Category Archives: History

उस ऐतिहासिक लम्हे को यादगार बनाने के लिए 11 मई को राष्ट्रीय तकनीकी दिवस के तौर पर मनाया जाता है.

Standard

साल 1998 में प्रधानमंत्री अटल बिहारी वाजपेयी की सरकार ने आज ही के दिन राजस्थान के पोकरण में परमाणु परीक्षण कर दुनिया को चौंका दिया था। भारत ने पहला परमाणु परीक्षण पोखरण 1 1974 में स्वर्गाय इंदिरा गांधी के शासनकाल मे किया था, जिसका नाम था ‘स्माइलिंग बुद्धा’।

परमाणु शक्ति संपन्न देश बनने कि दिशा में यह पहला प्रयास था। हालांकि, भारत को अधिक सफला मिली पोखरण-2 परीक्षण के बाद, जिसने भारत को परमाणु शक्ति संपन्न देशों की सूची में ला खड़ा किया। देश का पहला परमाणु परीक्षण, तत्कालीन प्रधानमंत्री इंदिरा गांधी के नेतृत्व में ऑपरेशन स्माइलिंग बुद्ध 18 मई 1974 को हुआ. जिसके साथ, भारत न्यूक्लियर क्लब में शामिल होने वाला छठा देश बन गया. इन परीक्षणों की सबसे खास और दिलचस्प बात थी- जिस तरह CIA के जासूस उपग्रहों को छकाया गया. ये सैटेलाइट, भारत के किसी भी टेस्ट को पकड़ नहीं पाए.

DRDO अधिकारियों ने पता लगाया कि CIA के सैटेलाइट कब-कब भारत पर नजर रखते हैं. इसी के हिसाब से ज्यादातर रात को काम किया गया ताकि पकड़े जाने की संभावना कम से कम हो. वैज्ञानिक, आर्मी की वर्दी में काम करते थे. थोड़े भी मोटे वैज्ञानिकों को मिशन से हटा दिया गया ताकि वो सेना के फिट जवानों के बीच पहचाने न जा सकें. हर वैज्ञानिक को एक कोड नेम दिया गया. डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम का नाम था-मेजर जनरल पृथ्वीराज.

ज्ञातब्य है कि पाकिस्तान बलूचिस्तान की चगाई पहाड़ियों के पास परमाणु परीक्षण करता है उसके मुकाबले भारत के पास पोखरण में छिपकर सीक्रेट मिशन को पूरा करने के लिए साधन बहुत कम हैं, थोड़ी बहुत कटीली झाड़ियां जो पोखरण में उगी भी हुई हैं उनकी भी लंबाई बस कंधे तक है ऐसी दशाओं में भारत के लिए बिना किसी की नजर में आये परमाणु परीक्षण करना किसी बड़ी चुनौती से कम नही था

भारतीय सेना की 58 इंजीनियर रेजीमेंट को इस काम के लिए चुना गया था इस रेजीमेंट के कमांडेंट थे कर्नल गोपाल कौशिक इनके संरक्षण में ही भारत के परमाणु हथियारों का परीक्षण किया जाना था उन्हें इस मिशन को सीक्रेट रखने का काम भी सौंपा गया था ये इंजीनियर 18 महीने तक इस मिशन पर गुप्त तरीके से काम करते रहे भूतपूर्व राष्ट्रपति श्री एपीजे अब्दुल कलाम और उस समय परमाणु ऊर्जा आयोग के अध्यक्ष आर. चिदंबरम इस मिशन में शामिल दो बड़े वैज्ञानिक नाम थे l इस मिशन में कुल 80 वैज्ञानिक; रक्षा अनुसन्धान और विकास संगठन (DRDO) तथा परमाणु ऊर्जा आयोग से सम्बंधित थे .

पहले के तीन परीक्षण 11 मई को 3 बजकर 45 मिनट पर किए गए। जबकि, 12 मई को बाकी दो परीक्षण हुए। यह परीक्षण विदेश सचिव के. रघुनाथ की तरफ से अपने अमेरिकी समकक्षीय को यह भरोसा देने के बावजूद किया गया कि भारत की परमाणु परीक्षण करने का ऐसा कोई इरादा नहीं है। मानसिंह ने याद करते हुए कहा- “यह परीक्षण पूरी तरह से गुप्त था। सिर्फ पांच लोग ही इस बारे में जानते थे। जाहिर तौर पर मैं या फिर विदेश सचिव उन पांचों में शामिल नहीं थे।”

उस ऐतिहासिक लम्हे को यादगार बनाने के लिए 11 मई को राष्ट्रीय तकनीकी दिवस के तौर पर मनाया जाता है.

Advertisements

કલાપી – ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી

Standard
જન્મ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ
૨૬મી જાન્યુઆરી ૧૮૭૪
લાઠી
મૃત્યુ ૯મી જૂન ૧૯૦૦
લાઠી
વ્યવસાય લાઠી, ગોહિલવાડ, સૌરાષ્ટ્રના રાજવી
રાષ્ટ્રીયતા ભારતીય
સમયગાળો ૧૮૯૨-૧૯૦૦
મુખ્ય રચનાઓ કલાપીનો કેકારવ, કલાપીનો કાવ્યકલાપ , હમીરજી ગોહિલ (દીર્ઘકાવ્ય), કાશ્મીરનો પ્રવાસ, સ્વીડનબોર્ગનો ધર્મ વિચાર,માયા અને મુદ્રિકા

ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી, ‘કલાપી’ (૨૬મી જાન્યુઆરી ૧૮૭૪, જૂન ૯ ૧૯૦૦) નો જન્મ લાઠી (જિ. અમરેલી)ના રાજકુટુંબમાં થયો હતો. ૧૮૮૨ થી ૧૮૯૦ સુધી રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ, જે આંખોની તકલીફ, રાજ્કીય ખટપટો ને કૌટુંબિક કલહને કારણે એ વખતના અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણ આગળ અટક્યું. દરમિયાન ૧૮૮૯ માં રોહા (કચ્છ)નાં રાજબા (રમા) તથા કોટડા સાંગાણીનાં આનંદીબા સાથે લગ્ન થયા. પિતા અને મોટાભાઈના અવસાનથી સગીર વયે જ ગાદીવારસ ઠરેલા એમને ૧૮૯૫ માં લાઠી સંસ્થાનનું રાજપદ સોંપાયું. રમા સાથે આવેલી ખવાસ જાતિની દાસી મોંઘી (પછીથી શોભના) પર ઢળેલી વત્સલતા, અને એને કેળવવા જતાં સધાયેલી નિકટતાને કારણે ગાઢ પ્રીતિમાં પરિણમી અને એમના આંતરબાહ્ય જીવનમાં ખળભળાટ મચી ગયો. ઘણા સાંસારિક, માનસિક, વૈચારિક સંઘર્ષોને અંતે એમણે ૧૮૯૮માં શોભના સાથે લગ્ન કર્યું. ઋજુ અને સંવેદનશીલ પ્રકૃતિના આ કવિ પ્રાપ્ત રાજધર્મ બજાવવા છતાં રાજસત્તા અને રાજકાર્યમાં પોતાની જાતને ગોઠવી ન શક્યા. છેવટે ગાદીત્યાગનો દૃઢ નિર્ધાર કરી ચૂકેલા કલાપીનું છપ્પનિયા દુકાળ વખતે લાઠીમાં અવસાન થયું.

ઘણું ઓછું ઔપચારિક શિક્ષણ પામેલા કલાપીએ અંગત શિક્ષકો રોકી અંગ્રેજી-સંસ્કૃત સાહિત્યનું શિક્ષણ મેળવ્યું, ફારસી-ઉર્દૂનો પણ અભ્યાસ કર્યો અને વાચન-અધ્યનની રુચિ કેળવી. ગુજરાતી તથા ઈતર ભાષાઓના સાહિત્યગ્રંથોના વાચને તેમ જ વાજસૂરવાળા, મણિલાલ, કાન્ત, ગોવર્ધનરામ, ન્હાનાલાલ, સંચિત વગેરેના સંપર્કે એમની સાહિત્યિક દ્રષ્ટિ અને સજ્જતા કેળવવામાં યોગદાન કર્યું હતું.

રામનારાયણ પાઠક

Standard
જન્મનું નામ રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક
જન્મ રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક
9 એપ્રિલ 1887
ગણોલ, ધોળકા તાલુકો, અમદાવાદ જિલ્લો
મૃત્યુ 21 ઓગસ્ટ 1955 (68ની વયે)
મુંબઈ
ઉપનામ દ્વિરેફ, શેષ, સ્વૈરવિહારી
વ્યવસાય કવિ, વિવેચક, વાર્તાકાર, નિબંધકાર, પિંગળશાસ્ત્રી
ભાષા ગુજરાતી
રાષ્ટ્રીયતા ભારતીય
શિક્ષણ
  • બી.એ.
  • એલ.એલ.બી.
શિક્ષણ સંસ્થા વિલ્સન કોલેજ, મુંબઈ
સમયગાળો ગાંધી યુગ
મુખ્ય રચનાઓ
  • બૃહદ પિંગળ
મુખ્ય પુરસ્કારો
  • નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક (૧૯૪૯)
  • સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ (૧૯૫૬)
જીવનસાથી હીરા પાઠક

રામનારાયણ વિશ્વનાથ પાઠક (ઉપનામ: દ્રિરેફશેષસ્વૈરવિહારી) ગુજરાતી કવિ અને લેખક હતા. તેમના પર ગાંધીવાદી વિચારોનો ઉંડો પ્રભાવ હતો અને તેમણે વિવેચન, કવિતા, નાટક અને ટૂંકી વાર્તામાં યોગદાન આપ્યું હતું. તેમણે કેટલાક સંપાદનો અને ભાષાંતરો કર્યા હતા. ૧૯૪૬માં તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ રહ્યા હતા. ૧૯૪૯માં તેમને પ્રાચીન ગુજરાતી છંદો માટે નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક અને બૃહદ પિંગળ માટે ૧૯૫૬માં સાહિત્ય અકાદમી ઍવોર્ડ મળ્યો હતો.

