુપ્તાનું અવસાન ૧૯૯૨ના જાન્યુઆરી મહિનાની ૧૯મી તારીખે હ્રદયરોગના હુમલાના કારણે અમદાવાદમા થયું હતું. ત્યારે તેમની વય ૭૬ વરસની હતી.

— ગજ્જર નીલેશ

Advertisements

ગુજરાતી સારસ્વત પરિચય

Standard

– ફાધર વાલેસથી જે યાત્રા પ્રારંભી
– અને જાણે નરસિંહરાવ દિવેટીયાએ મંગળ મંદિર ખોલ્યા.
– ત્યાં તો દલપતરામે ઋતુઓનું વર્ણન કર્યુ.
– ‘ગની’ દહીંવાલાએ નિષ્ફળ નિષ્ફળ રમતા શીખવ્યું.
– અમૃત ‘ઘાયલ’ એ શાનદાર જીવ્યા નો દાખલો આપ્યો.
– દૂધમાં સાકરની જેમ ઉમાશંકર જોશીએ પરિચય આપ્યો.
– મરીઝએ ધીમા પ્રવાસનું ભાન કરાવ્યું.
– ‘શૂન્ય’ પાલનપુરીએ મંદિરમાં દેવોના દર્શન આપ્યા.
– ધૂમકેતુ “મરિયમ ન મળી, કાગળે ન મળ્યો.” ના દુ:ખદ સંદેશા લાવ્યા
– ગુજરાતનો નાથ કનૈયાલાલ મુન્શી પાસેથી મળી આવ્યા.
– ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લગાડ્યો કસુંબીનો રંગ.
– સરસ્વતીચન્દ્ર આપી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીએ ધન્ય કર્યા.
– રમણલાલ દેસાઈએ દેખાડ્યું, કેમ આકાશમાં ઉડતું કિલ્લોલ કરતું પક્ષી એકાએક આજ્ઞાધારી વિમાન બની ગયું!
– ખબરદારએ જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત! દાખવ્યું.
– બોટાદકર, સાચે જ જનનીની જોડ જગે નહીં જડે રે, લોલ!
– છ અક્ષરનું નામ પણ રમેશ પારેખ ઘણું કહી ગયા.
– બાલાશંકર કંથારીયા એ જીવન મંત્ર આપ્યું – ગુજારે જે શિરે તારે, જગતનો નાથ તે સહેજે. ગણ્યું જે પ્યારું પ્યારાએ, અતિ પ્યારું ગણે લેજે .”
– રાવજી પટેલએ મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યાથી હ્રદય કંપાવી દીધુ
– ઈન્દુલાલ ગાંધીએ આંધળી માનો પત્ર પ્હોચાડયો.
– અખો તમે મૂરખ બન્તાં બચાવ્યા. “એક મૂરખને એવી ટેવ, પત્થર એટલા પૂજે દેવ.”
– સુંદરજી બેટાઈએ પ્રોત્સાહન આપ્યું “જાવું જરૂર છે. બંદર છો દૂર છે.”
– રાજેન્દ્ર શુકલના પ્રશ્નનો નથી જવાબ હજી – કીડી સમી ક્ષણોની આ આવજાવ શું છે?
– નરસિંહ મહેતા સાથે વૈષ્ણવજન થયા અને પીડ પરાઈ જાણી.
– હેમન્ત દેસાઇને મનગમતું ગમયું –
“બૂટ બાટા સિવાયના, કઠોળ ચણાદાળ સિવાયનાં,
શાક રીંગણ સિવાયનાં અને કપડાં ખાદી સિવાયનાં
કોઇ પણ મને ગમે.”
– માણસમાં રાખ્યા જયંત પાઠકએ ”રમતાં રમતાં લડી પડે ભૈ, માણસ છે.
હસતાં હસતાં રડી પડે ભૈ, માણસ છે,”
– બાલમુકુન્દ દવે એ સમજાવી દીધું સાનમાં
– કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી સાચી પૂજા શીખવી. ઘંટના નાદે કાન ફૂટે મારા, ધૂપથી શ્વાસ રૂંધાય; ફૂલમાળા દૂર રાખ પૂજારી, અંગ મારું અભડાય; ન નૈવેદ્ય તારું આ ! પૂજારી પાછો જા !
– “પાન લીલું જોયું ને હરીન્દ્ર દવે યાદ આવ્યાં. ”
– પ્રીતમનો હરીનો મારગ શૂરાનો છે.
– મકરન્દ દવેનો ગુલાલ તો કદી ગુંજે નહીં ભરાઇ ” ગમતું મળે તો અલ્યા ગુંજે ન ભરીયે,ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ.”
– ચંદ્રકાન્ત બક્ષીનું આ વાક્ય બહુ મોડુ વાચ્યું “ખરાબ આદતોને નાની ઉંમરથી શરૂ કરવી જોઈએ કે જેથી મધ્યવયમાં છોડી શકાય !”
– સુરેશ દલાલ, તમે વાતો કરો તો થોડું સારું લાગે
– “હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું!” નિરંજન ભગત સાથે ફરવાની મજા આવી.
– ” ‘બેફામ’ તો યે કેટલું થાકી જવું પડ્યું? નહીં તો જીવનનો માર્ગ છે, ઘરથી કબર સુધી.”
– જયંતિ દલાલનું સચોટ વાક્ય ”સૌથી ભયંકર વસ્તુ એ છે કે, આજે આપણને કશું ભયંકર લાગતું જ નથી. “
– કુન્દનિકા કાપડિયા સાથે સાત પગલાં આકાશમાં ભરયા.
– “ભાઈ રે, આપણા દુ:ખનું કેટલું જોર ? કહશો રાજેન્દ્ર શાહ
– ખરેખર શયદા, “તું કહે છે અશ્રુ ચાલ્યા જાય છે, હું કહું છું જિંદગી ધોવાય છે.
– પિનાકિન ઠાકોર સાથે પોકારું, “હે ભુવન ભુવનના સ્વામી,”
– કલાપી તમને શું કહુ, જ્યાં જ્યાં નજર મ્હારી ઠરે યાદી ભરી ત્યાં આપની,
– કુમારપાળ દેસાઇ એ દર્દ અને દયાનો ભેદ દાખવ્યો. ‘મારી આંખોમાં દર્દ છે, દયાની ભીખ નથી.’
– “યાહોમ કરીને પડો, ફત્તેહ છે આગે.” ખરું કહ્યું નર્મદે
– શ્યામ સાધુજી ” બારી બહાર શૂન્યતા ખડખડ હસી પડી.
ઘરમાં ઉદાસ મૌનનાં ટોળાં હળી ગયાં.”
– કરસનદાસ માણેક, તમારું જીવન અંજલિ થયું
– મનોજ ખંડેરિયા તમે કહેશો કેમ આમ બને કે પકડું કલમને, ને હાથ આખેઆખો બળ છે?
– ‘સૈફ’ પાલનપુરી તમે તો છો ગઝલ સમ્રાટના શિષ્ય મને બનવું તમારી શિષ્ય
– નાથાલાલ દવે, ” કામ કરે ઇ જીતે રે માલમ ! કામ કરે ઇ જીતે. “
– દિનકર જોશી સાહેબ, ‘ પ્રકાશના કાંઇ પડછાયા હોય ?
“જુદી જિંદગી છે મિજાજે – મિજાજે, સરોદજી!
– ઘણીવાર વિચારું જગદીશ જોષીજી “ધારો કે એક સાંજ આપણે મળ્યાં અને આપણે હળ્યાં પણ આખા આ આયખાનું શું?
– “માથું અરીસામાં જ રહ્યું.
ને બહાર નીકળી પડી હું, સંસ્કૃતિરાણી દેસાઇ તમે કદાચ મળી જશો.
– તમારી વાત સાવ સાચી હિમાંશી શેલતજી , “જીવીએ પહેલાં પછી લખાય તો ઠીક છે, ન લખાય તો વસવસો નથી”
– “હાસ્ય એ દરેક રોગોનો રામબાણ ઇલાજ છે.” તારક મહેતા સાહેબનું રામબાણ અકસીર છે.
– ચન્દ્રકાન્ત શેઠ “કવિતા જન્મે છે વ્યક્તિમાં, પણ જીવે છે સમાજમાં.” ,.
– અશોક દવે, તમારે તો ” લખવાના કારણે બપોરનાય ઉજાગરા થાય છે.”

ગુજરાત તને વંદન !

કાષ્ઠકલાનું પ્રતીક પિત્તળ જડિત પટારા

Standard

કાષ્ઠકલાનું પ્રતીક પિત્તળ જડિત પટારા (Brass mounted wooden)

લોકજીવનની સાથે લોકકલા ઓતપ્રોત થઈ હોવાને કારણે લોકજીવન સદાયે કળાનું રસિયું રહ્યુ છે. ઘરમાં અને સમાજ જીવનમાં તથા માંગલીક પ્રસંગોએ ઉપયોગમાં લેવાતી ચીજવસ્તુઓ એવા તો નમણા રૂપ એણે આપ્યા છે જે જોનાર બે ઘડી મન મોકળું કરીને બસ નિરખ્યા જ કરે.
આજે સંસ્કૃતિએ વિકાસની હરણફાળ ભરવા માંડી છે ત્યારે લોકજીવનમાંથી આવા ઘણાય પ્રતીકો વીસરાઈ ચુક્યા છે અથવા વીસરાતાં જાય છે. લોકસંસ્કૃતિનાં પ્રતીકો તરીકે જેણે મોખરાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યુ હતુ તે પટારો આજે લોકજીવનમાંથી ભુલાવા માંડ્યો છે. અત્યારે તો લોકો સ્ટાઈલીશ તીજોરીઓ અને કબાટ વાપરતા થઈ ગયા છે. ગામડામાં વસતી કેટલીક જાતીઓ જેમણે પોતાની જૂની લોકરૂઢીઓ જાળવી રાખી છે ત્યાં એ આજે પણ ક્યાંક સચવાઈ રહ્યો છે.

◆ કાષ્ઠકલાનું બેનમૂન પ્રતીક

મજૂડાં અને ડામચિયાનો વપરાશ શરૂ થયો પછીથી લોકજીવનની જરૂરીયાતમાંથી ઉદૃભવેલુ પ્રતિક તે પટારો છે. જુનાં વખતમાં લોકો નાણાં, ઘરેણાં વગેરે જમીનમાં દાટી રાખતા. ધીમે ધીમે માનવીને એનાં ગેરલાભો જણાતાં તેણે આ બધી વસ્તુઓ મુકવા માટે નવુ સાધન શોધી કાઢ્યુ તે સાધન હતુ પટારો.પટારામાં ગાદલાં, ગોદડાં, આણા-પરિયાણાનો સામાન, ઘરેણાં તથા રોકડ નાણું મુકવામાં આવતુ.

