Category Archives: History

“ધ્રાંગધ્રા રાજ્યાભિષેક”

Standard

તા.૧૨/૧૨/૨૦૧૭ ની માગશર વદ -૧૦ ના રોજ ધાંગ્રધા મા રાજસી અને વૈદિક રીત રસમ થી નામદાર શ્રી જયસિંહજી ઝાલા રાજ્યભિષેક સમારોહ યોજાયો.રાજ્યભીષેક સમારોહ દરમિયાન જાતવંત કાઠી અશ્વ ‘રવિકેતુ‘ (સૂર્ય કિરણ)  નુ પુજન કરવા મા આવ્યુ, જે  દ.શ્રી. ભગરીથસિંહજી ધાધલ દ્વારા  ‘કાઠી સંસ્કૃતીદીપ સંસ્થાન‘ વતી અનુગામી મહારાજ ના અશ્વપુજન ના શુભ સંક્લ્પ અને વિધી માટે સંમેલિત કરવા માં આવેલ.જેમા નામદાર જયસિંહજી ને શુભકામના આપવા ઝાલા વંશ ની શાખા માં પરમ પ્રતાપી માલસીંહજી ના વંશજ ખવડ કાઠી રાજવંશ ના માનદ મુરબ્બીઓ પણ ઉપસ્થીત હતા.

    રાજ્યભિષેક ખુબ જ મહત્વ અને મર્યાદાપુર્ણ  સંસ્કાર છે જેનુ પુરાતન વિવરણ બ્ર્હામણ ગ્રંથો,વેદો રામાયણ,મહાભારત જેવા મહાકાવ્ય,પુરાણો નિતીશાસ્ત્રો વિગેર મા મળે છે.અશ્વ વાહન ના રુપ મા સૂર્ય પુત્ર રેવન્તદેવ નુ પુજન તથા આવાહન શાસ્ત્રોક્ત મંત્રાદિ અને આરતી દ્વારા થાય છે.પશુધન મા ગાય અને અશ્વ પ્રમુખ છે.વેદો ના સુક્તો મા અશ્વ ની સ્તુતીઓ છે.અશ્વો ના વિવિધ અંગો મા પુજન દરમિયાન વિવિધ દેવો નો ન્યાસ કરવા મા આવે છે.નર અશ્વ એ પુર્ણ પુરુષ નુ પ્રતિક છે.એક માત્ર અશ્વ જ એવુ પ્રાણી છે જેને દેવાંશી કહેવાય છે,રાજ્યાભિષેક,દશેરા કે અશ્વારુઢ થવાના સમયે અશ્વ નુ પુજન થતુ એ આપણી આર્ય સંસ્કાર ની પ્રણાલિકા હતી.”હે તુરંગમ અર્થાત અશ્વ જે આપ અગ્ની ના તેજ અને ગરુડ ના વેગ વાળા અમારા મિત્ર રહેજો અને અમને વિજય ના આશીષ આપજો.પશુઓ મા અશ્વ ને ક્ષત્રિય ગણાય છે. અશ્વ પુજન એ પરાક્રમ પ્રકટ કરે છે.
नमस्ते सूर्य-पुत्राय, तुरंगानां हिताय च,

शान्तिं कुरु तुरंगानां, रेवन्ताय नमो नमः।

ॐ गन्धर्व-कुल-जातः त्वं, भू-पालाय च केशव,

ब्रह्मणस्तत्त्व-बाह्येन, सोमस्य वरुणस्य च।

ॐ तेजसा चैव सूर्यस्य, स्व-लीला ते पदा तथा,

रुद्रस्य ब्रह्मचर्यस्य, पवनस्य बलेन च।



આ રાજ્યભીષેક નુ અનેરુ મહત્વ ભારતીય પ્રાચિન કાલ મા હતુ તેમા પ્રદેશ અને રાજવંશ ને અનુરુપ પધ્ધતીઓ સમવિષ્ટ થતી, ખુદ રાજા, રાજપરીવાર અને રાજ ના નોકરો દ્વારા અતીથી સત્કાર આગવી અમાન્યા થી થતો.પ્રાચિન કાળ થી રાજા ની તુલના ઇન્દ્ર થી અને પુરોહિત ની દેવગુરુ બ્ર્હસ્પતી થી થઇ છે.તો ક્યાંક એને વિષ્ણુ ના અંશ પણ કહ્યા છે.મનુસ્મુર્તિ મા કહેવાયુ છે કે ‘બ્ર્હ્મા એ રાજા ની સૃષ્ટી ઇન્દ્ર,વાયુ,યમ,સૂર્ય,અગ્નિ,વરુણ,ચંદ્રમા તથા કુબેર આ આઠ દેવો ના નિત્ય અંશ થી સંપન કરી છે.’

   રાજ્યાભિષેક ની વિવિધ પ્રકાર ની વિધીઓ મુજબ ધરિત્રી પુજન ,સૂર્યપુજન, નવગ્રહ પુજન, પૂર્વદિશા મા ઇન્દ્રાદિક કળશ ની સ્થાપના,બ્ર્હમા,વિષ્ણુ ની સ્થાપના પુજા યજ્ઞ-હવન,વિનાયક ની સ્થાપના,કુશોદક પૂર્ણ કળશ,સપ્તછિદ્ર કળશ આદિ ની સ્થાપના તથા વિભ્ભીન પ્રકાર ના વિવિધ સ્થળો ના જળ કળશ મા ભરી એની પુજા થતી,મંગલ ઘોષ,જય જય કાર અને મંત્રોચ્ચાર થી ધ્વનીત વાતાવરણ માં પુર્ણાહુતી અપાતી,એ પશ્ચાત વિભ્ભીન સ્થળો થી એકત્ર કરેલી માટીઓ અનુગામી રાજવી ના ભિન્ન ભિન્ન ભાગો પર મલવા મા આવતી ,તદ્પશ્ચાત પૂર્વ દિશા મા રાખેલ ઘડા ના જળ દ્વારા ઘણી સામગ્રી,ઔષધીઓ,માંગલિક દ્રવ્યો ના ઉપયોગ કરી સ્નાન અને અભિસિંચન અને અભિષેક કરવા માં આવતુ અને રત્ન-આભુષણો, સુંદર વસ્ત્રો ધારણ કરી રાજવી તૈયાર થતા, પુરોહિત રાજ્યસિંહાસન ની પુજા કરતા, એ સમયે ઢોલ- નગારા, ગાયન,ગીત,મંત્રોચ્ચાર થી વાતાવર અલોકિત થઇ જતુ,સામંત,ભાયાત,મહેમાન અને પ્રજા વર્ગ દર્શાનાર્થે આવી ભેટ ધરતા, નવ નિયુક્ત રાજા સિંહાસન આરુઢ થતા પહેલા સોના ના એક પાત્ર પર પગ રાખતા જેમા ૧૦૦ કે ૯ છિદ્રો હોઇ ,એ પાત્ર ના છિદ્રો પર પુરોહિત જલાભિષેક કરી મંત્રોચ્ચાર કરતા,

 પૌરાણીક રાજનીતી ના કથન અનુસાર પુરોહિત ઇન્દ્ર શાંતી નુ આયોજન કરતા રાજા ઉપવાસ કરી વેદી ની અગ્ની માં વૈષ્ણવ મંત્ર,એન્દ્ર મંત્ર,સવિત્ર મંત્ર,વૈશ્વદેવ મંત્ર,સૌમ્ય મંત્ર તથા કલ્યાણ,આયુ અને અભય દેવા વાળા મંત્રો થી હવન કરે છે.

    “સોમ ના વૈભવ થી હુ આપને અભિસિંચિત કરુ છુ, અગ્ની ના તેજ થી, સૂર્ય ના પ્રતાપ થી, ઇન્દ્ર ના બળ થી હુ આપને અભીસિંચિત કરુ છુ.તમે ક્ષત્રપતિયો ના ક્ષત્રરક્ષક થજો” (શુક્લ યજુર્વેદ- વાજસનેયી સંહિતા)

    રાજપદ અધિગ્રહણ ની ઘોષણા પશ્ચાત રાજવી ત્રણ પગથીયા ચઢતા ત્યારે પુનઃહ પુરોહિત મંત્રોચ્ચાર કરતાઃ

  “તમને આ રાષ્ટ્ર સોંપાય છે, તમે સંચાલક અને નિયામક છો, તમે ધ્રુવ(દ્રઢ) અને ધારણ કરવા વાળા(ઉત્તરદાયીત્વ) છો.તમને આ રાજ્ય સોંપાઇ છે, કૃષી,ક્ષેમ,સંપન્નતા અને પોષણ વર્ધન માટે”(શતપથ બ્ર્હામણ)

  તૈતરીય સંહિતા ની પ્રણાલી મુજબ રાજા પૂર્વ થોડે દુર રથ સહિત જતા અને સૂર્ય ના દર્શન કરતા પછી પ્રજા ને નિહાળી પાછા આવતા.

તદ પશ્ચાત આચાર્ય રાજા ની સન્મુખ ઉભા રહિ જય ના ઉદઘોષ કરી રાજતીલક અને શપથ વિધી કરતા પુરોહિત કહેતા કે અભીષેક ભગવાન સવિતા ના આદેશ થી થયો છે, તથા રાજા ને સલાહ અપાતી કે,

   “શાષક ના રુપ માં સબળ અને નિર્બળ લોકો ને ઉચીત ન્યાય આપવો પડશે અને દેશ ને વિપ્પતીયો થી બચાવવો પડશે.”(યજુર્વેદ)

પ્રજા પાલન ની પ્રતિજ્ઞા કરી ચુકનાર રાજા ની પીઠ પર ત્રણ વાર રાજદંડ અડાવાતો જેથી એ ક્યારેય ના ભુલે કે એ ખુદ પણ દંડ ને આધીન છે.

પછી છત્ર ,હથીયારો,કવચ,ઘોડા,ગાય,રથ ની પુજા થતી.અને પૃથ્વી ની આધિનતા સ્વીકૃત થતી.

આ રાજ્યારોહણ વિધી પુરાણો અથવા વેદો મા દર્શાવેલા ઢંગ મુજબ તથા રાજ્યશાસન ની પ્રણાલી મુજબ કરવા મા આવતી.ઘણીવાર રાજા અભીષેક પ્રસંગે નવુ નામ પણ ધારણ કરતા. 

 આવા, આ અતી મહત્વ ના વિશેષ સમારોહ ને અનુરુપ તથા ધાગ્રંધા ઝાલા પરંપરા ની પોતીકી શૈલી મુજબ શ્રી જયસિંહજી ઝાલા નુ રાજતીલક સ્મરણીય નજરાણુ ઝાલાવંશીઓ માટે બનેલ છે.

આ રાજ્યભિષેક સાથે આધુનીક ઇતિહાસ નો પ્રારંભ થયો છે,રાજ્યભિષિક્ત(રાજ્યારુઢ) ઝાલાધીપતી શ્રી જયસિંહજી ઝાલા તથા સ્નેહાળુ,પ્રિયદર્શી ઝાલા બંધુઓ ને ખુબ ખુબ અભીનંદન.