તેમનો જન્મ ગુજરાતના અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા ગણોલ ગામમાં ૧૮ એપ્રિલ ૧૮૮૭ના દિવસે થયો હતો. તેમના પિતા શિક્ષક હતા. તેઓ મેટ્રિક પાસ થયા બાદ વધુ આગળ અભ્યાસ કરી વકીલ બન્યા. વકીલાતના વ્યવસાયમાં અઢળક આવક હોવા છતાં તેમાં તેમનો જીવ ન લાગતાં, સાહિત્ય તેમ જ શિક્ષણ જેવાં ટાંચી આવક આપતાં ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરવા લાગ્યા. તેમણે પ્રસ્થાનમાસિક દ્વારા સાહિત્યના વિવિધ પાસાંઓ સાથે વિશેષ પરિચય કેળવ્યો.

તેમનાં નામમાં બે વાર ર અક્ષર આવતો હોવાને કારણે દ્વિરેફ ઉપનામથી વાર્તાઓ પ્રગટ કરી. કાવ્યોની રચનાઓ તેમણે શેષઉપનામ દ્વારા કરી તેમ જ સ્વૈરવિહાર ઉપનામથી હળવી શૈલીના નિબંધો પણ લખ્યા છે.

તેમના બીજા લગ્ન હીરા પાઠક સાથે થયેલા, જેઓ કવિયત્રી અને વિવેચક હતા. તેમને કોઇ સંતાન નહોતું. હીરા પાઠકે તેમના અવસાન પામેલા પતિ રામનારાયણને સંબોધીને લખેલ કવિતાનો સંગ્રહ પરલોકે પત્ર (૧૯૭૮) પ્રકાશિત કર્યો હતો. તેમણે અત્યંત પ્રશસ્તિ પામેલા વિવેચન ગ્રંથો આપણું વિવેચનસાહિત્ય અને કાવ્યાનુભવ પણ લખ્યા હતા.

ઉમાશંકર જોષી એ તેમને “ગાંધી યુગના સાહિત્યગુરુ” તરીકે અને યશવંત શુક્લાએ તેમને ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાના સૌથી ઊંચા શિખર તરીકે ઓળખાવ્યા છે. તેમની ટૂંકી વાર્તા ઉત્તર માર્ગનો લોપ ‍(૧૯૪૦) મટાે તેમને ૧૯૪૩માં મોતીસિંહજી મહિડા સુવર્ણચંદ્રક પ્રાપ્ત થયો હતો. ૧૯૪૯માં તેમને પ્રાચીન ગુજરાતી છંદો માટે હરગોવિંદદાસ કાંટાવાળા પારિતોષિક અને બૃહદ પિંગળ માટે ૧૯૫૬માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.

૨૧મી ઓગસ્ટ ૧૯૫૫ ના રોજ પાઠકજીનું હ્રદયરોગના હુમલાને કારણે અવસાન થયું.

– મુકુન્દ રાય – રામનારાયણ પાઠક

– જક્ષણી – રામનારાયણ પાઠક

– હૃદયપલટો – રામનારાયણ પાઠક

– છેલ્લું દર્શન – રામનારાયણ પાઠક

– વૈશાખનો બપોર – રામનારાયણ પાઠક

– પરથમ પરણામ – રામનારાયણ પાઠક

– હજીયે ન જાગે મારો આતમરામ ! – રામનારાયણ પાઠક

– સૌભાગ્યવતી !! – રામનારાયણ પાઠક

– માગું બસ રાતવાસો – રામનારાયણ પાઠક

ઝવેરચંદ મેઘાણી

Standard
જન્મની વિગત ૨૮ ઓગસ્ટ ૧૮૯૭
ચોટીલા, સુરેન્દ્રનગર, ગુજરાત
મૃત્યુની વિગત ૯ માર્ચ ૧૯૪૭ (૫૦ વર્ષ)
બોટાદ, ભાવનગર, ગુજરાત
મૃત્યુનું કારણ હ્રદય રોગ
રાષ્ટ્રીયતા ભારતીય
હુલામણું નામ દ.સ.ણી., સાહિત્યયાત્રી, વિલાપી, તંત્રી, વિરાટ, શાણો
અભ્યાસ બી.એ. (સંસ્કૃત)
વ્યવસાય સાહિત્યકાર (કવિ, લેખક)
ખિતાબ રાષ્ટ્રીય શાયર
જીવનસાથી દમયંતીબેન, ચિત્રદેવી
માતા-પિતા ધોળીબાઈ-કાળીદાસ

તેમનો જન્મ ૨૮ ઓગસ્ટ, ૧૮૯૭માં ગુજરાતનાં ચોટીલા ગામમાં થયો હતો. તેમનાં માતાનું નામ ધોળીબાઈ તથા પિતાનું નામ કાલિદાસ મેઘાણી હતું કે જેઓ બગસરાનાં જૈન વણીક હતાં. તેમના પિતાની નોકરી પોલીસ ખાતામાં હતી અને પોલીસ ખાતા થકી તેમની બદલીઓ થવાને કારણે તેમણે પોતાના કુટુંબ સાથે ગુજરાતનાં અલગ અલગ ગામોમાં રહેવાનું થયું. ઝવેરચંદનું ભણતર રાજકોટ, દાઠા, પાળીયાદ, બગસરા, અમરેલી વગેરે જગ્યાઓએ થયું. તેઓ અમરેલીની તે વખતની સરકારી હાઈસ્‍કૂલ અને હાલની ટીપી ગાંધી એન્‍ડ એમટી ગાંધી ગર્લ્‍સ સ્‍કૂલમાં ૧૯૧૦ થી ૧૯૧૨ સુધી માધ્‍યમિક શિક્ષણ મેળવીને ૧૯૧૨ મૅટ્રીક થયા હતા. ઇ.સ. ૧૯૧૬માં તેઓએ ભાવનગરનાં શામળદાસ મહાવિદ્યાલયમાંથી અંગ્રેજી તેમજ સંસ્કૃતમાં સ્નાતકીય ભણતર પૂરું કર્યું.

ભણતર પુરુ કર્યા બાદ ઇ.સ. ૧૯૧૭માં તેઓ કોલકાતા સ્થિત જીવનલાલ લીમીટેડ નામની એક એલ્યુમિનીયમની કંપનીમાં કામે લાગ્યા. આ કંપનીમાં કામ કરતી વખતે તેઓને એકવાર ઈંગ્લેંડ જવાનું પણ થયું હતું. ૩ વર્ષ આ કંપનીમાં કામ કર્યા બાદ વતનના લગાવથી તેઓ નોકરી છોડીને બગસરા સ્થાયી થયા. ૧૯૨૨માં જેતપુર સ્થિત દમયંતીબેન સાથે તેમના લગ્ન થયા. નાનપણથી જ ઝવેરચંદને ગુજરાતી સાહિત્યનું ધણું ચિંતન રહ્યું હતું અને તેમના કલકત્તા રહ્યા દરમ્યાન તેઓ બંગાળી સાહિત્યનાં પરિચયમાં પણ આવ્યા હતાં. બગસરામાં સ્થાયી થયા બાદ તેમણે રાણપુરથી પ્રકાશીત થતાં ‘સૌરાષ્ટ્ર’ નામનાં છાપામાં લખવાની શરુઆત કરી હતી. ૧૯૨૨ થી ૧૯૩૫ સુધી તેઓ ‘સૌરાષ્ટ્ર’માં તંત્રી તરીકે રહ્યા હતા. આ સમય દરમ્યાન તેઓએ પોતાના સાહિત્યીક લખાણને ગંભીરતાપુર્વક લઈ ‘કુરબાનીની કથાઓ’ ની રચના કરી કે જે તેમની પહેલી પ્રકાશીત પુસ્તક પણ રહી. ત્યાર બાદ તેઓએ ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ નું સંકલન કર્યુ તથા બંગાળી સાહિત્યમાંથી ભાષાંતર કરવાની પણ શરુઆત કરી.