◆ પટારાનું ઘડતર અને જડતર

પટારો એ ગુજરાતી કાષ્ઠકલાનું બેનમૂન પ્રતીક છે. ગુજરાતનાં સુથારો આખો પટારો લાકડામાંથી ઘડતા અને એના ઉપર એવુ તો આકર્ષક અને મજબુત જડતર કરતા કે ભલભલા ચોર અને લુંટારુઓ એને સહેલાઈથી તોડી શકતા નહોતા. પટારાની લંબાઈ 5 થી 7 ફૂટ અને પહોળાઈ 4 થી 5 ફૂટ જેટલી હોય છે. એનુ લાકડુ ન દેખાય એ રીતે અને ગીલેટવાળાં પતરાથી મઢવામાં આવે છે. પટારા સાગ, હરદળવો અથવા સાજડનાં લાકડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આગળનો ભાગ સીસમનાં લાકડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. પતરા પર રંગબેરંગી મોર, પોપટ, ચકલીઓ, ગણેશ, ઘોડા, વાઘ, હાથી, હરણ, ફુલ, કોડી, વેલ વગેરે જેવા પશુ-પક્ષી કે ફુલ છોડનાં ભાતપ્રતીકોથી સુશોભિત કરવામાં આવતા. અંદર રૂપિયાની વાંસળિયું મુકવાનાં નાના મોટા ખાના હોય છે. ગામડાનાં અભણ સુથારો આ પટારામાં એવા ચોર-ખાનાં બનાવતા કે રીઢો ચોર પણ ગોથું ખાઈ જાય.
પટારાની નીચે ચાર પૈડા હોય છે. જેથી તેને સહેલાઈથી હેરવી-ફેરવી શકાય. પટારો ઉપરથી ઉઘડે છે અને એનાં પાંદડિયું અને નકુચામાં ખંભાતી તાળાં વાસવામાં આવે છે.
આ પટારાની બાજુઓ સીધી હોય છે. તેના ઉપરનો ભાગ વળાંકવાળો હોય છે. બંને બાજુના ભાગ અને પાછળનાં ભાગને પિત્તળની પટ્ટીઓ વડે ફીટ કરી મજબુત કરવામાં આવે છે. પાછળનો ભાગ દીવાલ સામે હોય છે અને નીચેનો ભાગ ભોંયતળિયા પર આવતો હોય છે. લાકડાની ધારો, પિત્તળનાં પતરા, માથા વગરની ખીલીઓથી જોડવામાં આવે છે. પટારાને ઢાંકવા માટે તેની આગળ અર્ધગોળાકાર ભાગ હોય છે જે ‘પાવડીના’ નામે ઓળખાય છે.
પટારાની બાજુઓ ઉભા પાટિયાને ખીલાસરીથી જોડીને બનાવવામાં આવતા હોય છે. આ સામેના ભાગને સુથાર ‘દર્શનભંગ’ જેવુ સુંદર નામ આપે છે. જ્યારે બે બાજુના ભાગોને ‘બાજુના કરા’ કહેવાય છે. નીચેના ભાગને ‘તળિયુ’ કહે છે. આગળના ભાગને પિત્તળની પટ્ટીઓ મઢવામાં આવે છે.
પટારાના આગળનો ભાગ જેને દર્શનભંગ કહેવાય છે તેના પર ભાત પાડેલા બીબામાં ઢાળેલા ભાતપ્રતિકો પિત્તળના ચોરસ આકારો પર ‘સ્ટેમ્પીંગ’ કરવામાં આવે. તેમજ પટારાના કરાઓને પંચીંગ વડે કાણા પાડીને ઝીણી કારીગરી ઉપસાવવામાં આવે છે. આ રીતે અનેક ભાત, ભાતપ્રતિકો અને ઝીણવટથી કાપેલી કોરો વડે પટારાના બાજુઓને અલંકૃત બનાવવામાં આવે છે. જ્યારે આ કામ પુરુ થઈ જાય ત્યારે મીજાગરા, હાથા અને આંગળી ફીટ કરવામાં આવે છે જે લુહાર બનાવે છે. પટારાનાં લાકડાનું મુખ્ય કામ સુથાર બનાવે છે.
જેમ જામનગર,કચ્છ અને રાજસ્થાની બાંધણી, ઘોઘાનાં ઘોડલા, ગીરના દેશી બળદ, કાંકરેજની ગાયો, પાટણનાં પટોળા, સુરતની બારબંધવાળી બંગડી, હાલારનાં હાથીડા અને સંખેડા તથા મહુવાનું લાકડાકામ વખણાતુ કે વખણાય છે એમ ધોલેરા, ભાવનગર, મહુવા, બોટાદ, લીંબડી અને વીરમગામનાં પટારા ખુબ વખણાતા. એમાં ગુજરાતમાં પટારા ખરીદવા માટે ધોલેરા, ભાવનગર અને વિરમગામ તો ખુબ જાણીતા મથકો હતા. લોકો દુરદુરથી ગાડા જોડીને પટારા લેવા આવતા. આ પટારાની કિંમત થોડાક સમય પહેલા 500 થી માંડીને 5000 રૂપિયા જેટલી હતી જે તે સમયમાં ખુબ મોંઘી કિંમત ગણી શકાય. જોકે પટારાની કળામાં આજે ઓટ આવવા માંડી છે. જુના વખતનાં મજબુત પટારા અને એવુ જડતરકામ આજે તો ક્યાંક જ જોવા મળે.

લોકજીવનનાં ઘરની શોભારૂપ પટારા વિનાનું ઘર ખાલીખમ લાગતુ. રાજપૂત, ભરવાડ, કણબી, કાઠી, મેર, આહિર અને બીજી કેટલીક જાતીઓના ઘરોમાં નજર કરીએ તો બબ્બે પટારા જોવા મળતા. સામાન્ય રીતે બેઠક-ઉઠક માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ઓરડામાં અવનવા આળેખોથી ઓપતી બે હાથ પહોળી અને વેત ઉંચી પેડલી ઉપર પટારા મુકવામાં આવતા તેના પર ત્રાંબા-પિત્તળના બેડાની માંડ્ય અને માંડ્ય ઉપર કલાત્મક માળી હોય છે.
પરણીને સાસરે જતી કન્યાને જુના વખતમાં આણમાં પટારો આપવામાં આવતો. આજે તો પટારાનું સ્થાન લાકડાનાં કબાટોએ અથવા સ્ટાઈલીશ તીજોરીઓએ લઈ લીધુ છે. તેમ છતા કેટલીક જાતીઓએ આ પટારાઓ સાચવી રાખ્યા છે. એક પટારો મારા ઘરે હમણા સુધી હતો પણ બહુ જુનો હોવાને કારણે તુટી ગયેલો.

◆ પાટુ રે મારી પટારો તોડ્યો

ઘણીવાર પટારાનો ઉપયોગ માણસને સંતાડી રાખવા પણ થતો. પટારામાં પુરીને દુશ્મનોને મારી નાખ્યાનાં દાખલા પણ નોંધાયા છે. સામાન્ય રીતે પટારો એટલો મજબુત હોતો કે જલદી તુટતો નથી પરંતુ બળિયા લોકોને તો એવા પટારા કોઈ વિસાતમાં હોતા નથી. સોરઠમાં વાવડી ગામનાં વીર રામવાળાએ તો આવો પટારો પાટુ મારીને તોડી નાખ્યો હતો. તે જ તેમની બહાદુરી બતાવે છે. રામવાળાનાં રાસડામાં પણ આવે છે કે-
“પાટુ રે મારી પટારો તોડિયો;
કંઈ વાગી છે ડાબા પગમાં ચૂંક
ઘેલી ગરના રાજા…”

આજે પણ ગુજરાતને ગામડે-ગામડે ચારસો-પાંચસો વર્ષ જુના પટારા ક્યાંક સચવાયેલા મળી આવે છે. આવા પ્રતિકોનો અભ્યાસ હાથ ધરાય તો લોકસંસ્કૃતિનાં રસિયાઓને ઘણી સામગ્રી હાથ આવે તેમ છે.

સંદર્ભ: લોકજીવનના મોતી, ખરક જાતીની કલા-સંસ્કૃતિ અને મારા દાદાની જાણકારી મુજબ.
✍ ચેતનસિંહ ઝાલા
——————————————————————

વિવિધ જ્ઞાતિઓની ખાસિયતોની રસપ્રદ વાતો લોક સાહિત્ય

Standard

ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં અનેક વિશિષ્ટતાઓ અને વૈવિધ્ય ધરાવતા અસંખ્ય પંથકો આવેલા છે. સૌરાષ્ટ્રના આ પંથકોમાં અનેક ભ્રમણશીલ જાતિઓએ જળ અને સ્થળ માર્ગેથી આવીને વસવાટ કર્યો છે. આ બધી પ્રજાની જ્ઞાતિઓ, અટકો, ખાનપાન, રીતરિવાજ, દેવી-દેવતાઓ, ધાર્મિક માન્યતાઓ, ઉત્સવો, સંગીત, વાદ્યો અને નૃત્યોમાં કેટકેટલું વૈવિધ્ય સાંપડે છે?