પ્રેષિતઃ કાઠી સંસ્કૃતીદીપ સંસ્થાન

Advertisements

ઘોડાંની પરીક્ષા

Standard

ઘણું કરીને તો
એંસી વરસ પહેલાંની આ વાત છે. જસદણ તાલુકામાં લાખાવડ નામે ગામ છે. તેમાં એક જગ્યાધારી બાવો રહેતો હતો. માણસો આવીને રોજરોજ એની પાસે વાત ઉચ્ચારે : “બાવાજી, આપા લૂણાની લખીની તો શી વાત કરવી ! લખીને બનાવીને ભગવાને હાથ જ ધોઈ નાખ્યા છે. હવે તો લખી આખા કાઠિયાવાડનાં ઘોડાંને લજવેછે.”

ચાડીલો બાવો કોઠી ગામના લૂણા ખાચરની લખી નામની ઘોડીનાં આવાં વખાણ હવે તો સાંખી શકતો નહોતો. એણે એક જાતવંત વછેરી લીધી; મંડ્યો એની ચાકરી કરવા : દૂધભર રાખી; પછી કૌવત આપનારા ભાતભાતના ખોરાક ખવરાવ્યા. બે વરસે ચડાઉ કરી, બીજાં ચારવરસ સુધી કસી. છ વરસની થઈ એટલે એને માથે હેમના મોવડ અને કિનખાબના ચારજામા સજીનેબાવોજી કોઠી ગામે ગયા; જઈને કહ્યું : “આપા લૂણા ! આજ આપણી બેય ઘોડિયું ભેડવવીછે.”

આપો લૂણો હસીને બોલ્યા :“અરે બાવાજી, માળા બાપ ! ભણેં તાળી પંખણીને માળી ગલઢી લખી કીં પોગે ! હું તો ગરીબ કાઠી કે’વાઉ ! માળી ઠેકડી રે’વા દે, બાવા !”

“ના આપા ! નહિ ચાલે. રોજરોજ બધા આવીને મારું માથું પકવે છે કે આપા લૂણાની લખી ! આપાની લખી ! એને કોઈ આંબે નહિ ! માટે આજ તો તમારી લખીનું પારખું લીધે જ છૂટકો છે. આપા ! છ વરસની મારી મહેનત હું પાણીમાં નહિ જાવા દઉં, હાલો; થાવસાબદા.”

“છ છ વરસ થયાં દાખડો કરી રહ્યો છો, બાવા ? ઈમ છે? ઠીક કબૂલ. ભણેં, આજ રાત રોકા. કાલ્ય સવારે ભેડવીએ.”

બાવાજી રાત રોકાણા. આપા લૂણાએ બેય ઘેાડીને રાતબ ખવરાવી; જોગાણ દીધાં. સવારે પહર છૂટ્યા વખતે આપા લૂણાએ જોગીને કહ્યું : “ભણેં બાવાજી, ઊઠ્ય, માળા બાપ ! પલાણ માંડ્ય તાળી પંખણી ઉપર, હુંય માળી ટારડી ઉપર ગાભો નાખું લઉ !”

બેય અસવાર ઊપડ્યા; બે ગાઉ ગયા. ચાર ગાઉ ગયા, દસ ગાઉની મજલ કરી. તડકા ખૂબ ચડી ગયા. છાશ પીવાનું ટાણું થયું એટલે બાવાએ કહ્યું : “આપા, હવે આપણે બરાબર આવી પહોંચ્યા છીએ. હાલે, હવે ઘોડી પાછી વાળીનેભેડવીએ.”

આપાએ કહ્યું : “ભણેં બાવાજી, આંસેં થડમાં જ આપડી ગગીનો ગામ છે, થોડોક કામ પણ છે. હાલ્ય, કામ પતાવું ને પાછા વળુ નીકળીએં.”

આપાએ બાવાને ઉપાડ્યો. આ ગામ, પેલું ગામ, એમ કરતાં કરતાં બરાબર મધ્યાહ્નનો અગ્નિ આકાશમાંથી જે ઘડીએ ઝરવા લાગ્યો, તે ઘડીએ બેય ઘોડી લીંબડીના પાદરમાં આવીને ઊભી રહી. પચીસ-ત્રીસ ગાઉનો પંથ કાપીને પરસેવે નીતરતી ઘોડીઓહાંફી રહી હતી.

આપો લૂણો ઠાવકું મોઢું રાખીને બોલ્યા : “ભણેં બાવાજી ! આપડે તો મારગ ભૂલ્યા. મુંહેં તો કાંઈ દશ્ય જનો સૂઝી ! ભારે કરી ! આ તો ભણેં લીંબડી ! લ્યો હાલો પાછા.”

“ના આપા ! એમ તો ઘેાડી ફાટી જ પડે ને ! હવે તો પોરો ખાઈએ.”

આપાએ પોતાની ડાબલીમાંથી એક રૂપિયો કાઢીને બાવાને આપ્યો. કહ્યું : “બાવાજી, ભણેં આપડાસારુ સુખડી અને ઘોડિયું સારુ રજકો લઈ આવ્ય.”

લીંબડીને પાદર ઝાડની છાંયડીમાં ચારે જણાંએ તડકા ગાળ્યા; ધરાઈને ખાધું-પીધું. રોંઢાટાણું થયું એટલે આપાએ કહ્યું : “ભણેં બાવાજી, હવે ઊઠ્ય, તાળી પંખણીને સાબદી કરું લે, હુંય માળી ટારડીનો તંગ તાણું લઉં. હાલ્ય, હવે ઘર દીમની ઘોડિયું વે’તી મૂકીએ, એટલે કોઠીના પાદરમાં પારખુંથઉં રે’શે.”

બેય જણા અસવાર થયા. આપો કહે : “ભણેં બાવાજી, લીંબડીની બજાર બહુ વખાણમાં છે. હાલ્ય, ગામ સોંસરવા થઈનેજોતાં જાયેં. ”

બરાબર ચોકમાં કાપડની એક મોટી દુકાન છે. દુકાનમાં એક છોકરો બેઠો છે, ગળામાં બેએક હજારનું ઘરેણું ઝૂલી રહ્યું છે, કપાળમાં મોટો ચાંલ્લો છે. મેલાં, પીળા ડાઘવાળાં લૂગડાં પહેરેલાં છે.

આપા લૂણાએ બરાબર એ દુકાનના થડમાં ઘેાડી ઊભી રાખીને છોકરાને પૂછ્યું : “શેઠ, પછેડીછે કે ? ”

શેઠ એવો ઈલકાબ મળવાથી મોઢું ભારેખમ કરી નાખીને છોકરાએ પછેડીઓ કાઢી. આપાએ ઘોડી પર બેઠાં બેઠાં પછેડી પસંદ કરી અને એની કિંમત રૂપિયા બે ફગાવીને આપાએ કહ્યું : “આ લે, કાગળમાં વીંટુને પછેડી લાવ્ય.”

પછેડી કાગળમાં વીંટીનેએ છોકરો પોતાની દુકાનના ઉંબરા ઉપર ઊભોથયો, અને આપાની સામે જેવો એણે હાથ લંબાવ્યો, તેવો જ આપાએ એનું કાંડું ઝાલીને એને ઘોડી ઉપર ખેંચી લીધો; પોતાના ખોળામાં બેસાડી લીધો, લખીના પડખામાં એક એડી મારી અને સાદ કર્યો : “ભણેં બાવાજી, હાલ્ય, હાંક્યે રાખ્ય તાળી પંખણીને ! હવે ઘોડાં ભેડવવાને મજો આવશે.”

“અરે આપા ! ભૂંડી કરી !” કહીને બાવાએ પણ પોતાની ઘોડી ચાંપી. ખોળામાં બેઠેલો છોકરો ચીસો પાડવા લાગ્યો. ઊભી બજારે તમામ વાણિયા હાટ ઉપર ઊભા થઈ ગયા અને હેઠા ઊતર્યા વિના જ બૂમો પાડવા લાગ્યા: “એ જાય ! ચેાર જાય ! વરરાજાને ઉપાડી જાય ! કાઠી જાય ! ”

ગામના નગરશેઠનો દીકરો : મોડબંધો વરરાજો : અને વળી અંગ ઉપર બે હજાર રૂપિયાનું ઘરાણું ! એ લૂંટાય તે વખતે કાંઈ ગામનો રાજા છાનોમાનો બેઠો રહે કદી ? કડિંગ ધીન કડિંગધીન ! કોઠા ઉપર મરફો થયો, અને પલક વારમાં તો પાંચસો ઘોડેસવારો લૂંટારાની બે ઘોડાએાની પાછળ ચડી નીકળ્યા.

પાછળ જેમ વાદળું ચડ્યું હોય તેમ વહાર ચાલી આવે છે. પણ બેય ભાઈબંધની રાંગમાં એવી તો કસેલી ઘોડીઓ છે કે દરબારી ઘોડાં પહોંચી શકે તેમ નથી. હરણાંની માફક ફાળ ભરતી ભરતી ને ઘડીક વળી પારેવાંની જેમ તરવર તરવર પગલાં પાડતી એ ઘોડીઓ પાંચસો ઘોડાંની વચ્ચે એટલું ને એટલું અંતર રાખતી આવે છે. આપો પાછળ નજર નાખતા આવે છે, વરરાજો તો ધાકમાં ને ધાકમાં હેબતાઈ ને ચુપચાપ બેઠો છે. એમ કરતાંકરતાં આપાએ જોઈ લીધું કે પાંચસો ઘોડાંમાંથી પાંચ-દસ, પાંચ- દસ ધીરેધીરે ડૂકતાં આવે છે, અને મોયલાં ઘોડાં થોડું થોડું અંતર ભાંગતાં જાય છે. એમ કરતાંકરતાં સાંજ પડી. કોઠી ગામનાં ઝાડવાં દેખાણાં. સાંજ ટાણું થવા આવ્યું. આપાએ પાછળ જોયું તો પાંચસો અસવારમાંથી માત્ર પચાસેક ઘોડાં પવનને વેગે પંથ કાપતાં આવે છે, અને બાવાની ઘોડી પણ હજુ નથી ડૂકી.

આપાને વિચાર થયો :“આ તો ફોગટનો આંટો થયો. ઘોડીનું પારખું તો પડ્યું નહિ અને આ તો ગામનાં ઝાડવાં દેખાણાં. એક તો આ લંગોટો ડાયરામાં બેસીને બડાઈ હાંકશે અને વળી આ વિણાઈ ને બાકી રહેલ પચાસ ઘોડાં હવે મને છોડશે નહિ. ગામમાં ગરીશ કે તરત આવીને મને ચોર ઠેરવશે. મારી લાજ જાશે. હવે કરવું શું ? હે સૂરજ ધણી ! સમી મત્ય દેજે !”

આપાને કાંઈક વિચાર આવ્યો. એણે ચોકડું ડોંચ્યું, લખીને તારવી. ગામ એક પડખે રહી ગયું. બાવળની કાંટ્યમાં ઘોડી વહેતી થઈ. બાવોજી પણ આપાને પગલે પગલે હાંકતા ગયા. પચાસ અસવારો પણ પાછળ ને પાછળ ચાંપતા આવ્યા. એ ઝાડની અંદર ઘોડાં જાણે સંતાકૂકડીની રમત રમવા લાગ્યાં. દિવસ ઝડવઝડ જ રહ્યો હતો. જંગલમાં ઘોડાની ઘમસાણ બોલતી હતી; ડાબલાના પડઘા ગાજતા હતા.

એકાએક વીજળીનો આંચકો લાગ્યો હોય તેમ આપાની ઘોડી થંભી ગઈ. આપાએ જોયું તો સામે એક વોંકળો ચાલ્યો જાય છે અને પાછળ ચાલ્યા આવે છે પચાસશત્રુઓ. હવે આપો લૂણો ક્યાંથી છટકે? ઘોડી ટપી જાય એટલો સાંકડો એનો પટ નહોતો.

