Category Archives: History

મોરબીની રાજગાદી પર ૧૭-૦૨-૧૮૭૦ ના રોજ બિરાજેલા સર વાઘજી બહાદુર

Standard

સર વાઘજી દ્વિતિય

કાઠિયાવાડનો વાઘ ને કાઠિયાવાડના શાહજહાં

મોરબીના મહારાજા ઠાકુર સાહેબ સર વાઘજી દ્વિતિય રાવજી (૧૮૫૮ – ૧૯૨૨).

મોરબી નગરીના શિલ્પી વાઘજી ઠાકોર બીજાનો જન્મ ઇ . ૧૮૫૮માં થયો હતો .

મોરબીને શણગારીને કાઠિયાવાડનું પેરિસ બનાવી દીધું હતું.

રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરી યુરોપનો પ્રવાસ પણ કર્યો .

સૌરાષ્ટ્રના રજવાડામાં તેઓ યુરોપથી પહેલું વહેલું વિમાન ખરીદી લાવ્યા હતા .

રામગંજ બજાર જેવા ભવ્ય રસ્તો અને એ પ્રકારની બાંધણી તેણે મોરબીમાં ઊભી કરાવી.

વઢવાણથી મોરબી સુધી પોતાના ખર્ચે રેલવે નાખવાનું કામ શરૂ કર્યું .

ઇંગ્લેન્ડથી સામાન મંગાવી ઝૂલતો પુલ બંધાવ્યો. ગ્રીનટાવરનું ખાતમૂહુર્ત તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન થયું હતું.
રાજ્યમાં પ્રજા કલ્યાણના અનેરા વિશિષ્ટ કાર્યો પણ કર્યા હતા.

૧૮૭૯માં વાઘજી બાપુ મોરબીની ગાદી પર રાજવી તરીકે બિરાજમાન થયા ત્યારબાદ ૧૮૮૬માં મોરબીમાં રેલવેની સુવિધા શરૂ કરી જે સ્ઇ તરીકે નામધારણ કરીને વઢવાણથી મોરબી એમ સૌરાષ્ટ્રના ઘણા બધા સ્ટેશન ફરીને પ્રવાસીઓને સુખ સગવડ આપ્યા હતા.

૯૪ માઈલની રેલવે શરૂ કરી,ઉપરાંત ટ્રામ્વે શરૂ કરી અને
૧૮૮૯માં મોરબીમાં ઘોડા જોડેલી ટ્રામ પણ શરૂ કરી હતી. જે આખા કાઠિયાવાડમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગઇ હતી.

૧૮૭૮મા ગુજરાતની પ્રથમ નાટક મંડળી ‘આર્ય સુબોધ નાટક કંપની’ કે જેમાં હળવદના પ્રખ્યાત નાટય કલાકાર દલપતરામ મહાશંકર દેરાશ્રી રાજાપાઠમાં ચમકીને પ્રખ્યાત થયા હતા.

મચ્છુ નદીના કાંઠે સ્થાપિત પ૦૦ વર્ષ પુરાણું સ્વયંભૃ શિવલિંગ ધરાવતા શંકર આશ્રમના નિલકંઠ મહાદેવ મંદિરનો ઈતિહાસ પણ અતિ રસપ્રદ અને પૌરાણિક છે. આ શિવાલયના જીર્ણોધ્ધાર માટે મોરબીના રાજા વાઘજી ઠાકોરે ઈનામી ડ્રો કર્યો હતો.

મણીની યાદમાં મણીમહેલ અથવા મણીમંદિર બનાવ્યુ તેથી ‘‘સૌરાષ્ટ્રના શાહજહાં’’ તરીકે ઓળખાય .

તેમણે મોરબીની સુશોભિત બાંધણીની બજાર બાંધી.
મોરબીમાં ઘરે ઘરે નળ આપ્યા,
મચ્છુ નદી પર ઝૂલતો પુલ બાંધ્યો ને પુલના બંને છેડે કાંસાના બે આખલાના બાવલા મુકાવ્યા.
વૂડહાઉસ નામનો લોખંડનો ટાવર (ગ્રીન ટાવર)બાંધ્યો,
કાઠિયાવાડમાં પોતે પ્રથમ વિમાન અને 🚘ફોર્ડ મોટર લાવ્યા.પોતાની પ્રજાને લાઈટ અને ટેલિફોનની સુવિધા આપી,

ઇ.સ. ૧૯૦૬માં ઘોડા પર સવાર પોતાનું બાવલું મુકાવ્યું, દુષ્કાળ વખતે રાહત કાર્ય શરૂ કરી પાંચ હજાર માણસોને ઉગારી લીધા હતા .

મચ્છુ નદીના પૂલ પર એક છેડે આખલાનું પુતળુ તથા બીજા છેડે હણહણતા અશ્વનું સ્ટેચ્યુ મૂકાવ્યું. ચાર લાખ રૂપિયાના ખર્ચે બંધાવેલા આ પૂલને લોકો ‘‘પાડાપૂલ’’ તરીકે ઓળખે છે.

૧૧ – ૦૬ – ૧૯૨૨ના રોજ તેમનું દેહાવસાન થયું .

મણી મંદિર સ્થાપત્યનો એક અદભૂત નમુનો છે જે ગુજરાતના મોરબી જિલ્લાના મોરબી શહેરમાં આવેલ છે, જે Wellingdon Secretariat ના નામે પણ ઓળખાય છે. વાઘ મહેલ તરીકે ઓળખાતું આ માળખું ૧૯૩૫માં મોરબીના મહારાજા શ્રી વાઘજી ઠાકોરે બનાવેલ છે.
૧૩૦ રૂમ તથા વચ્ચે મંદિર આવેલ છે. જેમાં લક્ષ્મી નારાયણ, કાલિકા, શ્રી રામ, રાધા કૃષ્ણ તથા શિવજીના મંદિરો છે. ત્યારના સમય માં ૩૦ લાખનો માતબર કહી શકાય તેવો ખર્ચો તેના બાંધકામમાં થયો હતો.

“મણી”ની યાદમાં આ મહાદેવ મંદિરનો જીર્ણોધ્ધાર થયો હતો
શહેરના મણી મંદિરની સામે રેલવેના પાટા ઓળંગીને આવેલા શંકર આશ્રમમાં નિલકંઠ મહાદેવનું પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે. જે હાલ શંકરબાગ મંદિર તરીકે લોકોમાં જાણીતું છે.

પ૦૦ વર્ષ પુરાણો ઈતિહાસ ધરાવે છે. જેમાં આ જગ્યા પર અગાઉ સાધુઓનો અખાડો હતો અને સતત ધુણીઓ પ્રજ્વલિત રહેતી. ૩૦૦ વર્ષ અગાઉ આ જગ્યામાં ભવદાદાએ જીવતા સમાધિ લીધી ત્યારે આ મંદિર નાના સ્વરુપમાં હતું. ત્યારબાદ અહીં ભાવિકોનો ઘસારો વધતો જતા ૧૯૧૦ ની સાલમાં મહારાજા વાઘજી ઠાકોરે મંદિરના જીર્ણોધ્ધારમાં સામાન્ય માં સામાન્ય નાગરિકનો ફાળો રહે તેવા આશયથી એક ઈનામી યોજના રુપે એક રુપિયાના દરવાળી ટિકિટો બહાર પાડી અને ઈનામી ડ્રો માં રુ. પ૧,૦૦૦ નું ઈનામ રાખવામાં આવ્યું હતું.

રાજા વાઘજી ઠાકોરે ઈનામી ડ્રો થી જે રકમ સ્ટેટ તરફથી ઉમેરવાની જાહેરાત કરી હતી. આ ઈનામી ડ્રો બહાર પાડતા જ તેની સવા લાખ ટિકિટો વેચાઈ ગઈ હતી. જેમાં જાહેરમાં યોજાયેલા ઈનામી ડ્રો માં મોરબીના એક જૈન સજ્જનને રુ. પ૧,૦૦૦ નું ઈનામ લાગ્યું હતું.

ઈનામ જીતનારે પણ ઈનામની અડધી રકમ મંદિરના જીર્ણોધ્ધાર માટે અર્પણ કરી દીધી હતી. કોઈ મંદિરના જીર્ણોધ્ધાર માટે ઈનામી ડ્રો થયો હોય તેવો કદાચ આ પ્રથમ બનાવ હોવાનું મનાય છે.

વાઘજી ઠાકોરે પોતાના મુખ્ય ઇજનેર શ્રી દફતરી અને જયપૂરના શિલ્પી રામનારાયણની નિગરાની હેઠળ આશરે પોણા બે એકરમાં મણિમંદિર બાંધવાની શરૂઆત કરી દીધી ને ત્રણ શિખર વાળું મંદિર બાંધ્યું ને મુખ્ય મંદિરનું શિખર ૧૧૨ ફૂટ ઊંચું, મંદિરનો મેઘનાદ મંડપ બે મજલાવાળોને મંદિરની ચારેબાજુ બે મજલાવાળી ભવ્ય ઇમારતો બાંધી જેની પાછળ રૂપિયા ૩૦ લાખ ખર્ચી નાખ્યા

મણી પાછળ વાઘજી ઠાકોરે ૧૬ હજારને ખર્ચે સ્મશાન અને મચ્છુનદી પર ઘાટ બંધાવ્યો.

૩૦ લાખ ઉપર બીજા ૨ લાખ રૂપિયા વાપરીને લખધીરજીએ આ મંદિરનું કાર્ય પૂર્ણ કરાવ્યું અને મહારાજા લખધીરજીએ આ મંદિરને મણિમંદિર નામ આપવાને બદલે વાઘ મંદિર નામ આપ્યું.

ગુજરાતમાં દેશનો ૭૦મો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ મોરબી ખાતે
ઉજવાયો હતો.

એક સમયે આ મોરબી શ્રેષ્ઠ નગરયોજનાનું ઉદાહરણ હતું.

૧૮૭૦માં સત્તા પર આવેલા મહારાજા વાઘજીએ યુરોપના વિવિધ દેશોની મુલાકાત લીધી હતી અને તેમાંથી પ્રેરણા લઈને મોરબીનું નગર આયોજન કર્યું હતું. તે સમયમાં આધુનિક બજારનું બાંધકામ શરૂ કરાવ્યા પછી મોરબી સ્ટેટના રાજાએ એવો નિયમ બનાવ્યો હતો કે કોઈએ મકાન બનાવવું હોય તો નક્કી કરેલા નકશા પ્રમાણે જ બનાવવું. જેથી આડેધડ બાંધકામોથી શહેરનો દેખાવ બગડે નહીં. એ પછીથી મોરબીને સૌરાષ્ટ્રના પેરિસની ઓળખ મળી અને સ્વચ્છતા માટેય મોરબી વખણાતું હતું.

પુલના છેડે સ્પેનિશ બૂલ૧૮૭૭માં વિકટોરિયા રાણીના શાસનના ૪૦ વર્ષ પૂરાં થયાં એ વખતે વાઘજી મહારાજને કેસર-એ-હિન્દનું બિરુદ આપવામાં આવ્યું હતું. તેની યાદમાં મહારાજે મોરબીના પુલને પણ ‘કેસર-એ-હિન્દ’ પુલ નામ આપ્યું. આજે એ પુલ પાડાપુલ તરીકે ઓળખાય છે. જોકે પુલ અને પાડાને કશી લેવાદેવા નથી. પુલની શોભા વધારવા માટે મહારાજા એ સ્પેનિશ આખલા (બૂલ)ઓની બે કાંસાની પ્રતિમા આયાત કરીને અહીં મુકાવી હતી. સ્પેનની જગવિખ્યાત આખલાની લડાઈ જોઈને વાઘજી ઠાકોરને એ વિચાર આવ્યો હતો. પુલના છેડે હકીકતે એ બંને સ્પેનિશ આખલાની પ્રતિમા છે ત્યારથી પુલનું નામ પાડાપુલ પડી ગયું છે. એ રીતે પુલના બીજા છેડે રાજાએ પ્રિય એવા બે ઘોડા ‘રોયલ’ અને ‘ડોલર’ની પ્રતિમાઓ મુકાવી હતી.

સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રથમ‘સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસ’ના પહેલા ભાગમાં બળવંત જાનીએ નોંધ્યું છે કે કેટલાક પ્રજાકીય કાર્યો અને સુવિધાઓમાં મોરબી સૌરાષ્ટ્રમાં સૌપ્રથમ સ્ટેટ હતું.

જેમકે સૌરાષ્ટ્રમાં સૌપ્રથમ વિમાન વાઘજી મહારાજ લાવ્યા હતા.

એ પછી

  1. ૧૮૮૦-૮૧ના સમયમાં ઇલેક્ટ્રીસિટી અને ટેલિફોન તેમણે ફિટ કરાવ્યા હતા.
  2. ફોર્ડની જગવિખ્યાત ગણાતી મોટરકાર લાવનાર તેઓ પ્રથમ હતા.
  3. શિક્ષણનો પ્રચાર વધે એ માટે સૌરાષ્ટ્રમાં સૌથી પહેલું છાપખાનું તેમણે શરૂ કરાવ્યું હતું.
  4. ૧૮૭૮માં મોરબીમાં ‘આર્ય સુબોધ નાટક કંપની’ સ્થપાઈ હતી, જે મનોરંજનની દિશામાં પ્રથમ પગલું હતું.

‘તાજમહેલ’મોગલ શહેનશાહ શાહજહાંએ પોતાની પ્રેમિકા મુમતાઝની યાદમાં આગ્રામાં તાજમહેલ બંધાવ્યો. તો વાઘજી મહારાજે પોતાની પ્રિયતમા મણિબાની યાદમાં ૧૯૦૩માં મણિમંદિરનું બાંધકામ શરૂ કરાવ્યું હતું. જોકે ૩૦ લાખ રૂપિયાના ખર્ચે બનેલો આ મહેલ પૂરો થતો વાઘજી મહારાજ જોઈ શક્યા ન હતા. તેમના પછી સત્તા પર આવેલા લખધીરજીના શાસનમાં મહેલનું બાંધકામ પુરું થયું હતું.

“મહારાવલ જયદીપસિંહ સૌભાગસિંહજી બારિયા”

Standard

મહારાવલ જયદીપસિંહ સૌભાગસિંહજી બારિયા
ખિચી ચૌહાણ રાજવંશ (૨૪ જૂન ૧૯૨૯ ઈ. સ. થી ૨૦ નવેમ્બર ૧૯૮૭ ઈ. સ.) દેવગઢ બારીયા રાજ્ય, અત્યારે જિ. દાહોદ.

આજે તારીખ ૨૪ જુન મહારાવલ જયદીપસિંહ સૌભાગસિંહજી બારિયાનો જન્મ દિવસ છે, આ મહાનવ્યક્તિત્વ અબે પ્રજાવત્સલ રાજવી વિષે જાણી ચોક્કસ ગર્વ થશે.

બારીયા રાજ્યનો ઈતિહાસ ટૂંકમાં :-
ચાંપાનેરના અંતિમ રાજવી રાવલ પતાઈજીના પુત્ર રાયસિંહજીના બે પૌત્ર એ અલગ અલગ રાજ્યોની સ્થાપના કરી જેમાં મોટા પૌત્ર રાવલ પૃથ્વીરાજજીએ છોટાઉદેપુર સંસ્થાન વસાવ્યું અને નાના ડુંગરજી એ
ઈ. સ.1524 માં બારીયા રાજ્યનો પાયો નાખ્યો જે આજે દેવગઢ બારીયા તરીકે ઓળખાય છે, આમ બારીયા રાજ્યના 16માં અને અંતિમ રાજવી મહારાવલ રણજીતસિંહજી માનસિંહજીએ તેમના પૌત્ર જયદીપસિંહજી સૌભાગસિંહજીના હસ્તે પોતાનું 09ગન સેલ્યુટ ધરાવતું રાજ્ય માં ભારતીના ચરણોમાં 10 જૂન 1948ના રોજ સમર્પિત કર્યું હતું. એ મહારાવલ જયદીપસિંહજીએ અજમેરની મેયો કોલેજ અને બાદમાં કેમ્બ્રિજ યુનિ. માં અભ્યાસ કર્યો હતો. મહારાવલ જયદીપસિંહજીના પિતા સૌભાગસિંહજીનું યુવરાજ પદ પર જ અવસાન થયેલ આથી તેઓ આઝાદી સમયે બારીયા રાજના યુવરાજ હતા. ગુજરાતના પ્રજાવત્સલ રાજવીઓમાં શિર્ષસ્થાન ધરાવતા હતા.

મહારાવલ જયદીપસિંહજીની કારકિર્દી અને કીર્તિ :-

મહારાવલ જયદીપસિંહજી આઝાદી બાદ બારિયા નગરપંચાયતના પ્રમુખ બન્યા, દેવગઢ બારિયા મત વિસ્તારના ધારાસભ્ય, આઠમી લોકસભાના સાંસદ, ત્રીજી વિધાનસભાના વિરોધ પક્ષના નેતા ,ખેતીવાડી અને આરોગ્ય ખાતાના માન મંત્રીશ્રી, ગુજરાત ટુરીઝમના ચેરમેન તરીકે ટુરિઝમનો પણ વિકાસ કર્યો હતો. તેઓએ પોતાની રાજકીય કારકિર્દી દરમિયાન ડૉ. સામ પિત્રોડાની સ્કીલને પારખી તેમની મુલાકાત પોતાના દિલ્હી ખાતેના બંગલે ઈન્દીરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધી સાથે કરાવેલ, તેમણે ડૉ. સામની ભલામણ કરી જેને કારણે ભારતે ટેલિકોમ્યુનિકેશન ક્ષેત્રે ખૂબ મોટી હરણફાળ ભરી હતી. રમત ગમત (સ્પોર્ટ્સ) જયદીપસિંહજી બારીયાનું ગુજરાત જ નહીં સમગ્ર રાષ્ટ્રક્ષેત્રે અમૂલ્ય યોગદાન રહ્યું, પોતે આધુનિક પોલોની રમતના ખ્યાતનામ ખેલાડી હતા, સાથે અન્ય રમતો જેવીકે લૉનટેનિસ, ક્રિકેટ, ચેસ, તીરંદાજી, એથ્લેટીક્સ વગેરે રમતોના શ્રેષ્ઠ ખેલાડીઓ દેશને આપવા બારીયામાં ઉતરુષ્ઠ મેદાનો, શ્રેષ્ઠ કોચ તેઓએ નીમ્યા હતા, મહારાવલ રણજીતસિંહજી જીમખાના તેમણે ગુજરાત સરકાર(જ્યાં અત્યારે જયદીપસિંહ બારીયા સ્પોર્ટ્સ કોમ્પલેક્ષ ગુજરાત સરકાર દ્વારા નિર્માણ પામ્યું છે)ને ડોનેટ કરી દેવગઢ બારીયાને ગુજરાતના સ્પોર્ટ્સ કેપિટલ તરીકે વિકસાવ્યું હતું.
રમત ગમત ક્ષેત્રે પોતાની સ્કિલ અને પ્રેમના લીધે ઓલિમ્પિક અને એશિયાડ રમતોમાં તેઓએ ભારત સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ પણ કર્યું હતું. જયદીપસિંહજી બારિયા એથલેટીક્સ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયાના ચૂંટાયેલા પ્રમુખ પણ રહ્યા હતા. દેવગઢ બારિયામાં પોતાનો જૂનો મહેલ દાન કરી યુવરાજ સૌભાગસિંહજી કોલેજ શરુ કરી તેમણે ઉચ્ચ શિક્ષણનો પાયો નાંખ્યો હતો. તેઓ શ્વાનપ્રેમી પણ હતા, તેમની પાસે સારા જાતવાન અનેક શ્વાન હતા. તેથી ઓસ્ટ્રલીયામાં યોજાયેલા વર્લ્ડ ડોગ શો માં તેઓ નિર્ણાયક પણ રહ્યા હતા.
આમ તેમના રમત ગમત ક્ષેત્રના અમુલ્ય યોગદાનની કદર કરતા ગુજરાત સરકારના રમત ગમત, યુવા અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ વિભાગના કમિશનરશ્રી યુવકસેવા અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા રાજ્ય કક્ષા અને રાષ્ટ્રીયકક્ષાએ ખુલ્લા વિભાગમાં વિજેતા થનાર ખેલાડીઓને યોજનાની સ્કીમ અનુસાર 100ગુણ મેળવે તેને જયદીપસિંહજી બારીયા સીનિયર તથા જુનિયર એવોર્ડ દર વર્ષે એનાયત કરવામાં આવે છે, જેમાં જુનિયરમાં 10,000/- રોકડ પુરસ્કાર અને એવોર્ડ, તથા સીનીયરમાં 20,000/- રોકડ પુરસ્કાર અને આપવામાં આવે છે, ૨૦ નવેમ્બર ૧૯૮૭ના રોજ દિલ્હીમાં તેમનું અવસાન થયું, હતું . મારી ઉંમર જેટલો સમય તેમના સ્વર્ગવાસને થયો છતાં દેવગઢ બારીયાના પ્રજા જનોના હૃદયમાં આ રમતપ્રિય અને પ્રજા વત્સલ રાજવીનું સ્થાન ચિરંજીવ છે..
લેખન/સંપાદન : ધર્મરાજસિંહ જે. વાઘેલા (છબાસર)

વાણિયા અને બ્રાહ્મણની બહાદુરીને બહારવટિયા મીરખાં એ સલામ કરી..

Standard

ઉદયાચળ પરવતના શણગારરૂપ અરૂણ અવનિને તેજમાં તરબોળ કરી રહ્યાં છે. આકાશનાં અગણિત પ્રકાશ બિન્દુઓના લાવણ્ય જેવી લલનાના લલાટ જેવા પૂર્વમાં કેસર વરણાં પટ્ટા પડી રહ્યા છે. પાણિયારીઓનાં ઊજળાં બેડાં ઝગારા ઝીલી રહ્યાં છે. એવે વખતે બુકાની બંધા ઘોડેસવારે રામપુરા ગામમાં ચકુશેઠના જીનને દરવાજે ઘોડો થંભાવ્યો.

દરવાજે ખડા થઇ રહેલા દરવાનને ચબરખી પકડાવી કરડી આંખ કરી વેણ વદયો :

‘દે જે તારા શેઠને’

એટલું બોલીને વળી નીકળેલા અસવારને દરવાન અચરજથી જોઇ રહ્યો.

આઠ ગડીઓ વળેલી ચબરખી ચકુશેઠે ખોલી

‘ચકુશેઠને માલૂમ થાય કે કાલ સાંજે મોર્ય તમારૂ રામપુરા ગામ મારે ભાંગવું છે. માટે સાબદા રે‘જો
લખીતંગ મીરખા’

‘જય જીનેન્દ્ર શેઠ..’ બોલતા દલસુખરામ ગોરે સામેની ગાદી પર બેઠક લઇ તકીઆનો ટેકો લીધો.

દલસુખરામ ગોર એટલે કુંતેશ્વર મહાદેવના પૂજારી. જાતા આભને આધાર દે એવો અડાભીડ આદમી. ચકુશેઠનો બાળ ગોઠીઓ શેઠ ઘરેથી પરવારીને જીનમાં આવે, દલસુખરામ ગોર મહાદેવની પૂજામાંથી પરવારી બેઠક જમાવે. બપોર સુધી બજારની રૂખથી માંડી અલક મલકની વાતના ફગડા મારે, બપોર ટાણે બેઇ ભાઇબંધો ભેળા ઉઠે.