‘સૌરાષ્ટ્ર : સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્’ પુસ્તકમાં આપણા લબ્ધપ્રતિષ્ઠ વિદ્વાન ચારણ કવિ પીંગળશીભાઈ મેઘાણંદ ગઢવીએ તો ગીતમાં આહિર, ઓડ, આરબ, કાઠી, કાયસ્થ, કોળી, કણબી, કઠિયારા, કુંભાર, કલાલ, ખત્રી, ખાંટ, ખારવા, ખોજા, ખસિયા, ઘાંચી, ઘંટિયા, નાગર, ચારણ, સોની, સતવારા, સુતાર, સલાટ, સીદી, તરગાળા, તંબૂરિયા, મેર, મુમના, મોચી, મારગી, મદારી, ખરક, ખલાસ વગેરે એકસો ને સીત્તેર કોમોની નામાવલી ૨૮ પંક્તિના એક ગીતમાં આપી છે. સાથે સાથે એમણે આ બધી જ્ઞાતિઓ-કોમોની ખાસિયતો અને એમનું શું વખણાય છે તેની માહિતી બીજા એક ગીતમાં આપી છે. આજે વાચકોને વિવિધ જ્ઞાતિઓ, નગરો અને ગામોની કઈ કઈ ચીજો લોકજીવનમાં વખણાય છે તેની રસપ્રદ માહિતી આપવાનો ઉપક્રમ છે. સૌ પ્રથમ સ્વ. શ્રી પીંગળશીભાઈ ગઢવીએ ગીતમાં આપેલ જ્ઞાતિઓની વિશિષ્ટતાઓ પર ઊડતી નજર કરીએ :

બ્રાહ્મણની રસોઈ, રાજપૂતની રીત

વાણિયાનો વેપાર, પારસીની પ્રીત

નાગરની મુત્સદી વ્યાસની ભવાઈ

લોહાણાની હુંસાતુંસી,ભાટિયાની ભલાઈ.

આયરની રખાવટ ચારણની ચતુરાઈ

મેમણની ખેરાતી સૈયદની સચ્ચાઈ

કણબીની ખેતી, સંધીની ઉઘરાણી

પઠાણનું વ્યાજ ઘાંચીની ઘાણી.

મેરનો રોટલો પૂજારીનો થાળ

કોળીની કરકસર ભક્તોની માળ

વહીવંચાની બિરદાવળી ઢાઢીનાં વખાણ

ભાટની કવિતા માણભટ્ટની માણ.

મણિયારાની ચૂડલી વાંઝાનો વણોટ

ખવાસની ચાકરી ખત્રીનો રંગાટ

સીદીનો મસીરો કાગદીની શાઈ

ખોજાના ડાળિયા કંદોઈની મિઠાઈ

ચુંવાળિયાનું પગેરું વાઘેરની કરડાઈ

આડોડિયાની ઝડઝપટ તરકની તોછડાઈ

અબોટીનાં કીર્તન બજાણિયાની ઠેક

સોમપુરાના મંદિરો ઘંટિયાની ખેપ

સરૈયાનો સુરમો સુતારનું ઘડતર

મોચીનાં પગરખાં કડિયાનું ચણતર

વોરાની નમ્રતા વાળંદનો જવાબ

પસાધતાનો ખુંખારો દરવાણીનો રૂવાબ

ખારવાનું વહાણવટું લોધીની જાળ

દરજીનો ટાંકો-ટેભો પ્રજાપતિનો ચોફાળ

નાડીઆનું ગાડાનારણ કાયસ્થની કલમ

વૈદ્યનું પડીકું ગંજેરીની ચલમ

રામાનંદીની આરતી મુલ્લાની બાંગ

ભોઈનું રાંધણું ભરવાડોની ડાંગ

સિપાઈનો સાફો ને નટડાનો દોર

કાશીના પંડિતો તીરથનો ગોર

વાળંદની હજામત ચામઠાની શાન

લુહારિયાની અટપટી ડફેરનું નિશાન

કબાડીની કુહાડી ભઈલનું તીર

શીખની ઉતાવળ ધૂળધોયાની ધીર

માધવિયાની કે’ણી ભોવાયાનો ભાગ

ઢાઢીની રામલીલા ધૂતારાનો લાગ

મતવાનું મૈયારું રાંકાની રાબ

ભીખારીની ઝોળી, ને માળીની છાબ

નાથનો રાવણહથ્થો ભાંડના ગાલ

ચોરટાની શિયાળી તસ્કરનો ખ્યાલ

મલ્લની કુસ્તિ ને બહુરૂપીનો વેશ

જાદૂગરની ચાલાકી માલધારીનો નેસ

ભોપાનો ભભકો રબારીની પુંજ

ભરથરીનું ખપ્પર શેતાનની સૂઝ

પ્રશ્નોરાનું વૈદું નાઘોરીનો નાતો

સાધુનું સદાવ્રત કસાઈનો કાતો

લંઘાના ત્રાસાં તૂરીનું રવાજ

કામળિયાના કાંસિયા ડબગરનું પખાજ

રખેહરનો ઢોલ મીરની શરણાઈ

મારગીનો તંબૂરો ધોબીની ધોલાઈ

જંગમનો ટોકરો રાવળનું ડાક

વાદીની મોરલી બહારવટિયાની ધાક

લંઘીના રાજિયા યોગીની મોજ

જત્તીનો ત્યાગ ફિરંગીની ફોજ

વાંસફોડાના વાંસ હીજડાની તાળી

ગોકળીનો ગોફણિયો રાજૈયાની થાળી

સલાટની ઘંટી પીંજારાની તળાઈ

સંઘાડિયાનો ઢોલિયો મજૂરની કમાઈ

સંન્યાસીનું મુંડન જોગીની ધૂણી

ફકીરની કહુવા શરાફીની મૂડી.

લુહારની ધમણ ગાંધર્વનું ગાણું

જૈનોના અપવાસ સુરતીનું ખાણું

મેઘવાળની મજૂરી ઘાંચીની ધાર

દાડીઆ દાતરડી ખાણીયાનો ડાર

માજોઠીનું ગધેડું ચુનારનો ભઠ્ઠો

જતની સાંઢડી વણઝારાની પોઠયો

ઘેડિયાની ટીપણી પઢોરાના રાસ

કલાલનો દારૂ કઠિયારાનો કાંસ

થોરોની ઈંઢોણી ચમારનો કુંડ

સ્વામિનારાયણનો ચાંદલો અતિતનું ત્રિપુંડ

મુંડાનો વાંદર્યો દેવીપૂજકની વઢવેડ

વેરીઆની કરબત હીજરતની હેલ્ય.

🕉 વિવિધ વ્યક્તિઓનું શું વખણાય?

લોકોક્તિઓમાં સત રાજા હરિશ્ચંદ્રનું, ટેક મહારાણા પ્રતાપની. અભિમાન રાજા રાવણનું. ભાઈબંધી કૃષ્ણ સુદામાની, વરદાન રાજા દશરથનું. સેવા શ્રવણની, બળ ભીમનું. બાણ વિદ્યા અર્જુનની, પરાક્રમ હનુમાનનું. દાન કર્ણનું. રાજ રાજા રામનું. વેપાર વાણિયાનો.

🕉 નગરોનું શું શું વખણાય?

બરફી, ચૂનો ને પાપડી સુરતના,

સુતરફેણી, હલવાસણ અને ખીચડી ખંભાતના.

ભજિયા આણંદના. ઘી ઘોઘા, બન્ની (કચ્છ) અને જામખંભાળિયાનું.

કંકુ કુંભાર ને સૂડી પાટણના.

દોરી. દહીં ને પેંડા મથુરાના.

ઘી કાંટા ને ગુંદરપાક સોજિત્રાના.

સૂંઠ જામફળ, ગોટા ને ધોતલી ધોળકાના.

છીંદરી છાલ ને છીપા ખેડાની.

છીંકણી, છાસ ને કહાલાં વિરમગામના.

ગાય, ગોવાળ ને માંકડાં ગોકુળના.

બહેડાં, બૈરાં ને બળદ વિસનગરના.

કપાસ કચેરી ને કામદાર ભરુચના.

હાથી સાથી ને લાકડાં મલબારના.

મેવો સેવો ને મિઠાઈ કાબુલના.

બરફ બાબુ ને કાળીમાતા કલકત્તાના.

મરણ મુરતી ને મોક્ષ કાશીના.

જમણ સૂરતનાં, મરણ કાશીના.

કાચ કારીગર ને કેળવણી ચીનના.

કણબી, કાઠી ને લાઠી કાઢિયાવાડના.

મૂળા મગદળ ને બ્રાહ્મણ સિદ્ધપુરના.

જૂઠ જોડા ને રંગ જયપુરના.

અમીન વસોના. કંજુસ મારવાડના.

કણબી કડીના. કુંભાર પાટણના.

ખારવા ખંભાતના. ગરો સિધ્ધપુરના.

ગુરખા નેપાળના. ગોલા ખંભાતના.

ઘાંચી ગોધરાના. ઘાટી ડુંગરપુરના.

ચોબા મથુરાના. છીપા અમદાવાદના.

ઠગ દિલ્હીના. તરગાળા વિસનગર અને કડીના.

નવાબ લખનૌના. પંડિત કાશીના.

બહારવટિયા કાઠિયાવાડના. માલધારી કચ્છના.

લહેરીલાલા સુરતના. લુહારિયા ચિત્તોડના.

પંડિતો કાશ્મીરના. શીખ પંજાબના,

શૂરવીર રાજપૂતો મેવાડ-રાજસ્થાનના. સાક્ષરો નડિયાદના.

પાવૈયા પેટલાદના ભંવડા અંબાજીના. કવિઓ બંગાળના.

પટોળા પાટણના. સોનુ લંકાનું.

ઠુંમરા ( કેસરી રંગના પારા) હીગળાજના. કાવડય કાશીની.

કડલાં કાઠિયાવાડના. ડાબલા ડભોઈના.

પટારા ને સાંગામાંચી સૌરાષ્ટ્રના. ખરાદીકામના કસબી સંખેડાના.

જરી અને હીરાકામ સુરતના.

બાંધણી સૂડી કંકુ અને કાતર જામનગરના.

મરચું શેરથાનું. બાંધણી કચ્છ અને જેતપુરની.

અશ્વો કાઠિયાવાડના અને મારવાડના.

રમકડાં ખરાદી અને લાખકામ ઈડરના.

ઘઉં ભાલના. તુવેરદાળ વાસદની.

ગાંઠિયા ભાવનગરના. દેવડા (મિઠાઈ) પાટણના.

તુવેર અને તમાકુ ચરોતરના.

ભેંસ મહેસાણા, જાફરાબાદ અને બન્ની (કચ્છ)ની. ગાય ગિરની અને

માણાવદરની મોજડી,
જામનગરનો જોડો,
બગસરાનું મોળિયું
અને ભાવનગરનો તોડો.

આ બધાના ગુણગાન કહેવતો ઉક્તિઓ અને જોડકણામાં આજેય જોવા મળે છે. આ બધી આપણી સંસ્કૃતિની વિરાસત છે. મોંઘેરી મિરાત છે.