આપા લૂણાએ વોંકળાની ઊંચી ભેખડ ઉપરથી ઘોડીને વેકરામાં ઝીંકી. વાંસોવાંસ બાવાજીએ પણ પોતાની ઘોડીને ઝીંકી. સામે કાંઠે નીકળવા માટે આપાએ પોતાની લખીના પડખામાં એડીનો ઘા કર્યો, પણ ભેખડની ટોચે ભટકાઈને લખી પાછી પડી; આપાએ લખીને જરા પાછી ફરીવાર દાબી. બચ્ચાં સોતી વાંદરી જેમ છલંગ મારીને જાય તેમ લખી બે જણાને ઉપાડીને સામે કાંઠે નીકળી ગઈ, પણ બાવાજીની ઘોડીનું એ ગજું નહોતું. બીજી વાર ને ત્રીજી વાર એની ઘોડી ભટકાઈને પાછી પડી, એટલે પછી ગભરાઈને બાવાએ. બૂમ પાડી : “આપા, મને રાતરાખ્યો !”

ત્યાં તો પાછળનાં પચાસ ઘોડાં ભેખડ ઉપરથી વેકરામાં. ખાબક્યાં.

બાવો કહે : “એ આપા !”

આપા બોલ્યા : “કાં, ભણેં બાવાજી ! ઘેાડી ભેડવી લીધી ! લાવ્ય લાવ્ય, તાળો હાથ લંબાવ્ય.”

બાવાએ હાથ લંબાવ્યો. આપાએ ખેંચીને એક હાથે બાવાને ઊંચે તેાળી લીધો. પોતાની બેલાડ્યે બેસાડ્યો, અને પછી લખીને મારી મૂકી. થોડી વારમાં લખી અલેાપ થઈ ગઈ. એના ડાબલાના પડઘા જ સંભળાતા હતા.

પચાસ ઘેાડાં વોંકળામાં ઊભાં ઊભાં સામસામાં જોઈ રહ્યાં; કારણ કે સામે કાંઠે ઠેકવાની તાકાત નહોતી રહી. પછવાડે પણ ઊંચી ભેખડ આવી ગઈ વોંકળો વીંધીને વેકરો ખૂંદતા ખૂંદતા ઘોડેસવારો ઘણી વારે બહાર નીકળ્યા. રાત પડી હતી. આસપાસનાં ગામોમાં આંટા માર્યા, પણ ચોર હાથ લાગ્યો નહિ.

લોકોએ આખી વાત સાંભળીને કહ્યું કે, કોઠી ગામના આપા લૂણા વિના આ પંથકમાં બીજા કોઈનું ગજુંનથી કે આવી હિંમત કરી શકે. ઘોડેસવારો મોડી રાતે કોઠી ગામમાં દાખલ થયા. આપા લૂણાની ડેલીએ જઈને પૂછ્યું :

“આંહીં લૂણો ખાચરરહેછે ને?”

“હા ભણેં, માળો જ નામ લૂણો. હાલ્યા આવો બા, કીં કામ છે ? કીહેંથીઆવડું બધું કટક આદું ?”

ઢોલિયામાં પડ્યાપડ્યા આપો હોકો પીતા હતા – જાણે એક ગાઉની પણ મુસાફરી કરી નથી એવી લહેરમાં પડ્યા હતા.

“આપા, અમે લીંબડીના અસવાર છીએ. અમારા નગરશેઠના વરરાજાને તમે બાન પકડી લાવ્યા છો, તે સોંપીદો.”

“ભણેં જમાદાર ! તમે ઘર ભૂલ્યા લાગો છો !”

“ના, આપા ! ઉડામણી કરો મા, નીકર ધીંગાણું થાશે. ”

“ધીંગાણો ! તો ભણે હુંયે કાઠીનો દીકરો છું. માળી પાંસળ દસ કાઠી છે. ધીંગાણો કરવો હોય તોય ભલે ! બાકી ગામમાં જો કોઈ તમારો વરરાજો લાવ્યો હશે, તેા યાને માળા ખોળામાં બેઠેલો માનજો. ભણેં, કાલ્ય સવારે ધીંગાણો કરશું; અટાણે તો વ્યાળુ કરો, હોકો પીવો, નીંદર કરો, ઘોડાને ધરવો, સવારે પછી ધીંગાણો કરશું. એમાં શું બા ! લીંબડીની ફોજ હારે આફળીએ ઈ તો ઝાઝી વાતકે’વાય ને !”

ઘોડેસવારોની નાડીમાં જીવ આવ્યો. નીચે ઊતર્યા. પચાસે ઘોડાંને આપાએ પાલી પાલી બાજરાનું જોગાણ મુકાવ્યું. પણ ચાળીસ ગાઉનો પંથ કાપીને લોથપોથ થઈ જનાર ઘોડાંએ બાજરો સૂંઘ્યોયે નહિ. સામે જ આપા લૂણાની લખી ઊભી ઊભી બાજરો બટકાવતી હતી. ઘોડેસવારો પણ દિંગ થઈ ગયા કે લીંબડી જઈને આવનારી આ ઘેાડી શી રીતે બાજરો કકડાવતી હશે ?

ઘોડેસવારોની સરભરા કરવામાં આપાએ મણા ન રાખી, સવાર પડ્યું એટલે જે વાણિયાને ઘેર આપાએ વરરાજો સંતાડ્યો હતો તેને ત્યાંથી બોલાવી લીધો, કહ્યું: “લ્યો બાપ. સંભાળી લ્યો ! આ તમારો વરરાજો અને લ્યો આ વરરાજાની પે’રામણી.” એમ કહીને રૂપિયા બસોની ઢગલી કરી. વરરાજાના અંગ ઉપરની સોનાની એક રતી, પણ એાછીનહોતી થઈ. વરરાજો પણ ખુશ હાલતમાં હતો.

ઘોડેસવારોએ અાપાને પૂછ્યું : “આપા, ત્યારે આ છોકરાને લાવ્યું કોણ ? અનેશા માટે લાવેલ?”

“ભણેં બા ! આ બાવોજી વેન લઈને બેઠો હુતો કે હાલ્ય ઘોડાં ભેડવવા ! હાલ્ય ઘોડાં ભેડવવા ! પણ માળી લખી એકલી એકલી કોને એનો પાણી દેખાડે? લખીનો પાણી જોનાર માણસ તો જોવે ને ! હવે જો તમુંહીં ભણીંયે કે હાલો બા, માળી લખીની રમત જોવો, તો તમે પાંચસો જણા કીં બા’ર નીકળત ! માળે તો તમુંને બા’ર કાઢવા હુતા. બાકી, આ છોકરાના અંગની સોનાની કટકીયે ગૌમેટ બરાબર ! હું જાણતો સાં કેઈ મોડબંધો વરરાજો કે’વાય ! એનાં પાલવડાં ચૂંથું તો સૂરજ ધણી માળો કાળો કામો સાંખે નહિ !”

આપાની કરામત ઉપર ધન્યવાદ વરસાવનારા ઘેાડેસવારો ઘોડાં છોડી લીંબડી જવા માટે ચાલ્યા. પણ ઘોડાં ખીલેથીએક ડગલુંયે દેતાં નથી. એના પગ તળવાઈ ગયેલા; અતિશય થાક લાગેલો.

આપો હસવા લાગ્યા.

ઘોડેસવારો હાથ જોડીને બોલ્યા : “આપા, બીજું તો કાંઈ નહિ, પણ આ વરરાજાનાં માવતરનાં ખોળિયાંમાં અત્યારે પ્રાણ નહિ હોય; લીંબડીમાં રોકકળ થાતી હશે. ત્યાં ફક્ત ખબર પહોંચી જાય તોબસ.”

આપાએ પોતાના દીકરાને તૈયાર કર્યો, એ જ લખી ફરી વાર ત્રીસ ગાઉની મજલ ખેંચીને આપા લૂણાના દીકરાને લીંબડી ઉપાડી ગઈ. ત્યાં જઈ ને ખબર દીધા કે, “તમારો વરરાજો સહીસલામત છે, આવતી કાલે આવીપહોંચશે.”

બીજે દિવસે વરરાજા હેમખેમ પહોંચી ગયા. પછી આપો લૂણો બાવાજીને વારે વારે કહેરાવતા : “ભણેં બાવા, હાલ્ય ને ઘોડિયું ભેડવિયેં !”

“વેણ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ ઘટના”