દલસુખરામ ગોરની આજ આયખામાં પેલ વેલું અચરજ થયું. આટલા વરહમાં શેઠ જય જીતેન્દ્રનો બોલ ઝીલ્યો નહીં ને સામો હોંકારોય ભણ્યો નહીં. ચબરખી માથે વારે વારે નજર ફેરવતા ચકુશેઠ સામે મીટ માંડીને ગોરે પૂછ્યું ઃ

‘ઇ ચબરખીમાં એવું તે શું લખ્યું છે તે વારે વાંરે વાંચ્યા જ કરો છો ?

‘લ્યો વાંચો… એટલે બધી વાતના જવાબ જડી રે’શે’

ચકુશેઠે ચિંતાતુર આંખે ચબરખી દલસુખરામ ગોરના હાથમાં મુકી એણેય વાંચી. વાંચતાં જ કપાળની કરચલીઓ ભેળી થઇ. તાજા તણાયેલા ત્રિઘુંડની પોપડી ખરી. પહોળી છાતી પર રમતી રૂદ્રાક્ષની માળાના મણકા પર આંગળા ફેરવવા ગોર બોલ્યા ઃ

‘આ તો જાસા ચિઠ્ઠી’

‘બોલો શું કરવું ?’

શેઠે આંખો પહોળી કરી ભુદેવને પ્રશ્ન પુછયો-

‘તમે શું ધાર્યું છે ?’

દલસુખરામે શેઠનો ઈરાદો જાણવા સામો સવાલ કર્યો.

‘મીરખાંની રૂબરૂ થાવું. બોલો તમારુ શું કેવું થાય છે.?’

‘મીરખાંને મામુલી નો માનજો. ધરાને ધમરોળી નાખી છે. ભડાકે દેતા વાર નહીં લગાડે.’

‘સાંભળો ગોર, આ રામપુરા ચકુ શેઠનું કે વાય કે નો કેવાય?’

‘કે’ વાય.’

‘મારી આ સાયબી ત્રણ ભોંખી મેડી મેલાતુ રામપુરાને પરતાપે જ ને? ભણો હા’

‘હા તો હાઉ! આ રામપુરાની આબરૂ માથે હાથ પડે તો આ ચકુશેઠની જંદગી ધુળ ધાણી થાય ઈ વાત ખરી કે ખોટી?’

‘ખરી’

‘એટલે જ મારે વાતનો છેડો ફાળવો છે. મીરખાં માંગે એટલા રૂપિયા જોખી દેવા છે. બાકી એનો પગ ગામના પાદરમાં પડવા નથી દેવો.’

‘પણ એને ગોતવો ક્યા?’

‘રાતે અઘાર ગામ ભાંગીને ગલોદરાની સીમમાં પડયો છે? બપોરા કરીને ગામ આડે પડખે થયું હોય. ઈ ટાણે નીકળવું છે. એને નોખમે (આશરાનું ઠેકાણું) પુગીને પતાવટ કરવી છે.’

અવળચંડી નણંદના મેણાંથી ભોજાઈના તપતા ચીત જેવી ધરતી ઘખી રહી છે. અગન ઝરતા આભને ઝીલતાં ઝાડવાં પક્ષીઓને સંઘરીને ઉભા છે. ઘટાટોપ વડલાનો છાંયો ઓઢીને ગોથન વાગોળી રહયું છે. એવે વખતે ચકુશેઠની બગી ઉભી બજાર લીધીને ગલોદરાની સીમ ઢાળી જઈ રહી છે.

ગામનું માણસ પાદરમાંથી ઉભું ઉભું આંખ્યું માથે નેજવા માંડને જોઈ રહયું છે. ઘરના બારી બારણે ખસની પડદીઓ બંધાવીને જળ ફુવારે હેમાળા જેવો રહીને ઉનાળીને ચાર વાંભ છેટો રાખનાર ચકુશેઠ તકડો માથે લઈને આમ કયાં હાલ્યો?

ઘડી સાંપડીમાં ગામ આખું અચરજમાં આળોટવા લાગ્યું.

કે છે કે બગીમાં રોકડ નાણાંના કોથળા મુકાવ્યા છે. મીઠાઈના ટોપલા પણ ભર્યા છે.

ભલે મીઠાયું ભરી હોય, ટાણું સુવાણ્યનું નહીં પણ કપાણ્યનું છે ઈ વાત નકકી.

આવા અચંબામાં આથડાતા માણસોને ચોકમાં વાવડ મળ્યા છે. ચકુશેઠ બહારવટિયાને મળવા ગયા છે.

સાંભળનારા હબક ખાઈને બોલ્યા ‘હે.. લાખોની આસામી ચુંવાળનો લાડકો ચકુ શેઠ સામે પગલે વાઘના મોંમા હાથ ઘાલવા ઉપડયો! મીરખાં સોનાના ઝોડવાને ઝંઝેડી લેશે.’

આમ ગામ  આખું લોચતું હતું ત્યારે શેઠની બગી બહારવટિયાના નેખમ પાસે પુગું પુગું થઈ રહી હતી.

અઘોર આવળિયાટનો આશરો લઈને આડે પડખે થયેલા મીરખાંના કામ ચકમયા. કોણીનો ટેકો લઈને બળુકી કાયાને ટેકાનને સરવા કર્યા. કાને ઘોડાના ડાબાના પડઘા ઝિલ્યા. સડાક કરતો ખડો થઈને બંદૂક સમાલી ઝીલી નજરે જોયું તો બગીને આવતી ભાળી. બિવરાવના ભડાકો કર્યો. મીરખાંની ઝંઝોળપમાંથી છૂટેલી ગોળી ચકુશેઠની બગી માથેથી રમતી ગઈ. હાકનારો ઝઝક્યો એટલે શેઠ વેણ કહયા.

‘તુ તારી હાક્યા રાખ્ય. જરાય થડકીશમાં. આ ગોરના તારા અને મારા બાઈડી છોકરાની બાજરીની ગોઠવણી કરીને જ બગીમાં બેઠો છું.’

હાંકનારો શેઠના વેણનો મરમ પામી ગયો. તાણેલી લગામ મોકળી મુકી ઘોડાં હાલ્યા.

ત્યાં તો બીજો ભડાકો થયો. બહારવટિયો ત્રીજો ભડાકો કરે ન કરે ત્યાં તો બગી મીરખાંની સામે ખડી થઈ રહી. હેઠા ઉતરીને દલતપરામ ગોરે અને ચકુ શેઠે પોતાના ઘરાક પાસે જતા હોય એટલી નિરાંતથી મીરખાં સામી ડગ દીધાં.

ઘરેલ પારા જેવી કરડી અને કંટી બહારવટિયાની આંખ તાજુબીમાં તરબોળ થઈ તોળાઈ રહી.

‘સલામ મીરખાં.

ભારે નવાઈમાં નાતો મીરખાં બોલ્યો

‘ઓહો.. હો.. હો.. ચકુશેઠ પડયે મોતની સામે? આવો આવો શેઠ’. બોલતા મીરખાંએ હાથમાં તોળેલી ઝંઝોળ્યને ખભે ભેરવી બોલ્યો.

‘કેમ આવવું થયું?’

‘કંકોતરી મળતાં વેંત હાથગરણું કરવા આવ્યો છું. બોલ મીરખાં કેટલા મણ રૂપિયો તારી ભુખ ભાંગે. કહે એટલા રૂપિયા જોખી દઉં.’

લંબકોટ પહેરીને પોતાની સામે ખડી થયેલી બહાદુરીને ઘડીભેર જોઈ રહયા પછી બોલ્યો.

‘હવે એક દુકાની પણ નો ખપે.’

‘ના ના તુ કે એટલા આપવા આવ્યો છું.’

‘અરે ! શેઠ કાંક નિરાંત રાખો. ટાઢા પડો.’

‘મારૂ રામપુરા ભંગાતુ હોય અને હું ટાઢો પડું.’

‘નિરાંત તો ત્યારે થાય, જયારે સોદો પાકો થાય. હું વાણિયાનો દિકરો. સોદો પાકો કરીને જ પાછો વળવાનો છું.’

‘સોદો પાક્કો હાઉ.’

‘આ મીરખાં બોલે છે?’

‘હા.’ બોલતાં મીરખાંએ પોતાના પહોળા પંજાની જઠર આંગળીઓ ઘેઘૂર દાઢી મુછના કાતરારૂપ ફેરવી. અફાટ વગડાને ગજાવતો બોલ્યો શેઠ મેં જસાચીઠ્ઠી મોકલ્યા વગર એક પણ ગામ ભાંગ્યું નથી અને એક પણ મરદ મને મળ્યો નથી.આજ વાણિયા બ્રાહ્મણની બહાદુરીને મીરખાં સલામ કરે છે. જાઓ હમણાં અહૂર થાશે.

‘એમ જાઈ કયાં હવે? ખુશાલી ઉજવીએ.’

બોલીને શેઠે બગીમાંથી મીઠાઈના ટોપલા ઉતરાવ્યા. મીઠા મોં કરી ચકુશેઠ અને ચીકાગોર વળી નીકળ્યા. રામપુરના અભય વચનની વરમાળા પહેરાવીને પાદર પુગ્યા. ઠાકર મંદિરે ઝાલર રણઝણી, નગારાના નાદ સંભળાયા.

‘ગાડીને ગોરને ફળિયે હાંક્ય.’

હાંકનારે ગોરના ઘરઢાળા ઘોડો દોર્યો.

‘લ્યો ગોર આ નાણાંની કોથળિયું તમને દીધી. ‘દલપતરામ ગોર ચકુશેઠની માથે નજર ઘોળીને બોલ્યા.

‘કારણ?’

‘કારણ ને બારણ આ રૂપિયા મેં ઘરબારા કાઢયા. હવે ઘરમાં ન ખપે. હું દેવા જોગ છું તમે લેવા જોગ છો.’

‘બસ અરઘા જન્મારાની ભાઈબંધીમાં મને આટલો જ ઓળખ્યો?’

‘બ્રાહ્મણ માં શારદાનો ઉપાસક હોય, લક્ષ્મીનો નહીં, જરૂર પડતાં વધારે બ્રાહ્મણે લીધાનું માંગ્યાનું કયાંય સાંભળ્યું છે?’

ચતુર વાણિયો ભાઈબંધની વાતનો સાર પામી ગયો તો હવે આ રૂપિયાનું કરવું શું?

‘મારું માનો તો  મારગ બતાવું.’

‘માન્યું જાવ.’

‘ખોડો ઝોરને આશરો નથી. પાંજરાપોળ ઉભી કરો.’

‘કબુલ’

બેઉ ભાઈબંધ છુટા પડયા. બીજા દિવસે પાંજરાપોળ માટે બસોને પચ્ચીસ વીઘા જમીન ભરાવી ગાયકવાડ સરકારને રૂપિયા ભરી દીધા.

વધુ માહિતી

ઉપરનો બનાવ વિક્રમ સંવત ૧૯૭૫માં બન્યો હતો. પ૪ વર્ષની વયે ઉદાર અને બહાદુર શેઠ ચકુભાઈ મોતીચંદનું અવસાન થયું.

પાંજરાપોળ પર રામપુર (ભંકોડા) ગામે તેમના નામની તખતી આજે વાંચી શકાય છે. ગામમાં ત્રણ ભોની હવેલી તેમની નેકટેકની ગૌરવગાથા કહેતી ઉભી છે.

ધરતીનો ધબકાર – દોલત ભટ્ટ

મહાન વૈજ્ઞાનીક આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનના જીવનનો એક યાદગાર પ્રસંગ :

Standard

આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનની “Theory of Relativity” ખુબજ પ્રસિદ્ધ થઇ એટલે તેના વિશે લેકચર આપવા માટે આમંત્રણ મળવા લાગ્યા.
આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન હંમેશા ગાડી લઈને જતા અને ડ્રાઈવર સાથે રાખતા. લેકચર દરમિયાન ડ્રાઈવર છેલ્લી હરોળમાં બેસીને આઇન્સ્ટાઇને સાંભળતો.

એક દિવસ ડ્રાઈવરે આઇન્સ્ટાઇને કહ્યું કે તમારી થિયરી એટલી સરળ છે કે હું પણ એના વિશે પ્રવચન કરી શકું. મેં એટલી બધી વાર સાંભળી છે કે તમારા પ્રવચનનાં દરેક શબ્દો મને યાદ રહી ગયા છે.

ત્યારે ગુસ્સે થવાને બદલે આઇન્સ્ટાઇન ખુશ થયા કે એમની થિયરી એટલી સરળ છે કે વિજ્ઞાનનું જરા પણ જ્ઞાન ન હોય એવા લોકો પણ એ સમજી શકે છે.

એ દિવસોમાં મીડિયા એટલું લોકપ્રિય હતું નહિ. એટલે બધા લોકો આઇન્સ્ટાઇને ઓળખતા હતા પણ મોટાભાગના લોકો એમના ચહેરાથી અજાણ હતા.

એક દિવસ પ્રવચનમાં જતી વખતે આઇન્સ્ટાઇને એના ડ્રાઈવરને કહ્યું કે આજે મારી જગ્યાએ તારે પ્રવચન આપવાનું છે. ડ્રાઈવરે વૈજ્ઞાનિક જેવા કપડાં પહેરી લીધા અને આઇન્સ્ટાઇન ડ્રાઇવરના કપડાં પહેરીને બંને હોલમાં ગયા. છેલ્લી હરોળમાં બેસીને આઇન્સ્ટાઇન ડ્રાઈવરનું પ્રવચન સાંભળવા લાગ્યા.

ડ્રાઈવરે એટલી કુશળતાથી “Theory of Relativity” સમજાવી કે કોઈને શંકા ગઈ નહિ.
અંતમાં પ્રશ્નોત્તરી થઇ એમાં પણ ડ્રાઈવરે તમામ પ્રશ્નોના સાચા અને સચોટ જવાબ આપ્યા. કારણ કે મોટા ભાગના પ્રશ્નો અગાઉના પ્રવચનોમાં પૂછાયા હતા એ પ્રકારના જ હતા.

પરન્તુ અંતમાં એક માણસે એવો સવાલ કર્યો કે ડ્રાઈવર મૂંઝાય ગયો. એ પ્રકારનો સવાલ અગાઉ ક્યારેય પુછાયો હતો નહિ. ડ્રાઈવરને ચિંતા થઇ કે હવે શું કરવું ?
એને થયું કે જો બધાને ખબર પડી જશે કે આઇન્સ્ટાઇની જગ્યાએ એનો ડ્રાઈવર પ્રવચન આપે છે તો સારું નહિ લાગે અને છાપ ખરાબ પડશે.

માત્ર થોડી સેકન્ડસ વિચાર કરી, જરા પણ ગભરાયા વિના ડ્રાઈવરે પેલા ભાઈને જવાબ આપ્યો કે ‘તમારો સવાલ એટલો બધો સરળ છે કે મારો ડ્રાઈવર પણ એનો જવાબ આપી શકે. મારો ડ્રાઈવર છેલ્લી હરોળમાં બેઠો છે, હું એને વિનંતી કરીશ કે તમારી સમસ્યાનું સમાધાન કરે.’

આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન પોતે પણ ડ્રાઇવરના જવાબથી આશ્ચર્યચકિત થઇ ગયા. આઇન્સ્ટાઇને પેલા માણસના સવાલનો જવાબ ડ્રાઈવર બનીને આપ્યો અને કાર્યક્રમ નિર્વિઘ્ને પૂરો થયો.

તમે કેવા પ્રકારની વ્યક્તિ સાથે રહો છો એ ઘણું મહત્વનું છે. આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન જેવી વ્યક્તિ સાથે રહેવાથી એક અભણ ડ્રાઈવર પણ હોશિયાર થઇ ગયો હતો. માણસની સોબત એના જીવનમાં બહુ મોટો ભાગ ભજવે છે.

“જસ્ટ એક મિનિટ બુક માંથી”

દુઃખ ઔર ભી હૈ જમાને મેં…

Standard

શબ્દસૃષ્ટિ, જુલાઈ-૨૦૧૮ : સંપાદકીય

દુઃખ ઔર ભી હૈ જમાને મેં…

અજયસિંહ ચૌહાણ

જૂન મહિનાના અંકના સંપાદકીયમાં સાહિત્ય સંદર્ભે ‘કરીશું શું?’માં મારા મનના પ્રશ્નો આપ સૌની સમક્ષ મૂક્યા હતા અને લખ્યું પણ હતું કે આવા પ્રશ્નો સમયે સમયે સાહિત્યજગતમાં ઊઠતા રહ્યા છે. એવી જ પરિસ્થિતી ગુજરાતી ભાષા સાહિત્યના અધ્યયન-અધ્યાપનક્ષેત્રે છે પણ એના ઉપાયના અનેક પ્રયત્નો સમયે સમયે થયાં છે. ગુજરાતી ભાષા – સાહિત્ય ભણાવતા અધ્યાપકોને સતત જાગતા રાખવાનો સૌ પ્રથમ પ્રયત્ન થયો એ હતો ‘ગુજરાતીનો અધ્યાપકસંઘ’ની સ્થાપના ઈ.સ. 1947માં વલ્લભ- વિદ્યાનગરમાં ડોલરરાય માંકડના પ્રયત્નોથી ગુજરાતીનો અધ્યાપકસંઘની સ્થાપના થઈ. ‘સંઘ’ શબ્દ આવે એટલે તરત થાય કે પોતાના વ્યાવસાયિક હકો માટે લડનાર કોઈ સંગઠન. પણ, કદાચ ગુજરાતમાં જ નહીં, ભારતમાં આ એક એવો સંઘ છે જેના અલિખિત બંધારણમાં પગારવધારા, નોકરીને સ્પર્શતા પ્રશ્નો-હક્કોની કોઈ ચર્ચા કરવી નહીં એ પહેલો મુદ્દો હતો. માત્રને માત્ર ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્ય ભણાવનાર અધ્યાપકોનું અધીત તેજસ્વી બને એ માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહેવું. છેલ્લાં સિત્તેર વર્ષથી કોઈ પણ પ્રકારના લિખિત બંધારણ વગર માત્ર ને માત્ર પૂર્વસૂરિઓએ ઊભી કરેલી પરંપરાઓના બળે, કોઈપણ પ્રકારના બìંક એકાઉન્ટ વગર આ સંઘ ટકી રહ્યો છે એ આપણા સમયની વિરલ ઘટના છે. વલ્લભવિદ્યાનગર ખાતે મળેલા પ્રથમ અધિવેશનમાં રામનારાયણ પાઠક, વિશ્વનાથ ભટ્ટ, વિજયરાય વૈદ્ય, ડોલરરાય માંકડ, મંજુલાલ મજમુદાર, કે. કા. શાસ્ત્રી, અનંતરાય રાવળ, મનસુખલાલ ઝવેરી, યશવંત શુક્લ વગેરે વિદ્વાન અધ્યાપકો હતા અને ગુજરાતી વિષયનો અભ્યાસક્રમ કેવો હોવો જોઈએ એ વિશે એમણે વિમર્શ કર્યો. એ ઉત્તમ પરંપરામાં જૂની પેઢી અને નવી પેઢીના અધ્યાપકો જોડાતા ગયા અને એમ નવાં નવાં પરિમાણો પ્રગટતાં ગયાં. સંઘના પ્રમુખો અને મંત્રીઓની ઉત્તમ પરંપરા રહી. એમાં જયંત કોઠારીના મંત્રીપદથી અધ્યાપકોની સાથે ગુજરાતી સાહિત્ય ભણતા વિદ્યાર્થીનું અધીત પણ તેજસ્વી બને એ માટે વિદ્યાર્થી- શિબિરો, વિદ્યાવિસ્તાર વ્યાખ્યાનમાળાઓ શરૂ થઈ. ગુજરાતીનો અધ્યાપક- સંઘના માધ્યમથી વર્ષોના અનુભવી અધ્યાપકોનો લાભ નવા જોડાયેલા અધ્યાપકોને મળતો ને એમ પરંપરાનો વિસ્તાર થતો. પણ ધીમે ધીમે વિસ્તાર પ્રમાણે સંઘો બનતા ગયા. શરૂઆતમાં લાગ્યું કે આવી પ્રવૃત્તિનો ઉત્તમ વિસ્તાર થશે પણ આજે જોતાં લાગે છે કે ગુજરાતીનો અધ્યાપકસંઘ તો નબળો પડયો જ, સાથે સાથે નવા સંઘો કોઈ એવું મહત્ત્વનું પ્રદાન કરી શકતા નથી. ગુજરાતમાં સાતસો (700)થી વધુ ગુજરાતીના અધ્યાપકો છે. જ્યારે સંઘનાં અધિવેશનોમાં 60 કે 70ની હાજરી હોય (અપવાદરૂપ આણંદ, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, વડોદરા) એ અત્યારની સ્થિતિ સૂચવે છે. ગુજરાતમાં છેલ્લાં દસ વર્ષમાં જુદી જુદી ભરતીઓમાં એકસો વીસથી વધુ નવા ગુજરાતીના અધ્યાપકો જોડાયા છે. પણ સંઘના અધિવેશનમાં માત્ર દશ-બાર નવા ચહેરા જોવા મળે. સામે પક્ષે મોટા ભાગના વડીલોને પણ વક્તવ્ય આપીને નીકળી જવાની ઉતાવળ હોય છે. વિદ્વાનોની હાજરીની પણ એક આભા હોય છે. એટલે આ સંઘની પરંપરાઓને વધારે જીવંત બનાવવી જરૂરી છે. એ જ રીતે વીસમી સદીના દસમા દાયકા સુધીમાં ‘વર્ગખંડ નબળો’ પડવા લાગ્યો. વર્ગમાં નોટો (નોંધો નહીં) ઉતરાવવાનું પ્રમાણ વધવા લાગ્યું ત્યારે સુમન શાહ અને એમની સાથેના બીજા અધ્યાપકોને એક એવા વર્તુળની જરૂર ઊભી થઈ કે જેમાં વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસક્રમના મુદ્દાઓની વિશદ સમજ આપવામાં આવે અને સાથે સાથે સાહિત્યના અભ્યાસક્રમ સિવાયના મુદ્દાઓ પણ શિખવાડાય. એમાંથી ‘સન્નિધાન’ ઊભું થયું અને લગભગ એક દસકા સુધી ગુજરાતભરમાં જુદા જુદા ઠેકાણે વિદ્યાર્થીઓ અને અધ્યાપકો માટે અનેક શિબિરો યોજાયા. જેમાં અનેક નવા જોડાયેલા અધ્યાપકો તૈયાર થયા અને શિબિરાર્થી તરીકે જોડાયેલા વિદ્યાર્થીઓ પાછળથી અધ્યાપકો થયા.