લોકજીવનનાં મોતી – જોરાવરસિંહ જાદવ

મુચકુંદ ગુફા

Standard

જૂનાગઢ માં આવેલી રહસ્યમય મુચકુંદ ગુફા જયાં છુપાયેલો છે ભગવાન રણછોડ શ્રી કૃષ્ણ, મહારાજા મુચકુંદ અને અજેય કાલયવન રાક્ષસ ના વધનો ભેદ …

સંતો અને શૂરા ની ભૂમિ એટલે રૂડું સોરઠ. એ સોરઠ નું અતી પૌરાણીક નગર એવું જુનાણું એટલે જૂનાગઢ અને જૂનાગઢ ને યાદ કરતા જ યાદ આવે, માં અંબા અને ભગવાન ગુરૂદત્ત જેના શિખરો શોભાવી રહ્યા છે એવો ગરવો ગઢ ગિરનાર. તેની સામે ગૂગળ માં લોબાન ભળી રહ્યો હોય તેવી પ્રતિતિ કરાવતો ગરવો દાતાર જેના શિખર પર બિરાજે છે જમિયલશા પીર દાતાર.

હિંદુ ધર્મની શૈવ, શાક્ત અને વૈશ્ર્ણવ પરંપરા તેમજ ઇસ્લામ અને જૈન ધર્મ ના સંગમ સમી આ સોરઠી ધરા પોતાના માં કંઇક રહસ્યો સમાવીને બેઠી છે. જેમાંની એક કથા છે આ મુચકુંદ ગુફાની કે જ્યાં યાદવેન્દ્ર ભગવાન શ્રી ક્રૃષ્ણએ પોતાના અજોડ બુધ્ધિ-ચાતુર્ય થી અજેય કાલયવન રાક્ષસ ને અપાવ્યું હતું નિર્વાણ અને મહારાજા મુચકુંદ ને આપ્યું હતું ભક્તિ નુ વરદાન.

કથા આ પ્રમાણે છે. ઋષિ શેશિરાયણ ત્રિગત રાજ્ય ના કુલગુરૂ હતા અને તેઓ એક અનુષ્ઠાન કરી રહ્યા હતા જેથી તેમને 12 વર્ષ બ્રહ્મચર્ય નું પાલન કરવાનું હતું. કોઇ એ તેમને નપુંષક છો એવુ કેહતા તેમને લાગી આવ્યુ અને તેમણે ભગવાન મહાદેવ ની તપસ્યા કરી અને મહાદેવ પ્રસન્ન થતા તેમણે મહાદેવ પાસે એક એવા પુત્ર નું વરદાન માંગ્યું કે જે અજેય હોય, કોઇ તેને હરાવી ના શકે અને બધા શસ્ત્રો તેની સામે નિસ્તેજ થઇ જાય જેથી કોઇ તેનો સામનો ના કરી શકે. ભગવાન મહાદેવ એ તથાસ્તુ કહ્યું અને અપ્સરા રંભા થી ઋષિ શેશિરાયણ ને એક બાળક નો જન્મ થયો.

યવન રાજ્ય ના મહારાજ કાલજંગ ને કોઇ સંતાન ન હોવાથી તેમણે ઋષિ શેશિરાયણ પાસે આ બાળક ની માંગણી કરી અને ઋષિ શેશિરાયણ એ આ બાળક તેમને આપી દિધું અને ત્યાર થી આ બાળક નું નામ પડ્યું કાલયવન અને તે યવન રાજ્ય નો રાજા બન્યો.

મહાદેવ ના વરદાન થી સુરક્ષિત અજેય કાલયવન ને કોઇ હરાવી નહોતું શક્તું જેથી તેની અનિષ્ટતા અને દુરાચાર વધતો જતો હતો. એક વાર કાલયવને નારદજી ને પુછ્યું કે તે કોની સાથે યુદ્ધ કરે જે પોતાના સમાન વીર હોય. ત્યારે નારદજી એ કાલયવન ને યદુકુળમણિ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ સાથે યુદ્ધ કરવાનું કહી તેનું મૃત્યુ નિશ્ર્ચિત કરી દિધું અને નારદ્જી એ ભગવાન મધુસુદન નો પરિચય પણ કાલયવન ને આપ્યો કે ભગવાન કેવા લાગતા હશે.

મથુરા પર ચડાઇ કરતી વખતે શૈલ્ય એ જરાસંધ ને કાલયવન ને પણ યુદ્ધમાં શામેલ કરવા કહ્યું અને કાલયવન માની ગયો અને જરાસંધ ની સાથે તેણે પણ મથુરા પર ચડાઈ કરી અને મથુરા ને ઘેરી લીધી. કાલયવન એ મથુરા નરેશ પર સંદેશ મોકલાવ્યો અને એક દિવસ ની મુદત આપી. ભગવાન કૃષ્ણ એ પણ તેમનો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો પણ એક શરત રાખી કે યુદ્ધ કાલયવન અને પોતાની વચ્ચે જ થવું જોઇએ આટલી મોટી સેનાઓ ને શું કામ લડાવવી. આ સાંભળી કાલયવન હસવા લાગ્યો પરંતું તેને એ ખબર નહોતી કે હવે તેનુ મૃત્યુ નજીક છે. કાલયવને કોઇ દિવસ ભગવાન કૃષ્ણ ને જોયેલા નહી પણ તેને નારદજી આપેલો પરિચય યાદ હતો.

જેવું યુધ્ધ શરૂ થયું અને કૃષ્ણજી મથુરામાંથી બહાર આવ્યા કે તરત જ કાલયવન એ જોયું કે જેવું નારદજી એ કહ્યું હતું એ પ્રમાણે વર્ણ શ્યામ પણ સુંદર હતો, મસ્તક પર મોરપિંછ લહેરાતું હતું, તેજોમય લલાટ પર શોભી રહેલું ચંદ્રવંશી તિલક અને તાજાં તાજાં ખિલેલા કમળ સમાન નેત્રો, તેમના મુખારવિંદ પર રમી રહેલું એ ત્રિભુવનવિમોહીત સ્મિત સૌને દંગ કરી રહ્યું હતું.

સિંહ સમાન છાતી પર કૌસ્તુભમણી અને સ્ફટિક માળા લહેરાય રહી હતી અને વક્ષઃસ્થળ પર શ્રી વત્સ ચિહ્ન શોભાય રહ્યું હતું. એ કસાયેલા ખભા ઉપર પિતાંબર ચળકી રહ્યું હતું અને સાવજ સમા ડગલાં માંડતા ભગવાન ને જોઇ ને કાલયવન ઓળખી ગયો કે આજ વાસુદેવ છે. તેમના હાથ માં કોઇ શસ્ત્ર ન હોવાથી કાલયવન એ પણ નિર્ણય કર્યો કે પોતે પણ તેની સાથે શસ્ત્ર વગર જ યુદ્ધ કરશે. જેવો કાલયવન શ્રી કૃષ્ણ સામે યુદ્ધ કરવા માટે દોડ્યો કે ભગવાન પોતાની પીઠ દેખાડી ને ભાગવા લાગ્યા. બધા અચરજ પામી ગયા કે શ્રી કૃષ્ણ આવી રીતે પીઠ દેખાડી ને ભાગે અને આથી જ તેમનુ નામ “રણછોડ” પડ્યું.

ભગવાન રણછોડ આગળ ભાગી રહ્યા છે અને કાલયવન પાછળ પાછળ છે તેને એવુ લાગી રહ્યુ છે કે હમણાં પકડ્યો હમણાં પકડ્યો પણ જે સમસ્ત બ્રહ્માંડ માં વ્યાપ્ત છે એ તુચ્છ કાલયવન ના હાથ માં કેમ આવે! કાલયવન પોતાના પાછલા જન્મ મા કરેલા પુણ્યો ના કારણે ભગવાન થી બચી રહ્યો હતો આથી ભગવાન તેમની પીઠ દેખાડી ભગવાન ની પીઠ ના દર્શન કરવાથી કાલયવન ના પુણ્યો સમાપ્ત થવા લાગ્યા.

ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ભાગતા ભાગતા રેવતાચલ પર્વત ની એક ગુફા માં પ્રવેશ્યા. તેમની પાછળ પાછળ કાલયવન પણ એ ગુફા મા પ્રવેશ્યો. ભગવાન કૃષ્ણ ગુફા માં છુપાઇ ગયા એટલે કાલયવન ને કોઇ દેખાયુ નહી પણ કોઇ પિતાંબર ઓઢી ને ત્યાં સુતું હતું એ નજરે પડ્યું. તેને કૃષ્ણ સમજીએ વિચારમાં પડી ગયો કે મને આટલો દોડવીને આ કૃષ્ણ અહિયાં આરામ કરે છે. તેણે એ સુતેલા પુરૂષ ને લાત મારી અને વર્ષો થી નિંદ્રાધીન એ વ્યક્તિએ જ્યાં ઉઠી ને કાલયવન ની

સામે જોયું ત્યાં જ તેના શરીર માં પ્રચંડ આગ સળગી ઉઠી. થોડી જ ક્ષણોમાં કાલયવન બળી ને ભસ્મ થઇ ગયો. ભગવાન કૃષ્ણ આ દ્રશ્ય ગુફામાં છુપાઇને જોઇ રહ્યા હતા. વર્ષો થી આ ગુફામાં નિંદ્રા કરી રહ્યા હતા મહારાજા મુચકુંદ અને તેમની દ્રષ્ટિ માત્ર થી અજેય કાલયવન રાક્ષસ ના ભસ્મ થઇ જવા પાછળ નું કારણ હતું દેવરાજ ઇંદ્ર તરફ થી તેમને મળેલુ વરદાન. આવો જાણીએ મહારાજા મુચકુંદ ની કથા.

મહારાજ મુચકુંદ ઇક્ષ્વાકુવંશી મહારાજ માંધાતા ના પુત્ર હતા અને ભગવાન રામચન્દ્ર ના તેઓ પુર્વજ હતા. દેવતાઓ પણ રાક્ષસો સામે યુદ્ધ કરવા માટે મહાપરાક્રમી અને સંગ્રામવિજયી મહારાજ મુચકુંદની સહાય લેતા. એક વાર રાક્ષસોથી ભયભીત થઇ ને દેવતાઓ એ મહારાજ મુચકુંદ ને રાક્ષસો સામે યુદ્ધ માં સહાય કરવા પ્રાર્થના કરી.