કવિતા લેખનમાં તેમણે પગલાં ‘વેણીનાં ફુલ’ નામનાં ઇ.સ. ૧૯૨૬માં માંડ્યા. ઇ.સ. ૧૯૨૮માં તેમને લોકસાહિત્યમાં તેમનાં યોગદાન બદલ રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રકઆપવામાં આવ્યું હતું. તેમનાં સંગ્રામ ગીતોનાં સંગ્રહ ‘સિંઘુડો’ – એ ભારતનાં યુવાનોને પ્રેરીત કર્યા હતાં અને જેને કારણે ઇ.સ. ૧૯૩૦માં ઝવેરચંદને બે વર્ષ માટે જેલમાં રહેવું પડ્યું હતું. આ સમય દરમ્યાન તેમણે ગાંધીજીની ગોળમેજી પરિષદ માટેની લંડન મુલાકાત ઉપર ‘ઝેરનો કટોરો’ કાવ્યની રચના કરી હતી. ગાંધીજીએ ઝવેરચંદ મેઘાણીને રાષ્ટ્રીય શાયરના બિરુદથી નવાજ્યા હતાં. તેમણે ફુલછાબ નામનાં છાપામાં લઘુકથાઓ લખવાનું પણ ચાલુ કર્યુ હતું. ઇ.સ. ૧૯૩૩માં તેમનાં પત્નીનાં દેહાંત બાદ તેઓ ૧૯૩૪માં મુંબઈ સ્થાયી થયા. અહીં તેમનાં લગ્ન ચિત્રદેવી સાથે થયા. તેમણે જન્મભૂમિ નામનાં છાપામાં ‘કલમ અને કીતાબ’ નાં નામે લેખ લખવાની તેમજ સ્વતંત્ર નવલકથાઓ લખવાની શરુઆત કરી. ઇ.સ. ૧૯૩૬ થી ૧૯૪૫ સુધી તેઓએ ફુલછાબનાં સંપાદકની ભુમીકા ભજવી જે દરમ્યાન ૧૯૪૨માં ‘મરેલાનાં રુધીર’ નામની પોતાની પુસ્તીકા પ્રકાશિત કરી. ઇ.સ. ૧૯૪૬માં તેમની પુસ્તક ‘માણસાઈનાં દીવા’ ને મહીડાં પારિતોષિકથી સન્માનવામાં આવ્યું હતું અને તે જ વર્ષે તેમને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનાં સાહિત્ય વિભાગનાં વડા તરીકે નીમવામાં આવેલાં.

મેઘાણીએ ચાર નાટકગ્રંથ, સાત નવલિકા સંગ્રહ, તેર નવલકથા, છ ઇતિહાસ, તેર જીવનચરિત્રની તેમને રચના કરી હતી. તેમણે લોકસેવક રવિશંકર મહારાજની અનુભવેલ કથાઓનું “માણસાઇના દીવા”માં વાર્તારુપે નિરુપણ કર્યુ છે. મેઘાણી તેમના લોકસાહિત્યમાં સૌરાષ્ટ્રની ધિંગી તળપદી બોલીની તેજસ્વિતા અને તાકાત પ્રગટાવી શક્યા છે. તુલસીક્યારો, યુગવંદના, કંકાવટી, સોરઠી બહારવટિયા, સૌરાષ્ટ્રની રસધાર, અપરાધી વગેરે તેમનું નોંધપાત્ર સર્જન છે.

રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક સ્વીકારતા મેઘાણીએ મહાનતા ન દેખાડતા કહ્યું હતું કે,

શિષ્ટ સાહિત્ય અને લોકસાહિત્ય વચ્ચે સેતુ બાંધે છે. સાથોસાથ અમો સહુ અનુરાગીઓમાં વિવેક, સમતુલા, શાસ્ત્રીયતા, વિશાલતા જન્માવે છે.

૯ માર્ચ ૧૯૪૭નાં દિવસે, ૫૦ વર્ષની ઉંમરે, હ્રદય રોગના હુમલામાં તેમના બોટાદ સ્થિત નિવાસસ્થાને તેમનું મૃત્યુ થયું.

ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ તેમના માનમાં ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.

 

 

ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા “અજાન”

Standard

ગુજરાત રાજપૂત સમાજમાં વર્તમાનમાં પણ ઘણા એવા વિરલાઓ રહેલા છે જે અલગ અલગ ક્ષેત્રોમાં જોડાયેલા છે, અને સમાજ ને ગૌરવ અપાવી રહ્યા છે. પરંતુ સમાજના મોટા ભાગના વ્યક્તિઓને તેમનો ખ્યાલ જ નથી હોતો, સંસારના કોઈ પણ એક ક્ષેત્રમાં જોડાવું તે પ્રતિભા છે અને એક કરતાં વધારે કળાને હસ્તક કરવી તે બહુમુખી પ્રતિભા છે. આજે આપણે આવી જ એક બહુમુખી પ્રતિભાની વાત કરવી છે.

નામ :- લેફ્ટનન્ટ ધર્મરાજસિંહ જે. વાઘેલા (પાઘડીવાળા)
ગામ :- છબાસર
તાલુકો:- બાવળા
જિલ્લો :- અમદાવાદ
મોસાળ :- જલાલપુર(ગોહિલ,ગોહિલવાડ)
રહેઠાણ :- રાજકોટ
સંપર્ક :- 9903554075

સમાજ માંથી લુપ્ત થઈ રહેલી પાઘડીની પરંપરા ને જાળવવા અને તેનું જતન કરવા માટે ધર્મરાજસિંહ ભાઈએ સ્વયં મોટાભાગના પ્રદેશો અને રાજ્યો ની પાઘડી વિશે જાણકારી મેળવી, અને તેને બાંધતા શીખ્યા. તથા ગુજરાત ના અલગ અલગ સ્થળોએ પ્રદર્શનો રાખી સમાજ ના પ્રત્યેક નાગરિક સુધી પાઘડી અને સાફાના જ્ઞાન ને પહોચાડ્યું. વિસરાઈ રહેલી રાજપુતી પરંપરાને ઉજાગર કરવાના પ્રયત્નના ભાગરૂપે ધર્મરાજસિંહભાઈએ “શ્રી રાજ ક્ષાત્ર ગૌરવ સાંસ્કૃતિક સંસ્થાન”ની શરૂઆત કરી અને પરંપરાની ધૂણી ને સદાય પ્રજ્વલિત રાખવા નો પ્રયાસ આદર્યો. પાઘડી સાફાની સાથે સાથે ધર્મરાજસિંહભાઈએ બીજી કળાઓ હસ્તગત કરી છે, જેમકે રાઇફલ શૂટિંગ માં તેઓ રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ જઇ આવ્યા છે, હોકીમાં પણ તેઓ રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ જઇ આવ્યા છે. તેઓ એક ઉમદા ચિત્રકાર અને રચનાકાર પણ છે. સાથે સાથે સારા એવા અશ્વ-અસવાર પણ છે. ધર્મરાજસિંહભાઈ ઇતિહાસ વિષયમાં પણ ઊંડું જ્ઞાન ધરાવે છે.

ધર્મરાજસિંહ ભાઈનું કાર્ય જોઈને એક પંક્તિ યાદ આવે,
“હમને જબ ભી પંખ ખોલે હૈ ઉડાન કે લિયે,
ચુનોતી બન ગયે હૈ આસમાન કે લિયે..”

  • લિ. ધ્રુવરાજસિંહ જાડેજા (જાખોત્રા)

તેમણે લખેલા લેખ તથા કાવ્ય રચનાઓમાંથી નીચે આપેલા અમુક અંશો..

  1. લખતર ઠાકોર સાહેબ શ્રી કરણસિંહજી બાપુ

  2. “ગોંડલ રાજ્ય”

  3. “ગૌરક્ષા કાજે પોતાના પ્રાણોના બલિદાન આપનાર શૂરવીર રાજપૂતોની બિરદાવલીનું કાવ્ય.” 

  4. “શિરસ્ત્રાણ – ભાગ :-૧” 

  5. “એક રાજા, ચારણ, વાણિયો અને એક નાનકડી નાર આ ચાર જીવ એવા કે જેને જલ્દી ભક્તિ લાગે નઈ અને જો લાગીજાય તો બેડોપાર” 

  6. શસ્ત્રો જ રાષ્ટ્રની રક્ષા કરી શકે..

  7. આ ઘટનાની આખા વિશ્વએ નોંધ લીધી છે..

“ત્રિનેત્રેશ્વર (તરણેતર) મહાદેવ ના મંદિરના જીર્ણોદ્ધારક નામદાર લખતર ઠાકોર સાહેબ શ્રી કરણસિંહજી બાપુ”

Standard

“ત્રિનેત્રેશ્વર (તરણેતર) મહાદેવ ના મંદિરના જીર્ણોદ્ધારક
નામદાર લખતર ઠાકોર સાહેબ શ્રી કરણસિંહજી બાપુ”

મિત્રો હાલ માં તરણેતર ના મેળા નો શુભારંભ થઇ ગયો છે આ મેળો પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે અને ભાતીગર સંસ્કૃતિ ની જાખી કરાવતો વિશ્વ ભરમાં પ્રસિદ્ધ છે.
આ મેળો ભારતના મોટા મેળાઓ માનો એક છે અને તે જે ધરતી પર ભરાય છે તે ધરતી એટલે પાંચાળ એના વીશે અનેક દુહાઓ લોક સાહિત્ય માં પ્રસિદ્ધ છે….