આવા જે બીજા કેટલાક નિસ્બતવાળા પ્રયત્નો થયા એમાં ભાષા-સાહિત્યભવન, ભાવનગર યુનિવર્સિટી અને સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી વિભાગના વિદ્યાર્થીઓના આદાનપ્રદાન દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં એક વાતાવરણ રચાયું. વિનોદ જોશી – મહેદ્રસિંહ પરમાર અને એમના વિદ્યાર્થીઓના વર્તુળ દ્વારા વિદ્યાર્થીલક્ષી અભ્યાસ શિબિરોનો એક સરસ પ્રયોગ શરૂ થયો. એના દ્વારા પણ વિદ્યાર્થીઓમાં એક હકારાત્મક વાતાવરણ ઊભું થયું. દિવસભરની બેઠકો પછી રાત્રિ બેઠકોમાં નાટક, સાહિત્યિક પ્રશ્નોત્તરી જેવા અવનવા કાર્યક્રમોએ વિદ્યાર્થીઓને સાહિત્ય પ્રત્યે અભિમુખ કર્યા એટલું જ નહીં, સાહિત્યની સમજને પણ વિસ્તારી. એ જ સમયગાળામાં વર્ષ 2004થી દર્શક ફાઉન્ડેશન દ્વારા ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીની સહાયથી વિદ્યાર્થી-વાચનશિબિરોની શરૂઆત થઈ. કોઈ પ્રાકૃતિક વાતાવરણમાં ઘરથી દૂર પાંચ દિવસ સુધી જુદા જુદા પ્રદેશના વિદ્યાર્થીઓ સાથે રહે, ચર્ચા કરે, વિદ્વાન વક્તાઓ વક્તવ્યો આપવા આવે, વિદ્યાર્થીઓ પોતે લખી લાવેલો સ્વાધ્યાય વાંચે – આ બધું વિદ્યાર્થી- જીવનમાં ઘણું રોમાંચક હતું. (આ લખનારને એનો અનુભવ છે.) આ શિબિરોની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ એટલે આપણા સમર્થ સર્જક રઘુવીર ચૌધરી તથા મનસુખ સલ્લા જેવા વડીલોનું પાંચે-પાંચ દિવસ સંિનધ્ય હોય. પંચોતેર વર્ષની ઉંમરે રઘુવીરભાઈ જેવા સર્જક ચાલીસ-પિસ્તાળીસ ડિગ્રી ગરમીમાં દરેક બેઠકોમાં હાજર રહે એટલું જ નહીં, વિદ્યાર્થીઓના ગાંડીઘેલી ભાષામાં લખાયેલા સ્વાધ્યાયો પૂરી તન્મયતાથી સાંભળે, ટકોર કરે, માર્ગદર્શન આપે. પોતે જે ક્ષેત્રમાં છે એ ક્ષેત્રની આવનાર પેઢી માટે આવી નિસ્બત કેટલામાં છે ? આવા ઉપક્રમો રચવાની અને એમાં નિસ્બતથી પૂરો સમય હાજર રહેવાથી કેવાં પરિણામ મળે એ છેલ્લા થોડા સમયમાં અધ્યાપકો થયેલાં નામો પરથી જોઈ શકાય.
આ લખનાર, વિપુલ પુરોહિત, અનિરુદ્ધસિંહ ગોહિલ, નીતિન ભીંગરાડિયા, કવિત પંડયા, શક્તિસિંહ પરમાર, હીરજી સિંચ, પ્રશાંત પટેલ, યોગેશ પટેલ, વીરેન પંડયા, ભરત ઠાકોર ઉપરાંત ઘણાં અધ્યાપકો આ શિબિરોમાં તૈયાર થયાં છે.

આણંદમાં એન. એસ. પટેલ આર્ટ્સ કાìલેજ દ્વારા પણ સતત દશ વર્ષ સુધી ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીની સહાયથી વિદ્યાર્થી વાચન-અભ્યાસશિબિરોનું આયોજન થતું અને એક વાતાવરણ બંધાયું. આજે આ વાત એટલા માટે લખું છું કે છેલ્લાં ચાર-પાંચ વર્ષોમાં આ શિબિરોની પરંપરા બંધ થઈ. એને ફરી વેગવંતી કરવાની ખૂબ જરૂર છે. આ બધી જ પ્રવૃત્તિઓમાં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીએ ખૂબ હકારાત્મક અભિગમ રાખેલો.

આ પ્રવૃત્તિને ફરી સક્રિય કરવાના ભાગ રૂપે અકાદમી દ્વારા દર્શકના અસ્થિ જ્યાં પધરાવવામાં આવ્યાં છે એવી લોકશાળા, મણારમાં પાંચ દિવસનો વિદ્યાર્થી-શિબિર યોજવામાં આવ્યો. એમાં આવેલા વિદ્યાર્થીઓની શીખવાની વૃત્તિ જોઈ થાય કે એમને શીખવું-સમજવું છે. પ્રયત્નો–આયોજનો આપણા તરફથી થવાં જોઈએ. આ લખું છું ત્યારે મારી વિદ્યાર્થી અવસ્થા અને અધ્યાપક તરીકે આ પ્રકારનાં આયોજનોની ફલશ્રુતિના અનુભવોનો આધાર છે. આવા આયોજનો ગુજરાતભરમાં થાય એ માટે અકાદમીનું વલણ ખૂબ હકારાત્મક છે.

આ ઉપરાંત નીચે પ્રમાણેના આયોજનો અમારા મનમાં છે ઃ

આજની સર્જન-વિવેચનની આબોહવાને જોતાં વિવેચનમાં રસ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માટે શિબિર થાય જેમાં કોઈ એક રચનાને કેદ્રમાં રાખીને વિદ્યાર્થીઓ વિવેચન કરે અને એ સંદર્ભે વિદ્વાનો દ્વારા વિવેચનના જુદા જુદા અભિગમો વિશે વિમર્શ થાય.

ત્રિ-દિવસીય લેખન-શિબિરો કરવી જેમાં દિવસમાં ત્રણ-ચાર કલાક સર્જકો લખે પછી એની ચર્ચાઓ થાય. એની ચુનંદી રચનાઓ યોગ્ય હોય તો ‘શબ્દસૃષ્ટિ’માં પ્રગટ થાય.
(અગાઉ અકાદમી દ્વારા આવા ઉપક્રમ થયા જ છે.)

અકાદમી દ્વારા નવોદિત લેખકોને પ્રવાસ ગ્રાન્ટ આપવામાં આવે.

સંપાદન-વિમર્શ થાય. સાહિત્યિક વાતાવરણના ઉત્કર્ષ માટે વિભિન્ન સંપાદકો બે દિવસ મળી વિમર્શ કરે.

ગુજરાતીના શિક્ષકો / શિક્ષણવિદો સાથે પાઠયપુસ્તકના સાહિત્યના શિક્ષણવિષયક સંવાદ તથા એ રચનાઓ અંગે શિક્ષકોપયોગી અને વિદ્યાર્થીભોગ્ય સાહિત્ય ઉપલબ્ધ કરાવવું. એ માટે ગુજરાતીના ઉત્તમ શિક્ષકો શોધીને એમનો ઉત્તમ ઉપયોગ કરવો.

આંતરવિદ્યાકીય અભિગમ સાથે શુદ્ધ સાહિત્યેતર-વિજ્ઞાન આદિના તેમોને પણ પ્રસંગોપાત્ત ‘શબ્દસૃષ્ટિ’માં સ્થાન આપવું.
આવા અનેક મુદ્દાઓ અમારા મનમાં છે. આપ સૌ વાચકો પણ સૂચનો મોકલો. યોગ્ય સૂચનો પર આગળ આયોજન કરી શકાય. એમ આગળ વધી શકાય, વધવું પડશે. માત્ર બે-ચાર મિત્રો સાથે બેસી આ પરિસ્થિતિ વિશે બળાપો કાઢવાથી કશું જ નહીં વળે. કારણ કે –

“દુઃખ ઔર ભી હૈ જમાને મેં
મહોબ્બત કે સિવા.”

(ફૈઝ એહમદ ફૈઝ)

ભારત વિશ્વાસમાં રહ્યું અને ચીને…

Standard
ઇતિહાસની ઝલક ડોકલામ સ્ટેન્ડ ઓફ પછી ચીને ભારતીય સરહદે ઉંબાડીયા કરતી રહે છે. પરંતુ ભારતીય દળો સતર્ક હોવાથી ચીન ફાવે તેમ નથીઃ
  •      ચીને તિબેટમાં ૧૪ મોટા લશ્કરી હવાઈઅડ્ડા બનાવ્યા છે.

  •      તિબેટમાં ભારતની સરહદે અણુમિસાઈલો ગોઠવી છેઃ
  •      ૧૯૫૦ થી ૧૯૫૫ વચ્ચે જવાહરલાલ નહેરૂ ચીનને યુનોમાં સ્થાન અપાવવા માટે અથાક મહેનત કરી રહયા હતા ત્યારે ચીન ચૂપચાપ ભારત ઉપર આક્રમણ કરવાની તૈયારીમાં લાગી ગયુ હતું:
  •      “મહાન ફ્રેંચ સેનાપતિ નેપોલીયન બોનાપાર્ટ (ઈ.સ. ૧૭૬૯–૧૮૨૧) ને જયારે કોઈએ ચીન વિશે પુછયુ ત્યારે તેણે કહેલું ‘એ રાક્ષસ સૂતો છે, એને સૂવા દો, જો એ જાગશે તો વિશ્વને ધ્રુજાવશે’”

         અત્યારે સમગ્ર માનવજાત એક અભૂતપૂર્વ સંકટમાંથી પસાર થઈ રહી છે. ચીનના વુહાન શહેરમાંથી સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાયેલ કોરોના વાયરસે વિશ્વના લગભગ તમામ દેશોમાં મોતનું તાંડવ મચાવ્યું છે. અત્યાર સુધીમાં વિશ્વમાં લગભગ ૬૦ લાખ લોકો આ વાયરસથી બિમાર છે અને ૩,૫૦,૦૦૦ થી વધારે લોકોના મોત થયા છે. આ વાયરસથી બિમાર થતાં લોકોની અને તેનાથી થતાં મોતની સંખ્યા રોજ વધતી જાય છે. આ વાયરસ ચીનમાંથી આખી દુનિયામાં ફેલાયોએ નકકી છે. ચીનની વુહાન ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ વાયરોલોજીમાંથી આ વાયરસ છટકીને વિશ્વમાં ફેલાયો કે ચીને જાણી જોઈને આ વાયરસ ફેલાવ્યો તે તપાસનો વિષય છે.પરંતુ, ઘણા દેશોને શંકા છે કે ચીને અમેરીકા અને યુરોપના દેશોને બરબાદ કરવાના ઈરાદાથી કોરોના વાયરસ નામના આ રાક્ષસને છૂટો મુકી દીધો છે. ગમે તે હોય પણ ચીન પ્રત્યેનો અવિશ્વાસ અને આશંકા વિશ્વ આખામાં ચરમ સીમાએ છે. આ લખાય છે ત્યાં સુધીમાં ભારતમાં પણ ૨,૧૦,૦૦૦ લોકો આ વાયરસથી સંક્રમીત છે અને  ૬૦૦૦ થી વધારે લોકોના મોત થયા છે.
         ૧૯૪૯ માં ચીનમાં સામ્યવાદિઓ સત્તા ઉપર આવ્યા ત્યારથી ચીન ભારતનું એક નંબરનું દુશ્મન બની ગયું છે. ચીને ફેલાવેલ કોરોના વાયરસનો તો ભારત સામનો કરે જ છે તેમાં ર થી પ મે, ૨૦૨૦ વચ્ચે ચીને ભારતના લડાખમાં ગલવાન વેલી વિસ્તારમાં પેંગોંગ સરોવર નજીક અચાનક જ ઘૂસણખોરી કરીને પોતાના સૈનિકો ગોઠવી દીધા છે. ૧૯૬૨ ની લડાઈ પછી બન્ને દેશો વચ્ચે યુધ્ધ વિરામ થયો તેમાં બંને દેશોના દળો એ વિસ્તારમાં જે સ્થિતિએ હતા તે લાઈન ઓફ એકચ્યુયલ કંટ્રોલ નો ભંગ કરીને ચીની દળોએ મોટી સંખ્યામાં આ વિસ્તારમાં ઘુસણખોરી કરી છે. આ લાઈન ઓફ એકચ્યુયલ કંટ્રોલના ભારતના એરીયામાં ભારતે રોડનું બાંધકામ કરતાં ચીનના પેટમાં તેલ રેડાયુ છે. ચીને આ વિસ્તારમાં પોતાના પ૦૦૦ સૈનિકો ગોઠવી દીધા છે. ભારતે પણ પોતાના  સૈનિકોની સંખ્યા વધારી છે. ચીનના સૈનિકોને આગળ વધતા અટકાવી દીધા છે પરંતુ,આ વિસ્તારમાં સ્થિતિ તંગદીલી ભરી છે. બંને દેશો વચ્ચે વાટાઘાટો ચાલુ છે તો પણ સ્થિતિ તનાવપૂર્ણ છે એ ચોકકસ, ચીન હૂમલો કરે તો ભારતે પણ તેને ભરી પીવાની તૈયારીઓ કરી લીધી છે. અમેરીકા, બ્રીટન, ફ્રાંસ, જર્મની, ઈટાલી, સ્પેન જેવા અનેક દેશો સહિત ભારત આજે કોરોના સામે લડવામાં વ્યસ્ત છે ત્યારે આ મોકો જોઈને ચીને આપણી સરહદે ગંભીર સ્થિતિ ઉભી કરી છે. આવા સંજોગોમાં ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોનો ઈતિહાસ તપાસવાનું રસપ્રદ થઈ પડશે.

         મહાન ફ્રેંચ સેનાપતિ નેપોલીયન બોનાપાર્ટ (ઈ.સ. ૧૭૬૯–૧૮૨૧) ને જયારે કોઈએ ચીન વિશે પુછયુ ત્યારે તેણે કહેલું ‘એ રાક્ષસ સૂતો છે, એને સૂવા દો, જો એ જાગશે તો વિશ્વને ધ્રુજાવશે.’

         ભારત અને ચીન વિશ્વના બે સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશો છે. ભૂમિ વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ચીન ભારત કરતા મોટુ છે અને વસ્તી પણ ભારત કરતા વધુ છે. આ બે પૂરાતન સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેના સંબંધો ૨૫૦૦ વર્ષથી વધારે જૂના છે. ઈશુની પહેલી સદીમાં બૌધ્ધધર્મ ભારતમાંથી ચીનમાં પ્રસર્યો, ભારતની પ્રાચીન નાલંદા અને તક્ષશીલા વિશ્વવિદ્યાલયોમાં ચીની વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરતા હોવાના ઉલ્લેખ મળે છે. બન્ને દેશો વચ્ચે ઉત્તુંગ હિમાલય સીમા બનીને ઉભો હોવાથી બન્ને દેશો વચ્ચે પ્રવાસ દુર્ગમ હતો. તેમ છતાં હયુ એન સાંગ અને ફાહિયાન જેવા ચીની પ્રવાસીઓ ભારત આવેલા. તેઓના પ્રવાસ વર્ણનો મળે છે. બન્ને વચ્ચે વ્યાપારી સંબંધો પણ સદીઓ જૂના છે. બન્ને વચ્ચે રાજકીય સંબંધો નહિંવત હતાં.

         તિબેટ :

         ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોનો ઈતિહાસ તપાસીએ ત્યારે તિબેટ વિશે અચૂક વાત કરવી પડે કેમકે, હિમાલયની ઉત્તરે આવેલો આ વિશાળ પ્રદેશ ભારત અને ચીન વચ્ચે બફર સ્ટેટ તરીકે સદીઓ સુધી રહયો. તિબેટનો કુલ ભૂમિ વિસ્તાર ૧૨.૨૮ લાખ ચો.કિ.મી., સરેરાશ ઉંચાઈ ૪૦૦૦ મીટરથી વધારે, વસ્તીના ૯૦% બૌદ્ઘધર્મી, પાટનગર લ્હાસા. આ પ્રદેશની સરેરાશ ઉચાઈ ૪૦૦૦ મીટર હોવાથી તે ‘વિશ્વનું છાપરૂ’ “Roof of the world” તરીકે ઓળખાય છે. અત્યારે તિબેટની વસ્તી ૬૦ લાખ જેવી છે. ભારતની સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક માન્યતાના માનબિંદુ સમા કૈલાસ પર્વત અને માનસરોવર તિબેટમાં જ આવેલા છે. પૂર્વ ભારતની ધોરી નસ ગણાતી બ્રહ્મપુત્રા નદી અહિંથી જ નિકળે છે. આજે પણ કોઈપણ હિન્દુ કૈલાસ અને માનસરોવરની યાત્રા કરીને ધન્યતા અનુભવે છે. પૌરાણીક માન્યતા અનુસાર આ પ્રદેશ યક્ષો અને કુબેરનો છે. હિન્દુ ધર્મના અત્યંત પવિત્ર આ બે ધર્મસ્થાનો તિબેટમાં હોવા છતાં ભારતની કોઈ કેન્દ્રવર્તી સત્તાએ તિબેટ ઉપર આક્રમણ કરીને તેનો કબજો લેવાનો પ્રયાસ કયારેય કર્યો નથી. નહિ તો હર્ષ અને મોર્ય સામ્રાજયો લશ્કરી રીતે ઘણા શકિતશાળી હતાં. સમ્રાટ અશોક પણ મહાશકિતશાળી હતો. છેક ઓગણીસમી સદીમાં આવો એક પ્રયત્ન થયો તેની નોંધ લેવી જરૂરી છે. જમ્મુ-કાશ્મીર, લેહ-લડાખ, બાલ્ટીસ્તાન, સ્કાર્દુ સુધી વિસ્તૃત એવા શીખ સામ્રાજયમાં (સ્થાપના ૧૭૯૯, સ્થાપક : મહારાજા રણજીતસિંહ) આવેલ જમ્મુ રાજયના મહારાજા ગુલાબસિંહ (૧૭૯૨–૧૮૫૭) ડોગરા વંશના સ્થાપક હતાં. મહારાજા ગુલાબસિંહના શકિતશાળી સેનાપતિ જોરાવરસિંહ કહલૂરીયા (૧૭૮૬–૧૮૪૧) જેને પશ્ચિમના લેખકો ભારતના નેપોલિયન તરીકે વર્ણવે છે, તેણે લેહ-લડાખ, બાલ્ટીસ્તાન અને સ્કાર્દુ જીતી લઈને જમ્મુ રાજયમાં ભેળવી દીધા. ત્યાર બાદ મે, ૧૮૪૧ માં છ હજાર સૈનિકોની ફોજ લઈને લડાખમાંથી તિબેટ ઉપર આક્રમણ કર્યું. જોરાવરસિંહની સેનાએ તિબેટની સેનાને હરાવીને તિબેટના પાટનગર લ્હાસા ઉપર કબ્જો કરીને છેક કૈલાસ- માનસરોવર પહોંચી ગયા (ડીસેમ્બર-૧૮૪૧) તિબેટમાં આ સેનાએ કિલ્લેબંધી પણ કરી. પરંતુ ત્યારબાદ અઠવાડીયાઓ સુધી તિબેટમાં બરફ અને વરસાદનું તોફાન આવ્યુ, અસહય ઠંડીમાં જોરાવરસિંહના ઘણા સૈનિકો માર્યા ગયા. આ સમય દરમ્યાન તિબેટના સૈનિકો અને તેની મદદમાં આવેલા ચીની સૈનિકોને રીગ્રૂપ થવાનો સમય મળી ગયો. એ લોકોએ જોરાવરસિંહના સૈન્ય ઉપર વળતુ આક્રમણ કર્યું. બરફના તોફાનને લીધે જોરાવરસિંહની ૪૫૦ માઈલ લાંબી પૂરવઠા હરોળમાં ભંગાણ પડતા, તિબેટન-ચીની સૈનિકો સાથેની લડાઈમાં જોરાવરસિંહ શહિદ થયા, જોરાવરસિંહની સેનાનો પીછો કરતા તિબેટ અને ચીનના સૈનિકો લડાખ સુધી આવી ગયા. જોરાવરસિંહના બીજા સેનાપતિ બસ્તીરામ મહેતાએ લડાખ પાસે દુશ્મનની ફોજની કૂચ અટકાવી દીધી. એ દરમ્યાન જમ્મુથી લશ્કરની કૂમક આવી પહોંચી. મહારાજા ગુલાબસિંહની સેનાએ તિબેટન—ચીની લશ્કરને હરાવીને તેના સેનાપતિનો વધ કરીને જોરાવરસિંહના મોતનો બદલો લીધો. સપ્ટેમ્બ૨–૧૮૪૨માં શીખ સામ્રાજય અને ચીનની સ૨કા૨ વચ્ચે ચુસુલની સંધી થઈ. આ સંધીની શરતો મુજબ બંને દેશોએ એકબીજાના પ્રદેશ ઉપર આક્રમણ ન કરવાનું નકકી કર્યુ. આમ લેહ-લડાખ, બાલ્ટીસ્તાન, સ્કાર્દુ જે જમ્મુ રાજયનો ભાગ હતા તેના ઉપર આક્રમણ ન કરવાનું ચીની સરકારે સ્વીકાર્યું.
         ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં બ્રિટીશરોને લાગ્યું કે જો રશિયા તિબેટ ઉપર આક્રમણ કરે કે પોતાની વગ વધારે તો બ્રિટીશ ઈન્ડીયાને જરૂર પડકાર ઉભો થાય. એટલે ડિસેમ્બર-૧૯૦૩માં બ્રિટીશ ઈન્ડીયન આર્મીએ કર્નલ યંગ હસબન્ડની આગેવાની નીચે તિબેટ ઉપર આક્રમણ કર્યું અને તિબેટના સૈન્યને હરાવીને તેના પાટનગર લ્હાસાને કબજે કર્યું. આ લડાઈ બાદ સપ્ટેમ્બર-૧૯૦૪ માં ગ્રેટબ્રિટન અને તિબેટ વચ્ચે લ્હાસા સંધી થઈ. આ સંધીની શરતો મુજબ તિબેટ કોઈ અન્ય દેશને કોઈપણ પ્રકારના હકકો તિબેટમાં ન આપી શકે અને વ્યુહાત્મક રીતે અગત્યની ચુંબી ખીણ ઉપ૨ બ્રિટીશ ઈન્ડીયાનો કબજો રહે તેવી ગોઠવણ થઈ. બ્રિટીશ ઈન્ડીયન આર્મી તિબેટમાંથી પાછુ ફર્યુ.
         તિબેટ એક દુર્ગમ પહાડી પ્રદેશ અને મુખ્યત્વે બૌધ્ધ મઠોનો દેશ છે. આ રાજકીય રીતે સ્વાયત્ત્। પ્રદેશ ઉપર ચીનનું આધિપત્ય નામ માત્રનું હતું. ૧૯૧૨માં ચીનમાં કવીંગ વંશના શાસનનો અંત આવ્યો. ત્યારબાદ જાન્યુઆરી ૧૯૧૩માં તિબેટ અને મોંગોલીયાએ ચીની આધિપત્યને ફગાવી દઈને સ્વતંત્રતાની ઘોષણા કરી. આમ વાસ્તવિક રીતે જોતા ૧૯૧૨-૧૩થી તિબેટ એક સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ રાજય તરીકે અસ્તિત્વમાં આવ્યું. દલાઈ લામા તેના ધાર્મિક અને રાજકીય વડા બન્યા.
         ચીનમાં કવીંગ વંશ સામેનો વ્યાપક અસંતોષ અને ખેડૂત આંદોલનને લીધે ૧૯૧૨ માં કવીંગ વંશના શાસનનો અંત આવ્યો. ૧૯૧૩ માં તિબેટ અને મોંગોલીયાએ સ્વતંત્રતાની ઘોષણા કરી. આ બધી ઉથલપાથલ વચ્ચે બ્રિટીશ ઈન્ડીયા ગવર્નમેન્ટને લાગ્યું કે હવે તિબેટ અને બ્રિટીશ ઈન્ડીયા વચ્ચેની સરહદ નકકી કરી લેવી જોઈએ. જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ સીમા વિવાદ ઉભો ન થાય, એટલે ૧૯૧૪માં બ્રિટીશ ઈન્ડીયા ગવર્નમેન્ટના પ્રયત્નોથી બ્રિટીશ ઈન્ડીયા, તિબેટ અને ચીનના પ્રતિનિધિ મંડળો વચ્ચે ત્રીપક્ષી બેઠક ભારતમાં સિમલામાં યોજાઈ. આ બેઠકનું આયોજન બ્રિટીશ ઈન્ડીયા અને તિબેટ વચ્ચે તેમજ તિબેટ અને ચીન વચ્ચેની સરહદ નકકી કરવા માટે બ્રિટીશરોએ કરેલું. આ બેઠકમાં ત્રણે દેશોના પ્રતિનિધિ મંડળોએ વિચાર- વિમર્શ કરીને બ્રિટીશ ઈન્ડીયા અને તિબેટ વચ્ચે તેમજ તિબેટ અને ચીન વચ્ચેની સીમાનું નિર્ધારણ કરતી સમજુતી ઉપર સહીઓ કરી. આ મંત્રણાઓમાં બ્રિટીશ ઈન્ડીયાના પ્રતિનિધી મંડળના નેતા તરીકે બ્રિટીશ ઈન્ડીયાના તે સમયના વિદેશ મંત્રી મેકમોહન હતા એટલે આ સિમલા સમજૂતિ મુજબ બ્રિટીશ ઈન્ડીયા અને તિબેટ વચ્ચે જે સરહદ નકકી થઈ તેને મેકમોહન લાઈન નામ આપવામાં આવ્યું. સિમલા સમજૂતિ પછી ચીની પ્રતિનિધિમંડળ ચીન પાછુ ફર્યુ. ત્યારે ચીની સરકારે સિમલા સમજુતિમાં તિબેટ અને ચીન વચ્ચે જે સીમારેખા નકકી કરવામાં આવી છે તે ચીનને મંજૂર નથી એવું કહીને આ સંધીને અનુમોદન આપવાની ના પાડી દીધી. બ્રિટીશ ઈન્ડીયા અને તિબેટ વચ્ચે નકકી થયેલ સીમારેખા મેકમોહન લાઈન અંગે ચીને ત્યારે કે ત્યારબાદ ૧૯૪૯ સુધી કોઈ વિરોધ કર્યો ન હોતો. આમ, ૧૯૧૪ની સિમલા સમજૂતીમાં તેનો વાંધો તિબેટ અને ચીન વચ્ચે થયેલ સીમા રેખા બાબત જ હતો અને તેવા કારણસર જ તેણે આ સમજૂતિને બહાલી આપવાનો ઈન્કાર કરેલો.
         ૧૯૪૫-૪૬ માં ચીનમાં માઓના દળો અને ચાંગ કાઈ શેક ના દળો વચ્ચે આંતર વિગ્રહ ચાલતો હતો. ભારતમાં પણ સ્વતંત્રતાની ચળવળ તેની ચરમસીમા ઉપર હતી. બીજા વિશ્વયુધ્ધમાં બ્રિટન વિજયી થયું હતું પરંતુ,આર્થિક રીતે ઘણુ ખૂવાર થઈ ગયું હતું. બીજા વિશ્વયુદ્ઘ પછી બ્રિટનમાં થયેલી સામાન્ય ચૂંટણીમાં ચર્ચિલની હાર થઈ હતી અને મજૂર પક્ષના કલેમેન્ટ એટલીની નવી સરકાર સત્તા ઉપર આવી હતી. આ સરકારે ભારતને બને તેટલી વહેલી સ્વતંત્રતા આપવાનું નકકી કર્યુ આ અરસામાં ભારતીય સૈન્યોના અંગ્રેજ સેનાપતિએ કહયુ કે ‘અત્યારે જયારે ચીન આંતરવિગ્રહમાં રોકાયેલુ છે ત્યારે જ ભારતે તિબેટ ઉપર કબજો કરી લેવો જોઈએ. જો આપણે આમ નહિ કરીએ તો પછી ચીન તેનો કબજો લઈ લેશે.’ પરંતુ આ સમય દરમ્યાન ભારતના ભાગલા અને તેને કારણે ઉભી થયેલી ગંભીર પરિસ્થિતિનો ભારત સામનો કરી રહયુ હતું અને વિદાય લેતા બ્રિટીશ લશ્કરને આવુ કરવામાં રસ ન હોય એ દેખીતું જ છે. ભારતના દળો કાશ્મીર ઉપર પાકિસ્તાને કરેલ હૂમલો, હૈદરાબાદમાં સૈન્ય કાર્યવાહી, આ બધામાં રોકાયેલા હતાં.
         અહિં એક ઘટનાની નોંધ કરવી જરૂરી લાગે છે. ૧૯૪૫-૪૬માં બ્રિટીશરોની ભારતમાંથી વિદાય અને ભારતના ભાગલા નિશ્ચિત દેખાતા હતાં. બીજુ વિશ્વયુધ્ધ હમણાં જ પુરૂ થયું હતું. યુધ્ધમાં થયેલ ભયંકર હિંસાચાર અને વિનાશ દુનિયા સામે જ હતો. ત્યારે ગાંધીજી માનતા હતાં કે લશ્કરીદળો હિંસાના પ્રતિક છે. લશ્કરો હિંસા માટે જ હોય છે. ગાંધીજીએ પોતાની આ માન્યતા કોંગ્રેસ કારોબારી સમક્ષ આગ્રહપૂર્વક રજૂ કરીને એવો ઠરાવ કરવાની માંગણી કરી કે, આઝાદી પછી નવી સરકાર લશ્કરો વિખેરી નાખશે અને સૈન્યો નિભાવશે નહિં. આ ઠરાવ ઉપર ચર્ચાને અંતે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે કહ્યું સમાજ ઉપર અત્યાચાર કરનારાઓ સાથે હિંસા આચર્યા વિના કામ પાડી શકાય એમ હું માનતો નથી. આંતરિક અવ્યવસ્થા અને બહારના આક્રમણ સામે હિંસક પ્રતિકાર કર્યા વિના છૂટકો જ નથીે આમ આ ઠરાવનું પ્રકરણ પુરૂ થયું. આમાં, લશ્કરના આધુનિકિકરણ અને વિસ્તરણની તો વાત જ કયાં આવે?
         ભારતમાં આઝાદીના સૂર્યોદય સાથે વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરૂની માન્યતા હતી કે એશિયાના નવોદિત રાષ્ટ્રો વચ્ચે મિત્રાચારી અને સહકાર હોય તો એ પશ્ચિમના દેશોના મૂડીવાદ અને સામ્રાજયવાદની અસરમાંથી મૂકત રહીને પ્રગતિ કરી શકે. આ વિચારસરણી અંતર્ગત તેઓનું માનવું હતું કે, એશિયાના બે મહાન રાષ્ટ્રો ભારત અને ચીન વચ્ચે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો હોય તો વિશ્વરાજકારણમાં એશિયા એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે. તેઓનું આ એક સ્વપ્ન હતું અને એટલે જ તેઓ ‘હિન્દી ચીની ભાઈ-ભાઈ’ ના સુત્રોચ્ચાર કરતા હતાં. જવાહરલાલ નહેરૂ આદર્શવાદી માનવ હતા. જયારે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ગુજરાતની ધીંગીધરાના સંપૂર્ણ વાસ્તવવાદી ભારતીય લોખંડી પુરૂષ હતા એટલે જ ૧૯૪૮-૪૯માં નહેરૂ શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વના ‘પંચશીલ’ સિધ્ધાંતો મુજબ ‘હિન્દી ચીની ભાઈ-ભાઈ’ ના ગાણા ગાતા હતાં ત્યારે સરદાર પટેલે તેમને ચેતવ્યા હતાં. સરદાર આ સમાજવાદીઓ અને સામ્યવાદીઓના દંભી ચારિત્ર્યથી પૂરા વાકેફ હતાં. તિબેટ ઉપર ચીનનું આધિપત્ય જવાહરલાલે સ્વીકાર્યું ત્યારે સરદારે તેનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો. તિબેટને હડપ કરીને ચીન આપણી સરહદ સુધી આવી જાય તો આપણા ઉત્તર-પૂર્વના વિસ્તારો અને આસામ ઉપર બહુ મોટું જોખમ આવી પડે તે વાત સ૨દાર બરાબર સમજતા હતાં. ચીનની બદદાનતનો અંદાજ સરદારને બરાબર આવી ગયેલો. જવાહરલાલ નહેરૂ અને ચીનના વડાપ્રધાન ચાઉ—એન–લાઈ વચ્ચે જે પત્રવ્યવહાર થયેલો એ વાંચીને સરદારે કહયુ હતું કે, આ પત્રોમાં ચીને વાપરેલી ભાષા મિત્રને છાજે એવી નથી. યુનોમાં ચીનને સ્થાન અપાવવા માટે નહેરૂ ઉતાવળા થતાં હતાં ત્યારે સરદારે એમને થોડીક વધુ ધીરજ રાખીને વૈશ્વીક પ્રવાહોનું અવલોકન કર્યા પછી જ આગળ વધવાની સલાહ આપી હતી.
         આઝાદી પછી જવાહરલાલ નહેરૂના વડપણ હેઠળ રચાયેલી સરકારમાં સરદાર પટેલ ગૃહપ્રધાન હતાં. ભારતના ભાગલા, કોમી રમખાણો, લાખોની સંખ્યામાં ભારત આવેલા નિર્વાસિતો, દેશી રાજયોનુ ભારતમાં વિલિનિકરણ, પાકિસ્તાનનું કાશ્મીર ઉપર આક્રમણ આવા અનેક પ્રશ્નો વચ્ચે દિવસ- રાતના અથાક પરિશ્રમથી સરદાર પટેલનું સ્વાસ્થ્ય કથળતુ જતુ હતું. છતાં પણ ભારતની એકતા અને અખંડતા પ્રત્યે સતત ચિંતિત એવા સરદારે તા.૭/૧૧/૧૯૫૦ ના રોજ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરૂને એક ઐતિહાસિક પત્ર લખ્યો. પત્ર ઘણો વિસ્તૃત છે. તેના મુખ્ય મુદાઓ જોઈએ તો
  • (૧) આપણે ચીનને આપણું મિત્ર માનીએ છીએ પરંતુ ચીન આપણને મિત્ર માનતું નથી.
  • (૨) ચીનને યુનોમાં સ્થાન અપાવવા માટે આપણે આપણાથી બનતું બધુ જ કર્યું છતાં ચીન આપણને શંકાની નજરે જુએ છે,
  • (૩) તિબેટીયનોએ ચીનથી બચવા આપણા ઉપર વિશ્વાસ મુકયો પરંતુ આપણે તેને બચાવી શકયા નથી. આપણે તેનો દ્રોહ કર્યો છે,
  • (૪) ચીન તિબેટના પ્રશ્નનો શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ લાવવા માંગે છે તેવો ખોટો વિશ્વાસ આપણને આપે છે પરંતુ હકિકતમાં તે તિબેટ ઉપ૨ આક્રમણની તૈયારી કરી રહયું છે.
  • (૫) તિબેટ ઉપર કબજો કર્યા પછી ચીન આપણા દરવાજા સુધી આવી જશે ત્યારે ઉત્તર-પશ્ચિમે પાકિસ્તાન અને ઉત્તર-પૂર્વમાં ચીન એમ બે મોરચે આપણે લડવાનું આવશે.
  • (૬) આપણી ઉત્તર-પૂર્વના સરહદના પ્રદેશોમાં વસતી પ્રજા તિબેટન કે મોંગ્લોઈડ પ્રજાને મળતી આવે છે. એ લોકોની ભારત પ્રત્યેની લાગણી કે પ્રતિબધ્ધતા જોવા મળતી નથી. ત્યાં આપણા વહિવટી તંત્રનું માળખું પણ મજબૂત નથી. આવા સંજોગોમાં આપણી આંતરિક અને બાહય સુરક્ષા સામે ગંભીર ખતરો ઉભો થયો છે.
  • (૭) ૧૯૧૪માં બ્રિટીશ ઈન્ડીયા ગવર્નમેન્ટ અને તિબેટ વચ્ચે થયેલ સિમલા સમજૂતિ અન્વયે ભારત અને તિબેટ વચ્ચે મેકમોહન લાઈનને સરહદ તરીકે માન્ય કરવામાં આવી હતી. તેને તે વખતની ચીની સરકારે બહાલી આપી નથી એટલે ચીન તેને સરહદ તરીકે માનવાનો ઈન્કાર કરી દેશે.
  • (૮) ચીનનો ખતરો જોતા આપણી સરહદોના રક્ષણ માટે રેલ–રસ્તા, સંદેશાવ્યવહાર, આપણી સરહદી ચોકીઓ તેમાં સૈનિકોનું સંખ્યાબળ, શસ્ત્રસરંજામ, પૂરવઠા હરોળો વગેરે બાબતોનું નવેસરથી સંકલન અને આયોજન એક ક્ષણ પણ ગુમાવ્યા વગર તાત્કાલીક કરવાની જરૂર છે. આ અંગે જરૂરી ચર્ચા-વિચારણા કરીને યોગ્ય પગલા લેવા આપણે તુરત જ મળીએ.

  •      સરદાર પટેલના આ પત્રના જવાબમાં ૧૮–૧૧–૧૯૫૦ના રોજ નહેરૂએ પોતાના પત્રમાં લખ્યું કે ચીન તરફથી આપણા દેશ ઉપર કોઈ લશ્કરી આક્રમણ કરવામાં આવે તે મને તો લગભગ અસંભવિત જ લાગે છે. ચીન આવુ કરે તેવી કલ્પના પણ કરી શકાય નહિ. આવી કોઈ સંભાવના હું નકારી કાઢું છું. જવાહરલાલ નહેરૂના આ શબ્દો તેમને ચીન ઉપર કેટલો આંધળો વિશ્વાસ હતો એ બતાવે છે. ભવિષ્યની ઘટનાઓએ એ સાબીત કરી આપ્યું કે સરદાર પટેલ કેટલા દીર્ધદ્રષ્ટા હતાં. તા.૭/૧૧/૧૯૫૦ના પત્રમાં સરદારે જવાહરલાલને રૂબરૂ મળીને જરૂરી ચર્ચા-વિચારણા તુરત જ કરવાનું કહેલું. પરંતુ, આ દેશના કમનશીબે આવી મુલાકાત થાય તે પહેલા જ તા. ૩૦/૧૨/૫૦ના રોજ સરદારનું અવસાન થયું અને તેઓ માત્ર ભારતના જ નહિ વિશ્વના ઈતિહાસમાં એક અજોડ લોખંડી પુરૂષ તરીકેની પોતાની અમીટ છાપ છોડી ગયા. સ્વતંત્રતા મળ્યા પહેલા ૧૯૪૭માં અખંડ ભારતનો ૬૦% વિસ્તાર બ્રિટીશ ઈન્ડીયા તરીકે અંગ્રેજોના સીધા શાસન હેઠળ હતો અને બાકીનો ૪૦% ભૂમિ વિસ્તાર ૫૬૨ દેશી રજવાડાઓ પાસે હતો. બ્રિટીશ ઈન્ડીયાના ભૂમિ વિસ્તાર પૈકી ત્રીજો ભાગ પાકિસ્તાનમાં જતો હતો. એટલે દેશી રજવાડાઓનું વિલિનિકરણ ભારતમાં ન થાય તો અખંડ હિન્દુસ્તાનનો માંડ ૪૦% વિસ્તાર જ ભારતના ભાગે આવે. પરંતુ, સરદારે ૫૬૨ રજવાડાઓને ભારત સંઘમાં વિલિન કરીને દુનિયાના ઈતિહાસમાં એક અજોડ સિધ્ધિ મેળવી. ‘હિન્દુસ્તાનના ઈતિહાસમાં કયારેય આવડો મોટો ભુમિ વિસ્તાર એક નેજા હેઠળ એક કેન્દ્રીય શાસન હેઠળ રચાયો નથી. ચંદ્રગુપ્ત મોર્ય અને સમ્રાટ અશોકથી માંડીને મોગલો કે બ્રિટીશ હકુમત હેઠળ પણ આટલો વિસ્તાર એક દેશ બનીને રચાયો નહોતો.’ (સરદારપટેલ) આજે જે વિશાળ ભારત વિશ્વમાં ગૌરવ ભેર છાતી કાઢીને ઉભુ છે તેના પાયામાં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનો અથાક પરિશ્રમ પડેલો છે.