Standard

વેણ, વટ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ વાતો હજી પણ કાઠિયાવાડના ગોંદરે ગોંદરે હોંકારા દે છે અને એવાં ગામડાં આજે ગૌરવભેર પોતાની ધરતી આ સોગાદને આબરૂ ગણે છે.
એવા જ એક વચન માટે દેવ ચરાડી ગામને ગોંદરે સાત સાત ખાંભીઓ સિંદૂર ચમકાવતી ઊભી છે. ગામ ગિરાસ મેળવવા, પાલવવા અને સાચવવા અને વચને રહેવું એ વાત એક જમાનામાં માથા સાટેની ગણાતી. માથાં વધેરાય તો કબૂલ. બાકી વચન ન વધેરાય. વેણ, વટ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ વાતો હજી પણ કાઠિયાવાડના ગોંદરે ગોંદરે હોંકારા દે છે અને એવાં ગામડાં આજે ગૌરવભેર પોતાની ધરતી આ સોગાદને આબરૂ ગણે છે.
એવા જ એક વચન માટે દેવ ચરાડી ગામને ગોંદરે સાત સાત ખાંભીઓ સિંદૂર ચમકાવતી ઊભી છે. વાતની શરૂઆત જરા જુદી રીતે જુદી ઢબે રજૂ થઇ છે.
‘આ ખાંભીઓ જ છે ને ?’
‘હા ખાંભીઓ, માત્ર ખાંભીઓ છે.’
‘આ ગામનું નામ.’
‘દેવ ચરાડી’
‘આ ખાંભીઓ વિશે કંઇક વધારે જાણવું છે…
જણાવશો ?’
‘પૂછો’
‘આ બધું તાજું તાજું છે.’
‘બધું એટલે શું ?’
‘આ સિંદૂર, આ શ્રીફળનાં છાલાં, દીવાનાં કોડિયાંની બળેલી દિવેટ્યો.’
‘હોય જ ને ? હમણાં જ કાળી ચૌદસ ગઇ. કાળી ચૌદસ આ ખાંભીને નિવેદ જુવારવાનો, કસુંબો પાવાનો દિવસ છે.’
‘હેં કસુંબો ?’
‘હા કસુંબો. ગામ માટે, ગરીબ માટે, બહેન-બેટી માટે ધીંગાણે ચડીને ખપી ગયેલા શૂરવીરોનો કસુંબો.’
‘કોણ પાય ?’
‘શહીદોના વારસદારો’
‘કોણ છે વારસદારો આ ખાંભીઓના ?’
‘ગુજરાતના ગઢ ગાજણાના વાઘેલા રાજપૂતો એમના આ પૂર્વજને કાળી ચૌદસે કસુંબો પાવા આવે છે. આહીં છ દીકરાઓ અને એક બાપ એમ સાત જણા શહીદ થઇ ગયા.’
‘શું કારણ’
‘ગામનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપેલું એટલે પ્રાણના ભોગે રક્ષણ કરી દેખાડ્યું. હવે વિગતે વાત સાંભળો.
ગુજરાતના ગઢ ગાજણાના ઠાકોર અખેરાજજીનાં દીકરી હળવદ સાસરે હતાં એટલે અખેરાજજી સુવાણે દીકરીને મળવા આવેલા. જમાઇ રાજસિંહે સસરાની માનપાનથી સરભરા કરી. વાતમાંથી વાત નીકળી એટલે જમાઇએ સસરાને પેટછુટી વાત કરી.
‘મારે કુટુંબ સાથે દ્વારકાની યાત્રા કરવાની માનતા છે, પણ જવાતું નથી.’
‘કાં ! શું કામે જતા નથી.’
‘તમે જાણો છો કે આ જમાનો મારે એની તલવાર અને જીતે એનું રાજનો છે. જો હું દ્વારકાની યાત્રાએ જાઉં અને હળવદ રેઢું પડે તો લૂંટારા હળવદને ખેદાનમેદાન કરી નાખે…’
‘કારભારી અને રાજના સપિાઇઓ શા કામના ? એની જવાબદારી નહીં ?’ સસરા હસતાં હસતાં ઊંડે ઊતર્યા.
‘જવાબદારી શાંતિના સમયમાં, બાકી પ્રાણના ભોગે લડે નહીં. બચવા ખાતર લડે એટલે હારી જાય કાં ભાગી જાય. પગારદારો કોને કહે.’
‘તો હળવદના રક્ષણની જવાબદારી હું સંભાળીશ. તમે ખુશીથી દ્વારકા જાઓ.’
‘પણ તમારે ગઢ ગાજણા પણ સંભાળવાનું ને ? સત્યાવીશ ગામની તાલુકાદારી તમારી.’
‘સંભાળી લેશ.’ સસરાએ ગર્વભેર કહ્યું. ‘મારે પ્રભુના પ્રતાપે પાંચ રાણીઓના બાર દીકરા છે. છ દીકરાને અહીં તેડાવી લઇશ અને બાકીના છ અમારાં સત્યાવીસ ગામને સંભાળશે. અને હળવદના ઠાકોર રાજસિંહ પરિવાર સાથે દ્વારકાની યાત્રાએ ઊપડી ગયા.
સસરા અખેરાજજીએ છ દીકરાને હળવદ તેડાવીને રાજ સંભાળ્યું. લૂંટારુઓને ખબર પડી કે ઠાકોર હાજર નથી અને હળવદ રેઢું છે… મોટી સંખ્યા લઇને હળવદ ઉપર ત્રાટક્યા. રાજસિંહને આપેલા વચન મુજબ અખેરાજજી અને છ દીકરા એમ સાત જણે મોરચો આપ્યો. પણ લૂંટારુ દુશ્મનોની સંખ્યા આગળ ટકી શક્યા નહીં. સાતેય લડતાં લડતાં ખપી ગયા.’
જમાઇ દ્વારકાની યાત્રાએથી આવ્યા ત્યારે ઊથલપાથલ થઇ ગઇ હતી. છ સાળા અને સસરાજીએ વચન ખાતર શહીદ થઇ હળવદનું રક્ષણ કર્યું. રાજસિંહે ગઢ ગાજણાથી છ સાળાઓને બોલાવીને દેવ ચરાડી નામનું ગામ બક્ષિસમાં આપ્યું. મોટા ભીમજી વાઘેલાએ દેવ ચરાડી સંભાળ્યું અને બાકીના પાંચ ભાઇઓ ગઢ ગાજણા ગયા.
દેવ ચરાડીના પાદરમાં સાતેય વીર શહીદોની ખાંભીઓ માંડી. દર વરસની કાળી ચૌદસે પૂર્વજોની ખાંભી આગળ ચોખા જુવારીને કસુંબો પાય છે એના વારસદારો. ખાંભીઓના ઈતિહાસથી અજાણ્યા પૃચ્છક ભાઇએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું.
‘પણ ખાંભીઓ કસુંબો પીએ ?’
‘હા જરૂર પીએ. શ્રદ્ધા અને પરંપરાની વાત છે…’
‘વાહ !’
‘અને સાંભળો… વારસદારોના વહુવારુઓ લાજના ઘૂંઘટા તાણીને ખાંભીઓને પગે લાગે છે.’
‘એટલી બધી વાત ?’
‘વાત નહીં વિશ્વાસ. એનો વિશ્વાસ છે કે ખાંભીના પથ્થરમાં એમના શ્ચસુરો સાક્ષાત્ છે. વહુવારુઓ આવી પરંપરા જાળવવા માટે પોતાના કુળનું ગૌરવ લે છે. કુળવાન રાજપૂતાણીઓ આવી હોય છે. હોં.’
‘શ્રદ્ધા અને પરંપરાને વંદન.’
પ્રજાના રક્ષણ માટે બહેન-બેટીઓના શિયળના રક્ષણ માટે ઘણા રાજપૂતો ખપી ગયા છે. ગામની બહેન-દીકરીઓ અને વહુવારુ આ ખાંભીઓના ભરોસે અંધારી રાતોએ પણ નિર્ભય થઇને આવ-જા કરે છે. એને અંતરે પૂરી શ્રદ્ધા છે કે અમારા રક્ષણહારો અહીં હાજરાહજૂર છે એટલે એકલાં હોઇએ કે રાત હોય કોઇ પણ હરામ હલાવી અમારી સામે આંખ ન માંડી શકે. દેવ ચરાડીના પાદરની આ ખાંભીઓ હળવદથી લાવીને એના વારસદારોએ અહીં માંડી છે. એમના આ વારસદારોનાં પચ્ચીસેક ઘર આજે પણ દેવ ચરાડીમાં વસે છે… અને ચારસો વરસની ઘટનાને દર કાળી ચૌદસે તાજી કરે છે.’
લેખક:- નાનાભાઈ જેબલિયા

“માંડવી નો મોલાત”

Standard

ભુજના રાજદરબાર જેટલો જ જુનો છે માંડવીમાં આવેલ ‘‘મોલાત‘‘.  તે પણ અગત્‍યનો છે.  માંડવીના દરિયાકિનારે આવેલ આ મહેલ કચ્‍છના મહારાવોનું પ્રિય સ્‍થળ રહેલ છે.  કચ્‍છના રાજાઓને ભુજ પછી કોઇ પણ સ્‍થળનું આકર્ષણ રહ્યું હોય તો તે માંડવી શહેરનું છે.  માંડવી બંદર આરોગ્‍યની દ્રષ્ટિએ ઉત્તમ છે.  ભુજની ગરમીથી બચવા માંડવી ઉત્તમ સ્‍થળ બની શક્યું છે.  વળી, તેનો દરિયાકિનારો પણ ઉત્તમ છે.  શહેર પોતે પણ રમણીય છે. આર્થિક દ્રષ્ટિએ પણ તે સમયે ભારતનાં અગ્રણી બંદરોમાંનું એક ગણાતું હતું.  વેપાર દ્રષ્ટિએ પણ સમૃધ્‍ધ ગણાયું છે.  આ બધા કારણે રાજાઓને પણ તે પ્રત્‍યે આકર્ષણ રહ્યું છે.
        આ બાબતને જ ખ્‍યાલમાં રાખીને રાવ લખપતજીએ માંડવીમાં આ નાનકડો મહેલ બંધાવ્‍યો હતો.  તે ઘણો જુનો હોવાની તેના વિશે કોઇ લેખિત આધારો પ્રાપ્‍ત થતા નથી.  માત્ર રસબ્રુકે પોતાનાં પુસ્‍તક The Black Hills માં તેનો ઉલ્‍લેખ કર્યો છે તે પરથી કર્ણોપકર્ણ જે વાતો સચવાઇ છે તેના વિશે જાણવા મળે છે.
        આ મહેલનાં બાંધકામમાં પણ રામસિંહનો અગ્રફાળો હતો.  તેનાં અન્‍ય ઉત્તમ સર્જનોની માફક મોલાત પર તેનો હાથ ફર્યો છે.  બે માળવાળો આ નાનકડો મહેલ કળા – કારીગરીથી શોભે છે.  મહેલ સામે ઉભા રહીએ તો પ્રથમ નજરમાં જ તેની વિશિષ્‍ટતા પકડાઇ જાય છે.  મોટે ભાગે દરવાજા પર જે સિંહની મુખાકૃતિ ગોઠવવામાં આવે તે સામામુખવાળી હોય છે, પરંતુ અહિં બાજુમાં મુખવાળા સિંહો રાખ્‍યા છે.  બારણા પાસેના દરવાનો પણ વિદેશી ઢબવાળા પોષાકથી આભુષિત છે.

         મોલાતના મુખ્‍ય દરવાજાની જમણી બાજુમાં મેદાનમાં ઉભા રહી તેની ભીંત પર નજર કરવામાં આવે તો આંખો તેના શિલ્‍પોમાં સૌંદર્યથી છલકાઇ જાય છે.  તેનાં શિલ્‍પો ભીંત પર સ્થિર નૃત્‍યો કરતાં દેખાય છે !  પ્રથમ નજર પડે છે કલામંડિત રથ પર.  ગીતાના કૃષ્‍ણ અને અર્જુન આપણાં મનઃચક્ષુ સામે તરી આવે છે. તેની બાજુમાં ગોખ નીચે, પુરૂષાકૃતિઓ પણ ધ્‍યાન ખેંચે છે.  બાજુમાં પ્રાણીઓના શિલ્‍પો વેરાયેલાં છે.
        શિલ્‍પો પર રામસિંહના વિદેશ પ્રવાસની ગાઢ અસર દેખાય છે.  તેમણે હોલેન્‍ડમાં જોયેલ સભ્‍યતાની સ્‍મૃતિ શિલ્‍પોમાં દેખાય છે.  નૃત્‍ય કરતી છોકરીઓ તથા હાથમાં દારૂની પ્‍યાલી લઇ નાચતા મસ્‍તીખોર ડચ લોકોનાં શિલ્‍પ પણ આંખમાં વસી જાય છે.  જેમ આંખ ફરતી જાય તેમ તેમ અનન્‍ય માનવ આકૃતિઓ આપણા સામે રજુ થાય છે.  તેના પર તડકો-છાયો પથરાય છે.  હવે તો તેના પર ચૂનાના થર જામી ગયા હોવાથી તેની નજાકત તૂટતી જાય છે.  છતાં પોતાનું બચ્યું સૌંદર્ય આપણાં સામે પુરૂં પ્રગટ કરે છે.
        અંદરના ખંડોમાં ફરીયે તો પણ ખૂણે ખાંચરે તેનું શિલ્‍પ જોવા મળે છે.  છતો નીચે મનોરમ્‍ય નકશીકામ દેખાય છે.  અંધારામાં જાણે પ્રકાશ પથરાઇ જાય છે.  આ મહેલ પણ ઐતિહાસિક રહ્યો છે.  રાવ લખપતજી જયારે માંડવી આવતા ત્‍યારે ત્‍યાં રહેતા.  પછીના રાજાઓએ પણ તેનો ઉપયોગ કર્યો છે.  રાવ રાયધણજી બીજાનો ઉલ્‍લેખ કરવો જરૂરી બને છે. તેમણે પ્રજાની ધર્માન્‍તરની પ્રક્રિયા શરૂ કરી અને માંડવી પર આક્રમણ કર્યુ ત્‍યારે કેદ પકડાયા અને આ મોલાતના બીજા માળે તેમને નજર કેદ કર્યા હતા એવી લોકવાયકા છે.  તેમની પ્રકૃતિ ઉશ્કેરાટ ભરી હોવાથી, તે સહન ન કરી શકતા આ બંધનને અને ઉશ્‍કેરાટમાં થાંભલા પર તલવારનો ઘા કરતા ઘાના લસરકા હજી પણ થાંભલાઓએ સાચવી રાખ્‍યા છે.
        મહારાવશ્રી ખેંગારજી ત્રીજાને પણ આ સ્‍થળ અતિ‍‍પ્રિય હતું.  તે પણ માંડવી આવતા ત્‍યારે ત્‍યાં જ રાત્રી નિવાસ કરતા.  ત્‍યાંથી જ વહીવટ ચલાવતા.  સાંજે શિલ્‍પમંડિત ભીંત સામેના ઓટલા પર બેસી દરબાર ભરતા અને ન્‍યાયનું કાર્ય કરતા ક્યારેક કોઇને દેહાત દંડની સજા કરવી પડે તો સૌંદર્ય વચ્‍ચે પણ ઉદાસ થઇ જતા અને એક દિવસનો ઉપવાસ જાહેર કરતા અને ઓટલા પર ઉદાસીન થઇ બેસી રહેતા.  આ રમણીયતા અને ઠંડક તેમની ગમગીની ઓળખવામાં ખૂબ મદદરૂપ થતી હશે.