“નદી ખડકે નિર્જરા, મલપતા પીએ માલ ;
ગાળે કસુંબા ગોવાળિયા, પડ જોવો પાંચાળ.
ખડ પાણીને ખાખરા, ધરતી લાંપડીયાળ;
વગર દીવે વાળુ કરે, પડ જોવો પાંચાળ.”

આમ આ પાંચાળ નો મોટો ભાગ જેના રાજ્યની હદ માં હતો એવા ઝાલાકુળ ભૂષણ લખતર ના ધણી દેવાયાતી અને પવિત્રપુરુષ નામદાર ઠાકોર કરણસિંહજી કે જેમનું ગૌરવ સમસ્ત ક્ષાત્ર સમાજ લઇશકે, ઠાકોર શ્રી કરણસિંહજી પાંચ મહિનાની બાળવયે લખતરની ગાદી પર તખ્તનશીન થયા હતા ત્યારે તા. ૧૫-૬-૧૮૪૬નો દિવસ હતો.
તેમણે સંવત ૧૯૪૦ના ફાગણ વદી ૧ના રોજ લખતર કિલ્લો બંધાવવો શરૃ કરેલો. જે સંવત ૧૯૫૦ના આસો સુદી ૧૦ના દિવસે પૂરો થયો હતો, જેમાં રૃ. ૧ લાખનો ખર્ચ થયો હતો. આ સિવાય તેમણે અનેક લોક ઉપયોગી કર્યો કર્યાં હતા..

તરણેતરનો ટુંકો ઈતિહાસ :-

ભારતભર માં ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ ના માત્ર બે મંદિરો છે. (૧) તરણેતર નું ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ, અને (૨) હિમાલય માં બદ્રીકાશ્રમ પાસેનું ત્રીનેત્રતીર્થ. બંને શિવાલયો પ્રાચીન તેમજ પૂજનીય છે.
તરણેતર મંદીરની સ્થાપના વિશે લોકવાયકા છે કે અયોધ્યાનાં સૂર્યવંશી રાજા યુવનાશ્વ નિ:સંતાન હોવાથી તેણે તેમના ગુરુ વશિષ્ઠના સુચનથી યજ્ઞ કર્યો હતો. તેના તપોબળે તેમને ત્યાં પુત્રનો જન્મ થયો હતો જેનું નામ મંધાતા હતુ. અને આ તરણેતરનું મંદીર મંધાતા એ બંધાવેલ હતું. તે ઉપરાંત આ મંદીર સાથે એક એવી વાત પણ જોડાયેલ છે જે મહાભારતકાળની છે. તે સમયે દ્રુપદ નગરી પાંચાળમાં હતી. મહાભારતની કથા અનુસાર દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદી નો સ્વયંવર તરણેતરમાં યોજવામાં આવેલ હતો. તે સમયે બ્રાહ્મણના વેશમાં પાંડવો સ્વયંવરમાં આવેલા અને અત્યારે આ સ્થળ ઉપર જે કુંડ આવેલ છે, તેમાં અર્જુન દ્વારા મત્સવેદ થયો હતો. અને આ રીતે દ્રૌપદીનાં વિવાહનો પ્રંસંગ જોડાયેલો છે.
ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો તરણેતરનું મંદીર દસમી સદીનું હોવાની શકયતા મંદીરની શૈલી ગુર્જર પ્રતિહાર પ્રકારની હોવાથી સંશોધનકારો કહે છે. કારણકે પ્રતિહાર રાજાઓ શિવાલયો બાંધવાના શોખીન હતા. જેથી તેઓએ આ મંદીરનો જીર્ણોધાર કરાવ્યો હોય. આમ પણ પ્રતિહાર રાજાઓ આઠમી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા હોય તેવા પ્રમાણો ઇતિહાસમાં મળે છે. અત્યારનું જે મંદીર છે પ્રાચીન મંદિરનો જીણોદ્ધાર લખતર ના રાજવી ‘કરણસિંહજી’ એ ઇ.સ.૧૯૦૨ની સાલમાં ઓગષ્ટ મહિનામાં કરાવ્યો હતો.તરણેતર અને થાન પંથક તે વખતે લખતર રાજની હકુમત નીચે હતા.પુત્રી કરણબાના સ્મરણાર્થે રૂ.૫૦ હજારના ખર્ચે કરણસિંહજીએ નવું મંદિર બંધાવ્યું હતું.નવનિર્માણ પામેલું મંદિર એટલે અત્યારનું શિવાલય.મંદીરનો ઘાટ જુનો છે. તેના ઉપર નવા મંદીરની બાંધણી થઈ છે. આ મંદીરથી થોડુ દુર તરણેતર ગામ આવેલું છે. આ મંદીર પાસે ૧૦૦ વીઘા જેવી ખેતીની જમીન છે જે લખતર રાજ્ય દ્વારા આપેલ હતી.

તરણેતરના મંદિરમાં બે શિવલિંગ છે.જાણકારોના કહેવા મુજબ મોટું શિવલિંગ પ્રાચીન છે.તેની બાજુમાં આવેલા પ્રમાણમાં નાના શિવલીંગની કરણસિંહજી એ જીણોદ્ધાર કર્યો ત્યારે પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી.મંદિરના ઘુમ્મટની ચારે દીવાલે નવગ્રહની મૂર્તિઓ કોતરેલી છે.છતમાં એક અદભુત શિલ્પ છે.તેમાં વચ્ચે માત્ર એક મસ્તક અને તેની આસપાસ પાંચ ધડ વર્તુળાકાર માં ગોઠવાયેલાં છે.કોઈપણ બાજુથી જોઈએ તો પાંચે ધાડના મસ્તક દેખાય.શિલ્પના લાલિત્ય અને અંગભાગીમાં મોહક તથા મનોહર છે.
મંદીરની ત્રણ બાજુ કુંડ છે.તેને વિષ્ણુકુંડ,શિવકુંડ અને બ્રહ્મકુંડ એમ ત્રણ આધ્યદેવો ના નામ જોડ્યા છે.મંદિરની ચોતરફ ઉંચો ગઢ છે.એક માન્યતા પ્રમાણે પ્રાચીન મંદિરોના અવશેષોને આ ગઢમાં ચાની લેવામાં આવ્યા છે.એક એકર જમીન પર ઉભેલું મંદિર પ્રમાણમાં નાનું છે,પણ તેની કોતરણી અનુપમ છે.ચારેબાજુ ઉંચો ગઢ અને વચ્ચે મંદિર જમીન નીચે ઉતાર્યું છે,તેથી સુકી હવા અને પવનની થપાડો સામે સુરક્ષિત રહી શકે તથા મંદિરની બાજુમાં ગૌમુખી બારી પણ છે.શિખર પર ત્રણ દિશામાં તરાપ મારીને નીચે ઉતરતા સિંહોના શિલ્પમાં જાણે કે શિલ્પીઓએ જીવરેડી દીધો હોય તેવું અદભુત છે.
આપ રાજપૂતો ની કીર્તિ અને ધર્મરક્ષક ના દાઈત્વ ને ચરિતાર્થ કરતુ આ મંદિર ખરેખર નિહાળવા જેવું છે અને ત્યાનો મેળો પણ અદ્ભુત છે,

લીખીતન : ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા (છબાસર) ના જય શંકરના…

“ગોંડલ રાજ્ય”