મહારાજ મુચકુંદ દેવતાઓ સાથે રાક્ષસો સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. આ યુદ્ધ સદી ઓ સુધી ચાલ્યું, ત્યારબાદ કાર્તિકેયના રૂપ માં એક સમર્થ સેનાપતી મળવાથી દેવતાઓ એ મહારાજ મુચકુંદ ને અરજ કરી કે હે! મહારાજ આપ સદીઓથી અહીં યુદ્ધમાં સહાય કરી રહ્યા છો આપ નું કુટુંબ પણ કાળના પ્રભાવ માં નષ્ટ થઇ ચુક્યુ હશે આપ હવે વિદાય લો. દેવરાજ ઇંદ્રએ મહારાજ મુચકુંદ ને કહ્યુ કે માંગો મહારાજ આપ ને શું ઇચ્છા છે? બસ એક મોક્ષ નહી માંગતા કેમકે એ તો માત્ર ભક્તવત્સલ ભગવાન વિષ્ણુ જ આપી શકે. મહારાજ મુચકુંદ આ યુદ્ધ દરમિયાન એક ક્ષણ પણ ઉંઘ્યા ન હતા, તેથી તેમણે દેવરાજ ઇંદ્ર પાસે માંગ્યું કે હું હવે આરામ કરવા માંગુ છુ આપ મને નિંદ્રાનું વરદાન આપો. ઇંદ્રદેવ એ તથાસ્તુ કહ્યુ અને એ પણ કહ્યુ કે જે કોઇ મૂર્ખ આપને આપની નિંદ્રામાંથી જગાડશે તેના પર આપની દ્રષ્ટિ પડતા જ એ બળી ને ભસ્મ થઇ જશે. ત્યારબાદ મહારાજ મુચકુંદ એક ગુફામાં આવી અને નિંદ્રાધીન થયા.

આ વરદાન વિશે શ્રી કૃષ્ણ જાણતા હતા તેથી જ તેઓ યુદ્ધમાંથી ભાગ્યા અને જે ગુફા માં મહારાજ મુચકુંદ સુતા હતા એ ગુફામાં જઇ મુચકુંદ ને પોતાનું પિતાંબર ઓઢાડી દિધુ જેથી કાલયવન મહારાજ મુચકુંદ ને જગાડે અને તેમની દ્રષ્ટિ પડતા કાલયવન બળી ને ભસ્મ થઇ જાય. મહારાજ મુચકુંદ એ જગી ને જોયું તો કાલયવન ભસ્મ થઇ ગયો હતો અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ના તેજ થી આખી ગુફા જળહળી રહી હતી. તેઓ થોડા સમય સુધી ભગવાન ને ઓળખી ના શક્યા પણ પછી જાણ થતાં જ તેઓ ભાવવિભોર થઇ ભગવાન ને વંદન કરવા લાગ્યા.

જ્યારે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ એ તેમને ઇચ્છિત વરદાન માંગવા કહ્યું ત્યારે તે પરમ બુદ્ધિમાન મહારાજ મુચકુંદે ભગવાન ની શરણ માંગી. ત્યારે યદુકુળશિરોમણી ભગવાન કૃષ્ણ બોલ્યા કે હે! રાજન આપ આપના મનોભાવો અને મન ને મને સમર્પિત કરી દો. આપે જે પાપ કર્યા તેને મારા નામ સ્મરણ થી નાશ કરો અને આપ આવતા જન્મમાં એક બ્રાહ્મણ થઇ ને જન્મ લેશો ત્યારે આપને ભક્તિ થી ફરી વાર મારા દર્શન પ્રાપ્ત થશે. એમ કહેવાય છે બીજા જન્મ માં મહારાજ મુચકુંદ નરસિંહ મહેતા થઇ ને જન્મ્યા અને આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે નરસિંહ મહેતાના કાર્યો કરવા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ જુનાગઢ આવ્યા હતા.

આ રેવાતાચલ પર્વત એટલે ગિરનારની ગુફા જ્યાં મહારાજ મુચકુંદ સુતા હતા એ ગુફા આજે પણ વર્તમાન છે. જુનાગઢ શહેર થી ભવનાથ તરફ જતા જ્યાં દામોદર કુંડ આવેલો છે ત્યાં દામોદર ભગવાન માધવરાય ના મંદીર થી જમણી બાજુ તરફ સાવ નજીક ના અંતરે આ રહસ્યમય તેમજ રસમય ગુફા આવેલી છે. આ ઐતિહાસીક અને પૌરાણિક ગુફા ના દર્શન કરવા એક લ્હાવો છે.

સોરઠ ની ધરા માટે એમ કહી શકાય કે દરેક પથ્થર ઉંચકાવીએ તો એક કથા આપણ ને મળી આવે. આપણા આ અમુલ્ય ધાર્મિક સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન કરવું એ આપણી ફરજ તો છે. આ વારસા ને જાણી ને આપણે ગર્વ અનુભવવો જ રહ્યો. આ કથા ઓ માત્ર આપણા સૌરાષ્ટ્ર માં આપણા ગુજરાત માં કે આપણા ભારત માં જ સંભવી શકે એમા કોઇ બે મત નથી…….

વિસનગર નામ વીસલદેવ રાજાના નામ પરથી પડયું છે.

Standard

.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
ll વીસનગર મહેસાણા જિલ્લાનો મહત્વનો તાલુકો છે. વીસનગર આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. વિસનગર નામ વીસલદેવ રાજાના નામ પરથી પડયું છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણની શરુઆત એમ.એન. કૉલેજથી થઈ. તેથી તેને “રણની રાણી” કહેવામાં આવે છે. જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કારથી સન્માનીત કવિશ્રી વી. કે. ગોકાક આ કોલેજના પ્રાચાર્ય રહી ચૂકયા છે. રંગભૂમિના નટ સમ્રાટ જયશંકર “સુંદરી” આ સંસ્કાર નગરીનું સંતાન. સહકારી કાર્યકર સાંકળચંદ પટેલની આ કર્મભૂમિ છે. શિક્ષણ ઊપરાંત વિસનગર ધંધાનું મોટું ધામ છે. તાંબા-પીત્તળનાં ઘાટનાં વાસણો માટે તે ખ્યાત છે. આનર્તપુર, આનર્તનગર, વૃન્દનગર કે કેવળ નગર તરીકે ઓળખાયું. વડનગરની બિલકુલ પાસે વીસનગર હોવાથી વડનગરની ઐતિહાસિકતા વીસનગરને ગળી ગઈ. આને કારણે વીસનગર પ્રાચીન હોવા છતાં તેની સ્થાપના છેક વાઘેલા કાળમાં થઈ એવી માન્યતાને પ્રબળ સમર્થન મળ્યું એટલું જ નહિ ફાર્બસ જેવા વિધ્વાનો તો સત્ય તરીકે તેનો સ્વીકાર કર્યો. આનું કારણ વીસનગરની પ્રાચીનતા સિધ્ધ કરવા માટે મળતા આધારોનું દારિદ્રય છે.

વીસનગર સંબંધિત સાહિત્‍િયક આધારો તો પાછળના કાળમાં ઉપલબ્ધ થયા પરંતુ વીસનગરની આસપાસના વિસ્તારોમાં પેઢામલી, આગલોડ, હડાદ, રામપુર જેવાં ગામોમાંથી પુરાવિદ રોબર્ટ બ્રુશફૂટે ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં આદ્યપાષાણ યુગના અવશેષો શોધી કાઢતાં પ્રસ્થાપિત માન્યતામાં પરિવર્તન કરવું જરૂરી બન્યું. ત્યારબાદ આઝાદી પછી ભારતીય તજજ્ઞોએ પણ વાલમ, તરભ, ખંડોસણ અને વલાસણામાંથી આવી વસાહતો શોધી કાઢી. અત્યારના વીસનગરનું ઉપનગર કાંસા પણ કાંસ્ય યુગની આવી વસાહતનું સૂચન કરે છે. વીસનગરનું પ્રાચીન કાળમાં અસ્‍િતત્વ હતું એવા અવશેષીય આધારો વીસનગરમાંથી જ ઉપલબ્ધ થાય છે. જેમાં મહાકાળેશ્વર મંદિરના પ્રસ્તરો, મૂળમંદિરનાં કીર્તિમુખ અને કીચકો, મંદિરના પરિસરમાંનું અર્ધપર્યુકાસન શિલ્પ, દેળિયા તળાવની પાળનો છેદ, પિંડારિયા તળાવનાં ગળનાળાંના કેટલાક થરો અને તેની આસપાસ વેરાયેલાં ઠીકરાં નોંધપાત્ર ગણાય.

અંગ્રેજોની છત્રછાયા નીચે યાગકવાડનો શાંતિપૂર્ણ રાજય અમલ શરૂ થયો અને વિસનગરની સર્વાંગી પ્રગતિનાં મંડાણ થયાં. ઈ.સ. ૧૮૭૪ માં ગુજરાતી શાળા, ૧૮૮રમાં એ.વી. સ્કૂલ, ૧૮૮૬માં ઉદ્ર શાળા અને ૧૮૮૭માં કન્યા શાળા તેમજ અંત્યંજ શાળા સ્થપાઈ. આ બધી શૈક્ષાણિક સંસ્થાઓનો મૂળભૂત ઉદેશ અંગ્રેજ વહીવટી તંત્રને કારકુનો પૂરા પાડવાનો હતો તેથી આ યુગમાં વિસનગરાઓ મુખ્યત્વે રેલવે અને પોસ્ટખાતામાં દેખાય છે. એ જ રીતે ૧૮૮૭માં વિસનગર વિસ્તારના સ્વાતંત્રપ્રિય ઠાકોરોના અંતરિયાળ પ્રદેશમાં તારંગા સુધી જતી રેલવે સ્થાપવાનો મુખ્ય ઉદેશ તો ૧૮પ૭ વખતે ત્યાં થયેલ સભાઓ ઉગ્ર બને તો થોડીક્ષણોમાં લશ્કરને ઠાલવવાનો હતો. આમ છતાં કેટલીક સ્તુત્ય પ્રવૃતિઓ થઈ. ઈ.સ.૧૮૭પમાં સુધરાઈ, ૧૮૮૩માં દવાખાનું અને ૧૮૮૪માં જનરલ લાયબ્રેરીની સ્થાપનાએ પ્રજામાં ઘણાં ક્ષેત્રોમાં ઉપકાર કર્યો હતો.