“ઇતિહાસનું એક પાનું..!!”

Standard

૧૯૨૮ના ડિસેમ્બરની એક સર્દ રાત. લાહોરનું એક શાંત મકાન. 

પતિ ક્યાંક બહારગામ ગયેલો છે.

ઘરમાં માત્ર વીસ વર્ષની ગૃહલક્ષ્મી હાજર છે અને એની ગોદમાં છે એક વર્ષનો પુત્ર.અંધકારની પછેડી ઓઢીને એક યુવાન ઘરમાં પ્રવેશે છે. ધીમેથી પૂછે છે…
‘દુગૉભાભી ! 

એક કામ કરવાનું છે. કરશો ?’
‘ભાઈ, 

મારાથી એકલીથી 

થઈ શકે તેવું હોય તો ફરમાવો, 

તમારા મિત્ર તો કોલકાતા માં બેઠા છે.’
ભાભી એ જવાબ આપ્યો…
‘એ હોત તો પણ આ કામ તો તમારે એકલાંએ જ કરવું પડ્યું હોત.’ 
યુવાન આટલું બોલીને અટકયો, 

પછી મુદ્દાની વાત પર આવી ગયો, 
‘એક માણસને લાહોરમાંથી ભગાડવાનો છે.’
‘કોણ છે ?’ દુગૉએ પૂછ્યું.
‘નામ નહીં જણાવું, 

કામ જણાવું છું. એ એક ક્રાંતિકારી છે. થોડાક દિવસ પહેલાં જ એણે એક અંગ્રેજનું ખૂન કર્યું છે. જો પકડાશે તો એને ફાંસીની સજા થશે. સરકાર લાહોર ની ધૂળમાં એનું પગેરું શોધી રહી છે. શહેરમાંથી બહાર જવાના એક-એક માર્ગ પર પોલીસ નજર રાખીને બેઠી છે. કોઈ વાહન ચેકિંગ વગર છટકી શકતું નથી. ભાભી, હા પાડતાં પહેલાં, વિચાર કરી લેજો. જાનનું જોખમ છે. ગોળી પણ ચાલી શકે છે.’
‘હું તૈયાર છું. 

મારે શું કરવાનું છે ?’ 
વીસ વર્ષની યુવતી જીવતો સાપ હાથમાં પકડવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ.
‘આજે મોડી રાત્રે એ યુવાન અહીં પહોંચી જશે. હું જ એને લઈને આવી પહોંચીશ. એનો ચહેરો-મહોરો પૂરા હિન્દુસ્તાન માં હવે તો જાણીતો બની ચૂકયો છે. માટે એણે પૂરો વેશપલટો કરી લીધો હશે. એ હિન્દુસ્તાન માં રહેતા અંગ્રેજ સાહેબ ના ગેટઅપમાં સજજ હશે. સાથે એનો નોકર પણ હશે.‘
‘નોકર તો નિર્દોષ હશે ને ?’ 
દુગૉએ પૂછ્યું… 
‘ના, એ પણ ક્રાંતિકારી છે. 

આપણે મન ક્રાંતિવીર અને અંગ્રેજો માટે આતંકવાદી છે. તમારે ગોરી મેમસાહેબ બનીને પેલા બડા બાબુની સાથે પ્રવાસમાં સામેલ થવાનું છે. ક્રાંતિકારી ની પત્ની બનીને. સાથે તમારો દીકરો હશે. પોલીસ ને ખબર છે કે એ યુવાન કુંવારો છે, એટલે તમને ત્રણેય ને સાથે જોઈને કોઈને શંકા નહીં પડે.’
‘ક્યાં જવાનું છે? 

ક્યારે નીકળવાનું છે? કઈ રીતે?’ 
‘કાલે સવારે કોલકાતા એક્સપ્રેસના ફર્સ્ટ કલાસમાં રવાના થવાનું છે. ટિકિટો આવી ગઈ છે. પહોંચવાનું છે કોલકાતા.’
‘અરે ! 

તમારા ભાઈ ત્યાં જ ગયા છે. 

આજે સવારે જ એમની સાથે વાત થઈ, 

એ પૂછતા હતા કે કોંગ્રેસ નું અધિવેશન આ વરસે કોલકાતામાં ભરાવાનું છે, હું એમાં હાજરી આપવા જવાની છું કે નહીં ?’
‘તમે શો જવાબ આપ્યો, ભાભી ?’
‘મેં ના પાડી, 

પણ હવે હું જઈશ. 

પતિને મળવા માટે નહોતી જવાની, 

પણ હવે એક દેશભકતને ભગાડવા માટે જઈશ. હે ભગવાન! મારી સહાય કરજે! મારા પતિના મનમાં કશી ગેરસમજ ન પ્રગટે!’
ચર્ચા પૂરી થઈ. 

મોડી રાત્રે ત્રણ યુવાનો ખડકી માં દાખલ થયા. ગોરાસાહેબે યુરોપિયન ઓવરકોટ, પેન્ટ અને બૂટ પહેર્યાં હતાં.
માથા પર તીરછી અદામાં ફેલ્ટ હેટ ધારણ કરેલી હતી. સાથે જાણે છેલ્લી સાત પેઢીથી નોકર પરંપરા ચાલી આવતી હોય એના વારસદાર જેવો એક નોકર હતો. દુગૉભાભી એ બંનેની સામે ધારી ધારીને જોઈ રહ્યાં. પહેલાં તો એ બંને ઓળખાયા જ નહીં, પછી જ્યારે ઓળખાયા ત્યારે દુગૉભાભી નાં મુખમાંથી આશ્ચર્ય મિશ્રિત શબ્દો સરી પડ્યા..
‘અરે ! 

આ તો આપણો ભગત છે !’
હા, એ દેશી બાબુ હતા ક્રાંતિવીર ભગતસિંહ. સાથેનો નોકર હતો રાજગુરુ અને એમને લઈને આવનાર હતો સુખદેવ. ભારત માતાના લલાટ ઉપરના સૌથી તેજસ્વી સિતારા એવા આ ત્રણ સરફરોશ ક્રાંતિકારીઓ બહુ નજીક ના ભવિષ્ય માં શહીદે આઝમ બનીને ઈતિહાસ માં અમર થઈ જવાના હતા.
અત્યારે તો અંગ્રેજ પોલીસ અમલદાર સોંડર્સની હત્યા કરીને એ ત્રણેય લાહોર છોડી જવાની ફિરાકમાં હતા અને એમને મદદ કરવાના હતા એમના જ એક ક્રાંતિકારી મિત્ર ભગવતીચરણ બોહરા ની પત્ની…દુગૉદેવી.
ભગવતીચરણ મૂળ ગુજરાત ના નાગર યુવાન હતા, પણ પંજાબ માં સ્થાયી થયાં હતાં. એમની પત્ની દુગૉ જ્યારે લગ્ન કરીને આવી હતી ત્યારે સામાન્ય, અશિક્ષિત અને અબુધ બાળા જેવી હતી. પતિનું પડખું સેવતાં-સેવતાં એ સસલી મટીને સિંહણ બની ગઈ હતી. અંગ્રેજી અને સંસ્કૃત પણ શીખી રહી હતી. એની ગોદમાં રમી રહેલા એક વર્ષના પુત્ર શચિને તો ભાન પણ ક્યાંથી હોય કે આવતી કાલે સવારે એ ભારત ના સ્વાતંત્રય સંગ્રામ ની એક મહત્વ ની ઘટના નું અતિમહત્વ નું પાત્ર બની જવાનો છે ?!
સવારે ભગતસિંહ કોલકાતા એક્સપ્રેસના ફર્સ્ટ કલાસના ડબ્બામાં ચડ્યા ત્યારે પ્લેટફોર્મ ઉપર ખડકાયેલા પોલીસમેનો પાઘડીધારી શિખ આતંકવાદીને પકડી પાડવા માટે આમથી તેમ ફાંફાં મારી રહ્યા હતા. ભગતસિંહે લાંબા કેશ કપાવી નાખ્યા હતા. ઓવરકોટનો કોલર ઊભો કરીને ચહેરાને અડધો-પડધો ઢાંકી લીધો હતો. તીરછી હેટ બાકીનું કામ પૂરી કરી આપતી હતી. તેમ છતાં જો કોઈ પોલીસ એમની તરફ ઝીણી નજરે જોવાનો પ્રયત્ન કરે, તો એમણે તેડેલો ‘પુત્ર’ શચિ જાણે પિતાને વહાલ કરતો હોય એવી અદામાં ગાલ પર ચૂમી કરી લેતો હતો. સાથે મેમસાહેબ બનેલાં દુગૉભાભી લાંબું ફ્રોક ચડાવીને ઊંચી એડીના સેન્ડલ પહેરીને ‘ખટ-ખટ’ કરતાં ચાલી રહ્યાં હતાં. નાગરાણી હતાં એટલે રૂપાળાં તો હતાં જ, ઉપરથી ગાલ ઉપર પાઉડરનો થર ! ગોરી મે’મ પણ એમની આગળ હબસણ જેવી લાગે એવો ઠાઠ હતો.
અંગ્રેજ પોલીસ ફાંફાં મારતી રહી ગઈ અને ગાડી રવાના થઈ ગઈ. રેલવેના આજ સુધીના ઈતિહાસ માં કોઈ ટ્રેન આવા અને આટલા મોંઘેરા મુસાફરો સાથે ઊપડી નહીં હોય. બાજુના થર્ડ કલાસના ડબ્બામાં ભજન ગાતાં બાવાઓની જમાતમાં એક બાવો બનીને પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા ચંદ્રશેખર આઝાદ. આ ચારેય જણા પછીથી આથમી ગયા. જિંદગી જેને સાચવી શકવાની ન હતી, એમને આ ટ્રેન સાચવીને લઈ જતી હતી.
કોલકાતાના રેલવે સ્ટેશને ભગવતીચરણ બોહરા પત્નીને અને સાથીદારોને લેવા માટે આવ્યા. એમને તાર દ્વારા સમાચાર મળી ગયા હતા. એ દુગૉને શોધતા હતા, ત્યાં એક અંગ્રેજ મેડમ સામે આવીને ઊભી રહી ગઈ…
 ‘મને ઓળખી ?’ 
પતિ એ પત્ની ને તો ન ઓળખી, 

પણ એના અવાજને ઓળખ્યો. પોતાના મિત્રના પ્રાણ બચાવનાર પત્ની માટે છાતીમાંથી પ્રેમના સાત દરિયા સામટા ઊછળી પડ્યા. એ આટલું જ બોલ્યા…
‘તને મેં આજે જ ઓળખી, દુગૉ !’ 
આજથી લગભગ અંશી વર્ષ પૂર્વેની ઘટના.
રૂઢિચુસ્ત ભારતની એક સંસ્કારી નારી પોતાનાં પતિ ના મિત્ર ની પરણેતર બની ને ટ્રેનના એકાંત ડબ્બામાં પ્રવાસ ખેડે, કોલકાતા પહોંચ્યા પછી પણ ડોળ ચાલુ રાખવા ખાતર પારકા જુવાન સાથે હોટલ ના કમરામાં રાત ગુજારે અને એનો પતિ એની પવિત્રતા નો સ્વીકાર કરે, 
આ …‘ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ’ 
જેવી ઘટના છે. 