Standard

“ગોંડલ રાજ્ય”
‘અને તેના વિકાસમાં મહત્વનો ભાગ ભજવનાર મહારાજા ભગવતસિંહજી અને મહારાણી નંદકુંવરબા’રાજકોટ ના ઠાકોર સાહેબ શ્રી મેહરામણજી ના ફટાયા કુંવર કુંભાજીએ ઈ.સ. ૧૬૩૪ માં ગોંડલી નદીના કિનારે ગોંડલ રાજ્યની સ્થાપના કરી અને આજુબાજુ ના પ્રદેશને સામ, દામ, દંડ, ભેદથી જીતી ગોંડલનો વિસ્તાર કર્યો તેમણે ઈ.સ. ૧૬૭૯ સુધી રાજ્ય કર્યું, ત્યારબાદ સંગ્રામજી-૧,- હલોજી,- કુંભોજી-૨,- સંગ્રામજી-૨, – મુળુભા, – દાજીભા, – દેવાજી, ના ચારેય પુત્રો અનુક્રમે ગાદીએ આવ્યા જેમાં નાથુજી, – કનુજી,- ચંદ્રસિંહ તથા ભાણજી ત્યારબાદ તેમના પુત્ર સંગ્રામજી- ૩જા ગાદીએ ત્યારબાદ મહારાજા ભગવતસિંહજી કે જેમણે ગોંડલ રાજ્ય ને એક આદર્શ રાજ્ય બનાવ્યું અને પ્રજાના કલ્યાણાર્થે ઘણા કર્યો દ્વારા ચિરંજીવી નામના મેળવી ભગવતસિંહજી ૧૯૪૪ માં સ્વર્ગે સિધાવ્યા, તેમના પુત્ર ભોજરાજસિંહજી એ ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮ ના રોજ લોકકલ્યાણાર્થે દેશને સમર્પિત કર્યું ત્યારે આ રાજ્યની આવક અંદાજે રૂ. આંઠ લાખ જેટલી અને ૧૧ ગન ની સેલ્યુટ નું માન ધરાવતું રાજ્ય હતું.
ઠાકોર સાહેબ ભોજરાજસિંહજી બાદ તેમના પુત્ર વિક્રમસિંહજી બાદ હાલ ઠાકોર સાહેબ શ્રી જ્યોતીન્દ્રસિહજી હયાત છે, અને યુવરાજ સાહેબ હિમાંશુસિંહજી કે જેઓ પોતાના પૂર્વજોની કીર્તિને વધારી રહ્યા છે, તેઓ વિન્ટેજ કારો તથા નુતન કારો નું સુંદર કલેકશન ધરાવે છે, ગોંડલ ખાતે નો પેલેસ પણ આકર્ષણ નું કેન્દ્ર છે, ત્યાં અવાર-નવાર ગુજરાતી, હિન્દી ફિલ્મો અને સિરિયલો નું શુટિંગ પણ થાય છે.ગોંડલ ને આદર્શ રાજ્ય બનાવવા માં મહારાજા ભગવતસિંહજી અને મહારાણી નંદકુંવરબા નો મોટો ફાળો છે તો તેમના જીવન ની મહત્વની ઘટનાઓ ને ટુકમાં રજુ કરું છું.ગોંડલ નરેશ શ્રી ભગવતસિંહજી જાડેજા :-નામ :ભગવતસિંહજી સંગ્રામસિંહજી જાડેજા
ઉપનામ :ગોંડલ બાપુ
જન્મ : 24 મી ઓક્ટોબર 1865 , કારતક સુદ પાંચમ – ધોરાજી
માતા – મોંઘીબા
પિતા – સંગ્રામ સિંહ ભાણજી જાડેજા
રાજ્યાભિષેક :- ૨૫ ઓગસ્ટ ૧૮૬૯ માં પિતા સંગ્રામજી બાપુનું અવસાન થતા ગોંડલની ગાદી પર બેઠા અને ત્યારબાદ ઈ.સ. ૧૮૮૪ માં ગોંડલ ની સ્વતંત્ર સત્તા સંભાળી.
લગ્ન – (ચાર રાણીઓ):- પટરાણી સાહેબ નંદકુંવરબા (ધરમપુર ના કુંવરી), બીજા રાણીસાહેબ વાંકાનેરના કુંવરી, ત્રીજા રાણીસાહેબ મીણાપુરના કુંવરી, ચોથા રાણીસાહેબ ચુડાના કુંવરી હતા.
સંતાનો – ભોજરાજસિંહ, ભૂપતસિંહજી, કિરીટસિંહજી, નટવરસિંહજી, બાકુંવરબા , લીલાબા, તારાબા.
અભ્યાસ : નવ વર્ષની ઉંમરે ઈ.સ. ૧૮૭૫ માં રાજકુમાર કોલેજ માં અભ્યાસ માટે દાખલ થયા,
1887 – સ્કોટલેન્ડ ની એડિનબરો યુનિવર્સિટીમાંથી એલ.એલ.ડી (ડોકટરી અભ્યાસ)
1890 – એડિનબરોમાંથી એમ.બી.સી.એમ અને એમ.આર.સી.પી.
1895 – એડિનબરો રોયલ કોલેજમાંથી એફ. આર. સી. પી. અને એમ. ડી -આયુર્વેદ ના સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસની શોધખોળ માટે
વ્યવસાય : રાજકર્તા
1887 – માં સૌ પ્રથમ ટેલીફોન લાઈન (દરબારગઢ થી હજૂર બંગલો) શરૂકરી.
1895 – માં ફર્ગ્યુંસન કોલેજ, પૂ ના ને દાન આપી ગોંડલ રાજ્યની સીટો ભવિષ્ય માટે રીઝર્વ કરાવી તથા ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સીટી ને પણ દાન આપ્યું.
1900 – માં ગોંડલ ગરાસીયા કોલેજની સ્થાપના કરીજે હાલ સંગ્રામજી હાઇસ્કુલ તરીકે ઓળખાય છે.
1919 – માં મફત અને ફરજીયાત શિક્ષણ ની શરૂઆત કરાવી.
1924 – માં ગોંડલ માં ઈલેક્ટ્રીસીટી નો પ્રારંભ કર્યો.
1928 – માં કે.કા. શાસ્ત્રી અને અન્ય વિદ્વાનો ને રાજ્યાશ્રય આપીને ભગવદ્ ગોમંડલ રચવાની શરૂઆત કરાવી જે- નવ ભાગ – માં વિભાજીત સૌથી મોટો ગુજરાતી વિશ્વકોષ છે.
1934 – માં બિહાર માં ધરતીકંપ આવતા ૧ લાખ રૂપિયા ની સહાય આપી.
1934 – માં ગોંડલ કોઈપણ કરવેરા રહિત નું રાજ્ય બનાવ્યું.
1930-33 – કરોડો રૂપિયાના લોકોપયોગી કાર્યો – પુલો, નિશાળો, રસ્તા, ધોરાજી અને ઉપલેટામાં જળી, ટ્રામની સગવડ; ગોંડલ, ધોરાજી? અને ઉપલેટા દેશનાં શ્રેષ્ઠ શહેરો ગણાયા; ગોંડલ અને મોવિયા ગામને સાત ટાંકીમાંથી શુદ્ધ પાણી,ગોંડલમાં તે જમાનામાં અન્ડર ગ્રાઉન્ડ ગટર વ્યવસ્થા, અન્ડર ગ્રાઉન્ડ વીજળીનું પ્લાનીંગ અને રાજ્યનાં તમામ ગામડાંઓ ગોંડલ સાથે ટેલિફોનથી જોડાયેલાં હતાં,
1936 – માં વાઇસરોય લોર્ડ વિલિંગટન ની ગોંડલ રાજ્ય ની મુલાકાત.
વૃક્ષપ્રેમ – ગોંડલ સ્ટેટ ના રસ્તાઓની બંને બાજુએ અસંખ્ય વૃક્ષો વવડાવ્યાં હતાં, પરિણામે વટેમાર્ગુ વૃક્ષોની શીતળ છાયા હેઠળ આરામથી મુસાફરી કરી શકતો.
પુસ્તક પ્રકાશન – કોઇ પણ ભારતીય ભાષામાં ન હોય તેવા ભગવદ્દગોમંડલના કુલ નવ દળદાર ગ્રંથોના 9870 જેટલા વિશાળ પૃષ્ઠોમાં વિશ્વકોશ જેવી કક્ષાની ભારતીય સંસ્કૃતિની માહિતીનો સંગ્રહ.
સન્માન
1897 – મહારાણી વિક્ટોરિયાની ડાયમંડ જ્યુબિલીમાં કાઠીયાવાડના રાજાઓના પ્રતિનિધિતરીકે હાજરી અને જી.સી.આઇ.ઇ. નો ઇલકાબ
1915 – માં ૨૭ જન્યુઆરી માં મહારાજા ની હાજરી માં ગોંડલ ખાતે રસશાળા ઔશધાલય માં રાજવૈધ જીવનરામ કાલિદાસ શાસ્ત્રી અને આચાર્ય ચરણતીર્થ મહારાજ (ભુવનેશ્વરી પીઠ) દ્વારા ગાંધીજી ને “મહાત્મા” ની પદવી થી નવાજ્યા હતા.
1934 – તેમના રાજ્યકાલના પચાસ વર્ષ પૂરા થતાં, પ્રજાએ પોતાના ખર્ચે તેમની સુવર્ણતુલા કરી, સોનું એકઠું કર્યું હતું જે જાહેર કામો માટે વાપરવામાં આવ્યું હતું.
અવસાન : 9 મી માર્ચ 1944.ગોંડલના મહારાણી નંદકુંવરબા :-
પટરાણી – નંદકુંવરબા મહારાજ ભગવતસિંહજી ના પ્રથમ ધર્મપત્ની અને ધરમપુર માં મહારાજા
રાણા નારાયણદેવજી રામદેવજી ના કુંવરી હતા.
તેમણે મહારાજા ની અનુમતિ મેળવી કન્યા કેળવણી ફરજીયાત બનાવી,
સ્ત્રી શિક્ષણ અને જાગૃતિ ના કર્યોકર્યા ૧૮૮૯ માં પડદા પ્રથા બંધ કરાવી.
આથી તેમને પડદાના રિવાજને તોડનાર, મહિલાઓની ઉન્નતિ સાધવાના તેમના પ્રયાસો માટે ૧૮૯૨ માં રાણી વિક્ટોરિયા દ્વારા તેમને સી.આઈ.ઈ ( ‘ક્રાઉન ઓફ ઇન્ડીયા’) નો ખિતાબ આપેલો હતો.
મહારાણીએ મહિલાઓ ના વિકાસ તેમજ અધિકારો માટે મહત્વની ભૂમિકા નિભાવી હતી.આમ ગોંડલ ના રાજવી તરીકે મહારાજા ભગવતસિંહજી એક ઉમદા રાજવી હતા દીર્ઘદ્રષ્ટિ ધરાવતા હતા તેમણે પોતાના રાજ્ય ઓદ્યોગિક વિકાસ નો પાયો નાખ્યો તથા પોતાના કર્યો દ્વારા પ્રજા ના હૃદય માં “ભગાબાપા” તરીકે ચિરંજીવ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.લીખીતન : ધર્મરાજસિંહ જે. વાઘેલા (છબાસર) રાજકોટ. ના જય માતાજી.