ઈ.સ. ૧૯૦૬માં ગાયકવાડે કરેલ ફરજિયાત કેળવણીની જોગવાઈએ વિસનગરની પ્રજાને સાક્ષાર તો કરી પરંતુ તેમનામાં રાષ્ટ્રીય સભાનતા જાગ્રત કરી. સને ૧૯૧પમાં હાઈસ્કૂલની તથા આઝાદીની પૂર્વ સંધ્યાએ વિનયન અને વિજ્ઞાન કોલેજ સ્થપાઈ. આ શૈક્ષાણિક સંસ્થાઓએ વૈચારિક ક્રાંતિની ભૂમિકા બાંધી પરિણામે ઈ.સ. ૧૯ર૩માં વિસનગર તાલુકા પ્રજામંડળની સ્થાપના થઈ. વડોદરા રાજયના પ્રજામંડળનું ૧૪મું અધિવેશન ૧૯૩૭માં વિસનગરમાં યોજાયું જેને લોખંડી પુરુષ સરદાર પટેલનો સંપૂર્ણ સહયોગ સાંપડયો. ૧૯૪રની ”હિન્દ છોડો” ચળવળમાં વિસનગરે પોતાના પનોતા પુત્ર ગોવિંદરાવ ઉત્રાણકરને શહીદ બનાવી અખિલ ભારતીય સ્વાતંત્ર સંગ્રામના ઈતિહાસમાં ગૌરવ પૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું. પ્રજામંડળના વિસનગરીય પ્રયાસોને કારણે ગાયકવાડના શાસનમાં સ્વાયત્તતા મેળવી શકાઈ અને આજ પ્રજામંડળે ૧૯૪૯માં ભારતીય સંઘમાં વડોદરા રાજયને જોડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો. ll
*વાચેલી નોંધ.

-વોટ્સએપ

ગુજરાતના કેટલાક શહેરોનાં પ્રાચીન નામો

Standard

    અમદાવાદઃ- શરૂઆત આ શહેર તેના શાસક આશાભીલના નામથી આશાપલ્લી કે આશાવાલ ઓળખાતું. હાલમાં અમદાવાદમાં અસલાલી વિસ્તાર છે જે કદાચ આશાપલ્લીનું અપભ્રંશ હોય. આશાપલ્લીને જીતી લઇ પાટણપતિ કર્ણદેવ મહારાજે આ શહેરને નામ આપ્યું કર્ણાવતી. ત્યારબાદ ૬૦૧ વર્ષ પહેલા અહમદશાહે આ શહેરને પોતાનું પાટનગર બનાવ્યું અને નામ આપ્યું અહમદાબાદ જે ગુજરાતીમાં અમદાવાદ અને ચીપી ચીપીને ગુજલીશ બોલતા લોકોમાં એમેડાબાદ તરીકે પ્રચલીત છે. નવાનગર, નવિનપુર એ મધ્યયુગના સાહિત્યકારોમાં ઓળખાય છે. તો સ્વામિનારાયણ ગ્રંથોમાં અમદાવાદની શ્રીનગર તરીકે ઉલ્લેખ છે.
    સૂરતઃ- સૂરત તો અમદાવાદ કરતા પણ જુનું શહેર હોવાનું મનાય છે. સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત (કે કદાચ તેના કોઇ અનુગામી શાસક)ના વિશે મે એક પુસ્તક વાંચ્યું હતું જેમા સૂરતનો સૂર્યપુર તરીકે ઉલ્લેખ છે. થોડા માસ પહેલા ‘સફારી’ના એક અંકમાં સૂરતના વાચકે સૂરતમાં આવેલા પ્રાચીન દેરાસરમાં ‘સૂર્યપુર’ તરીકે આ શહેરનો ઉલ્લેખ છે તે જણાવ્યું હતું. ત્યારવાદ ત્યાના મુસ્લીમ શાસકોએ તેનું નામ સૂરત કરી નાખ્યું હતું.
    વડોદરા ઃ- મોટાભાગના લોકો એમ માને છે કે વડોદરાનું બીજું નામ ફક્ત ‘બરોડા’ છે અને વડોદરા ગાયકવાડોએ વસાવ્યુ છે. પણ હકીકતમાં વડોદરાનું પ્રાચીન નામ છે વટપદ્ર અર્થાત વટવૃક્ષ હેઠળ વિકસેલુ શહેર. બની શકે કે આ શહેરમાં કોઇ કાળે વડના ઘણા ઝાડ હોય. મેં મૂળરાજ સોલંકી (સોલંકીવંશના સ્થાપક) વિશેના પુસ્તકમાં વટપદ્ર શહેરનો ઉલ્લેખ વાંચ્યો હતો.
    રાજકોટઃ- રાજકોટના સ્થાપક વિભાજી જાડેજાએ પોતાના મિત્ર રાજુસંધિની મૈત્રીના માનમાં પોતાના પાટનગરનું નામ રાજકોટ રાખ્યું હતું. આ બનાવની વધુ વિગત મને ખ્યાલ નથી. હા પણ એટલુ યાદ છે કે જૂનાગઢના નવાબે એકવખત રાજકોટ જીતી લઇને તેનું નામ માસુમાબાદ કર્યુ હતું. પણ પાછળથી રાજકોટના શાસકોએ નવાબને હરાવી શહેર પાછું મેળવ્યું અને નામ રાજકોટ કર્યું. આમતો આ શહેર આખા સૌરાષ્ટ્રના રાજનું કેન્દ્ર છે એટલે રાજકોટ નામ યથાર્થ છે.
    ખંભાતઃ- ખંભાત મારું વતન છે. આ શહેરે એટલી જાહોજલાલી જોઇ છે જેટલિ માણસ ફક્ત સ્વપ્નમાં જ કલ્પી શકે. છેક ગુપ્તોના સમયથી મેં વાંચ્યું છે કે ખંભાત ધીકતું બંદર હતું. તે પહેલા તો તેનો ઉદ્દભવ કેવી રીતે થયો હશે તેના કોઇ પુરાવા નથી. આ શહેરે પણ અનેક નામો જોયા છે. ખંભાતનું પહેલું નામ એટલે ત્રંબાવટી. અંબાજીની આરતીમાં જે ‘ત્રંબાવટી નગરી મા રૂપાવટી નગરી’નો ઉલ્લેખ આવે છે તે નગરી એટલે ખંભાત. તાંબા જેવો વર્ણ ધરાવતી અહીંની રેતીની ચમક જોઇ નામ પડ્યું ત્રંબાવટી તો રૂપાથી ચમકતી જાહોજલાલીને કારણે તે ઓળખાઇ રૂપાવટી તરીકે. (હવે વાત નીકળિ જ છે તે સહર્ષ જણાવિ દઉ કે આ માતાજીની આરતી જેમણે રચી છે તે શિવાનંદ સ્વામી ખંભાતના છે. સંવત ૧૬૨૨ ખંભાતમાં માતાજીના મંદિરની સ્થાપના વખતે તેમણે આ આરતી રચેલી). ખેર મૂળ વાત પર પાછા આવીયે. ત્રંબાવતીનું અપભ્રંશ થયું સ્તંભાવતી કે સ્તંભતિર્થ. સોલંકીકાળમાં આ શહેર આ નામે ઓળખાતું હતું. સ્તંભતિર્થ સમગ્ર ગુજરાતની લક્ષ્મીનું કેન્દ્ર ગણાતું હતું. જે સ્તંભતિર્થ પર રાજ કરે તે સમગ્ર ગુજરાત પર રાજ કરે તેમ મનાતું કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્યનો આચાર્યપદે અભિષેક આ શહેરમાં થયો હતો. સમગ્ર ગુજરાતમાં જૈનધર્મનો ફેલાવો થવામાં ખંભાત મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. સ્તંભતિર્થ તેના નવાબી શાસનમાં બન્યું ખંભાત. આ સરસ નામને અંગ્રેજોએ તેમના સ્વભાવ મુજબ વિકૃત કરીને બનાવ્યું ‘કેમબે’. આજે પણ કોઇ ખંભાતનો નામોલ્લેખ ‘કેમબે’ તરીકે કરે છે, ત્યારે કાનને ડંખે છે.
    પાલનપુરઃ-  ગુજરાતમાં સોલંકીકાળના અસ્ત પછી જ્યારે વાઘેલાઓનું રાજ્ય આવ્યું તે સમયમાં આ શહેર સ્થપાયું વાઘેલાનરેશના મિત્ર આબુના દંડનાયક (સામંત) ધારાવર્ષદેવ પરમાર (જે મૂળ સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયથી આબુના સામંત હતા. ત્યારબાદ પાટણના શાસકો કુમારપાળ, અજયપાળ અને ભીમદેવ બીજાની પણ સેવા કરી હતી. તેઓ પોતાની તિરંદાજી માટે પ્રખ્યાત હતા)ના પુત્ર પ્રહિન્નદેવજીએ અરાવલીની ગિરિમાળાની નજીક નવું શહેર વસાવ્યું ‘પ્રહિન્નપુર’. જે વખત જતા પાલનપુર બન્યું. વધુ ઇતિહાસ કોઇ પાલનપુરના હોય તો મને જણાવજો. આટલો ઉલ્લેખ મેં ઝવેરચંદ મેઘાણીના પુસ્તક ‘ગુજરાત-કથા’માં વાંચેલો.
    ગોધરાઃ – આજે દેશવિદેશમાં મિડીયાએ બદનામ કરેલ આ શહેરનો પોતાનો જૂનો ઇતિહાસ છે. ચરોતરથી ગાયો અહીં ચરવા આવતી. આથી આ શહેર ગોદ્રહલ તરીકે ઓળખાયું. સોલંકીકાળમાં આ નગર ગોધ્રિકાપંથક તરીકે ઓળખાતું. કુમારપાળ જ્યારે પાટણથી નાસતો ફરતો હતો ત્યારે ગોધરાના જંગલોમાં લાંબા સમય સુધી રહ્યો હતો.
    અમરેલીઃ- આ કેસર કેરીનો પ્રદેશ. તે અમરાવતી કે અમરાવલી (કેરીની હારમાળા) તરીકે ઓળખાતું. જે  અમરેલી બન્યું.
    નવસારીઃ-  સોલંકીકાળમાં નવસારી ‘નવસારિકા’ તરીકે ઓળખાતું અને  ગુજરાતની દક્ષિણની હદમાં છેલ્લો પ્રદેશ ગણાતો.
    ખેડાઃ- આ પ્રદેશ ગુજરાતનો સહુથી ફળદ્રુપ પ્રદેશ છે. ખેડ કરવા પરથી નામ પડ્યું હશે ખેડા. પ્રાચીન સમયમાં તે ખેટકપંથક તરીકે ઓળખાતું. જ્યારે માળવાના રાજા ભોજના સેનાપતિ એ ગુજરાતને દગો આપીને પાટણની લૂંટ ચલાવી, ત્યારે પાછા ફરતી વખતે પાટણવતી અજુર્નદેવજીએ તેને ખેટકપંથકમાં લડત આપી. નાના નાળામાં તેના સૈન્યને બન્ને બાજુથી રોકી રાખી પહેલા દિવસો સુધી ભૂખે ટળવળાવ્યા અને ત્યારબાદ દ્રંદ્રયુદ્ધ કરી સેનાપતીને હરાવ્યાં. શરમના માર્યા સેનાપતીએ ત્યાજ મોત વહાલું કર્યુ અને ગુજરાતની કીર્તિલક્ષ્મી જળવાઇ રહી.
બસ આજે આટલું જ. આમતો આપણા ગુજરાતના એકએક ગામના નામનો ઇતિહાસ છે. હું કોઇ પણ સ્થળે જાવ તેનું નામ પાછળનો ઇતિહાસ  લેવાની મારી આદત છે. કોઇ પણ જગ્યાનું નામ તેની ઓળખને છતી કરે છે તેમ મારું માનવું છે.