         ૧૯૪૭-૪૮માં ચીનની સરકારે હિંદુસ્તાનની નવી સરકારને જાણ કરી દીધી હતી કે જે રીતે હિંદુસ્તાન બ્રિટીશ પંજામાંથી મુકત થયુ છે, એ જ રીતે ચીન તિબેટને પણ અગાઉની બ્રિટીશ સરકારે જે અન્યાયો કર્યા છે એમાંથી મુકત કરવા શાંતિમય ઉપાયો લેશે. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ આ નોંધને ચેતવણી સમજતા હતાં અને જવાહરલાલ નહેરૂ એને મૈત્રીભરી માહિતી સમજતા હતાં. સરદારે નહેરૂને કહયું : ‘જેને તમે મૈત્રીભરી માહિતી માનો છો એ નોંધની ભાષા આપણા માટે ચેતવણી સમાન છે એમ હું માનું છું. સામ્યવાદીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે કયારેય કશુંય શાંતિપૂર્વક કરતા નથી એટલું જ નહિ પણ આપણા દેશના પૂર્વોત્તર પ્રદેશમાં રહેતી પ્રજા આપણા કરતા વિશેષ ચીની અને તિબેટીયનો જેવી છે તેઓ મોંગોલિયન છે અને તેમના સાંસ્કૃતિક વલણો પણ આપણાથી જુદા છે એ સતત ધ્યાનમાં રાખવા જેવું છે. ચીન ભવિષ્યમાં આનો ફાયદો પણ ઉઠાવે. જવાહરલાલે સરદારની આ વાતનો વિરોધ કરતા કહેલું ચીન સામ્રાજયવાદી બને એ વાત સ્વીકારી ન શકાય એવી છે. આપણી વાત ચીન શાંતિપૂર્વક સાંભળે છે. એ લક્ષણ જ આવી કોઈ શંકાનો છેદ ઉડાડી દે છે.’
         ત્યારબાદ ચીનના પ્રશ્ને જ વિચારણા કરવા માટે પ્રધાનમંડળની બેઠક મળી ત્યારે એન.વી.ગાડગીલે સરદારના મતનું સમર્થન કર્યું. ગાડગીલે કહયું કે, આપણે ચીન સાથે ભવિષ્યમાં કોઈ શત્રુતા વહોરવાની વાત નથી પણ જો ચીન તિબેટનો કબજો લઈને ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશો સુધી આવી પહોચે તો આપણા માટે ભય પેદા થાય ખરો. ગાડગીલની આ વાત સાંભળીને જવાહરલાલ હસી પડયા અને બોલ્યા ‘ગાડગીલજી, તમે ચીનનો ઈતિહાસ ન જાણતા હો એવું બને પણ હિંદુસ્તાનની ભૂગોળ પણ તમારી જાણમાં ન હોય એ ભારે કહેવાય! શું તમને ખબર નથી કે તિબેટ અને હિંદુસ્તાન વચ્ચે આખો હિમાલય આડો પડયો છે?’ જવાહરલાલની આ વાતનો ગાડગીલ કંઈ જવાબ આપી શકયા નહિ પણ કનૈયાલાલ મુનશીએ વચ્ચેથી જ જવાહરલાલને કહ્યું. ‘પંડિતજી હું માત્ર ભૂગોળ જ નહિ ઈતિહાસ પણ જાણું છુ અને ઈતિહાસમાં એ નોંધાયુ છે કે, સાતમી સદીમાં તિબેટીયનોએ હિમાલય ઓળંગીને કનોજ ઉપર આક્રમણ કર્યુ હતું. જે હિમાલય ઓળંગવો સાતમી સદીમાં દુષ્કર હતો એ હિમાલય આજે વીસમી સદીમાં ઓળંગવો એટલો બધો મુશ્કેલ ન કહેવાયે, જવાહરલાલ, મુનશી સામે ટગરટગર જોઈ રહયા અને પછી વાત ઉડાડી દેતા હોય એમ બોલ્યો નોનસેન્સે ૧૯૬૨માં ચીને ભારત ઉપર આક્રમણ કર્યુ ત્યારે નહેરૂની માન્યતાનો છેદ ઉડી ગયો. સ્વતંત્ર ભારતના પહેલા વડાપ્રધાન તરીકે સરદારને બદલે જવાહરલાલને ગાંધીજીએ પસંદ કરેલા. ગાંધીજી માનતા હતા કે વિદેશનીતીમાં જવાહરલાલને જેટલી જાણકારી છે એટલી સરદાર પટેલને નથી. ઈતિહાસે ગાંધીજીની પસંદગીને અને માન્યતાને પણ સદંતર ખોટી ઠરાવી.’
         ૧૯૫૦માં ચીને તિબેટ ઉપર લશ્કરી આક્રમણ કરીને તેનો કબજો લીધો. તિબેટના ધાર્મિક અને રાજકીય વડા દલાઈ લામા (૧૪માં)એ એપ્રીલ ૧૯૫૯માં તેના હજારો સમર્થકો સાથે ભારતમાં શરણ લીધું. પહેલા મસૂરીમાં અને ત્યારબાદ મે-૧૯૬૦માં ધર્મશાલામાં સેન્ટ્રલ તિબેટન એડમીનીસ્ટ્રેશન (CTA) ના નામે તિબેટની નિર્વાસિત સરકારની રચના કરી. આ ઘટના બાદ કમ્યુનિસ્ટ ચીનના સત્તાધીશો સાથે થયેલ પત્રવ્યવહાર પછી ભારત સરકાર અને ખાસ કરીને જવાહરલાલ નહેરૂ એવી ભ્રમણામાં હતાં કે ચીન કયારેય ભારત ઉપર આક્રમણ નહિ કરે. આપણી વિદેશનીતિ અને રક્ષાનીતિ ફકત પાકિસ્તાન કેન્દ્રીત હતી. ચીનના આવી પડનારા ખતરા સામે ભાગ્યે જ કોઈ પગલા લેવાયા. ૧૯૫૦ થી ૧૯૬૨ સુધીના બાર વર્ષ દરમ્યાન ભારતે ચીનના ખતરા સામે પોતાની વિદેશનીતિ અને સંરક્ષણનીતિને યોગ્ય રીતે ઘાટ આપીને તૈયારીઓ કરી હોત તો ૧૯૬૨માં આપણે ચીન સામે ખરાબ રીતે હાર્યા ન હોત. પરંતુ આ સમય દરમ્યાન વિશ્વમાનવ જવાહરલાલ નહેરૂ એશીયા આફ્રિકાના નવોદીત સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રોનો ‘નોન એલાયન્ડ મુવમેન્ટ’ (નામ) ના નામે સંઘ ઉભો કરવામાં વ્યસ્ત હતાં, જેમાંથી ભારતને કશું જ મળવાની શકયતા નહોતી. કોઈપણ દેશની વિદેશનીતિ અને સંરક્ષણનીતિ બંને એક બીજા સાથે સંકલીત જ હોય. લશ્કરી તાકાતના પીઠબળ વગરની વિદેશનીતિ વાંઝણી છે. ૧૯૫૦ થી જ ચીન આપણા લડાખ અને અકસાઈ ચીનના પ્રદેશમાં ઘુસણખોરી કરતુ હોવાના અહેવાલો મળતા રહેતા હતાં. આ દરમ્યાન ચીન આપણા અકસાઈ ચીનના પ્રદેશમાં લડાખ સુધી રસ્તાનું બાંધકામ રશિયન ઈજનેરોની મદદથી કરતુ હોવાના સમાચાર આવ્યા પરંતુ, ભારત સરકારે ચીનની આ પેશકદમી રોકવા કોઈ લશ્કરી કે રાજકીય પગલા લીધા નહિ. ૧૯૫૮માં જયારે આ રસ્તો બંધાઈ ગયો ત્યારે ભારત સરકાર જાગી પરંતુ ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. ભારતની કોઈ મજબૂત સંરક્ષણ ચોકી આ પ્રદેશમાં હતી જ નહિ. જે હતી તે નામ માત્રની પોલીસ ચોકીઓ હતી, લેહલડાખ, બાલ્ટીસ્તાન, અકસાઈ ચીન આપણા જમ્મુ- કાશ્મીર રાજયનો હીસ્સો જ હતાં અને છે છતાં તેના રક્ષણ માટે મજબૂત લશ્કરી માળખું આપણે આઝાદી પછી ઉભુ કર્યું નહીં કારણ કે, નહેરૂ એમ માનતા હતાં કે ચીન કયારેય ભારત ઉપર આક્રમણ કરે જ નહિં.
         ૧૯૫૦ પછી અમેરીકા એમ વિચારતુ હતુ કે જો ભારત અને જાપાન ચીનના વિસ્તારવાદ સામે સંગઠીત થાય તો ચીન જે દેશોને ખતરારૂપ હતુ તેવા તાઈવાન, થાઈલેન્ડ, ઈન્ડોનેશિયા, મલેશિયા, સિંગાપુર, ફિલીપાઈન્સ, સીલોન, દક્ષિણ વિયેટનામ, દક્ષિણ કોરીયા, બર્મા (મ્યાનમાર) અને કમ્બોડીયા તેમાં સાથ આપવા તૈયાર જ હતાં. ઓસ્ટ્રેલીયા પણ સાથ આપવા તૈયાર હતું કેમ કે, આ દેશો અને આપણા હિતો ચીનના ખતરા સામે સમાન હતાં. આપણે આ ન કર્યુ એનું કારણ ફકત અમેરીકા અને પશ્ચિમના દેશોના મૂડીવાદ અને સામ્રાજયવાદ સામે નહેરૂની સૂગ. જવાહરલાલ નહેરૂ આ બાબતમાં વિશ્વમાં જોર શોરથી ભાષણો પણ આપતા હતાં. દક્ષિણ એશિયા અને યુરોપમાં સામ્યવાદનો પગ પેસારો રોકવા માટે CENTO (સેન્ટ્રલ ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન) અને SEATO (સાઉથ ઈસ્ટ એશિયા ટ્રીટી ઓર્ગેનાઈઝેશન) જેવા સંગઠનો અમેરીકાએ ૧૯૫૦ થી ૧૯૫૫ વચ્ચે જ તૈયાર કર્યા. આ સંગઠનોમાં ભારતને જોડવા માટે અમેરીકાના પ્રતિનિધી જોન ફોસ્ટર ડલ્લાસ આ સમય દરમ્યાન ભારત આવ્યા. ભારત માટે આ સુવર્ણ અવસર હતો કેમકે, ચીનનો ખતરો ભારત ઉપર તોળાઈ રહયો હતો. એવું કહેવાય છે કે તેઓ નહેરૂને વિગતવાર આ યોજના સમજાવી રહયા હતાં ત્યારે નહેરૂને ઉંઘ આવી ગઈ હતી. ત્યારબાદ જહોન ફોસ્ટર ડલ્લાસે પાકિસ્તાનનો સંપર્ક કર્યો. પાકિસ્તાને આ તક ઝડપી લીધી અને ‘સેન્ટો’ અને ‘સિયાટો’ બન્ને કરારમાં સામેલ થઈ ગયું. ‘સિયાટો’ની રચના સપ્ટેમ્બ૨–૧૯૫૪માં થઈ. સભ્યો હતાં અમેરીકા, ફ્રાંસ, બ્રિટન, ન્યુઝીલેન્ડ, ઓસ્ટ્રેલીયા, ફિલીપીન્સ, થાઈલેન્ડ અને પાકિસ્તાન. ‘સેન્ટો’ની રચના ૨૪-ફેબ્રુઆરી-૧૯૫૫ના રોજ થઈ. સભ્યો હતા ઈરાન, ઈરાક, પાકિસ્તાન, તુર્કી અને બ્રિટન. ભારત તો બીનજોડાણવાદી ચળવળનું પુરસ્કર્તા હતું. એટલે આ સંગઠનોમાં તે જોડાયું નહિં. બીજી બાજુ આ   સંગઠનોનું સભ્યપદ મેળવીને પાકિસ્તાન અમેરીકાની આર્થિક અને લશ્કરી સહાય લાંબા સમય સુધી મેળવતું રહયુ. અમેરીકાએ પાકિસ્તાનને એશિયામાં સામ્યવાદના પ્રસારને રોકવા માટે આપેલા શસ્ત્રો પાકિસ્તાને ભારત સાથેના ૧૯૬૫ અને ૧૯૭૧ ના યુધ્ધોમાં ભારત સામે વાપર્યા અને આપણે પૈસા ખર્ચીને રશિયન શસ્ત્રો મેળવતા રહયા. ‘સેન્ટો’ અને ‘સિયાટો’નું સભ્ય થયા પછી પાકિસ્તાનને તો મેળવવાનું જ હતું, ગુમાવવાનું તો કશું હતું જ નહિં. પાકિસ્તાનના શાસકો સ્વતંત્ર ભારતના શાસકો કરતા વધારે ચાલાક સાબીત થયા. પાકિસ્તાને આ સંધીઓમાં સામેલ થઈને અમેરીકાનો જેટલો લાભ લેવાય તેટલો લીધો. ૧૯૬૫ અને ૧૯૭૧ ની ભારત સાથેની લડાઈમાં આ બન્ને કરારના અન્ય દેશોએ પાકિસ્તાનને ભારત વિરૂધ્ધ મદદ કરવાની ના પાડી કેમકે, આ સંગઠનનો હેતું તો એશિયામાં સામ્યવાદને રોકવાનો હતો. પાકિસ્તાને પ્રયત્નો તો કરી જોયા પણ અમેરીકા સિવાય કોઈ દેશનો સાથ પાકિસ્તાનને ન મળ્યો. પાકિસ્તાને જોયું કે, હવે આ બંને સંગઠનોમાં રહેવાથી કોઈ વિશેષ લાભ થાય તેમ નથી અને આ સંગઠન તેને ભારત સામેની તેની લડાઈમાં કોઈ મદદ કરે તેમ નથી એટલે ૧૯૭૫માં પાકિસ્તાન આ બન્ને સંગઠનમાંથી નીકળી ગયું અને ચીન સાથે દોસ્તી કરી લીધી.
         ૧૯૫૦ થી ૧૯૫૫ વચ્ચે જવાહરલાલ નહેરૂ ચીનને યુનોમાં સ્થાન અપાવવા માટે અથાક મહેનત કરી રહયા હતા ત્યારે ચીન ચૂપચાપ ભારત ઉપર આક્રમણ કરવાની તૈયારીમાં લાગી ગયુ હતું.
         ચીને ૧૯૫૦માં તિબેટનો લશ્કરી બળથી કબજો લીધો. ત્યારબાદ ભારતે તિબેટ ઉપર ચીનના સાર્વભૌમત્વને માન્યતા ન આપી હોત તો અમેરીકા અને બ્રિટન પણ ચીનનો વિરોધ કરવા તૈયાર જ હતાં. આપણે તિબેટ ઉપરના ચીની સાર્વભૌમત્વનો ત્યારે સ્વીકાર ન કર્યો હોત તો ચીન સાથેના આપણા સીમા વિવાદમાં તેનો Quid pro quo તરીકે ઉપયોગ કરી શકયા હોત. તિબેટને આમ પણ ચીનના આક્રમણથી બચાવવા આપણે ત્યારે સક્ષમ નહોતા. પરંતુ ચીન વિરૂધ્ધ આંતરરાષ્ટ્રીય લોકમત ચોકકસ ઉભો કરી શકયા હોત. બ્રિટને છેક ૨૦૦૮માં અને અમેરીકાએ ૨૦૧૪માં તિબેટ ચીનનો પ્રદેશ છે તે રીતે માન્યતા આપી. ભારત અને ચીન વચ્ચે રહેલ તિબેટના આ વિશાળ બફર સ્ટેટને આપણે ચીનની તરફેણમાં સાવ મફતમાં માંડવાળ કરી દીધો. તિબેટે આપણા ઉપર વિશ્વાસ મુકયો હતો તેનો આપણે વિશ્વાસઘાત તો કર્યો જ હતો.
         આપણે અગાઉ જોયુ તેમ ૧૯૫૦ પછી અમેરીકા ભારત સાથે તમામ ક્ષેત્રોમાં સહયોગ કરવા તૈયાર હતું. પરંતુ, બીનજોડાણવાદ નામની દુબળી ગાયને પાળવામાં વ્યસ્ત એવા જવાહરલાલ નહેરૂએ અમેરીકાની આ ઓફર સ્વીકારી નહી. ભારત ઉપર ઝળુંબતા ચીની રાક્ષસના ખતરાને ધ્યાનમાં લઈને દેશહિતમાં ભારતે અમેરીકાની આ ઓફરનો સ્વીકાર કર્યો હોત તો ભારતને અમેરીકાની આર્થિક અને લશ્કરી મદદ મળી હોત. અમેરીકાની ગુપ્તચર સંસ્થાનો પણ ભારતને લાભ મળ્યો હોત. જો આમ થયું હોત તો ૧૯૬૨માં ચીનના આક્રમણનો સામનો કરવામાં અમેરીકા ભારત સાથે હોત અને પરિણામ ભારતની તરફેણમાં હોત.
         એમાં કોઈ શંકાને સ્થાન નથી કે જો આપણે ૧૯૫૦ થી ૧૯૬૨ સુધીના બાર વર્ષના નોટીસ પીરીયડનો ઉપયોગ આપણે આપણી તમામ તાકાત ભારતની ૨૫૦૦ માઈલ લાંબી તિબેટન સરહદ ઉપ૨ લશ્કરી તૈયારીઓ કરવામાં, આધુનિક શસ્ત્ર સરંજામ મેળવવામાં અને આ આધુનીક શસ્ત્રો ચલાવવાની આપણા જવાનોને તાલીમ આપવામાં, દુશ્મનની ગતિવિધિઓ, તેના શસ્ત્ર સરંજામ, સૈન્ય સંખ્યાબળ વગેરેની ચોકકસ માહિતી મેળવીને તે મુજબ આપણી લશ્કરી તૈયારીઓને અંજામ આપવામાં, સરહદી રસ્તાઓ બાંધવામાં તેમજ સંદેશાવ્યવહારનું આધુનિક માળખુ ઉભુ કરવામાં કર્યો હોત તો આપણે ચીનનો સારી રીતે સામનો કરી શકયા હોત.
           ૧૯૬૧માં આપણા પ્રખ્યાત પત્રકાર ડી.આર.માંકેકરે ન્યુયોર્કમાં યુનોમાંના અમેરીકાના પ્રતિનિધિ અદલાઈ સ્ટીવન્સનની મુલાકાત લીધેલ. આ મુલાકાત દરમિયાન સ્ટીવન્સને વ્યગ્રતાથી કહ્યું હતું ‘તમારા નહેરૂને કહો કે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં અમે તમારી લડાઈ લડી રહયા છીએ. એને ખબર હોવી જોઈએ કે, એના દેશ માટે શું સારું છે.’ આ મુલાકાત દરમ્યાન સ્ટીવન્સને વિસ્તારપૂર્વક વાત કરી કે એશીયાના બે મોટા દેશો ભારત અને જાપાન, પૂર્વ એશિયામાં ચીનના વિસ્તારવાદને રોકવા કેવી રીતે સંયુકત રીતે પ્રાદેશિક સંરક્ષણનું માળખુ ઉભુ કરી શકે.
         ૧૯૬૧ સુધી આપણા લશ્કરી વડા રહી ચૂકેલા જનરલ કે.એસ.થીમૈયાએ જુલાઈ -૧૯૬૨ (ચીનના આક્રમણના ત્રણ મહિના પહેલા) એક સેમિનારમાં કહેલું ‘પાકિસ્તાન સાથે સર્વાંગી યુધ્ધની શકયતા હું વિચારી શકું, પરંતુ મને ડર છે કે, ચીનની બાબતમાં હું એમ ન કરી શકું. હું સૈનિક તરીકે પણ એવી કલ્પના ન કરી શકુ કે ભારત પોતાની રીતે એકલું ચીન સાથે ખુલ્લુ યુધ્ધ કરી શકે. ચીનની અત્યારની શકિત, તેનું સૈન્ય સંખ્યાબળ, શ સ્ત્રો અને યુદ્ઘ વિમાનો રશિયાની મદદ સાથે આપણા કરતા સો ગણું વધારે છે અને નજીકના ભવિષ્યમાં આપણે ચીનની સમકક્ષ થવાની કલ્પના પણ કરી શકીએ નહિ. આપણા દેશની સલામતી નિશ્ચિત કરવાનું આપણે આપણા રાજકારણીઓ અને કૂટનિતિજ્ઞો ઉપ૨ જ છોડવું રહયું.’ જનરલ થીમૈયાએ લશ્કરી વડા તરીકે આવો જ અભિપ્રાય સંરક્ષણમંત્રી કૃષ્ણમેનનને પણ આપેલો. પરંતુ કૃષ્ણમેનન માટે આવી સલાહ નકામી હતી કેમકે, સરકારને ખાત્રી હતી કે ચીન કયારેય ભારત ઉપર આક્રમણ નહિં કરે.
         જયારે દેશના વડાપ્રધાન અને સંરક્ષણમંત્રી બંને એમ માનતા હોય કે, ચીન કયારેય ભારત ઉ૫૨ આક્રમણ નહિ કરે ત્યાં દેશની સરહદોનું રક્ષણ કરવા યોગ્ય પગલાઓ લેવાની વાત જ કયાં આવે? લેહ-લડાખ અને અકસાઈ ચીનના મોરચે આપણું સંરક્ષણ માળખું લગભગ નહિવત હતું. સંરક્ષણ ચોકીઓ, તેમાં સૈનિકોનું પુરતું સંખ્યાબળ, પુરતા શસ્ત્રો, પુરવઠા લાઈનો, સતત પેટ્રોલીગ આવું કશું જ હતું નહિ. જે ચોકીઓ હતી તે ચીનના આક્રમણને ખાળી શકે તેવી સ્થીતીમાં જ નહોતી, ૧૯૫૮ સુધીમાં તો ચીને અકસાઈ ચીનમાં રસ્તાનું બાંધકામ કરી લીધુ ત્યાં સુધી ભારતે રક્ષણાત્મક પગલા લીધા નહિં. ત્યાં સુધીમાં તો ચીને અકસાઈ ચીનનો લગભગ કબજો જ કરી લીધો. આ સમાચાર વર્તમાનપત્રોમાં પ્રસિધ્ધ થતાં સંસદમાં ઉહાપોહ થયો ત્યારે વડાપ્રધાન જવાહરલાલે કહયું કે, ‘એ પ્રદેશ સાવ નિર્જન છે ત્યાં એક તણખલું પણ ઉગતું નથી.’ ચીને કંઈ રાતો-રાત ૨સ્તાનું બાંધકામ કરીને કબજો નહોતો કર્યો. ૧૯૫૦થી આ ઘૂસણખોરી ચાલતી હતી. પરંતુ આપણને બહુ મોડી ખબર પડી, કેમકે આપણા ગુપ્તચર તંત્ર જેવું પણ ત્યાં કંઈ હતું જ નહિ. આ પ્રકારની બેદરકારી આપણો જૂનો રોગ છે. ૧૯૯૯ માં કારગીલની પહાડીઓ ઉપર આપણી ચોકીઓ ઉપર પાકિસ્તાની સૈનિકોએ કબજો કરી લીધાના ખબર એ વિસ્તારમાં ઘેંટા-બકરા ચરાવનારાઓ તરફથી મળેલા. પરિણામે એ ચોકીઓ ફરીથી કબજે કરવા આપણે પ૦૦ થી વધારે સૈનિકોનો ભોગ આપવો પડયો.
         ઉત્તર-પૂર્વ અને પૂર્વની મેકમોહન લાઈન ઉપર પણ આપણુ મજબૂત સંરક્ષણ માળખું નહોતું, સરહદી ૨સ્તાનું માળખું, સંદેશા વ્યવહારની સુવિધા, પૂરવઠા હરોળો, સરહદી ચોકીઓ આ ચોકીઓમાં સૈન્યબળ, આ સૈનિકો પાસેના શસ્ત્રો આ બધુ એટલુ જુનવાણી હતું કે, ચીનના આક્રમણ સામે એ ટકી શકે તેમ હતું જ નહીં. ચીનની ઘુસણખોરીના અહેવાલો પછી સરકારે ગંભીર નોંધ લઈને આપણા ભૂમીદળ, હવાઈદળ અને નૌકાદળના વડાઓની બેઠક બોલાવીને સંભવિત આક્રમણનો સામનો કરવા માટે શું કરવું જોઈએ, કેવા પગલા લેવા જોઈએ, એ જાણવાની જરૂર હતી. લશ્કરની સલાહ પ્રમાણે યોગ્ય પગલા લેવાની જરૂર હતી. નહેરૂ સરકારે આવું કંઈ કર્યાનું જાણવા મળતું નથી. વિપક્ષના નેતાઓને પણ વિશ્વાસમાં લઈને સરહદપરની વાસ્તવીક પરિસ્થિતિથી માહિતગાર કરવાની જરૂર હતી. ચીની ઘુસણખોરીના સમાચાર આવતા સંસદમાં વિરોધપક્ષોએ નહેરૂ સરકાર ઉપર પસ્તાળ પાડી ત્યારે લશ્કરી દળોના વડાઓ સાથે કોઈ ચર્ચા વિચારણા કર્યા વગર જ નહેરુએ ૧૨ મી ઓકટોમ્બ૨ ૧૯૬૨ ના રોજ સંસદમાં એવું નિવેદન કર્યું કે, મેં આપણા લશ્કરને હુકમ કર્યો છે કે, ચીનાઓને આપણી ભૂમિ ઉપરથી હાંકી કાઢો. આખરે ૨૦ ઓકટોમ્બર ૧૯૬૨ના રોજ ચીને ભારત ઉપર આક્રમણ કર્યુ. લેહ-લદાખના ઉત્તર-પશ્ચિમ મોરચા ઉપર આપણી પોલીસ ચોકીઓ જ હતી. આ પોલીસ ચોકીઓ ચીનના આક્રમણ સામે જરા પણ ટકી શકે તેમ નહોતી. એટલે ચીને અકસાઈ ચીન ઉપર બહુ સહેલાઈથી કબજો કરી લીધો. હકિકતમાં ૧૯૫૪ થી જ તેઓ ત્યાં હતાં. ઉત્તર-પૂર્વ અને પૂર્વીય હિમાલયના મોર્ચા ઉપર આપણી છૂટી છવાઈ ચોકીઓ, મર્યાદિત સૈન્ય સંખ્યાબળ, રોડ-રસ્તાનો અભાવ અને સંદેશાવ્યવહારના જરી પૂરાણા વાયરલેસ સેટ, જુના પુરાણા શસ્ત્રો ૩૦૩ રાઈફલો, આપણા લશ્કરની પુરતી તૈયારીઓનો અભાવ, સામે પક્ષે ચીનનું મોટું સૈન્યબળ, આધુનીક શસ્ત્રો, ઓટોમેટીક રાઈફલો, તિબેટમાં આપણી સરહદ સુધી બાંધેલા રસ્તાઓ, સંદેશાવ્યવહારના આધુનીક સાધનો અને આક્રમણ માટે ૧૯૫૦થી કરેલું આયોજન આ બધા પરીબળોને હિસાબે ૨૦ ઓકટોમ્બર-૧૯૬૨ થી ૨૧ નવેમ્બર-૧૯૬૨ સુધીના એક મહીનાની લડાઈમાં આપણા દળો બહુ ખરાબ રીતે હાર્યા. આ એક મહીના જેવા ટુંકા સમયમાં ચીને આપણો ઘણો પ્રદેશ કબજે કર્યો અને ચીની સેના છેક તેજપુર (આસામ) સુધી આવી ગઈ. તેજપુર ગમે ત્યારે ચીનના કબજામાં આવી જાય તેવી પરીસ્થીતી ઉભી થઈ. તેજપુર ચીનના કબજામાં જાય તો આસામ સાથેનો આપણો સંપર્ક કપાઈ જાય. આ ગંભીર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈને નહેરૂએ તા.૧૮-૧૧-૧૯૬૨ના રોજ અમેરીકાના પ્રમુખ જહોન એફ. કેનેડીને એસ.ઓ.એસ. સંદેશો મોકલ્યો. અમેરીકા અને કેનડાએ વિના વિલંબે તુરત જ મદદની ઓફર કરી. અમેરીકા અને કેનેડાએ ભારતને શ સ્ત્રો મોકલવા શરૂ કર્યા. અમેરીકાએ પોતાના ટોચના જનરલોને તુરત જ ભારત મોકલ્યા. અમેરીકાના આધુનીક શ સ્ત્રો ભરેલા વિમાનો કલકતાના ડમડમ હવાઈ મથક ઉપર ઉતરવા લાગ્યા. અમેરીકન જનરલોએ યુધ્ધની સ્થિતિનું તત્કાલ આકલન કર્યું. પ્રતિઆક્રમણ કરવાની તત્કાલ તૈયારીઓ શરૂ થઈ. પરંતુ, અમેરીકન મદદ આવી પહોંચી ત્યાં સુધીમાં ૨૦ થી ૨૫ નવેમ્બર -૧૯૬૨ સુધીમાં ચીને કબજે  કરવા ધારેલો ભારતીય પ્રદેશ તેણે કબજે કરી લીધો હતો. આ લડાઈ દરમ્યાન ભારતે પોતાના હવાઈ દળનો ઉપયોગ શા માટે ન કર્યો એ સમજાતું નથી. આનું કારણ સંરક્ષણ દળો અને સરકાર વચ્ચે સંકલનનો અભાવ હોય શકે. ચીને કરેલા આક્રમણના ઘેરા પ્રત્યાધાતો વિશ્વમાં પડયા. ભારતમાં રહેલા ચીનના ખાંધીયાઓએ ચીનને એવું રીપોર્ટીગ કરેલુ કે, એકવાર ચીન આક્રમણ કરશે એટલે ભારતમાં વિદ્રોહ ભડકી ઉઠશે અને ભારતની એકતા છિન્નભિન્ન થઈ જશે. તેને બદલે આખુ ભારત ચીન વિરૂધ્ધ એકી અવાજે ઉભુ થઈ ગયું. ડીસેમ્બરમાં હિમાલયમાં બરફ પડવાનો શરૂ થાય ત્યારે ચીનની પુરવઠા હરોળો કપાઈ જાય તેવી શકયતા હતી. ખંધા ચીને જોયુ કે, આવા સંજોગોમાં તે અમેરીકાના હવાઈદળનો સામનો કરી શકશે નહી. અમેરીકન હવાઈદળ જો ચીનની પુરવઠા લાઈનો અને અગ્રીમ ચોકીઓ ઉપર બોમ્બમારો કરે તો ચીની સૈનિકોનો વિનાશ જ થાય. આ બધી શકયતાઓનો વિચાર કરીને ચીને એકપક્ષીય યુદ્ઘ વિરામ જાહેર કરી દીધો અને પોતાના દળો વીસ કિલોમીટર સુધી પાછા ખેંચવાની જાહેરાત કરી. ભારત અને ચીન વચ્ચે યુદ્ઘવિરામ અંગે મધ્યસ્થી કરવામાં ઈજીપ્તના ગમાલ અબ્દુલ નાસરે અને શ્રીલંકાના સિરીમાઓ ભંડારનાયકે અગત્યની ભૂમિકા ભજવી. બીનજોડાણવાદી સંગઠનના અન્ય કોઈ સભ્યો ભારતની તરફેણમાં આગળ આવ્યા નહિ. એક મહત્વની વાત એ છે કે, ભારત અને ચીન વચ્ચે ૧૯૬૨થી યુધ્ધવિરામ ચાલુ છે, યુધ્ધ પુરૂ થયું નથી કે નથી સરહદી ઝઘડાનો ઉકેલ આવ્યો.      ૧૪મી નવેમ્બર ૧૯૬૨ના રોજ ભારતની સંસદે સર્વાનુમતે ઠરાવ પસાર કર્યો કે, ‘ગમે તેટલો લાંબો અને મુશ્કેલ સંઘર્ષ હોય તો પણ, ભારતની પવિત્ર ભૂમિ ઉપરથી આક્રમણખોરોને હાંકી કાઢવાના ભારતના લોકોના દ્રઢ નિર્ધારનુ આ સભા, આશા અને વિશ્વાસ સાથે સમર્થન કરે છે.’ ભારતની સંસદે સર્વાનુમતે અને એકી અવાજે દ્રઢતાપૂર્વક અને નિશ્ચયાત્મક રીતે પ્રતિજ્ઞા કરી કે ભારતની એકે એક ઈંચ જમીન જયાં સુધી આક્રમણકારોના કબજામાંથી મુકત કરવામાં નહી આવે ત્યાં સુધી તે જંપીને બેસસે નહિં.