“શિરસ્ત્રાણ – ભાગ :-૧”

Standard

“શિરસ્ત્રાણ – ભાગ :-૧”

ભારતીય સંસ્કૃતિ સંપૂર્ણ વિશ્વમાં પોતાની વૈવિધ્યતાને કારણે હંમેશા આકર્ષણ નું કેન્દ્ર રહી છે. આ વૈવિધ્યતા જ તેને સંપૂર્ણ વિશ્વમાં શ્રેષ્ટ સંસ્કૃતિ સાબિત કરે છે, ભારતીય સંસ્કૃતિ એ મૂળ આર્ય સંસ્કૃતિ પરથી ઉતરીઆવેલી છે અને ‘આર્ય’ શબ્દનો અર્થજ ‘શ્રેષ્ટ’ એવો થાય છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ ને બોલચાલ ની ભાષામાં ‘ભાતીગળ સંસ્કૃતિ’ એમપણ કહેવામાં આવે છે, ભારત ના વિવિધ પ્રાંતોમાં વૈવિધ્ય, એ પ્રાંતો માં વસતા લોકોમાં વૈવિધ્ય, એ લોકોની ભાષા-બોલી, રહેણ-સહેન, રીતિરીવાજો, પહેરવેશ, ધર્મ અને એમાંય સંપ્રદાયો માં પણ વૈવિધ્ય વગેરે. આ સિવાય કલાઓ, સંગીત, બાંધકામ ની શૈલી વગેરેમાં પણ વૈવિધ્ય જોવામળે આમાં અમુક વૈવિધ્યતા વિદેશી સંસ્કૃતિ સાથે ના સમન્વય થી પણ ઉદભવેલી જોવા મળે છે,
આમ ભારતીય સંસ્કૃતિ માં પહેરવેશ અને એમાંય ‘શિરસ્ત્રાણ’ નું પણ આગવું મહત્વ જોવા મળતું.
શિરસ્ત્રાણ માં મુગુટ, પાઘ, પાઘડી, સાફા અને ટોપીઓ નો સમાવેશ થાય છે, આમ મુગુટ(શોભા માટે અને યુદ્ધમાં મસ્તકના રક્ષણ માટે), પાઘ અને પાઘડી એ ભારત ની મૂળ સંસ્કૃતિ છે, જયારે સાફા અને ટોપીઓ આયાતી સંસ્કૃતિ છે. ભારતમાં ઈ.સ. પૂર્વે ૩૨૩ દરમિયાન થી વિદેશી આક્રમણો થતા આવ્યા છે સૌપ્રથમ યુરોપ થી સિકંદર નું આક્રમણ થયું પણ એની અસર સંસ્કૃતિ પર થઇ નહિ પછી ઈ.સ. ૭૧૫ પછી અફઘાન અને તુર્ક આક્રમણો થયા ત્યાર થી ભારતીય મૂળ સંસ્કૃતિ પર વિદેશી સંસ્કૃતિ ની અસરો થવાની શરુ થઇ ત્યારબાદ ઈ.સ.૧૦૯૨ માં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને ઈ.સ. ૧૩૦૪ માં કર્ણદેવ વાઘેલા ની વીરગતિ બાદ ભારત માં સંપૂર્ણ પાણે મુસ્લિમ સત્તા સ્થપાતિ ગઈ ઈ.સ.૧૫૦૦ આજુ બાજુ અફઘાની પઠાણો ના ભારત આગમન બાદ “સાફા” નું ભારત માં આગમન થયું અને એ આપડા રાજવીઓ એ અલગ અલગ સ્વરૂપ આપી અપનાવ્યો અને તે બંધાવા લાગ્યો જેથી ભારત માં તેનું ચલણ વ્યાપવા લાગ્યું અને આપણી મૂળ સંસ્કૃતિ પાઘ અને પાઘડી ને એની માઠી અસર થઇ જે પરિણામે આજે લુપ્તતા ને આરે પોહચી છે.
બાદમાં ઈ.સ.૧૬૦૦ માં પાછા યુરોપીયનો ભારત માં વ્યાપાર અર્થે આવ્યા હતા પરંતુ ભારત ની રાજનૈતિક પરિસ્થિતિ ની અરાજકતા જોઈ તેમણે એ પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવ્યો અને ભારત ને પાયમાલ બનાવ્યું તેથી લોકો ગરીબ થતા ગયા અને એલોકો અમીર લેખાવા લાગ્યા હકીકતે સંસ્કૃતિક દ્રષ્ટીએ તો આપડે વિશ્વમાં સૌથી અમીર હતા પરંતુ દુર્ભાગ્યે આપડે એ તરફ વિચારવાને બદલે એલોકો ના રહેણ સહેન અને પહેરવેશ થી અંજાઈ એમનું અનુકરણ કરવા લાગ્યા અને પરિણામે ભારતીય સંસ્કૃતિ જે આપડા માટે સહજ હતી તે દુર્લભ બની અને પાઘ પાઘડી ભૂલી ટોપીઓ આપનાવવા લાગ્યા આમ અંગ્રેજો સાથે ભારતમાં ટોપીઓ આવી.
આ ટોપીઓ ના પણ વિવિધ પ્રકારો જોવા મળે છે. જે નીચે મુજબ છે
જેમાં મુખ્ય ૧૨ પ્રકારો છે અને બીજા પણ ગૌણ પ્રકારો જોવા મળે છે જે નીચે મુજબ છે.
૧. બોવ્લેર, ૨. ઈવી કેપ, ૩. ફેડોરા, ૪. બોએટર, ૫. ટ્રાયલબી, ૬. કાઉબોય,
૭. ટોપહેટ, ૮. પોરકીપ, ૯. હોમ્બર્ગ, ૧૦. એસ્કોટ કે બેરેટ, ૧૧. પનામા, ૧૨. ન્યુંસબોય અને ગૌણ માં ૧. પી કેપ, ૨. ઓફિસર કેપ, ૩. રાઉન્ડ કેપ. ૪. હેલ્મેટ.. આસિવાય પરિવર્તિત ટોપીઓ માં ૧. ગાંધી કેપ, ૨. ચાઇનીઝ કેપ, ૩. ઉત્તરાખંડ ની કેપ, ૪. મુલ્લા કેપ, ૫. વોરા ની કેપ વાગેરે જોવા મળે છે…

લીખીતન : ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા (છબાસર) હાલ રાજકોટ
મો. ૯૯૦૯૩ ૫૪૦૭૫ Email : djvaghela12raj@gmail.com

“એક રાજા, ચારણ, વાણિયો અને એક નાનકડી નાર આ ચાર જીવ એવા કે જેને જલ્દી ભક્તિ લાગે નઈ અને જો લાગીજાય તો બેડોપાર”

Standard

“એક રાજા, ચારણ, વાણિયો અને એક નાનકડી નાર આ ચાર જીવ એવા કે જેને જલ્દી ભક્તિ લાગે નઈ અને જો લાગીજાય તો બેડોપાર”

રાજા એટલે ક્ષત્રિય (રાજપૂત) ચારણ (ગઢવી) વાણિયો અને નાનકડી નાર આ ચર્જીવો ને કોઈપણ ક્ષેર્ત્રે જલ્દી ચિત લાગે નઈ (ભક્તિ) અને જો લાગે તો એનો છેડો ગોત્યા વગર મુકેનઈ એમાય રાજપૂત નેતો યુદ્ધ હોય વૈરાગ્ય ભક્તિ, પ્રીતિ કે અન્ય ક્ષેત્ર હોય એમાં જો ચિત લાગે તો એમાં વિજય કે શહાદત બેમાંથી એક તો મેળવી ને જ રહે એ એના લોહીના ગુણધર્મો છે … ઈશ્વરભક્તિ કે આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રે પણ ક્ષત્રિયો પોતાનો ભવ્યાતી ભવ્ય ફાળો આપ્યો છે એમાં અગણિત નામો છે.. રાજા વિશ્વરથ કે ભરથરી સહીત નવનાથ હોય બુદ્ધ, મહાવીર હોય, મીરાંબાઈ કે ગંગાસતી હોય રામદેવપીર કે જેસલપીર હોય ભક્ત બોડાણા (વિજયસિંહ વાઘેલા) કે રવિભાણ સાહેબ (થરાદ ઠાકોર સાહેબ) હોય અત્યારે રાજશ્રીમુનીજી અને લાલબાપુ જેવા અગણિત સંતો આ સમાજ કે રાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિ અને ધર્મના પૃથ્વીવલ્લભો કહીશાય એવું અમુલ્ય યોગદાન આપ્યું છે પણ આજે મારે એવી વિભૂતિ વિશે કેહવું છે કે એમાંથી એકે ભારત ની આર્ય સંસ્કૃતિ ના સનાતન ધર્મ ના પાયામાં મહત્વનું ચણતર કર્યું અને એકે એ ઈમારત ને આજદિન સુધી ટકાવી રાખી છે….