અંતે એક આડવત. બધી જગ્યાનું નામ સમય જતા બદલાયા છે. પણ ગુજરાતનું એક શહેર એવું છે જેનું નામ આજે પણ એનું એજ છે. તે છે જૂનાગઢ. હા કેટલાક સંસ્ક્રુત ભાષાનાં વિદ્વાનો તેનો જિર્ણદુર્ગ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે પણ આ નામ લોકોમાં પ્રચલીત ન હતું.  ૨૫૦૦ વર્ષ પહેલા જ્યારે ગુપ્ત શાસકોએ અહીં સુદર્શન સરોવર બંધાવ્યું ત્યારે પણ તે જૂનાગઢ હતું, સિદ્ધરાજે જ્યારે ખેંગારને હરાવીને ગઢ જીત્યો ત્યારે પણ જૂનાગઢ હતું અને આજે પણ જૂનાગઢ જ છે. ૨૫૦૦ વર્ષમાં ગુપ્તો, ચૌલુક્યો, સોલંકીઓ, વાઘેલા, ચોલ, પલ્લવ, રાષ્ટ્રકૂટ, કુશાણ, રાજપૂતો, મુઘલો, અફધાનો, નવાબો, સીદીઓ, અંગ્રજો જેવા અનેક રાજવંશોની ચડતી પડતી આ નગરે જોઇ, પણ આ નગર જૂનાગઢ જ રહ્યું. તે ન બદલાયું. કદાચ ન બદલાવું આ નગરની પ્રકૃતિ છે, નગરજનોની પ્રકૃતિ છે, તેમ મને લાગે છે.

“લે. અજ્ઞાત, સૌજન્ય – વોટ્સએપ.”

ગુજરાતનો વારસો

Standard

1. જાંબુવતીનું ભોંયરું ક્યાં આવેલ છે – પોરબંદર
2. ભારતીય સંગીતમાં નોટેશન પધ્ધતિ લાવનાર પ્રથમ સંગીતકાર – પ્રો. મૌલાબક્ષ
3. ગુજરાતી ભવાઇના ભિષ્મ પિતામહ કોણ – અસાઇત
4. કાળકા શિખર કયા પર્વત પર આવેલ છે – ગિરનાર
5. ગુજરાતમાં કઇ પરિક્ર્માઓનું વિશેષ મહત્વ છે – નર્મદા, શેત્રુંજય અને ગિરનાર
6. કાર મ્યુઝિયમ ક્યાં આવેલ છે – ગોંડલ
7. ૧૮૯૩માં શિકાગોમાં ભરાયેલ વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં જૈન ધર્મનું પ્રતિનિધિત્વ કોણે કર્યું હતું – વીરચંદ રાઘવજી ગાંધી
8. ગુજરાતની કઇ નદીઓ કુંવારિકાઓ કહેવાય છે – બનાસ, સરસ્વતી અને રૂપેણ
9. ગુજરાતમાં કાષ્ઠકલાનાં કેન્દ્રો કયા – ભૂજ, ભરૂચ, ઇડર, સંખેડા, નડિયાદ
10. જમયલશા પીરની દરગાહ ક્યાં આવેલ છે – જૂનાગઢા
11. ગઢ્ડા કયા સંપ્રદાયનું તીર્થધામ છે – શ્રી સ્વામિનારાયણ
12. ખંભલાવ માતાનું મંદિર ક્યાં આવેલ છે – માંડલ
13. બાર્ટન સંગ્રહાલય ક્યાં આવેલ છે – ભાવનગર
14. ‘મુદ્વા સ્કૂલ ઑફ ક્લાસિક્લ ડાન્સિંગ’ સંસ્થાની સ્થાપના કોણે કરી હતી – ભાસ્કર અને રાધા મેનન
15. ધોળાવીરા ક્યા જિલ્લામાં આવેલ છે – કચ્છ
16. ઉનડબાપુની જન્મભૂમિ કઇ – પાળિયાદ
17. વડનગરનો કિલ્લો કોણે બંધાયો હતો – કુમારપાળે
18. વેદમંદિરની સ્થાપના કોણે કરી હતી – સ્વામી યોગેશ્વરનંદજી
19. રથયાત્રાનો પ્રારંભ કોણે કરાવ્યો હતો – મહંત નૃસિંહદાસજી
20. રાણી રૂપમતી મસ્જિદ કોણે બંધાવે હતી – મહંમદ બેગડો
21. ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીનું સંચાલન કોણ કરે – ગુજરાત સરકાર
22. એક્વાસિટી વૉટરપાર્ક ક્યાં આવેલ છે – કામરેજ
23. “એ તો કેવો ગુજરાતી જે હો કોવળ ગુજરાતી” પંક્તિ કોની – ઉમાશંકર જોશી
24. સોમનાથમાં કઇ ત્રણ નદીઓને સમૂહ થાય છે – સરસ્વતી, હિરણ અને કપિલા
25. હોળી ક્યારે ઉજવાય – ફાગણ પૂનમ
26. કઇ જાતિના લોકોની ઘોડાદોડ જોવાલાયાક હોય છે – મેર
27. અમદાવાદની સ્કૂલ ઑફ આર્કિટેકચરના સ્થાપક કોણ – બાલકૃષ્ણ દોશી
28. કચ્છનું બન્ની ગામ કયા કારણે જાણીતું છે – ભરતગૂંથણ
29. કચ્છના ચલણી સિક્કાઓ કયા નામથી પ્રચલિત હતા – કોરી
30. સૌરાષ્ટ્રની કઇ જાતિના લોકો મોતીકામ માટે જાણીતા છે – કાઠી
31. પઢારની વસતિ કયા વિસ્તારમાં વધુ જોવા મળે છે – નળકાંઠા
32. ઉત્તરાર્ધ નૃત્ય મહોત્સવ ક્યાં ઊજવાય છે – મોઢેરા
33. માટેલમાં કયા માતાજીનું મંદિર આવેલ છે – ખોડિયાર માતા
34. શૂરપાણેશ્વર મંદિર ક્યા જિલ્લામાં આવેલ છે – વડોદરા
35. મોતી ભરત કયા લોકોનું જાણીતું – અમરેલી જિલ્લાના કાઠી લોકોનું
36. ગોપાળદાસની હવેલી ક્યાં આવેલ છે – વસો (હવેલીની કાષ્ટકલા જોવ જેવી છે)
37. સંત અમર દેવીદાસની જગ્યા ક્યાં આવેલ છે – પરબવાવડી
38. સંગીતકાર બેલડી કલ્યાણજી આણંદજીનો જન્મ ક્યાં થયો હતો – માંડવી
39. ગુજરાતમાં કયું યાત્રાધામ સુખડીના પ્રસાદ માટે જાણીતુ છે – મહુડી
40. નિપા ઠક્કર ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતા – કાથ્થક
41. વડોદરમાં શ્રી અરવિંદ કેન્દ્રની સ્થાપના કોણે કરી હતી – અંબુભાઇ પુરાણી
42. સરોજ ગુંદાણીનું નામ ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતું – સુગમ સંગીત
43. પુરૂષોત્તમ ઉપાધ્યાયનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – ફિલ્મ સંગીત
44. ગુજરાતમાં કયા પ્રદેશની ભાષાની લિપી નથી – કચ્છ
45. ભારતીય સંગીતમાં નોટેશન પધ્ધતિ લાવનાર પ્રથમ સંગીતકાર કોણ – પ્રો. મૌલાબક્ષ
46. શાયલા શાના માટે જાણીતું છે – લાલજી મહારાજના સ્થાન માટે
47. પટારા માટે કયું શહેર જાણીતું – ભાવનગર
48. કયા મેળામાં નાગા બાવાઓના સંઘયાત્રા કરે છે – ભવનાથના મેળામાં
49. પન્નાલાલ પટેલની કઇ નવલકથાને જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ મળેલ – માનવીની ભવાઇ
50. તણછાંઇ કાપડ સાથે ક્યું નામ જોડાયેલું છે – સુરત
51. ક્ષેમુભાઇ દિવેટીયા અને રાસ બિહારીનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – સુગમ સંગીત
52. કૌમુદી મુનશીનું નામ ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતું – સુગમ સંગીત
53. ઇસ્ટર સન્ડે કયા ધર્મના લોકો ઉજવે છે – ખ્રિસ્તી
54. નંદીની શાહનુ નામ ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતા – સિતાર
55. શ્યામક્ષ ચાવડાનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – સંસ્કૃતના વેદપાઠી વિદ્ધાન
56. ગુજરાતી આખ્યાનના પિતા તરીકે કોણ ઓળખાય છે – ભાલણ
57. બંસીલાલ વર્મા (ચકોર) નું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – કાર્ટૂનિંગ
58. સોમાલાલ શાહનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું -ચિત્રકળા
59. પ્રાગજી ડોસાનુ નામ કય ક્ષેત્રે જાણીતું – ગુજરાતી નાટ્ય (નાટ્યકલા)
60. કચ્છના લોકોનું નવું વર્ષ ક્યારથી શરૂ થાય છે – અષાઢ સુદ બીજ
61. દમયંતી બરડાઇનું નામ ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતું – લોકસંગીત
62. કુંભારિયાના જૈન દેરાસરો ક્યાં આવેલ છે – અંબાજી
63. પ્રખ્યાત સંગીતકાર બૈજુબાવરાનું વતન કયું – ચાંપાનેર
64. અમિત અંબાલાલનું કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – ચિત્રકળા
65. કાર્ટૂનિસ્ટ બંસીલાલ વર્માનું ઉપનામ – ચકોર
66. જુગતરામ દવે આશ્રમ ક્યાં આવેલો છે – વેડછી
67. વિઠ્ઠલદાસ બાપોદરાનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – હવેલી સંગીત