ભગવાન રામ પણ સીતાજી સાથે આવું નહોતા કરી શક્યા. ભગતસિંહ કોલકાતા જઈને બંગાળી ક્રાંતિકારીને મળ્યા, એમની પાસેથી બોમ્બ બનાવવાનું શીખ્યા અને પછી ધારાસભામાં બોમ્બવિસ્ફોટ કર્યો. પછી ફાંસીએ ચડી ગયા.

 લે. – અજ્ઞાત

સંસ્કૃત मत्सस – मुद्रिका – मत्सुन्द्रिआ – मच्छुन्द्रिअ એ પરથી મછુન્દ્રી નામ આવ્યું હોવું જોઈએ…

Standard

સંસ્કૃત मत्सस – मुद्रिका – मत्सुन्द्रिआ – मच्छुन्द्रिअ 
એ પરથી મછુન્દ્રી નામ આવ્યું હોવું જોઈએ…

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ll દિવની વાત યાદ આવી તો ‘ઉના’ યાદ કરવું જ પડે, ઉના શહેર મછુન્દ્રી નદીના કીનારે વસેલું છે. મછુન્દ્રી નદી વિશે પણ પ્રાચીન અને પૌરાણિક ઉલ્લેખ પ્રાપ્ત થાય છે. ‘સૌરાષ્ટ્રની લોકમાતાઓ’ નામના ડો. પ્રકાશચંદ્ર ના. ભટ્ટના શોધનિબંધ અનુસાર; મચ્છુન્દ્રી – મત્સ્યેન્દ્રનાથની સ્મૃતિમાં આ નામ અપાયું છે, જે નાથ સંપ્રદાયની અસર સૂચવે છે. સંસ્કૃત मत्सस – मुद्रिका – मत्सुन्द्रिआ – मच्छुन्द्रिअ એ પરથી મછુન્દ્રી નામ આવ્યું હોવું જોઈએ. મચ્છુન્દ્રી – ગીરના જંગલમાં રાજમલ તળેટીમાંથી નીકળી, ઉના થઈ, નવાબંદર આગળ અરબી સમુદ્રને મળે છે. આ પુસ્તકમાં જણાવ્યા પ્રમાણે મત્સેન્દ્રનાથે આ નદી ઉત્પન્ન કરેલી અને તેના ઉદ્દભવસ્થાન પર મત્સેન્દ્રનાથનો આશ્રમ હતો. તેથી તેને મછુન્દ્રી નદી કહે છે આવો ઉલ્લેખ કરી આ પુસ્તકના લેખક કહે છે કે આવી વાત દ્રોણેશ્વરના મહંત દેગીરીજીએ કરેલ છે. પરંતુ હાલ તો આવો નાથ સંપ્રદાયનો કોઈ આશ્રમ મછુન્દ્રીના કાંઠે જોવા મળતો હોય તેવું મારા ધ્યાનમાં નથી.
સ્કંદ પુરાણના ઉલ્લેખ અનુસાર દેવસ્થળના આ જંગલમાં ઋષિઓને પાણીની જરૂર પડી, તેમણે જીવન પસાર કરવા માટે બ્રહ્માજી પાસે માંગણી કરી તે સ્વીકારાતા બ્રહ્માજીએ તમામ નદીને પોતાના કમંડળમાં લઈ અને તે કમંડળ આ સ્થળ પર રેડ્યું અને આ રીતે એક નદીનો ઉદ્દભવ થયો તેને ઋષીતોયા નદી કહે છે. હાલ તો આપણને માત્ર મછુન્દ્રી નામ મળે છે. પરંતુ આ કથાની સત્યતા એટલે છે કે એક ઉલ્લેખ મુજબ ઉના અને તેના તાબાના ગામડાઓમાં 12 હજાર ઉપરાંત અગ્નિહોત્ર બ્રાહ્મણો રહેતા હતા. હવે તે મછુન્દ્રી હોય કે ઋષિતોયા પણ નદીઓ ભલું બધાનું કરે છે.
ગીરગઢડાથી બાબરીયાની વચ્ચેથી મછુન્દ્રી ડેમ પર જઈ શકાય છે. શુદ્ધ પ્રાણવાયુ ત્યાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ પ્રકૃતિના ખોળે ફરતા ફરતા ઉપનિષદો કે વેદોના મુશ્કેલ લાગેલા અર્થો અહીં આપમેળે ઉકલી જાય છે, અને ત્યારે ખબર પડે છે કે આ મંત્રો કે શ્લોકો એ લોકોને આવા વાતાવરણ માંથી જ ઉગેલા છે તો તે અહીં જ ઉકેલાવાના ને…! પ્રકૃતિનો પમરાટ કે પ્રકૃતિનો ચહેકાટ શું હોય શકે કે કુદરતનો કલરવ કઈ રીતે સાંભળી શકાય તે તો આવા પ્રકૃતિના ખોળે જાઓ અને જુઓ તો ખ્યાલ પડે કે હા…ઘાસ પણ બોલી શકે છે…! પગરવ તમારી પાછળ આવતા હોય તેવું લાગે અને તમારા શબ્દો જાણે જાળાની જેમ તમને ત્યાં વિંટળાય વળે તેવી નિરવતા અને ચામડી જાણે કે દ્રાવણનું રૂપ હોય તેમ હવાને પોતાનામાં સમાવીને કાળજાને ટાઢક આપે તે સાચો સાક્ષાત્કાર ‘કુદરતેશ્વર’નો.

લે. –  અજ્ઞાત

ગુરુ શ્રી ગેબીનાથ મહારાજ

Standard

કાઠીયાવાડ ખાતે પાંચળ ની સંત પરંપરા ના આધપુરુષ નાથપંથી સિધ્ધ.રાજકોટ-ચોટીલા ધોરી માર્ગ પર મોલડી ગામથી વીસેક માઇલ દૂર અને થાનગઢ થી તદ્દન નજીક આવેલા ગામ સોનગઢ પાસે ગેબીનાથ નુ ભોંયરુ.

શિષ્યોઃ મેપા ભગત(થાન), આપા રતા(મોલડી)

ગોફણ તો ગેબી તણી જેને વાગી રુદામાય
ચારો દિશાએ દિપક જલે પશ્વિમધરાની માય..

આજે આપણે વાત કરવી છે, પંચાલ ના પીરાણા ની પંચાળની પવિત્ર ધરતી ઉપર અનેક સંતો-ભક્તો,સતી-શુરા જનમીયા વળી ચોટીલે મા ચામુંડા ના બેસણા.

ખડ પાણી’ને ખાખરા;પાણાનોં નહીં પાર,
વગર દીવે વાળું કરે,તોય દેવનો પાંચાળ.
કંકુવરણી ભોમકા, સરવો સાલેમાળ;
નર પટાધર નીપજે, ભલો દેવકો પાંચાળ.

આવી પાંચાળ ની ધરતી અને એનુ થાનગઢ ગામ ત્યાના કુંભાર જ્ઞાતી ના સાધુ સેવી એવા મેપા ભગત જે ચાકડો ફેરવી હરીભજન લલકારે, રોજી રોટી જે મળે એમા થી અભ્યાગત ને જમાડે એવા માટી ખુંદનારા પણ સૌથી અલગ જુદી જ માટી ના માણસ. એવા મા સાંજે એકવાર મેપા ભગત બહાર નિકળ્યા, ખેતરો મા રેઢી ચરતી બકરી જોઇ. મેપા ભગતે જાણ્યુ કે સાંજ થવાની અને આ બકરીઓ.. કોઇ જનાવર ફાડી ખાશે.. અથવા કોઇ ના ખેતર ને નુકશાન કરશે એટલે પોતે બકરી હાકિ ચાલી નિકળ્યા.. બકરીઓ એ હંમેશ માફક જંગલ નો મારગ લીધો જાણે બકરીઓ જ તેમને કોઇ નિર્દેશ આપી કોઇ લક્ષ તરફ ખેંચી જતી હોય. બકરીઓ પોતાના રોજ ના મૂળ સ્થાને આવી પહોંચી..

જે બકરીને ભુલી પડેલી અને રેઢી થઇ ગયેલ માનેલ એ પોતે એમને કોઇ રહસ્યમય સ્થાન પાસે લઇ આવી.. મેપા ભગત વિચારતા હતા આવી ગીચ અને પહાડ ની ખોપ મા કોણ રેતુ હશે?

ત્યા તો એમાંથી એક જોંગદર પુરુષ બહાર આવ્યા, જેની વાંભ જેટલી ભુરી જટા, ભુરા તથા સફેદ ભ્રમર થી છવાયેલુ મુખ , તેજસ્વી આંખો , કઠોર ખડતલ શરીર વાળા, કાનમાં કુંડળ, ગળા માં રુદ્રાક્ષની માળાઓ અને નાથસાધુની જનોઇ,શરીર પર ભષ્મના લેપ એવા અલૌકિક તપસ્વી દિવ્યાત્મા જણાતા હતા.
મેપા ભગતે પગે પડી પ્રણામ કર્યા અને કહ્યુ કે બાપુ! આ આપની બકરી ભુલી પડેલી માની કોઇ જનાવર એને નુકસાન કરે એ ફિકર મા હુ એને હાકિ ને પણ આખરે તો પોતે જ દોરવાતો આવિ ચડ્યો છુ.

એ જોંગદરે કિધુ કે બેટા! આ તો રામ ની બકરી છે. આને તો કોઇ ની ફિકર નથી!.