મિત્રો આપ જાણતા હશો કે આપડો ધર્મ એટલે સનાતન ધર્મ અને ધાર્મિક મૂળ ગ્રંથો વેદો ને અપૌરુષેય (ઈશ્વર દ્વારા સ્થાપિત કોઈ પુરુષ કે વ્યક્તિ દ્વારા નહિ) માનવામાં આવે છે અને ચાર વેદો માં ઋગ્વેદ ને પ્રથમ વેદ માનવામાં આવે છે તેને આધારે બાકીના વેદો અને વૈદિક સાહિત્ય રચાયું એવું આપણે જાણીએ છીએ ઋગ્વેદ માં ૧૦ મંડળો, ૧૦૨૮ શ્લોકો (૧૦૧૭ સૂક્ત અને ૧૧ વલાખીલ્ય) અને ૧૦,૬૦૦ મંત્રો છે, એમાં પ્રથમ અને છેલ્લા બે મંડળો બાદમાં ઉમેરવામાં આવ્યા છે અને ૨ થી ૮ મંડળો એટલે કે કુલ સાત મંડળો પ્રાચીન માનવામાં આવે છે જે બ્રહ્મપ્રેરણાથી સપ્તઋષિઓ દ્વારા રચવામાં આવ્યા છે એમાં નું બીજું મંડળ સપ્તઋષિ માના એક મહર્ષિ વિશ્વામિત્રએ રચ્યું જે જન્મે ક્ષત્રિય અને સંસારિક જીવનમાં દિગ્વિજયી રાજા વિશ્વરથ હતા તેમણે બીજા મંડળ માં સૌપ્રથમ “ગાયત્રી મહામંત્ર” ની રચના કરી જે સૂર્ય દેવને સમર્પિત છે જેને વેદોની માતા કેહવામાં આવે છે આ મહામંત્ર મહા કલ્યાણ કારી ગણવામાં આવે છે આસિવાય તેમણે યજુર્વેદ નો ઉપવેદ ધનુર્વેદ ની રચના કરી જે યુધ્ધકળા નો પાયો છે.

જે મંત્રની રચના એક ક્ષાત્રઋષિ દ્વારા થઇ એ મંત્રને અને તેની પરંપરાને આજે પણ એક મહાસમર્થ ક્ષાત્રઋષિ લાલબાપુ (ગધેથર) આગળ ધપાવી રહ્યા છે અને સંસાર માં ધર્મને ટકાવવા પૃથ્વીવલ્લભ ની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે જે ખુબ જ ગર્વ અનુભવવા જેવું અને ક્ષત્રિય સમાજે તેમાંથી પ્રેરણા લેવી રહી.
લીખીતન : વાઘેલા ધર્મરાજસિંહ જે. (છબાસર) ના જય અંબા-ગાયત્રી ..

શસ્ત્રો જ રાષ્ટ્રની રક્ષા કરી શકે..

Standard

“शस्त्रेण रक्षति राष्ट्र, शास्त्र चर्चा प्रवर्तते”
– શાંતિ પર્વ મહાભારત (દેવવ્રત ભીષ્મ યુધિષ્ઠિર ને કહે છે.)
(શસ્ત્રો જ રાષ્ટ્રની રક્ષા કરી શકે આમ એ માધ્ય્મથી રક્ષિત રાષ્ટ્ર(દેશ) માજ શાંતિ સ્થપાય છે અને શાંતિ હોય તો શાસ્ત્રાર્થ થાય, એટકે કે શાસ્ત્રોની રચના, એના પર ટીકા, સંશોધન, વિચાર, ચર્ચા કરી શકાય કે વિકાસની કે અન્ય બાબત પરની વિચારણા.)

જય માતાજી,

વિજયાદશમીનો મહાપર્વ, અધર્મ પર ધર્મના વિજયનો આ મહાપર્વ ખાસ કરીને ક્ષત્રિયો માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે ક્ષાત્રકુલ શિરોમણી સુર્યવંશ દિવાકર શ્રીરામચંદ્ર મહાપ્રભુ એ રાવણ રૂપી અધર્મનો નાશ કરી પૃથ્વી પર ધર્મની સ્થાપના કરી, આપણી રગોમા એમનું જ લોહી વહે છે, આમ આપણે આ ઉત્સવને ખુબ જ ઉમળકાથી ઉજવીએ છીએ. અને પરંપરાગત પરિધાન શિરસ્ત્રાણ સાથે ભવ્ય રેલીઓનું આયોજન કે શાસ્ત્રપુજનનું આયોજન કરીએ છીએ.
પણ એક ક્ષત્રિય તરીકે આપણે આપણા પરંપરાગત અસ્ત્ર-શસ્ત્ર વિષે કેટલું જાણીએ છીએ? શસ્ત્ર ધારણ કરનારમા વિવેક, વિનય અને ધૈર્ય ખુબ જ જરૂરી છે, પણ આપણે દશેરા કે લગ્નના પ્રસંગે ઉન્માદમાં એજ ચુકી જઈએ છીએ, કે આપણા પૂર્વજો એ ધારણ કરી રણમેદાન મા શત્રુદળમાં હાહાકાર મચાવતા શત્રુઓના મસ્તાકોના ના ઢગ કરી એનાપર સુર્ય સામાન શોભતા એની તેઓ પૂજા આરાધના કરતા, એ આપણા પરંપરાગત અસ્ત્ર-શસ્ત્રોમા વિવિધ પ્રકારના ખડગ, ખાંડા, તલવાર, કટાર, ચક્ર, ગદા, મગદળ, અંકુશ, પાશ, વિવિધ પ્રકારના શૂળ (ભલા, સાંગ, બરછી વગેરે), દ્વીશુળ, ત્રિશુલ, વિવિધ પ્રકારના બાણ, ધનુષ્ય વગેરે જેમાં ખાસ કરીને ખડગ, ખાંડું કે તલવારને વિશેષ સ્થાન છે, તલવારના ઘણા સ્વદેશી અને વિદેશી પ્રકારો છે જેમાં તેગ, અફઘાની પુલ્વાર, તુર્કી કિલ્જ, અરબની સૈફ, ઈરાની શમશીર, સુલેમાની, જમધર, ગંગાજમની જેવા સ્વદેશી સાથે જાપાની કટાનાં, ચાયનીઝ અને સમુરાઈ સમુદાયની સમુરાઈ, ફિરંગી, ક્રીચ(સ્વોર્ડ) વગેરે જે એના પાના અને મુઠ પરથી ઓળખી શકાય છે આમ પાના અને મુઠ ના પણ વિવિધ પ્રકારો છે, એના પાનાં બનાવવાની પ્રાચીન રીત ખુબ જ વિશિષ્ટ હતી તલવારના પાના બનાવવા ઉપયોગમાં લેવાના પોલાદના પટ્ટાઓ ને વિશિષ્ટ જડીબુટ્ટીઓ લગાવી જમીનમા મોટો ખાડો કરી એમાં છાણ સાથે વિશિષ્ટ રસાયણો નાખી એ પાટાઓને એમાં દાટી દેવામાં આવે કેહવાતું કે એના પર રસયણો ને જડીબુટ્ટીના પ્રભાવથી ચોક્કસ વીજળી પડતી અને ખાડામાંનું છાણ બળી જતું અને એ વીજળી પાછી ઉપર ચડવાને બદલે એ પોલાદમા સમાઈ જતી જેથી એ શક્તિ (પાવર)થી એ શક્તિપુંજ સામાન બની જતી, એવા દિવ્ય શસ્ત્રોને આપણે માત્ર ભભકા માટે જેમ ફાવે તેમ પ્રદર્શિત કરીએ છીએ અને ભૂલી જઈએ છીએ કે એ આપણા માટે શક્તિ (ભગવતી)નું પ્રતિક છે, શક્તિ પુંજ છે, પૂજા કરવાનું સાધન છે, નઈ કે પ્રદર્શન નું, આમ એ ક્યારે બહાર આવે એના વિષે એક સુંદર શ્લોક છે,
मिम्यक्ष येषू सुधिता ध्रुताची हिरण्यनिर्णीगुपरा न रुष्टा I
गुहा चरन्ति मनुषो न योषा सभावती विदथ्येव सं वाक् II
(મેઘ મંડળમાં સ્થિત વિધુત એટલેકે વીજળી સમાન, ક્ષત્રિયોના મજબુત હાથોમાં સોનાની જેમ ચળકાટ કરતી તલવાર આવરણમાં એટલેકે મ્યાનમાં, મર્યાદામાં રેહતી સ્ત્રી સામાન છુપાઈ રહે છે, એ વિદ્વાનોની વાણીની જેમ વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિ માંજ બહાર આવે છે.) આમ જેમ તેમ બહાર ન કાઢવી.