નવદુર્ગા ના નવ ક્ષત્રાણીરૂપે આજના પાંચમા રાજપુતાણી

Standard

તૃપ્તિબા મેઘદીપસિંહ રાઓલ (માણસા)

નવદુર્ગા ના નવ ક્ષત્રાણીરૂપે આજના પાંચમા રાજપુતાણી

    તૃપ્તિબા રાઓલ નુ મૂળ ગામ બાવળીયાળી અને એમના લગ્ન પહેલાનુ પુરુ નામ તૃપ્તિબા મહાવીરસિંહ ચુડાસમા.. એમના પરિવાર મા ૫ બહેનો અને ૧ ભાઈ છે.. તૃપ્તિબા એ અભ્યાસમા  BA with phycology અને ત્યારબાદ interior designing કરેલ છે. નાના હતા ત્યારથી જ સેવાભાવી સ્વભાવ વારસામાં મળેલો પણ પપ્પા કે ભાઇ આપે અને હું પુણ્ય કમાવું એ એમને યોગ્ય ના લાગતું એટલે એ રોકાણો દ્રારા જે કમાતા એમાથી શિયાળામા શાલ વિતરણ, અનાથ આશ્રમમાં ભોજન, દર ગુરુવારે ગરીબો ને લાડવા અને ગાંઠિયા જમાડવા આ બધુ કાર્ય કરતા રહેતા.
     ઉંમર મા નાના પણ સામાજિક ક્ષેત્રે સમાજ ની મહિલાઓની વિશિષ્ઠ ખુબીઓને “ક્ષત્રિય નારી રત્નો” બુક ના માધ્યમ થી સમાજ સુધી પહોંચાડવાના વિચારક પ્રેરક એટલે તૃપ્તિબા રાઓલ.
    આજની રાજપુત (ક્ષત્રિય) સમાજ ની નારીઓના પ્રશંસનીય કાર્યો ને બિરદાવતુ પુસ્તક એટલે…. “ક્ષત્રિય નારી રત્નો”
     ગુજરાત રાજપુત સમાજ ની ક્ષત્રાણીઓ કે જે વિવિધ ક્ષેત્રે પ્રશંસનીય કાર્યો કરે છે અથવા પોતાના કાર્ય દ્રારા સામાજિક યોગદાન બદલ અથવા કઈક વિશિષ્ઠ ઉપલબ્ધી ધરાવે છે સમાજના એવા ક્ષત્રાણીઓ પર એક પુસ્તક બનાવવાનો વિચાર તૃપ્તિબા મેઘદીપસિંહ રાઓલ (માણસા) ને આવ્યો.
     સમાજના ખૂણે ખૂણે થી વિશિષ્ઠ ખૂબી ધરાવતા સમાજની ક્ષત્રાણીઓની માહિતી એકત્રિત કરીને એને એક બુક માધ્યમ થી સમાજ ના લોકો સુધી પહોંચાડવા અથાગ પ્રયત્ન કરેલ છે..અને સમગ્ર ગુજરાત માથી સમાજ ના ૧૦૦ ક્ષત્રિય નારી રત્નો ની પસંદગી કરીને આ બુકમા એમની પ્રતિભાઓ અને પ્રશંસનીય કાર્યો ની જાણકારી આપવામા આવી છે.
    તૃપ્તિબા હાલે જવેલરી બિઝનેશ કરે છે. જેમા સાથે એમનો ઉદેશ્ય બહેનોને ઘરે બેઠા કામ મળી રહે એમને કોઈના હાથ નીચે ન રહેવુ પડે અને આત્મબળથી પૈસા કમાઈ શકે એ માટેનો છે.
    તૃપ્તિબા ને જીવન મા દરેક પળે આત્મબળ એમના પિતા અને પરિવારે આપ્યુ છે. નાનપણ થી એમના પિતાએ દરેક ઈચ્છાઓ પૂરી કરી હશે પણ સાથે અનુસાશનમા રહેવાની પણ શીખ આપી છે. આધુનિક વિચારશૈલી હોવા છતા હમેશા દરબારી પોશાક અને પોતાની સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ મા રહેવા મા જ કર્તવ્ય માને છે. તૃપ્તિબા ના જીવનમા એમના પિતાનો રોલ પાયાના ઘડતર સમાન રહયો છે. એમના પપ્પા હમેશાં કહે કે,”એક ક્ષત્રીયનો દીકરો પથ્થરમાંથી પાણી કાઢી શકે તો દીકરી કેમ નહી ?
   રાજપુત યુવા વેબસાઇટ દ્રારા તૃપ્તિબા રાઓલ ને આવા ઉમદા વિચાર ને સંઘર્ષ અને મહેનત સાથે સમાજમા વિશિષ્ઠ અને પ્રશંસનીય કાર્યો કરતા સમાજની ક્ષત્રાણીઓને “ક્ષત્રિય નારી રત્નો” બુકના માધ્યમ થી સમાજ સમક્ષ લાવવા બદલ ખુબ અભિનંદન…

નવદુર્ગાના નવ ક્ષત્રાણી રૂપે ચોથા રાજપૂતાણી

Standard

હિનાબા કિરીટસિંહ રાઓલ (રાજપીપળા – ભરૂચ)
(ઘુમર,રાસ શિક્ષક અને સંસ્થાપક – “બચપના સ્કુલ- રાજપીપળા”

નવદુર્ગાના નવ ક્ષત્રાણીરૂપે આજના ચોથા રાજપૂતાણી.

   ગુજરાતમા જેમ ગરબા પ્રચલિત છે એમજ રાજસ્થાનમા રાજપૂત સમાજનુ ઘુમર ખુબજ પ્રચલિત છે. રાજપુત સમાજની સંસ્ક્રુતિ અને ઇતિહાસને વિશ્વભરમા પ્રસારવાના હેતુથી દરવર્ષે જયપુર ખાતે “ઘુમર” કાર્યક્રમનુ આયોજન થાય છે. જેમા ભારતના વિવિધ રાજ્યો તેમજ બહારના દેશમાથી પણ રાજપુતાણીઓ આવીને ભાગ લે છે. જેમા આ વર્ષે રાજપીપળાની રાજપૂત દિકરીઓએ ભાગ લીધો હતો અને કાર્યક્રમમા સતત ૧૨ મિનિટ ફોક ગરબા અને તલવારરાસ કરીને સૌને મત્રમુગ્ધ કરીને પ્રથમ પુરષ્કાર પ્રાપ્ત કર્યો હતો. અને સમગ્ર નર્મદા તેમજ ગુજરાત રાજપૂત સમાજનુ નામ રોશન કર્યુ હતુ. અને જેની સફળતાનો પુરો શ્રેય હિનાબા રાઓલ અને એમની ટીમને જાય છે.
  હિનાબા રાઓલ કે જે રાજપીપળાના છે. પરિવારમા માતા-પિતા એક ભાઈ અને એક બહેન છે. પિતાજી નાની દુકાન ચલાવે છે. હિનાબાનો અભ્યાસ બી.એ અગ્રેજી સાથે છે. આર્થિક સ્થિતિ સારી ન હોવાથી અભ્યાસ સાથે સાથે જ સ્કુલ શિક્ષક તરિકે નોકરી કરતા રહયા છે. નાનપણથી જ સાસ્ક્રુતિક ન્રુત્યનો શોખ હોવાથી જાત મહેનતથી આજે પોતે સાસ્કુતિક ન્રુત્યમા ઘુમર, રાસ, તલવારબાજી મા મહારથ હાંસિલ કરીને એક અલગ ઓળખ ઉભી કરી છે.
  રાજપીપળા રાજપૂત સમાજના દર નવરાત્રીના આઠમ નિમિતે હિનાબા અને એમના ગ્રુપ દ્રારા ખુબજ અદભૂત તલવાર રાસ સાથે મહાઆરતી થાય છે.આજે સમાજના દિકરીઓને રાજપીપળા ખાતે ડાન્સ,ગરબા અને ઘુમર ક્લાસીસ નિશુલ્ક આપે છે. એ સિવાય નર્મદા જીલ્લાના રાજકીય કાર્યકમ હોય કે આપણા સમાજનો કાર્યકમ એની સાંસ્ક્રુતિક પ્રદશનની જવાબદારી હિનાબા ની જ હોય છે. 
 
   હિનાબા નાના બાળકો માટે રાજપીપળામા પોતાની પ્રિ-સ્કુલ પણ ચલાવે છે. તેઓ રાજસ્થાન ખાતે આયોજીત ઘુમર મા પ્રથમ પુરષ્કાર પ્રાપ્ત કરેલ છે એ ઉપરાંત “નર્મદારત્ન” પુરષ્કારથી સન્માનિત થઈ ચુકયા છે. નર્મદા કલેકટર પણ એમને જીલ્લાવતી સન્માનિત કરી ચુકયા છે. રાજપીપળા રાજપૂત સમાજ દ્રારા આયોજીત સામાજીક કાર્યક્રમો સમુહલગ્ન – નવરાત્રીમા પોતાની જવાબદારીથી હમેશા કાર્ય કરે છે. તલવારબાજી, સાફા પાઘડી બાંધવાથી કરીને ઘુમર બહેન-દિકરીઓને શીખવાડે છે.
    રાજપુતોની ઘુમર,રાસ તલવારબાજી જેવી સાંસ્ક્રુતિક પંરપરાઓને પોતાની કળાના માધ્યમથી આજના આધુનિક સમયમા જિંવત રાખીને દેશ-વિદેશમા વધુ પ્રચલિત કરી છે. રાજપૂતયુવા દ્રારા હિનાબાને સાસ્ક્રુતિક માધ્યમથી સમાજને વારસાને ઉજાગર કરતા રહેવા બદલ ખુબ ખુબ અભિંનદન…