         હવે સવાલ એ થાય કે, ભારતની કેટલી ભૂમિ આજની તારીખે ચીન અને પાકિસ્તાનના કબજામાં છે ?  

         જમ્મુ અને કાશ્મીરનો ૭૮૦૦૦ ચો.કી.મી. વિસ્તાર પાકિસ્તાનના કબજામાં છે. તે પૈકી ૫૧૮૦ ચો.કી.મી. વિસ્તાર તેણે ૧૯૬૩માં ચીનને આપી દીધો છે.  જમ્મુ કાશ્મીરનો ભાગ એવા લડાખમાં આવેલ અકસાઈ ચીનનો ૩૮૦૦૦ ચો.કી.મી. પ્રદેશ તેમજ પાકિસ્તાને ૧૯૬૩માં ચીનને આપેલ ૫૧૮૦ ચો.કી.મી. મળીને કુલ ૪૩,૧૮૦ ચો.કી.મી. પ્રદેશ ચીનના કબજામાં છે અને ઉત્તર-પૂર્વની સરહદે અરૂણાચલ પ્રદેશનો ૯૦,૦૦૦ ચો.કી.મી. વિસ્તાર પોતાનો હોવાનો ચીન દાવો કરે છે.
         ૧૯૬૨ નું યુધ્ધ આપણે હાર્યા તો પણ કેટલાક મોર્ચા ઉપર આપણા સૈનિકોએ બેમિસાલ શોર્યનું ઉદાહરણ વિશ્વ સમક્ષ પેશ કર્યુ. આવી જ એક ઘટનાનો ઉલ્લેખ ન કરીએ તો એ વીર શહીદોને અંજલિ આપવાનું ચૂકી જવાય. લદાખના પહાડી પ્રદેશમાં ચૂસૂલ ઘાટીમાં પ્રવેશવા માટેનો રસ્તો રેઝાંગલા પાસ તરીકે ઓળખાય છે. આ જગ્યાના રક્ષણ માટે ૧૩ મી કુમાઉં રેજિમેન્ટના ૧૨૦ સૈનિકોની એક ટુકડી ફરજ ઉપર હતી. ૧૮ મી નવેમ્બર ૧૯૬૨ ના રોજ ચીનના લગભગ ૬૦૦૦ સૈનિકોએ વહેલી સવારે ૩:૩૦ કલાકે આ ભારતીય ચોકી ઉપર આક્રમણ કર્યું. ચીની સૈનિકો પાસે તોપો સહિત આધુનિક હથિયારો હતા. જયારે આપણાં ૧૨૦ સૈનિકો પાસે મર્યાદિત સંખ્યામાં જૂના હથિયારો અને દારૂગોળો હતો. મેજર શૈતાનસિંહના નેતૃત્વ હેઠળ આ સૈનિકોએ ચીની સૈનિકોનો જબરદસ્ત મુકાબલો કરીને વીરતાનું અભૂતપૂર્વ પ્રદર્શન કર્યું. આપણાં આર્મી હેડ કવાર્ટરે તે લોકોને ચોકી છોડી દઈને પીછેહઠ કરવાનું કહ્યું પરંતુ, આ ૧૨૦ સૈનિકોએ પીછેહઠ કરવાની ના પાડી. જબરદસ્ત યુધ્ધ થયું. આપણાં આ ૧૨૦ સૈનિકોએ ચીનના ૧૩૦૦ સૈનિકોને ઠાર કર્યા. પરંતુ ચીની સૈનિકોની મોટી સંખ્યા અને આધુનિક હથિયારો સામે આ લોકોએ આખો દિવસ યુધ્ધ કરીને તેઓને રોકી રાખ્યા તો પણ એ કયાં સુધી ટકી શકે ? આ ૧૨૦ આહીર સૈનિકો પૈકી ૧૧૪ સૈનિકો શહિદ થયા. બાકીના ૬ સૈનિકોને ચીની સેનાએ કેદ પકડ્યા. પરંતુ આ ૬ સૈનિકો ચમત્કારિક રીતે ચીનાઓને છક્ક્ડ ખવડાવીને ભાગી છૂટયા. આ ૬ સૈનિકો પૈકી ૧ માનદ કેપ્ટન રામચંદ્ર યાદવ ૧૯ નવેમ્બરના રોજ નજીકના આર્મી હેડ કવાર્ટરમાં પહોચ્યા ત્યારે આપણાં સૈનિકોની બહાદુરી અને જાનફેસાનીની ભારતને અને વિશ્વને જાણ થઈ. વિશ્વની ૧૦ યાદગાર લડાઈઓમાં આ રેઝાંગલા પાસની લડાઈનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ઉત્તર-પૂર્વ નેફાની સરહદે પણ ભારતીય સૈનિકોની વીરતાના કેટલાક અપ્રતિમ ઉદાહરણો જોવા મળ્યા.
         ૧૯૬૨ના લશ્કરી પરાજય પછી ભારતે પોતાના સંરક્ષણ દળોનું મોટા પાયે આધુનિકીકરણ કરવાનું શરૂ કર્યું. આધુનિક હથિયારો, સંદેશાવ્યવહારના નવા સાધનો, લશ્કરી દળોની સઘન તાલીમ, સરહદી વિસ્તારોમાં રસ્તાઓના નિર્માણ માટે બોર્ડર રોડ ઓર્ગેનાઇઝેશનની સ્થાપના કરી. ઉત્તર-પશ્ચિમ, ઉત્તર-પૂર્વ અને પૂર્વીય સરહદો સુધી રેલ અને રોડ રસ્તાના અગત્યના ૭૩ પ્રોજેકટ આજ સુધીમાં પૂરા થવામાં છે અને આ કામ સતત ચાલુ છે. ઘર આંગણે શસ્ત્ર સરંજામના નિર્માણ માટે વિદેશી ટેકનોલોજી મેળવીને કારખાના સ્થાપ્યા. ૧૯૬૫ સુધીમાં આપણાં દળોની સંખ્યા ૮ લાખ સુધી પહોચી ગઈ. ૧૯૬૫ માં પાકિસ્તાન સામેની લડાઈમાં ભારતે પોતાની વધતી તાકાતનો પરચો દુનિયાને બતાવી આપ્યો. ૧૯૬૮ માં અમેરિકાના સંરક્ષણમંત્રીએ પોતાના વાર્ષિક અહેવાલમાં સામ્યવાદી બ્લોકની બહાર એશિયામાં ભારતીય લશ્કરી દળોને પ્રથમ સ્થાને મૂકયા. એણે જણાવ્યુ કે ‘૨૩ લાખના ચીની દળો પૈકી ચીનની સરહદની બહાર આક્રમણ કરવાની મર્યાદિત શકિત સામે ભારતનું ૧૧ લાખનું સૈન્યદળ ચીનના આક્રમણ સામે પોતાના દેશનું રક્ષણ કરી શકે તેમ છે. તેણે આગળ જણાવ્યું કે આજે (૧૯૬૮ માં) ભારતીય દળોનો વ્યકિતદીઠ ફાયરપાવર ચીનના વ્યકિતદિઠ ફાય૨ પાવર કરતા વધારે છે અને ખુબ વિકસીત સંચાર સાધનો અને પરિવહન ક્ષમતાને કારણે બહુ ઝડપથી પોતાના દળોને સીમા ઉપ૨ જયાં જરૂર જણાય ત્યાં ગોઠવી શકે છે.’ સપ્ટેમ્બર/ઓકટોબર-૧૯૬૭ માં સિકિકમની સરહદે નાથુલા અને ચોલા વિસ્તારમાં ભારતીય અને ચીની દળો વચ્ચે જબરૂ ઘર્ષણ થયુ. આ લડાઈમાં ભારતના ૮૮ સૈનિકો શહિદ થયા અને ૧૬૩ ઘવાયા. સામે પક્ષે ચીનના ૩૪૦ સૈનિકો મરાયા અને ૪૫૦ ઘાયલ થયા. ભારતીય દળોએ ચીની દળોને ત્રણ કી.મી. દૂર સુધી તગડી મુકયા.
         ૧૯૮૭માં અરૂણાચલ પ્રદેશના સામદોરોંગ ચુ ખીણ વિસ્તારમાં ભારતીય અને ચીની સૈનિકો સામ સામે આવી ગયા પરંતુ, બંને પક્ષો ઘર્ષણથી દૂર રહયા.

         ૨૦૧૭ ડોકલામ સ્ટેન્ડ ઓફ :

         ૧૬ જુન ૨૦૧૭ ના રોજ ચીનના સૈનિકોએ ચીન અને ભૂતાન વચ્ચે આવેલ ડોકલામ વિસ્તાર, જેને ભૂતાન પોતાનો માને છે, તેમાં રોડ બીલ્ડીંગ મશીનરી સાથે મોટરેબલ રોડ બનાવવાનું શરૂ કર્યુ. ૧૮ જુન ૨૦૧૭ ના રોજ સશસ્ત્ર ૨૭૦ ભારતીય સૈનિકોએ ચીનના સૈનિકોને રોડ બનાવતા અટકાવવા માટે ડોકલામ વિસ્તારમાં પ્રવેશ કર્યો. ચીનના સૈનિકોને રોડ બનાવતા અટકાવ્યા. ચીન અને ભારતના સૈનિકો આ એરીયામાં સામ સામે આવી ગયા. ભારતીય સરકાર અને સંરક્ષણ દળોએ ડોકલામનું રક્ષણ કરવાના અદભુત મકકમ ઈરાદાનું પ્રદર્શન કર્યુ. આ સ્ટેન્ડ ઓફ ૨૮-ઓગષ્ટ-૨૦૧૭ સુધી ચાલ્યો. ૨૮-ઓગષ્ટ ના રોજ બન્ને દેશો આ સ્ટેન્ડ ઓફ ખતમ કરવા સહમત થયા અને બન્ને દેશોએ પોતાના દળો પાછા ખેંચ્યા.
         ડોકલામ સ્ટેન્ડ ઓફ પછી પણ ચીની સેના ભારતીય સરહદે કયાંક ને કયાંક ઉંબાડીયા કરતી રહે છે. પરંતુ  ભારતીય દળો સતર્ક હોવાથી ચીન ફાવે તેમ નથી. કયારેક બન્ને દેશોના સૈનિકો વચ્ચે હાથો હાથની લડાઈ, ધકકામુકકી થઈ જાય છે. પરંતુ ચીનને ખબર છે કે આ ૧૯૬૨ નું ભારત નથી અને લડાઈ કરવાથી કોઈ ફાયદો નથી અને ઝડપથી વિકસતા ભારત સાથે લડાઈ કરવા કરતા વેપાર કરવાથી ફાયદો થાય તેમ છે.
  •      ૧૯૬૨ની લડાઈ પછી બંને દેશો વચ્ચેના રાજકીય સંબંધો અટકી ગયા હતાં ત્યારબાદ છેક ૧૯૭૮માં ભારતના તત્કાલીન વિદેશમંત્રી શ્રી અટલબિહારી વાજપાઈ ચીનની મુલાકાતે ગયા.  
  •      ૧૯૭૯માં બંને દેશો વચ્ચે રાજકીય સંબંધો ફરી શરૂ થયા. બંને દેશો સરહદના પ્રશ્ને મંત્રણા કરવા તૈયાર થયા અને કૈલાસ માનસરોવરની યાત્રા પણ શરૂ થઈ.
  •      ૧૯૮૧ માં ચીનના વિદેશમંત્રી હુ આંગ હુ ભારત આવ્યા.
  •      ડિસેમ્બર–૧૯૮૮માં ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવગાંધીએ ચીનની મુલાકાત લીધી.
  •      ડિસેમ્બર-૧૯૯૧માં ચીનના વડાપ્રધાન લી પેંગ ભારત આવ્યા.
  •      મે-૧૯૯૨ માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ આર.વેંકટરમણે ચીનની મુલાકાત લીધી.
  •      જુલાઈ-૧૯૯૨માં ભારતના સંરક્ષણ મંત્રી શરદ પવારે ચીનની મુલાકાત લીધી. ૨૦૦૬ થી ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપાર શરૂ થયો.
  •      ડિસેમ્બર-૨૦૧૦ માં ચીનના વડાપ્રધાન વેન જીઆબાઓ ચીનની ૪૦૦ કંપનીના પ્રતિનિધિઓ સાથે ભારત આવ્યા.
  • ચીની કંપનીઓ ભારત સાથે વેપાર કરવા ઉત્સુક હતી. ત્યારબાદ ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપાર સતત વધતો રહયો છે. ભારતીય બજારો ચીનની સસ્તી ચીજોથી ઉભરાવા લાગ્યા, પરંતુ, આ વેપારનું પલ્લુ ચીન તરફે નમેલું છે. ભારત ચીનમાં જેટલી નિકાસ કરે છે તેનાથી ત્રણ – ચાર ગણી વસ્તુ ચીનથી આયાત કરે છે.
         ચીનને તેના બધા જ ૧૪ પાડોશી દેશો સાથે સરહદી વિવાદો અને ઝઘડા હતાં. તે પૈકી રશિયા, અફઘાનીસ્તાન, કઝાકીસ્તાન, મ્યાનમાર, પાકિસ્તાન અને તાઝીકીસ્તાન સાથે તેણે સરહદી વિવાદોનો નિવેડો લાવી દીધો છે. ભારત અને ભુતાન સાથેની સરહદોનો નિવેડો લાવવાનો જ બાકી છે. સરહદ બાબતે માત્ર ભારત સાથે જ નહી પરંતુ, રશિયા અને વિયેટનામ સાથે પણ ચીને યુધ્ધ કરી લીધુ છે. ૧૯૬૯ માં તેને રશિયા સાથે ઉસ્સૂરી નદીની સરહદે ભયંકર લશ્કરી અથડામણો થઈ પરંતુ ત્યારબાદ ૧૯૯૧ માં સોવિયેટ યુનિયનના વિઘટન પહેલા રશિયા સાથેના સરહદી ઝઘડાનું નિરાકરણ થઈ ગયું. સૌથી મોટો સરહદી ઝઘડો તેને ભારત સાથે જ છે અને તેના પાયામાં ચીનની વિસ્તારવાદી નીતિ છે. આ થઈ જમીની સરહદની વાત. આ સિવાય ચીનને તેના પાડોસીઓ જાપાન, દક્ષીણ કોરીયા, વિયેટનામ અને ફિલીપાઈન્સ સાથે દરીયાઈ સીમા અંગે વિવાદો છે, દક્ષિણ ચીન સાગરને તે પોતાનો જળવિસ્તાર માને છે અને આ વિસ્તારમાં આવેલાં જાપાન અને ફિલીપાઈન્સના આધિપત્યવાળા ટાપુઓ પોતાના હોવાનો ચીન દાવો કરે છે અને આ રાષ્ટ્રોને ધમકાવવા પોતાના નૌકાદળ અને હવાઈદળનો અવાર નવાર ઉપયોગ કરે છે. ફિલીપાઈન્સે આ બાબતમાં આંતરાષ્ટ્રીય અદાલતમાં ફરીયાદ કરેલી તેનો ચુકાદો ફીલીપાઈન્સની તરફેણમાં આવી ગયો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતે દક્ષિણ ચીન સાગર ઉપરનો ચીનનો દાવો નકારી કાઢયો છે. ચીને આ ચુકાદો માનવાનો ઈન્કાર કર્યો છે એટલું જ નહીં ચીને આ વિસ્તારમાં કૃત્રિમ ટાપુઓનું નિર્માણ કરીને તેના ઉપર પોતાના નૌકાદળ અને હવાઈદળ ગોઠવી દીધા છે.
         ૧૯૭૮ માં ભારતના વિદેશમંત્રી માનનીય અટલબિહારી બાજપાઈની ચીન યાત્રા પછી ભારત અને ચીન વચ્ચે ફરીથી રાજકીય સંપર્કો શરૂ થયા પછી ૨૦૦૫ થી બન્ને દેશોના ઉચ્ચકક્ષાના પ્રતિનિધિ મંડળો વચ્ચે સીમા વિવાદ અંગે મંત્રણાઓ શરૂ થઈ ત્યારથી આજસુધીમાં વીસથી વધુ બેઠકો થઈ છે. પરંતુ, પ્રગતિ ખુબજ ઓછી થઈ છે. ચીન આ ઝઘડાનો અંત આવે તેમ ઈચ્છતું નથી. કેમ કે, તે ભારતની ૪૩,૦૦૦ ચો.કિ.મી. થી વધારે ભૂમિ ઉપર કબજો કરીને બેઠું છે એટલે તેનું વલ્લણ અકકડ છે. આ ઝઘડો ચાલુ રાખીને તે ભારતને સતત દબાણ હેઠળ રાખવા માંગે છે. ચીન સાથે સરહદી બાબતે સમાધાન થાય તેવી શકયતા ઓછી છે કેમ કે, સિયાચીન કે જે લડાખમાં ભારતનો પ્રદેશ છે તેના ઉપર ચીનનો કબજો છે અને ચીન તેને પોતાનો માને છે. ચીન લડાખમાં હજુએ વધારે ભારતીય પ્રદેશ કબજે કરવા માંગે છે અને ભારતના સમગ્ર અરૂણાચલ પ્રદેશ ઉપર પોતાનો દાવો કરે છે. એટલે આ મુદે ભારત અને ચીન વચ્ચે ગમે ત્યારે સંધર્ષની શકયતા ઉભી જ છે. પરંતુ, ૧૯૬૨ પછી ભારતે આર્થિક, વૈજ્ઞાનિક, ટેકનોલોજી, લશ્કરનું આધુનિકીકરણ, શસ્ત્ર નિર્માણ વિગેરે ક્ષેત્રોમાં ધીમી છતાં મકકમ પ્રગતિ કરી છે. ૧૯૭૪ માં ભારતે અણુબોમ્બનું પરિક્ષણ કર્યા પછી આ ક્ષેત્રે પણ ઘણી પ્રગતિ કરી છે. આજે ભારત સંભવત હાઈડ્રોજન બોમ્બ પણ ધરાવે છે. સાથો સાથ ભારતે અણુબોમ્બ ફેંકી શકે એવા લાંબી રેંજના મિસાઈલો પણ વિકસાવ્યા છે અને તેના સફળ પરિક્ષણો પણ કર્યા છે. ભારતે બનાવેલ અગ્ની -૫ મિસાઈલ ૫૦૦૦ કિ.મી. સુધી અણુ હુમલો કરવા સક્ષમ છે. ચીન પોતે એવું કહે છે કે, અગ્ની – ૫ ની રેંજ ૮૦૦૦ કિ.મી.ની છે. શસ્ત્રો ઘર આંગણે બનાવવાની બાબતમાં પણ ભારતે મકકમ પ્રગતિ કરી છે. ટેન્કો, યુધ્ધ વિમાનો, યુધ્ધ જહાજો, તોપો, આધુનીક રાઈફલો અને મશીનગનો ભારત બનાવે છે અને આ શસ્ત્રોની નિકાસ પણ કરે છે.
         ભારતે અત્યારે બે મોરચે લડવાનું છે. પશ્ચિમે પાકિસ્તાન અને ઉત્તર-પૂર્વમાં ચીન સામે. ૧૯૭૧ ની લડાઈમાં ભારતે પાકિસ્તાનને નિર્ણયાત્મક હાર આપીને પાકિસ્તાના બે ટૂકડા કરી નાંખ્યા. બાંગ્લાદેશનું સર્જન થયું ત્યારથી પાકિસ્તાને ચીન સાથે સાંઠગાંઠ કરી લીધી છે. ચીને તેને અણુ ટેકનોલોજી આપીને અણુબોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરી અને આજે વિશ્વની વ્યુહાત્મક સંશોધન સંસ્થાઓના અનુમાન મુજબ ભારત કરતાં વધારે અણુબોમ્બ પાકિસ્તાન પાસે છે. ચીને તેને યુધ્ધ વિમાનો, યુધ્ધ જહાજો અને આધુનિક શસ્ત્રો આપ્યા છે. પાકિસ્તાને પોતાનું ગ્વાદર બંદર ચીનને આપ્યું છે. ચીનના ઘ્ભ્ચ્ઘ્ ચાઈના પાકિસ્તાન ઈકોનોમીક કોરીડોર પ્રોજેકટમાં પાકિસ્તાન સક્રિય ભાગીદાર છે. ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઈનિશ્યેટીવમાં પણ પાકિસ્તાન સામેલ છે. ચીન અને પાકિસ્તાનની આ ઘરી ભારત માટે ભારે ખતરારૂપ છે. ચીન અને પાકિસ્તાનના આ નાપાક જોડાણને પહોચી વળવા ભારતે પણ પૂરતી તૈયારીઓ કરી છે. ઉત્તર-પશ્ચિમે લડાખ અને ઉત્તર-પૂર્વમાં તિબેટ સાથેની સરહદે બર્ફીલા પહાડોમાં લડી શકે તેવા તાલીમ બધ્ધ સૈનિકોની બે ડિવિઝન (૪૦,૦૦૦ સૈનિકો) ચીનની સરહદે ગોઠવવાનું કામ ચાલુ છે. આપણા હવાઈદળની જરૂરીયાત ૪૭ સ્કોડૂનની છે તેની સામે આપણી પાસે અત્યારે માત્ર ૩૨ સ્કોડ્રન જ છે. ૨૦૧૪ માં માનનીય નરેન્દ્રભાઈ મોદીની સરકાર સત્તા ઉપર આવ્યા પછી તેમણે બહુ ઝડપથી નિર્ણય લઈને ફ્રાંસના લડાયક જેટ વિમાન રફાલે ખરીદવાનો ફ્રાંસ સરકાર સાથે સોદો કર્યો છે. થોડા વખતમાં આ વિમાનો આપણને મળતા થશે ત્યારે ભારતની હવાઈ તાકાતમાં ઓર વધારો થશે. ભારતના નેવલ ડોકયાર્ડઝમાં યુધ્ધ જહાજો અને સબમરીનો બનાવવાનું કામ ચાલુ છે. ઘર આંગણે વિમાનવાહક જહાજ બનાવવાનો પ્રોજેકટ પણ ચાલુ છે. ભારતના સંરક્ષણ દળોને આધુનિક શસ્ત્રોથી સજજ કરવાનું કામ પૂરજોશમાં ચાલુ છે. દક્ષિણ એશિયામાં ચીની વિસ્તારવાદના ખતરા સામે ભારત, અમેરીકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ ઈન્ડો પેસીફીક ગ્રુપની રચના કરી છે. હિન્દ મહાસાગર અને બંગાળના ઉપસાગરમાં આ દેશોની સામરીક કવાયતો પણ યોજવામાં આવેલ છે.
         સામે પક્ષે ચીને તિબેટમાં ૧૪ મોટા લશ્કરી હવાઈઅડ્ડા બનાવ્યા છે. તિબેટમાં ભારતની સરહદે અણુમિસાઈલો ગોઠવી છે. મોટા પાયે લશ્કરી મથકો ઉભા કર્યા છે અને આખાયે તિબેટમાં ૫૮,૦૦૦ કિ.મી. ના રેલ અને રોડ-રસ્તાનું આખુ નેટવર્ક ઉભુ કરી દીધુ છે. ભારતને ચારેબાજુથી ઘેરી લેવા માટે શ્રીલંકાના હંબનટોટા બંદ૨ ઉપ૨ ચીનનું નિયંત્રણ છે. આપણા આંદામાન – નિકોબાર ટાપુઓ પાસે મ્યાનમારના કોકો ટાપુ ઉપર ચીને લશ્કરી અડ્ડો બનાવ્યો છે. માલદીવની અત્યારની સરકાર પહેલા જે સરકાર હતી તેની પાસેથી કેટલાક ટાપુઓ લીઝ ઉપર મેળવીને ત્યાં નૌકામથક ઉભુ કરી રહયું છે. આફ્રિકામાં જીબુટીમાં તેણે લશ્કરી મથક બાંધ્યું છે. પાકિસ્તાનના ગ્વાદર બંદર ઉપર ચીનનું નિયંત્રણ છે. ભારતને માટે મુશ્કેલી ઉભી કરવાની એક પણ તક ચીન જતી કરતુ નથી. ભારતને યુનોની સલામતી સમિતિમાં કાયમી સભ્યપદ આપવાની દરખાસ્તને સતત વીટો કરે છે. ભારતને ન્યુકલીયર સપ્લાય ગ્રુપના સભ્યપદ સામે પણ તે અવરોધ ઉભા કરે છે. પાકિસ્તાન સ્થિત ત્રાસવાદી મસૂદ અજહરને આંતરરાષ્ટ્રીય ત્રાસવાદી ઘોષીત કરીને તેના ઉપર આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધ મૂકવાના ભારતના પ્રયત્નોને નિષ્ફળ બનાવે છે. નેપાળ હિન્દુરાષ્ટ્ર હતું. ભારત સાથેના તેના સંબંધો સૌહાર્દપૂર્ણ હતાં. આજે નેપાળમાં સામ્યવાદીઓ સત્તા ઉપર છે. ભારતે નેપાળની સરહદે પોતાના પ્રદેશમાં બનાવેલ લીપુલેખ માર્ગ અંગે તે ભારતનો વિરોધ કરે છે તેની પાછળ ચીન છે. લડાખની સરહદે પેંગોંગત્સે સરોવરની નજીક ગલવાન વેલીમાં ભારતના અને ચીનના સૈનિકો અત્યારે સામસામા આવી ગયા છે. ચીની હેલીકોપ્ટર આ વિસ્તારની ભારતની સરહદે ઉડતા, ભારતે પણ લડાખમાં આવેલ આપણા દોલતબેગ ઓલ્ડિ વિમાન મથકેથી આપણા સુખોઈ ૩૦ વિમાનો આ વિસ્તારની ચોકી કરવા કાર્યરત કરી દીધા છે. ચીને તેના સૈનિકોની સંખ્યામાં વધારો કરતા ભારતે પણ તેનો સામનો કરવા વધારાના સૈનિકો ગોઠવી દીધા છે. સ્ટેન્ડ ઓફ ચાલુ છે.
         વિશ્વના દેશોની બિરાદરીમાં બદમાશ રાષ્ટ્રોની એક ત્રીપુટી છે. ચીન, પાકિસ્તાન અને ઉત્તર કોરીયા, ચીન આ ત્રીપુટીનું આગેવાન છે. ચીન કોઈપણ રીતે આખા વિશ્વમાં પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપવા માંગે છે. તેની આ મહેચ્છામાં એશિયામાં સૌથી મોટો અવરોધ અને પડકાર હોય તો ભારત જ છે. તેથી ભારતને તે કોઈપણ રીતે આગળ વધવા દેવા માંગતું નથી. ચીન માત્ર ભારત માટે જ નહિ સમગ્ર વિશ્વ અને સમગ્ર માનવજાત માટે ખતરારૂપ છે. લોકશાહી વિશ્વ અને મૂકત માનવ સભ્યતા સામે ચીન એક ગંભીર ખતરો છે અને આ ખતરાનો વિશ્વના દેશોએ ભેગા મળીને સામનો કરવો પડે તેવી સ્થિતિ છે.
         ભારતની સરહદે ચાઈનીઝ ડ્રેગન ફૂંફાડા મારતો પૂંછડી પછાડે છે તેની સામે ભારતીય હાથી પોતાના મજબૂત બે દંતશૂળ ડ્રેગન સામે તાકીને ચિંધાડતો ઉભો છે. આ હાથી પાછળ ઉભા છે સિંહ સમાન ભારતીય સૈનિકો. ભારતની વધતી તાકાત અને વિશ્વમાં ભારતના વધતા સમ્માનથી ચીન અને પાકિસ્તાનના પેટમાં તેલ રેડાયુ છે અને આ બન્ને સાથે મળીને લડાખ અને કાશ્મીર ઉપર કબજો ક૨વા સંયુકત રીતે ગમે ત્યારે ભારત ઉપર હૂમલો કરે તેવી શકયતા ઉભી થઈ છે. ભારત સતર્ક છે અને સમર્થ પણ છે.