(શસ્ત્રપૂજન વિધિ વિષે) :-
શસ્ત્રપૂજન એ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ છે પેહલાના જમાનામાં એના પૂજન માટે કે શસ્ત્ર/યુધ્ધ અભ્યાસ ની શરૂઆત કરતા ક્ષાત્રબાળ માટે એક વિશિષ્ટ યજ્ઞનું આયોજન કરવામાં આવતું, પરંતુ એના સીવાય પરંપરાગત વિધિ પણ પ્રચલિત છે જે અત્યારે જુજ કે નહીવત ક્ષત્રો કરે છે, જે નીચે મુજબ છે.
નોમના મા ભગવતી કુળદેવીના નીવેધ કરી ભગવતીની આરાધના પૂજા કરી એ રાત બ્રહ્મચર્ય પાળી બીજે દિવસે વિજ્યાંદશમીની સવારે (ઘણા સાજે પણ આવીધી કરે છે) યોગ્ય મુહુર્ત મા જો રેગુલર જનોઈ ધારણ ન કરતા હોવ તો ૫૧ ગાયત્રીમંત્ર જપ કરી જનોઈ ધારણ કરી માત્ર ત્રીવસ્ત્ર (ધોતી, ઉપવસ્ત્ર અને જનોઈ) ધારણ કરી કુળદેવીના પૂજા સ્થાનપર એક બાજોઠ પર કેશરી કપડું પાથરી તેના પર પોતાના પૂજનીય શસ્ત્રોને સ્થાપિત કરી વૈદિક મંત્રોચાર( ક્ષાત્રઋષિ વિશ્વામિત્ર રચિત યાયુંર્વેદના ઉપવેદ ધનુર્વેદમાં દર્શાવેલ ખડગ સ્તુતિના શ્લોકો) જો એ ના ફાવે તો નીચે દર્શાવેલ પ્રાથના થી પૂજન કરવું, પ્રથમ ગણેશને યાદ કરી ભગવતીને યાદકરી શક્તિ ને સમરવી પ્રથમ તલવાર રૂપી શક્તિને મ્યાનથી બાર કાઢી તેને જળ અભિષેક, ત્યારબાદ દૂધ અભિષેક કે છાસ ત્યારબાદ ઘીનો અભિષેક, ત્યારબાદ સિંધુર થી એને ચાંદલા કરવા, અને તલવારને મ્યાન કરી ચુંદડી ચડાવવી (એને મ્યાન સહીત ચુંદડી બાંધવી) ત્યારબાદ એની આરતી કરવી.
(ભગવદ્ગોમંડલ પ્રમાણે)
• તલવારમાં કોઈદિવસ તમારું મોઢું જોવું નહિ
• જો યુંદ્ધ સમયે તલવાર પોતાની હાથે મ્યાન બહાર આવે તો યોદ્ધો અવશ્ય વિજયી થાય છે, અમુકના કેહવા પ્રમાણે શસ્ત્રગારમા ઘણી પડેલી તલવારમાંથી જે સંકેત આપે એને રાજા યુંદ્ધમાં ધારણ કરતા,
• કીર્તિ કે સમૃદ્ધિની આશા હોય તો તલવાર્પર રુધિર અભિષેક કરવો. (અમુક શાસ્ત્રોમા સ્વરુધીર અભિષેક વર્જિત માનતો કારણ કે ધનુર કે ઝેરી પાનાથી નુકશાન થઇ એ હોઈ શકે)
• સંતતિ ની આશા હોય તો ઘી થી અભિષેક કરવો,
• સંપત્તિની આશા હોય તો પાણીણો અભિષેક કરવો.
આમ પૂજન કે યુધ્ધ સિવાય તેને મ્યાનથી સંપૂર્ણ બહાર કાઢવી નહિ.

(ક્ષત્રિય તરીકે શસ્ત્રશક્તિને પ્રાર્થના):-
મૂળ આ હિન્દીમાં છે મેં ગુજરાતી ભાષાંતર કરેલ છે, જે નીચે મુજબ છે..
“શસ્ત્ર પૂજા હેતુ હે પ્રભુ વિનય અમને આપજો
રહે સમર્પિત ગુરુચરણ એવું હૃદય અમને આપજો
પ્રભુ વિનય અમને આપજો…….૧)

આપજો સદભાવના, સદકામના, સતસાધના
શક્તિને પ્રતિ ભક્તિથી કરીયે અમે શસ્ત્રોપાસના
ન્યાયના પથ પર નિરંતર અભય અમને આપજો
પ્રભુ વિનય અમને આપજો…….૨)

રાષ્ટ્રથી રક્ષિત રહીએ અમે રાષ્ટ્રની રક્ષા કરીએ
આપજો આદેશ અમને રક્ષા અમેં નિર્બલની કરીએ
હર ક્ષેત્રમાં ધર્મકાર્ય હેતુ વિજય અમને આપજો
પ્રભુ વિનય અમને આપજો…….૩)

શસ્ત્ર પૂજા હેતુ હે પ્રભુ વિનય અમને આપજો
પ્રભુ વિનય અમને આપજો……….

(આપણી પ્રચલિત પારંપરિક ખડગ/તલવાર યુંદ્ધકળા પ્રદર્શન/નિદર્શન વિષે) :-
૧) દાવ :- (તલવારબાજી)
પ્રાચીન યુધ્ધકલા મા દાવનું મુખ્ય સ્થાન હતું એ યુધ્ધ અભ્યાસમા કરવામાં આવતા યોગ્ય ગુરુ પાસે ક્ષાત્રો તેનો અભ્યાસ કરતા યજુર્વેદ પ્રમાણે મૂળ ૧૨ પ્રકારે ખડગ-કવચ (તલવાર- ઢાલ)ના દાવો હતા, અને દરેકના પેટા પ્રકારો હતા, સમયાંતરે એમાં ઉમેરો થતો જતો. જે મૂળ કળા હતી જે અત્યારે દક્ષિણ મા ક્યાંક કયાંક જોવા મળે છે બાકી એ લુપ્ત થઇ છે એ સિવાય લાઠીના દાવો પ્રચલિત હતા.
૨) તલવાર સમણવી:- (તલવારબાજી)
આ અર્વાચીન કળા છે જે મૂળ તો દાવ પરથી જ ઉતરી આવી છે જે મુખ્ય રીતે ગુજરાતમાં જ વધારે પ્રચલિત છે આજથી ૭૦-૮૦ વર્ષ પેહલા અનુ અસ્તિત્વ ના હતું એવું મારું માનવું છે, પણ એનું આજે વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે, તલવારની ચમકના ભભકા ને કારણે ભારે રોમાંચ જગાવે છે, પણ તલવાર સાથે ક્ષત્રિયને જોડીરાખવાનું આજે એ કામ કરે છે, બુન્ગીયાના નાદમાં ક્ષણમાટે એને સમણતા શુરાતન રૂપે ક્ષાત્રત્વનો સંચાર જરૂર કરે છે, આ કલાને મેર લોકોએ તેમના પ્રાચીન મણીયારા રાસ (મણીયારો મૂળ દાંડિયા સાથેજ લેવાતો)મા તલવાર ઉમેરી શિવજીના હાલરડા ને એ ઢાળમાં સુંદર રાસ તૈયાર કરેલ છે જેને આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ નામના મેળવી છે, તેમાં રાણાભાઈ સીદા ને એમની ટીમ ખુબ પ્રસિદ્ધ છે, ક્ષાત્રયુવાઓને આ અંગે તાલીમ આપવાનું બીડું ઘણા ક્ષાત્રગ્રુપ કરી રહ્યા છે જેમાં આદિપુર સ્થિત તલવારબાજી ટીમ (ધ્રુવરાજસિંહ અને તેમની ટીમ) મુખ્ય છે તથા શ્રી રાજ ક્ષાત્રગૌરવ સાંસ્કૃતિક સંસ્થાનની મારી ટીમ દ્વારા પણ અમે પ્રયત્નો કરીએ છીએ.
આમ વર્તમાન યુગમાં આપડા આ પરંપરાગત શસ્ત્રોનું સ્થાન આધુનિક રાઈફલ, મિસાઈલ, રેન્ક , ફાઇટર્સ વગેરે એ લીધું છે અને આપડા આ પરંપરાગત શસ્ત્રોની જરૂર આજનાયુદ્ધમા ઓછી છે પરંતુ આજે પણ એ રીત શસસ્ત્રદળો પણ જાળવે છે ઓફિસરને પી.ઓ.પી. મા સ્વોર્ડ આપવામાં આવે જ છે અને તાલીમ મા ઉત્તમ પ્રાદર્શન કરનારને સ્વોર્ડ ઓફ ઓનર આપવામાં આવે છે, શસ્ત્રપુજનમા એ આધુનિક હથિયારોની પણ પૂજા કરી શકાય રિવોલ્વર, પિસ્તોલ. વગેરે પરંતુ અપડા પારંપરિક શસ્ત્રો એ શક્તિનું રૂપ છે, શક્તિ પુંજ છે, એને ક્ષત્રિય તરીકે ઘરમાં રાખવાથી અને પૂજવાથી આયુંગમાં પણ આત્મ વિશ્વાસ ગજબ વધે છે, કોઈપણ ક્ષેત્રમાં સંઘર્ષ મા એ વિજય અપાવે છે, એ નક્કી છે, અંતે ક્ષત્રિય તરીકે શસ્ત્રને સમજીએ એની આમાન્યા જાળવીએ અસ્તુ.
લીખીતન : શ્રી રાજ ક્ષાત્રગૌરવ સાંસ્કૃતિક સંસ્થાન વતી
વાઘેલા ધર્મરાજસિંહ જે. (છબાસર)
સાભાર: રાજભા ઝાલા (વાંકાનેર) અને કિશોરભાઈ પટગીર..