ઠીક છે.. ભલે આવ્યો બાપ..! ભીતર આવ..!
અને મેપા ભગત ભોંયરા મા દાખલ થયા.. નાની એવી ગુફા અને એના એમા ધુણો ધખતો હતો.સતસંગ કર્યો. સતસંગ નો મહિમા જાણનાર મેપા ભગત માટે હવે દર્શને જવાનો નિત્યક્રમ બની ગયો.પ્રભુ પેઠે એમણે ગેબીનાથ ની સેવા કરી અને ગેબીનાથે પણ મેપા ભગત ને શીષ્ય તરીકે સ્વીકાર કર્યા.
મેપા ભગત ની ભક્તિ ને ગેબીનાથ રુપી પારસમણી મળવા થી ઓર નીરખી. સંસાર સાગર ની ભ્રમણાઓ છુટી

ॐ નમો આદેશ ગુરુ કા ।
ॐકારે આદિનાથ, ઉદયનાથ પાર્વતી ।
સત્યનાથ બ્રહ્મા।સંતોષનાથ વિષ્ણુ; અચલ અચમ્ભેનાથ।
ગજ બેલી ગજ કંથડીનાથ,જાન પારખી, ચૌરંગીનાથ।
માયારુપી મછેન્દ્રનાથ,જતિ ગુરુ હૈ ગોરખનાથ।
ઘટ ઘટ પિંડે વ્યાપી, નાથ સદાય રહે સહાય।
નવનાથ ચોર્યાસી સિધ્ધો કી દુહાઇ ।
ॐ નમો આદેશ ગુરુ કા ।

આહિ થી પાંચાળ ના પીરાણા ની એક માળા રચાઇ ચલાલા, પાળીયાદ, સોનગઢ જેવા આજના પ્રખ્યાત સ્થાનકો ની કડીઓ સજ્જ થવાની હતી. ગેબીનાથના સૌપ્રથમ દર્શન મેપાભગત કુંભાર,આપા રતા(કાઠી દરબાર) અને વીરાભગત ભરવાડે(કેરાળા) કર્યા હતા.ત્યાર પછી કોઇને પણ ગેબીનાથે દર્શન દિધેલ નથી. આ સંત પરંપરા કડીઓ રચવા આવેલા ગેબીનાથ કોણ હશે ?

ગેબીનાથ મુળ કોણ હતા. ? તેમના ઇતિહાસ ના વિષય પર અંધકાર ના પડ ભરેલા છે. તેમની વાતો અને જીવન પર વિસ્મૃતિ ના તાળા છે. તેમના વિષય પર મત મતાંતર અને માન્યતાઓ,કિવંદિતીઓ ,લોકવાયકાઓ છે.” જે આ મુજબ છે.

➡ સાબરકાંઠા જિલ્લાના મોડાસા નજીક માજુમ નદીના કિનારે આવેલ ગેબીમંદિરને ગુરુ ગેબીનાથનું ઉત્પતિસ્થાન માનવામાં આવે છે

➡ઓઢા જામ અને હોથલ પદમણી ના ત્રીજા પુત્ર ગાંગોજી ને પણ ગેબીનાથ મનાય છે. ગીર ની અઘોર વનરાજી મા નવ નાથ માહે એક ગોરખનાથ નો મેળાપ થતા સેવા કરતા ગાંગાજી સીધ થયા.

➡ ગુરુ મછંદરનાથ પોતાના શિષ્ય ગોરખનાથ સાથે ભારત ભ્રમણ કરવા નીકળતા ફરતા ફરતા માજુમ નદીના કાંઠે આવેલા રામનાથ ગામ આવ્યા.નદીકાંઠે શિષ્ય ગોરખનાથને સંજીવની મંત્રનુ રટણ કરવાનુ કહી ગુરુ મંછ્ધરનાથ ભિક્ષાર્થે ગયા ત્યારે સંજીવની મંત્રનું રટણ કરતા કરતા ગોરખનાથે માટી(ગારા)માંથી માનવ પૂતળું બનાવી ગુરું મંત્ર ફુંક્તા પૂતળું સજીવન થઇ રડવા લાગેલ.
ગોરખનાથ દ્વારા ગારામાંથી તૈયાર કરેલ બાળક્ને મછંદરનાથે રડતું જોઇ તેને ગુરુ દ્તાત્રેયની કૃપા સમજી ગેબ(આકાશ)માંથી ઉત્પન્ન થયેલું સમજી તેનુ નામ ગેબીનાથ રાખેલ. બાળ સ્વરુપ ગેબીનાથને દેવરાજમાં રહેતા બ્રાહ્મણ કુટુંબને સોપી ગુરુ મંછ્દરનાથ તીર્થયાત્રાએ નીકળી ગયા.

ગેબીનાથ સાત વર્ષના થતા પાલક મા-બાપનું ઘર છોડી ગુરુ ગોરખનાથનું શરણું લેતા ગુરુએ અનુગ્રહ કરતા ગેબીનાથને નવનાથ સાથે સ્થાન મળ્યું.કરભાજન નારાયણના અવતાર ગુરુ ગેબીનાથે ભક્તિનો મહિમા વધારવા સાથે ભારતવર્ષમાં ભ્રમણ કરતા ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર, મારવાડ ઉપરાંત અનેક સ્થળોએ ફરી આદિ શીવ દ્વારા સ્થાપીત નાથપંથની બહુ મોટી સેવા કરી.

👉 આમ દેવકા પાંચળ મા થાન પાસે સત્તર મા સૈકા માં સ્થૂળ સ્વરુપે ગેબીએ દેખા દિધી. તે પહેલા તેવા સ્વરુપના દર્શનની જાણ ભાગ્યેજ કોઇ ને હતી..

ગેબી ગુણ અપાર , નર પામે ન કો પાર,
ભજે ભાવ થકિ લગાર, પલ મા પહોંચે કિરતાર.

એક બીજી માન્યતા મુજબ નવનાથમાનાં એક્નાથ ગુરુ ગેબીનાથના સનાતન ધર્મને ઊગારતા મરાઠાવાડમાં ગુરુ ગેબીનાથના સમર્થ શિષ્ય નિવૃતીનાથે લોકોમાં ભક્તિનો મહિમા વધારેલ છે. ગુરુ મહિમા કેહવા બેસોતો ક્યારેય પુરો ના થાય અને લખવા બેસો તો ક્યારેય લખીના શકાય તેવો અપરંપાર છે.

गुरू गांडा, गुरू बावरा,गुरू हे देवन को देव.
जो शिष्य मे हो समज तोह करे गुरू की सेव

યજુર્વેદ પરિચય

Standard

ચાર વેદોમાં ઋગ્વેદ  પછી યજુર્વેદ નું સ્થાન છે.
વાયુપુરાણ તો યજુર્વેદને ઋગ્વેદથી પણ જુનો કહે છે.
એટલે ભલે ક્રમમાં બીજું સ્થાન છે પણ મહત્વતો ઋગ્વેદનાં જેટલું જ છે.

આ યજુર્વેદનો વિસ્તારથી પરિચય  ——

૧  યજુર્વેદ પરિભાષા :

યજુર્વેદનાં મંત્રોને यजु: = यजुष्  કહેવામાં આવે છે.
આ यजु:  શબ્દનાં ઘણા અર્થ થાય છે, પણ મુખ્ય અર્થ ‘યજ્ઞ’ થાય છે.
પાણિનિમુનિ એ यज्ञ ની ઉત્પત્તિ यज् = યજન કરવું ધાતુથી બતાવી છે.
બ્રાહ્મણગ્રંથોમાં यजु: ને यज् ધાતુ સંબંધિત બતાવ્યું છે.
આ રીતે यजु: , यज् અને यज्ञ ત્રણેય શબ્દો એકબીજાનાં પર્યાય બને છે.
આ રીતે યજ્ઞમંત્રો દ્વારા પરમજ્ઞાન આપતો ગ્રંથ તે યજુર્વેદ.

૨ યજ્ઞનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ -યજ્ઞ અહિંસાત્મક છે :
યજુર્વેદનાં મંત્રો યજ્ઞનું પ્રતિપાદન કરનારા છે.
આથી જ પ્રાચીન ભારતની યજ્ઞ સંસ્થાઓનાં પરિચય અને  યજ્ઞ સંબંધી અધ્યયન માટે યજુર્વેદને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.

યજ્ઞની બે ધારાઓ/પ્રકાર છે.
એક યજ્ઞનું સનાતન રૂપ જેનાથી આ સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઇ અને બાદમાં સૃષ્ટિનું પોષણ અને પરિવર્તન થતું રહ્યું છે.
બીજું યજ્ઞનું લૌકિક સ્વરૂપ જે સંકલ્પપૂર્વક કરવામાં આવે છે જેમ કે અગ્નિહોત્રાદિ યજ્ઞો.
આ લૌકિક યજ્ઞનું મૂળ સૂત્ર એ છે કે પોતાના અધિકારમાં રહેલી વસ્તુને દેવકાર્ય અથવા લોકકલ્યાણ માટે સમર્પિત કરી દેવું.

યજ્ઞનું પ્રતિપાદન કરનારા યજુર્વેદનાં મંત્રોમાં કોઈ જગ્યા એ યજ્ઞમાં હિંસા/પશુવધ/ પશુબલિ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું નથી.
કારણ કે યજ્ઞ ને ” अध्वरः ” = હિંસા રહિત કહેવામાં આવ્યાં છે.
પરંતુ કેટલાક વિદ્વાનો એ યજુર્વેદનાં મંત્રોના અમુક શબ્દોનાં અર્થ જુદી રીતે રજુ કરીને યજ્ઞને હિંસાયુક્ત બતાવ્યા છે જે સર્વથા અયોગ્ય છે, અવૈદિક છે.
અને આના આધારિત યજ્ઞો પણ થાય છે જેને યજ્ઞ કહી જ ન શકાય.
(યજ્ઞનાં વાસ્તવિક સ્વરૂપ અંગેની વિશેષ ચર્ચા વિસ્તૃત લેખમાં કરીશું.)

યજુર્વેદનાં મંત્રોનું સ્વરૂપ : ———–

યજ્ઞ સંબંધિત યજુર્વેદનાં મંત્રો ગદ્ય સ્વરૂપમાં છે. ગદ્ય એટલે ચોક્કસ શબ્દોની બાંધણી વગરનું. આથી જ યજુર્વેદનાં મંત્રો ને ” गद्यात्मको यजु:
अनियताक्षरावसानो यजु: ” = જેમાં અક્ષરોની સંખ્યા નક્કી નથી એવું એટલે કે છંદોનાં બંધારણ વગરનું એવા કહેવામાં આવ્યા છે.

જો કે ગદ્યાત્મક સ્વરૂપ હોવા છતાં યજુર્વેદમાં ઋગ્વેદનાં૬૬૩ મંત્રો યથાવત રહેલાં છે,
આ ઉપરાંત શુકલ યજુર્વેદનો ૪૦મો અધ્યાય એટલે કે ઈશાવાસ્યોપનિષદનાં ૧૭ મંત્રો પણ પદ્યાત્મક છે.

૩ યજુર્વેદની બે પરંપરા – કૃષ્ણ યજુર્વેદ અને શુકલ યજુર્વેદ :

યજુર્વેદનાં મુખ્ય ઋષિ વૈશમ્પાયન છે, વૈશમ્પાયને તેમનાં શિષ્યોને યજુર્વેદનું અધ્યયન કરાવ્યું હતું.
યજુર્વેદની બે પરંપરા છે – બ્રહ્મ સંપ્રદાય અથવા કૃષ્ણ યજુર્વેદ અને આદિત્ય સંપ્રદાય અથવા શુકલ યજુર્વેદ.
બ્રહ્મ સંપ્રદાયમાં એટલે કે કૃષ્ણ યજુર્વેદ પરંપરામાં યજુર્વેદનાં વેદમંત્રો ઉપરાંત યજુર્વેદનાં બ્રાહ્મણગ્રંથો નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
આદિત્ય સંપ્રદાયમાં એટલે મેં શુકલ યજુર્વેદ પરંપરામાં બ્રાહ્મણ ગ્રંથો ના મિશ્રણ વગરનાં માત્ર યજુર્વેદનાં વેદમંત્રો ને જ સંહિતામાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
શુકલ યજુર્વેદ સંહિતાનાં ગ્રાથાનકર્તા વૈશમ્પાયનનાં શિષ્ય યાજ્ઞવલ્ક્ય છે.
યાજ્ઞવલ્ક્ય વાજસનેય ઋષિનાં સંતાન હોવાથી શુકલ યજુર્વેદ સંહિતા ને “વાજસનેયી સંહિતા” પણ કહેવામાં આવે છે.