    સંદર્ભ ગ્રંથો :

  • ( 1 )   Between the lines – Kuldip Nayar. ( 2 )   The Guilty Men of 1962 – D.R. Mankekar.
  • ( 3 )   મહામાનવ સરદાર – દિનકર જોષી.
  •          ગાંધીજીએ લશ્કર વિખેરી નાખવા કહ્યું, પણ સરદારે…

         અહિં એક ઘટનાની નોંધ કરવી જરૂરી લાગે છે. ૧૯૪૫-૪૬માં બ્રિટીશરોની ભારતમાંથી વિદાય અને ભારતના ભાગલા નિશ્ચિત દેખાતા હતાં. બીજુ વિશ્વયુધ્ધ હમણાં જ પુરૂ થયું હતું. યુધ્ધમાં થયેલ ભયંકર હિંસાચાર અને વિનાશ દુનિયા સામે જ હતો. ત્યારે ગાંધીજી માનતા હતાં કે લશ્કરીદળો હિંસાના પ્રતિક છે. લશ્કરો હિંસા માટે જ હોય છે. ગાંધીજીએ પોતાની આ માન્યતા કોંગ્રેસ કારોબારી સમક્ષ આગ્રહપૂર્વક રજૂ કરીને એવો ઠરાવ કરવાની માંગણી કરી કે, આઝાદી પછી નવી સરકાર લશ્કરો વિખેરી નાખશે અને સૈન્યો નિભાવશે નહિં. આ ઠરાવ ઉપર ચર્ચાને અંતે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે કહ્યું સમાજ ઉપર અત્યાચાર કરનારાઓ સાથે હિંસા આચર્યા વિના કામ પાડી શકાય એમ હું માનતો નથી. આંતરિક અવ્યવસ્થા અને બહારના આક્રમણ સામે હિંસક પ્રતિકાર કર્યા વિના છૂટકો જ નથીે આમ આ ઠરાવનું પ્રકરણ પુરૂ થયું. આમાં, લશ્કરના આધુનિકિકરણ અને વિસ્તરણની તો વાત જ કયાં આવે?

              નેહરૂ કહેતા – ચીન આક્રમણ નહિ કરે

         ૧૯૫૦માં ચીને તિબેટ ઉપર લશ્કરી આક્રમણ કરીને તેનો કબજો લીધો. તિબેટના ધાર્મિક અને રાજકીય વડા દલાઈ લામા (૧૪માં)એ એપ્રીલ ૧૯૫૯માં તેના હજારો સમર્થકો સાથે ભારતમાં શરણ લીધું. પહેલા મસૂરીમાં અને ત્યારબાદ મે-૧૯૬૦માં ધર્મશાલામાં સેન્ટ્રલ તિબેટન એડમીનીસ્ટ્રેશન (CTA) ના નામે તિબેટની નિર્વાસિત સરકારની રચના કરી. આ ઘટના બાદ કમ્યુનિસ્ટ ચીનના સત્તાધીશો સાથે થયેલ પત્રવ્યવહાર પછી ભારત સરકાર અને ખાસ કરીને જવાહરલાલ નહેરૂ એવી ભ્રમણામાં હતાં કે ચીન કયારેય ભારત ઉપર આક્રમણ નહિ કરે. આપણી વિદેશનીતિ અને રક્ષાનીતિ ફકત પાકિસ્તાન કેન્દ્રીત હતી.
         ચીનના આવી પડનારા ખતરા સામે ભાગ્યે જ કોઈ પગલા લેવાયા. ૧૯૫૦ થી ૧૯૬૨ સુધીના બાર વર્ષ દરમ્યાન ભારતે ચીનના ખતરા સામે પોતાની વિદેશનીતિ અને સંરક્ષણનીતિને યોગ્ય રીતે ઘાટ આપીને તૈયારીઓ કરી હોત તો ૧૯૬૨માં આપણે ચીન સામે ખરાબ રીતે હાર્યા ન હોત. પરંતુ આ સમય દરમ્યાન વિશ્વમાનવ જવાહરલાલ નહેરૂ એશીયા આફ્રિકાના નવોદીત સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રોનો ‘નોન એલાયન્ડ મુવમેન્ટે (નામ) ના નામે સંઘ ઉભો કરવામાં વ્યસ્ત હતાં, જેમાંથી ભારતને કશું જ મળવાની શકયતા નહોતી. કોઈપણ દેશની વિદેશનીતિ અને સંરક્ષણનીતિ બંને એક બીજા સાથે સંકલીત જ હોય. લશ્કરી તાકાતના પીઠબળ વગરની વિદેશનીતિ વાંઝણી છે. ૧૯૫૦ થી જ ચીન આપણા લડાખ અને અકસાઈ ચીનના પ્રદેશમાં ઘુસણખોરી કરતુ હોવાના અહેવાલો મળતા રહેતા હતાં.
         આ દરમ્યાન ચીન આપણા અકસાઈ ચીનના પ્રદેશમાં લડાખ સુધી રસ્તાનું બાંધકામ રશિયન ઈજનેરોની મદદથી કરતુ હોવાના સમાચાર આવ્યા પરંતુ, ભારત સરકારે ચીનની આ પેશકદમી રોકવા કોઈ લશ્કરી કે રાજકીય પગલા લીધા નહિ. ૧૯૫૮માં જયારે આ રસ્તો બંધાઈ ગયો ત્યારે ભારત સરકાર જાગી પરંતુ ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. ભારતની કોઈ મજબૂત સંરક્ષણ ચોકી આ પ્રદેશમાં હતી જ નહિ. જે હતી તે નામ માત્રની પોલીસ ચોકીઓ હતી, લેહલડાખ, બાલ્ટીસ્તાન, અકસાઈ ચીન આપણા જમ્મુ- કાશ્મીર રાજયનો હીસ્સો જ હતાં અને છે છતાં તેના રક્ષણ માટે મજબૂત લશ્કરી માળખું આપણે આઝાદી પછી ઉભુ કર્યું નહીં કારણ કે, નહેરૂ એમ માનતા હતાં કે ચીન કયારેય ભારત ઉપર આક્રમણ કરે જ નહિં.
             હજુ પણ ભારતની કેટલી ભૂમિ ચીન અને પાકિસ્તાનના કબ્જામાં
         જમ્મુ અને કાશ્મીરનો ૭૮૦૦૦ ચો.કી.મી. વિસ્તાર પાકિસ્તાનના કબજામાં છે. તે પૈકી ૫૧૮૦ ચો.કી.મી. વિસ્તાર તેણે ૧૯૬૩માં ચીનને આપી દીધો છે. જમ્મુ કાશ્મીરનો ભાગ એવા લડાખમાં આવેલ અકસાઈ ચીનનો ૩૮૦૦૦ ચો.કી.મી. પ્રદેશ તેમજ પાકિસ્તાને ૧૯૬૩માં ચીનને આપેલ ૫૧૮૦ ચો.કી.મી. મળીને કુલ ૪૩,૧૮૦ ચો.કી.મી. પ્રદેશ ચીનના કબજામાં છે અને ઉત્તર-પૂર્વની સરહદે અરૂણાચલ પ્રદેશનો ૯૦,૦૦૦ ચો.કી.મી. વિસ્તાર પોતાનો હોવાનો ચીન દાવો કરે છે.
               ૧૯૭૮થી ચીન સાથે નવેસરથી સંબંધો    
         ૧૯૬૨ની લડાઈ પછી બંને દેશો વચ્ચેના રાજકીય સંબંધો અટકી ગયા હતાં ત્યારબાદ છેક ૧૯૭૮માં ભારતના તત્કાલીન વિદેશમંત્રી શ્રી અટલબિહારી વાજપાઈ ચીનની મુલાકાતે ગયા.    
         ૧૯૭૯માં બંને દેશો વચ્ચે રાજકીય સંબંધો ફરી શરૂ થયા. બંને દેશો સરહદના પ્રશ્ને મંત્રણા કરવા તૈયાર થયા અને કૈલાસ માનસરોવરની યાત્રા પણ શરૂ થઈ.
        ૧૯૮૧ માં ચીનના વિદેશમંત્રી હુ આંગ હુ ભારત આવ્યા.
        ડિસેમ્બર–૧૯૮૮માં ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવગાંધીએ ચીનની મુલાકાત લીધી.    
         ડિસેમ્બર-૧૯૯૧માં ચીનના વડાપ્રધાન લી પેંગ ભારત આવ્યા.
        મે-૧૯૯૨ માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ આર.વેંકટરમણે ચીનની મુલાકાત લીધી.
        જુલાઈ-૧૯૯૨માં ભારતના સંરક્ષણ મંત્રી શરદ પવારે ચીનની મુલાકાત લીધી. ૨૦૦૬ થી ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપાર શરૂ થયો.
        ડિસેમ્બર-૨૦૧૦ માં ચીનના વડાપ્રધાન વેન જીઆબાઓ ચીનની ૪૦૦ કંપનીના પ્રતિનિધિઓ સાથે ભારત આવ્યા. ચીની કંપનીઓ ભારત સાથે વેપાર કરવા ઉત્સુક હતી. ત્યારબાદ ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપાર સતત વધતો રહયો છે. ભારતીય બજારો ચીનની સસ્તી ચીજોથી ઉભરાવા લાગ્યા, પરંતુ, આ વેપારનું પલ્લુ ચીન તરફે નમેલું છે. ભારત ચીનમાં જેટલી નિકાસ કરે છે તેનાથી ત્રણ – ચાર ગણી વસ્તુ ચીનથી આયાત કરે છે.

    આર.બી.ગણાત્રા
    નિવૃત્ત અધિકારી સ્ટેટ બેંક અને
    રાજકોટ નાગરિક સહકારી બેંક લી.
    રાજકોટ.

    પોસ્ટ સાભાર :- અકિલા ન્યૂઝ

    1965માં ચીની દૂતાવાસમાં ઘેટા-બકરા લઇને પહોંચી ગયા હતાં અટલ બિહારી વાજપેયી, આ હતું કારણ..

    Standard

    June 17, 2020


    ૧૯૬૫માં ચીની સૈનિકોએ ભારતના સૈનિકો પર ઘેટાની ચોરી કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. ચીનના આવા જુઠાણાનો વિરોધ કરવા એ સમયના યુવા સાંસદ અટલબિહારી વાજપેયી ચીની દુતાવાસમાં ઘેટા-બકરા લઇ જઇને ગયા હતા. ચીને તિબેટ વિસ્તારમાં  ઘેટા-બકરા ચારી રહેલા પશુપાલકોનું આ પશુધન ગૂમ થવા બાબતે બંને દેશો વચ્ચે પત્ર વ્યહવાર પણ થયો હતો જેમાં ૮૦૦ ઘેટા અને ૫૯ યાક ભારત પાસેથી પાછા માંગ્યા હતા. જો એમ નહી કરવામાં આવે તો ભારતને પરીણામ ભોગવવાની પણ ધમકી આપી હતી.

    ચીનના આક્ષેપોથી યુવા સાંસદ વાજપેયીને લાગી આવ્યુ

    ચીનના આ ખોટા આક્ષેપોથી એ સમયે જનસંઘના ૪૩ વર્ષના યુવા સાંસદ અટલ બિહારી વાજપેયીને લાગી આવ્યું હતું.  વાજપેયીએ તેમની આગવી શૈલીમાં કહયું હતું કે ચીન ઘેટા અને યાંક પર બેસીને વિશ્વ યુધ્ધ કરશે. જેમાં વિરોધ સમયે હાથમાં બેનરો પણ હતા જેમાં હમે ખા લીજીએ, લેકિન દુનિયા કો બચા લીજીએ એવું લખ્યું હતું. વાજપેયીના ચીની દુતાવાસ પરના આ વિશિષ્ટ  પ્રદર્શનથી ચીન અકળાયું હતું. ૨૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ આ શાંતિ પ્રદર્શનનો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. આ ચીનના અલ્ટિમેટમ સામે ભારતીય નાગરિકો દ્વારા થયેલું શાંતિપૂર્ણ અને મજાકિયું પ્રદર્શન હતું.

    ચીને પ્રદર્શનને ભારત સરકારનો ટેકો હોવાનો આક્ષેપ કર્યો

    ચીને આ પ્રદર્શનને ભારત સરકારનું સમર્થન હોવાનો આક્ષેપ કરતા આની સાથે ભારત સરકારને કોઇ જ લેવા દેવા નહી હોવાની સ્પષ્ટતા કરી હતી.  ચીન સરકારે બીજો એક આક્ષેપ પોતાના તાબા હેઠળના તિબેટના ૪ નાગરિકોનું અપહરણ થયું છે. આ બાબતે એવું બહાર આવ્યું હતું કે  તિબેટના ૪ નાગરિકો પોતાની મરજીથી ભારત આવીને શરણ લીધું હતું એટલું જ નહી તેમને તિબેટ પાછા જવાની છુટ હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું.

    સાભાર :- GSTV NEWS

    સુયઁનારાયણ બાર નામ (રહસ્ય)

    Standard

    સુયઁનારાયણ બાર નામ (રહસ્ય)

    સંકલન

    ભનુભાઇ ખવડ સેજકપર

    લેખક.સંશોધક આધ્યાત્મિક અભ્યાસ

    ભગવાન સુયઁનારાયણના વેદોમાં ખુબજ મહત્વ આપેલછે.

    સુયઁનારાયણ એક જ છે પરંતું તે વષઁની અલગ અલગ બારરાશીઓમો પરિભ્રમણને કારણે અલગ અલગ માસમાં સુયઁકિરણોનો પૃથ્વી પર અલગ અલગ પ્રભાવ પડેછે માટે તે પ્રમાણે ગુણ પ્રમાણે સુયઁનારાયણના બાર નામ આપવામાં આવેલછે.

    (1) ધાતા માસ ચૈત્ર
    ——- ધાતા એટલે નિમાઁતા
    ધાન્યમાં રસોત્પાદક હોવાથી સમથઁક (બ્રમા) છે.પ્રાણરક્ષક હોવાથી વિષ્ણું પણ છે.
    (2) અયઁમા —વૈશાખ
    અયઁમા એટલે પિતૃશ્રેષ્ઠ
    “પિતૃણામયઁમા ચાસ્તિ “
    (ગીતા 10/29)
    સુયઁ અકઁ વૃક્ષની જેમ સદા હરેભરે રહેવાની પ્રેરણા આપેછે.
    (3) મિત્ર –જયેષ્ઠ
    વરુણ (વષાઁ) ના સહયોગી મિત્ર છે.સુયઁના પ્રભાવથી વષાઁની પૂષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરેછે.
    (4) વરુણ – અષાઢ
    વરુણ એટલે અપામ્યતિ જલના સ્વામી અથાઁત સમુદ્રમાથી જળ વરુણરુપમાં વષાઁ કરેછે.
    ” વરુણો પાદસામહમ “
    (ગીતા 10/29)
    (5) ઈન્દ્ર —શ્રાવણ
    વષાઁશાસક એટલે મેઘનું નિયંત્રણ કરી આવશ્યકતાં અનુસાર મેઘવષાઁ કરેછે.
    (6) વિવસ્વાન—ભાદ્રપદ
    વિવસ્વાન એટલે વતઁમાન મનુ= અકઁવૃક્ષ=અરુણ=
    સુયઁ બ્રમાની જેમ એ સમયે ધરતી પર તેજસ્વિતાની છાપ અંકિત કરેછે.
    (7) પૂષા – આશ્વિન-આસો
    પોષક ધાન્યનું પોષણ કરેછે.
    (8) પજઁન્ય–કાતિઁકમાસ
    ઇન્દ્રરુપમાં સુખી શરદીને આદઁતાથી સિંચિત કરી નિયંત્રણ કરેછે.
    (9) અંશુ = માગઁશીષઁ
    રશ્મિ = ઉષ્મા
    સુયઁ ઉષ્મારશ્મિથી માગઁશિષઁની પ્રખર શીતને અપસારિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવેછે.
    (10) ભગ —પોષ
    સુયઁ=ચંદ્ર =શિવ
    ચંદ્રની જેમ શીતમાં શૈત્ય વધારેછે
    શિવની જેમ કલ્યાણ કરેછે.
    ધામિઁક કાયઁ કરવાં માટે ઉષ્મા પ્રદાન કરેછે.શીત (ઠંડી) થી મોક્ષ
    પ્રદાન કરેછે.
    (11) ત્વષ્ટા–માઘ માસ
    નિમાઁતા=વિશ્વકમાઁ=(દેવશિલ્પ)
    માઘ માસમાં પ્રકૃતિની જજઁરિત
    અવસ્થાને નવું રુપ આપવાની દિશામાં અગ્રેસર બનેછે.
    (12) વિષ્ણુ –ફાલ્ગુન માસ
    રક્ષક=વિશ્વવ્યાપક
    ” વિશ” ધાતુનો અથઁ પ્રવેશ કરવો તેવો થાયછે.
    વિશ્વમાં વ્યાપક સ્વરુપમાંજેની શકિત પ્રવેશીછે
    માટે વિષ્ણુ કહેવાયછે.
    (ભનુભાઇ ખવડ સેજકપરના જય સુયઁનારાયણ )

    ભગવાન શ્રી રામચંદ્રજી

    Standard

    …ભાગ ૨…

    સનાતન હિન્દૂ વૈદિક પરંપરા વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન પરંપરા છે. યુનેસ્કો ના અનુસાર વિશ્વમાં 45 જૂની સિવિલાઈઝએશન/ સંસ્કૃતિ ઓ નું અલગ અલગ સમયે અલગ અલગ સ્થળો પર અસ્તિત્વ હતું પરંતુ એમાંથી એક જ અખંડ સંસ્કૃતિ આજે પણ વિશ્વના માનચિત્ર પર ટકી રહી છે. (હું કહીશ કે આ સંસ્કૃતિ ના પુણ્યબળ ના જ કારણે વિશ્વ આખુ ટકી રહ્યું છે.)

    પ્રાચીન કાળમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના અંશો વિદેશમાં ક્યાંય ને ક્યાંય તો હતા જ. અને આજે પણ સત્ય છાપરે ચઢીને કહે છે કે એક સમયે આખું વિશ્વ હિન્દુ હતું. એ જ સત્ય ની ખોજ ને આગળ ધપાવશુ…

    યુરોપમાં શ્રી રામ:-

    યુરોપની પ્રાચીન નગરીઓ માંથી એક નગરી છે તેનું નામ છે રોમ (Rome). જે બીજું કંઈ નહીં પરંતુ રામ નું અપભ્રંશ શબ્દ જ છે. સંસ્કૃત શબ્દ Nasa (નાસ-નાક) નું અંગ્રેજી મા Nose (નાક) થયું . એવી જ રીતે અહીં રામ નું રોમ થયું. અહીં એ યાદ રાખવું કે સંસ્કૃત એ ભારતીય અને યુરોપિયન ભાષાઓની જનની છે. ઉદાહરણાર્થ:- માતૃ-Mother, पितृ-Father, दुहित्र-Doughter, भ्राता-Brother, गौ-Cow, चम्पी- Shampoo (હા, ઠીક જ વાંચ્યું શેમ્પુ ની શોધ ભારતમાં જ થઈ હતી. એને સંસ્કૃત માં ચમ્પી કહેવાય આજે માથામાં તેલમાલિશ માટે આ શબ્દ વધારે પ્રચલિત છે) એવા અન્ય ઘણાય શબ્દો…

    મૂળ વાત પર આવીએ, રોમ એટલે શ્રી રામ ની નગરી. જેની સ્થાપના 21 એપ્રિલ 753 BC મા થઈ હતી. એ દિવસે રામનવમી હતી. (ચૈત્ર સુદ નવમી) પરંતુ ઇટલીનું સ્થાપક કોણ હતું? પ્રાચીન Etruscans લોકો હતા જેમને રોમ ની સ્થાપના કરી હતી. Etruscans લોકો નું સામ્રાજ્ય હાલના ઇટલી, વેટિકન અને ક્રોએશિયા મા વિસ્તરેલ હતું. જ્યારે ઇટલીમાં ખોદકામ કરવામાં આવ્યું ત્યારે આ સભ્યતા ના અવશેષો મળી આવ્યા. આ અવશેષો મા ઘરોની ભીંતો પર અને ફ્લાવર વાસમ અમુક પ્રકારના ચિત્રો દોરેલા હતા. આ ચિત્રોની વિશેષતા હતી કે તેઓ રામાયણ ના પ્રસંગો સાથે મળતા આવતા હતા. (ચિત્ર ૧) એક પુરુષ ધનુષ્ય અને ભાલો ધારણ કર્યા છે. એની પાછળ એમની પત્નીએ વૃક્ષ ની ડાળીઓ પકડી છે, આ બંને ની પાછળ બીજો ઉંમરમાં નાનો દેખાતો પુરુષ જેને ભાલો હાથમાં રાખ્યો છે. શુ આ રામાયણમાં વનવાસ નો પ્રસંગ નથી લાગતો તમને?? આ ચિત્ર ઇટલીના બોલોગ્ના સંગ્રહાલય મા રાખેલ છે. ધર્મથી વિમુખ થવાના કારણે શ્રી રામ, માતા સીતા અને લક્ષ્મણ કોણ હતા એ જાણ્યા વગર પોતાના લોકલ રીતે ચિત્રો બનાવવા લાગ્યા. આથી ભારતમાં રામસીતા ના કલાત્મક ચિત્રો જોવા મળે છે એટલી કલાત્મકતા એવી નથી.

    હમણાં જ ડિડી નેશનલ પર રામાયણ સિરિયલ બતાવવામાં આવી હતી. જેમાં ઉત્તર રામાયણ નું પણ સવિશેષ મંચન કરવામાં આવ્યું હતું. એમાં લવ કુશ શ્રી રામચંદ્રજીનો અશ્વમેઘ યજ્ઞ નો ઘોડો પકડે છે. એનું ચિત્ર ઇટલીમાંથી મળી આવેલ છે. જેના પગમાં સાંકળ બાંધેલ છે. બન્ને બાળકો રાજકુમાર લાગી રહયા છે. (આ કથા પદ્મ પુરાણ મા વર્ણવેલ છે) ( ચિત્ર ૨)

    બીજી રસપ્રદ માહિતી આપું કે, ઇટલીમાં એક બીજું મોટું શહેર છે જેનું નામ છે “ravenna”. મજાની વાત એ છે કે રોમ અને ravenna બન્ને એકબીજા થી વિરુદ્ધ દિશામાં આવેલા છે. એક તરફ Ravenna પૂર્વ કિનારે છે તો બીજી તરફ રોમ પશ્ચિમ તટે છે.
    https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ravenna

    બીજું એ કે, આ ગાયો ચરાવનાર અને વાંસળી વગાડનાર નું ચિત્ર પણ ઇટલીમાં થી જ મળ્યું છે. આ ગાય ચરાવનાર ગોવાળ ત્રિભંગમુદ્રા મા ઉભો છે. જે મુદ્રા કૃષ્ણ ને અત્યંત પ્રિય છે. બાજુમાં મટકી મૂકેલી છે. સ્પષ્ટ છે કે ગાયો ના ઇન્દ્ર (ગોપાલ) શ્રી કૃષ્ણ સિવાય આ બીજું કોણ હોઈ શકે?? (ચિત્ર ૩)

    ઇરાક અને મધ્યપૂર્વમાં શ્રી રામચંદ્રજી:-

    અહીં ઇરાકના સૌથી પ્રાચીન અવશેષો મળેલ છે. (ચિત્ર ૪- ૫) આ શિલ્પ ઇરાક ના કુર્દીસ્તાન પ્રોવીન્સ (Silemani ડિસ્ટ્રીકટ) માથી પ્રાપ્ત થયું છે. જેમાં એક પુરુષ હાથમાં ધનુષ્ય અને કમર પર તલવાર બાંધી છે. અને એમની સામે એક વાનર બે હાથ જોડી નમસ્કાર કરે છે. બાજુમાં જ ગદા છે. જે શ્રી રામ અને હનુમાનજી ની મૂર્તિ હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. Silemani ડિસ્ટ્રીકટમ અન્ય જગ્યાઓ પર પણ ખોદકામ કરવામાં આવ્યું.આ ખોદકામ 1957 થી 1959 સુધી ડેનિશ આરકિયોલોજીકલ ટિમ અને ઈરાકી અરકિયોલોજીકલ ટિમ ની સહાયતા સાથે કરવામાં આવ્યું. ત્યાં પ્રાપ્ત થયેલા 247 પ્રાચીન અવશેષો માંથી આ રામ અને હનુમાનજી ની મૂર્તિ સૌથી વધુ પ્રાચીન હોવાનું જાણવા મળ્યું. આ ઉપરાંત ત્યાંના બીજા જિલ્લાઓમાં પણ ખોદકામ કરવામા આવ્યું.

    હવે તમને Azerbaidzan ની યાત્રા પર લઈ જઈએ. દેવી મંદિર ના દર્શન કરાવીએ…

    (ચિત્ર ૬) બાકુ અતિશગાહ અથવા જ્વાલા દેવી મંદિર અજરબેજાન ની રાજધાની બાકુ ની નજીક સુરખાની શહેરનું મધ્યકાલીન હિન્દૂ મંદિર છે. આ મંદિર નું નિર્માણ ૧૭મી અને અઢારમી સદીઓમાં થયું હતું. અને ૧૮૮૩ મા આનો ઉપયોગ બંધ થઈ જવાથી આને એક સંગ્રહાલય બનાવી દેવામાં આવ્યું. ૨૦૦૭મા ત્યાંના રાષ્ટ્રપતિ ના આદેશ થી આતિશગાહ ને એક ઐતિહાસિક વસ્તુશિલ્પીય આરક્ષિત ક્ષેત્ર ઘોષિત કરી દીધું. આ મંદિર ની વિશેષતા કહું તો આ મંદિરમાં સાત છિદ્રો માંથી જ્વાલા અખંડ પ્રજ્વલિત છે. આથી જ આને જ્વાલા મંદિર પણ કહેવાય છે.

    મધ્યકાળ ના અંત સુધી ભારતીયો ખાસ કરીને પંજાબી અને મુલતાની (હાલ પાકિસ્તાન તક્ષશિલા) ના કારીગરો હાવી હતા અજરબેજાન મા. કાસપીયન સમુદ્રમાં લાકડીથી ચાલનાર જહાજો ના કારીગરો પણ ભારતીયો હતા. ભારતીયો આ ક્ષેત્રો મા વ્યાપાર ક્ષેત્રે આ વિસ્તરમાં આર્મેનિયનો પર ભારે હતા. એવા સમયે આ મંદિર કારીગરો એ બનાવ્યું હશે અથવા જુના મંદિર નો જીર્ણોદ્ધાર કરી ને એને બનાવ્યું હશે. લોકો આને પારસી મંદિર પણ કહે છે કારણ કે પારસી સમુદાય અગ્નિ ને પવિત્ર ઘણી એની પૂજા કરે. આ વિસ્તારોમાં વિપુલ પ્રમાણમાં કુદરતી ગેસ અને ખનીજ તેલ નીકળતું રહે છે જેથી અગ્નિ ઝડપથી જમીનમા પ્રજ્વલિત થઈ જાય છે. આથી પારસીઓ માટે આ તેમની ધર્મભૂમિ તીર્થ રહી છે. આ હિન્દૂ અને પારસીઓ વચ્ચે વિવાદ નો મુદ્દો રહ્યો છે પણ બન્ને સંસ્કૃતિ મા અગ્નિ નું વિશેષ મહાત્મય છે. ઋગ્વેદ નો પ્રથમ મંત્ર

    ॐ अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्। होतारं रत्नधातमम् ॥1॥
    (ऋग्वेद १:१:१)

    જ અગ્નિ દેવના સ્મરણ થી આરંભ થાય છે. આથી બંને ધર્મો માટે આ મહત્વ નું સ્થાન રહ્યું છે.

    (ચિત્ર ૭) બાકુ જ્વાલા દેવી મંદિરની દીવાલો પર જડેલો એક શિલાલેખ જેમાં પ્રથમ પંક્તિમાં દેવનાગરી લિપિ- સંસ્કૃત ભાષામાં “શ્રી ગણેશાય નમઃ” લખેલ છે. અને બીજા જ્વાલા દેવી ની સ્મરણ કરતી પંક્તિઓ છે. (દેવી જ્વાલા નું મૂળ શક્તિ પીઠ હિમાચલ પ્રદેશમાં આવેલ છે, જેની જ્યોત અખંડ પ્રજ્વલિત છે. આ શક્તિપીઠ ની જ્યોત બુજવવા માટે અકબરે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા પણ અસફળ રહ્યો. એના પ્રમાણ આજેય મળે છે.) વધુમાં આ શિલાલેખ પર વિક્રમ સંવત ૧૮૦૨ ની તિથિ નો ઉલ્લેખ છે. જે ઇસવીસન ૧૭૪૫-૪૬ બરાબર છે. અને ઇસ્લામિક કેલેન્ડર પ્રમાણે આ 1158 ( ١١٥٨‎) હિજરી ની તિથિ પણ ૧૭૪૫ ઇસવીસન થી મેલ ખાય છે. એમાં ફારસીમાં ઘણી ભૂલો છે પરંતુ એમાં આતીશ (آتش‎) અર્થાત અગ્નિ નો ઉલ્લેખ છે.

    ઓક્ટોબર, ૨૦૧૯ મા ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેંકૈયા નાયડુ એ આ મંદિરની જ્યોત ના દર્શન કર્યા હતા. તેમની સાથે વિદેશમંત્રી સુબ્રમણ્યમ જયશંકર પણ ઉપસ્થિત રહયા હતા. ચિત્ર-૮)

    વધુ આવતા ભાગમાં…દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા અને પૂર્વી એશિયા પર ભારતીય સંસ્કૃતિ નું Influence

    જય શ્રી કૃષ્ણ…શ્રી સીતારામચંદ્રાર્પણમસ્તુ….

    ભગવાન શ્રી રામચંદ્રજી

    Standard

    By: Harikrishna Kotak – ભાગ 1

    ભગવાન શ્રી રામચંદ્રજી ના ભવ્ય ગગનચુંબી મંદિર માટે કરોડો હિંદુઓ ની શ્રધ્ધા સમી ઈંટો જ્યેષ્ઠ સુદ ત્રીજ ના પવિત્ર દિવસે મુકાઈ ગઈ છે. આ મંગલ પ્રસંગે ભગવાન શ્રી રામ ની પ્રેરણા થી કૈક લખવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો છું.

    ભગવાન શ્રી રામ જી ના અસ્તિત્વ પર પ્રશ્ન કરવા વાળાઓ ને સનાતન સંસ્કૃતિ પર પ્રશ્ન કરવાવાળા ની સંખ્યા બહુ ઓછી છે. પોતાને ધર્મનિરપેક્ષ બતાવવા માટે વાઘની ખાલમાં ગધેડાઓ ફરે છે. ખેર, હું બધો કલિયુગ નો પ્રભાવ જ ગણું છું. વૈદિક સંસ્કૃતિ મા વિશ્વના ખૂણે ખૂણે રામ નો વાસ હતો પરંતુ કળિયુગના જે લક્ષણ છે, જે પ્રભાવ છે એના કારણે તેઓ પોતાની સંસ્કૃતિ ને રાષ્ટ્રપુરુષો પર પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે. પણ ભગવાન તો દરેક ખૂણે છે એમને માનનારા ઓ ની પણ કોઈ કમી નથી.

    શ્રી રામની પૂજા જુના સમયમા વિશ્વના દરેક રાજા અને સમ્રાટો દ્વારા થતી હતી. આ માટે ઘણા આર્કિયોલોજીકલ અને Linguistic પુરાવાઓ પણ પ્રાપ્ત છે. અલગ અલગ પ્રાચીન સંસ્કૃતિ ને દેશો ની સંસ્કૃતિ મા સીતા-રામ નું નામ કોઈક રીતે જોડાયેલું છે. આપણી સંસ્કૃતિ વિશ્વમાં પ્રાચીન કાળમાં કયા અને કેટલે સુધી ફેલાયેલી હતી અને આપણા “રાષ્ટ્રપુરુષ” શ્રીરામ જી ની કેટલા દેશો મા પૂજા થતી એ વિશે નાનકડો પ્રયાસ કરું છું. આશા રાખીશ આપને આ જાણીને સાનંદાશ્ચર્ય (આશ્ચર્ય સાથે આનંદ ની અનુભૂતિ થશે).

    ઇજિપ્તમા શ્રીરામ:-

    ઇજિપ્ત શબ્દ મૂળ અજપતિ શબ્દ પરથી આવ્યો હોવાનું મનાય છે. રાજા અજ શ્રી રામચંદ્રજી ના દાદા ને રાજા દશરથ ના પિતા હતા. એ વખતે ઇજિપ્તમા Ramesis વંશ નું શાસન હતું. તે સમયે ઇજિપ્ત ના ફેરો (Pharaoh) ના નામ Ramsis 1, Ramsis 2 હતા. પ્રાચીન ઇજિપ્ત ના લોકો ની માન્યતા હતી કે તેમના રાજા ઈશ્વરીય અવતાર હતા. ચિત્ર:૧)

    રશિયામાં શ્રી રામ:-

    રાજેશ્વરી માતા સીતાજી ના નામ થી રશિયામાં સીતા નામની નદી પણ છે. અને ત્યાં રામ નામનું તળાવ પણ છે.

    http://khabarovsk.shamora.info/Река-Сита/

    સીતા નદી રશિયાના Khabarovsk ક્ષેત્રમાં આવેલ છે.

    આ ઉપરાંત ત્યાં કામ અને મોક્ષ નામની બે નદીઓ પણ છે. પરંપરા અનુસાર રશિયા એ ઋષિઓ ની ભૂમિ છે. કદાચ ઘણા ને ખબર નહિ હોય છેક આઠમી શતાબ્દી સુધી હિન્દૂ ત્યાં રહેતા હતા. પણ ત્યાંના રાજા વ્લાદીમીરે ત્યાંનો રાજધર્મ બદલી નાખ્યો ને આજે કેથોલિક ક્રિસચન લોકો રહે છે. આજે જ્યા કાસપીયન સમુદ્ર છે તે કશ્યપ ઋષિના નામ પરથી તેનું નામકરણ થયું છે.

    https://en.wikipedia.org/wiki/Kama_River
    https://en.wikipedia.org/wiki/Moksha_River

    ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ આ સનાતન પરંપરા નો અભિન્ન ભાગ છે. એના પરથી આ નદીઓ નામ એ જ સાબિત કરે છે કે આ દેશોમાં પણ પવિત્ર વેદમંત્રો ની ગુંજ સંભળાતી હશે.

    બે માથા વાળું ગરુડ એ રશિયા નું રાષ્ટ્રીય ચિન્હ છે. (ચિત્ર ૨) આ ઉપરાંત બે માથાવાળું ગરુડ એ સાઈબીરિયા, ક્રોએશિયા, યુગોસ્લાવીયા, ઓસ્ટ્રીયા, ઇટલી સ્પેન અને ગ્રીસ જેવા દેશો નું પ્રતીક છે. પણ પશ્ચિમી ઇતિહાસકારો કોઈ દિવસ એનું મૂળ નહીં બતાવે.

    આ બે ચહેરા વાળા ગરુડ ને કર્ણાટકમા ગંડબેરૂણ્ડ, બેરૂણ્ડ, ભેરૂણ્ડ કહેવાય છે. (કન્નડ ભાષા નો શબ્દ) જેનું Carving શિલ્પ કર્ણાટકના કેલડી ના રામેશ્વર મંદિરમાં બનાવેલ છે. (ચિત્ર ૩) આ બે ચહેરાવાળું ગરુડ ભગવાન વિષ્ણુ નો અવતાર માનવામાં આવે છે. જે કર્ણાટક રાજ્યનું રાજ ચિન્હ પણ છે. જેની આસપાસ બે શરભ અથવા અકાશભૈરવ છે. (આ શરભેશ્વર એ ભગવાન શિવ નો અવતાર છે.) (ચિત્ર ૪).

    પ્રાચીન Hittie અને Mittani સામ્રાજયો:-

    આ બંને સામ્રાજયો તુર્કી, સિરિયા અને ઇરાક મા આજ થી 3300 વર્ષ પૂર્વે શાસન કરતા હતા. આ રાજ્યોમાં હિન્દૂ દેવી દેવતાઓ ની પૂજા થતી. (ચિત્ર ૫) સોર્સ વિકિપીડિયા.

    તેઓ વેદ મા વર્ણવેલ મિત્ર (સૂર્ય), વરુણ, ઇન્દ્ર અને નાસત્ય, અશ્વિનીકુમાર વગેરે ની પૂજા કરતા હતા. એમાંથી Mittani ના રાજાઓ ના નામ આ પ્રકારે છે:-
    Sutrana (સુતર્ણ- સૂર્ય), Paratarna (પરતર્ણ-સૂર્ય),
    Parashukshatra (પરશુક્ષત્ર- તેવો રાજા જે પરશુ ધારણ કરે છે), Saukshatra સૌક્ષત્ર- જે સારો રાજા છે., Paratarna 2, Artatama અથવા Ritadharma ઋતુધર્મ, સુતર્ણ 2, Tusharatta અથવા દશરથ, Matiwazza અથવા Mativaja મતિવાજ જેની બુદ્ધિ સમૃદ્ધ છે. તો આ બધું એ તરફ જ ઈશારો કરે છે કે આ દેશમાં પણ હિન્દૂ રાજાઓ રાજ કરતા હતા. ત્યાં પણ હિન્દૂ સંસ્કૃતિ ફેલાયેલી હતી.

    આ બંને સિંહ દ્વારો (ચિત્ર ૬) ભારત અને તુર્કી ના hittie સામ્રાજ્ય ને જોડે છે. સિરિયા પણ એવી જ સાંસ્કૃતિક રીતે ભારત સાથે જોડાયેલ છે. સિરિયા નો અર્થ થાય છે “સૂર્ય ની ધરતી”. ને ભગવાન સૂર્ય ના વંશમાં શ્રી રામચંદ્રજી નું અવતરણ થયું હતું.

    વધુ આવતા અંકે… ક્રમશઃ
    શ્રી Param Joshi સાહેબની દિવાલેથી..

    સોર્સ:- ગૂગલ

    જય શ્રી કૃષ્ણ…શ્રીસીતારામચંદ્રાર્પણમસ્તુ