યજુર્વેદનાં આ બે ભાગો અંગે આચાર્ય મહિધરે શુકલ યજુર્વેદ પર ભાષ્ય લખતાં પહેલાં ભૂમિકામાં પ્રાચીન આખ્યાન વર્ણવ્યું છે-
એક વાર વૈશમ્પાયન પોતાના શિષ્ય યાજ્ઞવલ્ક્ય પર ક્રોધે ભરાયા અને યાજ્ઞવલ્ક્યે અધિત કરેલું
યજુર્વેદ વમન કરવાં કહ્યું.
વૈશમ્પાયનનાં શાપથી ભયભીત થઇને  યાજ્ઞવલ્ક્યે યજુર્વેદનું વમન કર્યું.
વૈશામ્પાયનની આજ્ઞાથી અન્ય શિષ્યો એ યાજ્ઞવલ્ક્યે વમન કરેલ યજુર્વેદનું તિત્તિર પક્ષી બની ભક્ષણ કર્યું.
તે કૃષ્ણ યજુર્વેદ કહેવાયો.
દુઃખી થયેલા યાજ્ઞવલ્ક્યે સૂર્યની ઉપાસના દ્વારા યજુર્વેદ મંત્રોનાં દર્શન કર્યા.
ત્યારબાદ તેને સંહિતાનું સ્વરૂપ આપ્યું તે શુકલ યજુર્વેદ કહેવાયો.

૪ યજુર્વેદની શાખાઓ  ———

મુખ્ય વેદસંહિતા માંથી તેની અલગ અલગ શાખાઓ-સંહિતાઓ કેવી રીતે બને છે એ તો ઋગ્વેદમાં આવી ગયું છે !!!
કૃષ્ણ યજુર્વેદ અને શુકલ યજુર્વેદ બંનેની મળીને ૧૦૧ શાખાઓ હતી.
આમાંથી૮૬ શાખા કૃષ્ણ યજુર્વેદની હતી અને ૧૫ શાખા શુકલ યજુર્વેદની હતી.
પરંતુ સમય જતાં બંનેની સંહિતાઓ કોઈ કારણસર ઘટતી ગઈ નાશ થતી ગઈ,
એમ અત્યારે કૃષ્ણ યજુર્વેદની ૪ શાખાઓ રહી છે
અને શુકલ યજુર્વેદની માત્ર ૨ શાખાઓ રહી છે.

૫ કૃષ્ણ યજુર્વેદની ચાર સંહિતાઓ-શાખાઓ :

તૈત્તેરીય સંહિતા :

તૈત્તેરીય સંહિતા કૃષ્ણ યજુર્વેદની મુખ્ય સંહિતા શાખા છે.
યાજ્ઞવલ્કયે વમન કરેલ યજુર્વેદને વૈશમ્પાયન ઋષિનાં શિષ્યો એ તિત્તિર પક્ષી બની ને ભક્ષણ કર્યું
આથી કૃષ્ણ યજુર્વેદની આ મુખ્ય સંહિતા શાખા તૈત્તેરીય સંહિતા નામ થી ઓળખાય છે.
તૈત્તેરીય સંહિતામાં ૭ કાંડ છે અને ૧૮૦૦૦ મંત્રો છે.
મુખ્ય વિષય યજ્ઞવિષયક કર્મકાંડ છે.
કૃષ્ણ યજુર્વેદની આ તૈત્તેરીય સંહિતા પરિપૂર્ણ સંહિતા છે.
આ શાખાનું સંપૂર્ણ સાહિત્ય આજે પણ ઉપલબ્ધ છે.
આ શાખાનો પ્રચાર અને વિસ્તાર આંધ્ર અને દ્રવિડ તેમજ મહારાષ્ટ્રનો અમુક ભાગમાં થયો હતો.

આ ઉપરાંત મૈત્રાયણી સંહિતા, કઠ સંહિતા, કાપિષ્ઠલ કઠ સંહિતા અને શ્વેતાશ્વતર સંહિતા એમ ચાર શાખાઓ છે.
આમાંથી  શ્વેતાશ્વતરનું માત્ર ઉપનિષદ જ ઉપલબ્ધ છે બાકી બધી શાખા સંપૂર્ણ છે.

૬ શુકલ યજુર્વેદ સંહિતા – વાજસનેયી સંહિતાની બે શાખાઓ :

શુકલ યજુર્વેદનાં મંત્રદ્રષ્ટા અને ગ્રથનકર્તા ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્ય વાજસનેય ઋષિનાં સંતાન હોવાથી શુકલ યજુર્વેદ સંહિતા ને “વાજસનેયી સંહિતા” પણ કહેવામાં આવે છે.
શુકલ યજુર્વેદની બે શાખાઓ છે :
માધ્યન્દિન સંહિતા શાખા અને કાણ્વ સંહિતા શાખા.
આ બન્ને શાખાઓનો પ્રચાર અને વિસ્તાર ઉત્તર ભારતમાં થયો હતો.
બંને શાખામાં કોઈ ખાસ ભેદ નથી કે કોઈ વિરોધાભાસ નથી.
બંને શાખાનો મુખ્ય વિષય તમામ પ્રકારનાં યજ્ઞોનું પ્રતિપાદન કરવું એ છે.

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઋષિનાં  શિષ્ય મધ્યન્દિન ઋષિ એ શુકલ યજુર્વેદની જે શાખાનો વિસ્તાર કર્યો તે શુકલ યજુર્વેદની માધ્યન્દિન સંહિતા શાખા બની.
આમાં ૪૦ અધ્યાય અને ૧૯૭૫ મંત્રો છે. માધ્યન્દિન સંહિતા શાખાનો ૪૦મો અધ્યાય ઈશાવાસ્યોપનિષદ તરીકે ઓળખાય છે
જે પ્રમુખ ૧૦ ઉપનિષદોમાં પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે.

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઋષિનાં  શિષ્ય કણ્વ ઋષિ એ શુકલ યજુર્વેદની જે શાખાનો વિસ્તાર કર્યો તે શુકલ યજુર્વેદની કાણ્વ સંહિતા શાખા બની.
આમાં ૪૦ અધ્યાય અને ૨૦૮૬ ( માધ્યન્દિન સંહિતા શાખા કરતાં ૧૧૧ વધુ)  મંત્રો છે.
આ કાણ્વ શાખાનો પ્રચાર અને વિસ્તાર ઉત્તર ભારત ઉપરાંત મહારાષ્ટ્રમાં પણ છે.

૭  યજુર્વેદનાં વિષયનું વર્ણન :

યજુર્વેદની બંને મુખ્ય પરંપરામાં માત્ર યજ્ઞ-કર્મકાંડનું વર્ણન નથી,
આના ઉપરાંત અનેક સુંદર વિચારોનો સંગ્રહ છે.
જેમ કે ઈશાવાસ્યોપનિષદ, શિવસંકલ્પ મંત્રો, રુદ્રાધ્યાયી (બ્રાહ્મણોને પ્રિય!!) , તત્વજ્ઞાનનાં મંત્રો, ભક્તિભાવ પૂર્ણ મંત્રો અને આત્મકલ્યાણ/શ્રેયનાં મંત્રોનું પણ પ્રતિપાદન થયેલું છે.

तेजोऽसि तेजो मयि धेहि
वीर्यमसि वीर्य मयि धेहि
बलमसि बलं मयि धेहि
जोऽस्योजो मयि धेहि
मन्युरसि मन्यु मयि धेहि
सहोऽसि सहो मयि धेहि।।
शुक्ल यजुर्वेद  ૧૯.૯

” હે પરમાત્મા!
તમે તેજ છો, મારામાં તેજની સ્થાપના કરો,
તમે વીર્ય છો, મારામાં વીર્યની સ્થાપના કરો,
તમે બળ છો, મારામાં બળની સ્થાપના કરો,
તમે ઓજ છો, મારામાં ઓજની સ્થાપના કરો,
તમે મન્યુ (અનીતિનાં સંહારક) છો, મારામાં અનીતિને સંહાર કરવાની શક્તિની સ્થાપના કરો,
તમે સહ સર્વોત્તમ બળ છો, મારામાં પણ તે સહ સર્વોત્તમ બળની સ્થાપના કરો!! “

વેદ આપણા પ્રાચિનતમ ગ્રંથો છે
અને આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિની ધરોહર છે
જેને વેદ નથી વાંચ્યા એને કશું જ નથી વાંચ્યું
વૈદિક મંત્રોનો તો રોજેરોજ પાઠ કરવો જોઈએ !!!!

સાભાર :: જનમેજય અધ્વર્યુ

સામવેદ પરિચય

Standard

            સામવેદ (સંસ્કૃત: सामवेद:)ની ગણતરી ત્રીજા વેદ તરીકે થાય છે.
સામવેદ શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દો સામ (ગાન) અને વેદ (જ્ઞાન)નો બનેલો છે.
સામવેદમાં રાગમય ઋચાઓનું સંકલન છે.[૧] સામવેદ હિંદુ ધર્મના શાસ્ત્રો પૈકીનો એક ગ્રંથ છે,
તે કર્મકાંડને લગતો ગ્રંથ છે, જેની ૧૮૭૫ ઋચાઓ ઋગ્વેદમાંથી લેવામાં આવેલી છે.
મૂળ ગ્રંથના ત્રણ સંસ્કરણો બચ્યા છે અને ભારતના જુદા-જુદા ભાગોમાંથી તેની વિવિધ હસ્તપ્રતો મળી આવૉ છે.
તે સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો મનાય છે.
આ વેદ તેમ જ એનો ઉપવેદ ગાંધર્વવેદ બ્રહ્મદેવના પશ્ચિમ મુખમાંથી નીકળ્યા હોવાનું મનાય છે.
આ વેદની પત્નીનું નામ શિવા છે

               અમુક સંશોધનકારોનું માનવું છે કે ભલે સામવેદનો જૂનામાં જૂનો ભાગ છેક ઇ.પૂ. ૧૭૦૦ (ઋગ્વેદનો કાળ) જેટલો જૂનો છે,
પણ હાલમાં પ્રાપ્ત સ્વરૂપ ઋગ્વેદ પછીના કાળનું વૈદિક સંસ્કૃત ધરાવે છે,
એટલે કે ઇસ.પૂ. ૧૨૦૦થી ૧૦૦૦ની આસપાસનું અને તે પણ અથર્વવેદ અને યજુર્વેદની સાથેસાથેના કાળનું.
છાંદોગ્યોપનિષદ (છાંદોગ્ય) અને કેનોપનિષદ (કેન) ઉપનિષદ એ સામવેદની અંદર રહેલા ૧૦૮ ઉપનિષદો પૈકીના બે મુખ્ય ઉપનીષદો છે,
જે હિંદુ ધર્મનો અભ્યાસ કરનારાઓ મહદંશે ભણતા હોય છે
તથા હિંદુ તત્વજ્ઞાનના દર્શનશાસ્ત્ર પર વિશેષ પ્રભાવ ધરાવે છે,
ખાસ કરીને વેદાંત દર્શન પર. ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત અને શાસ્ત્રીય નૃત્ય પરંપરાઓ તેમના મૂળ સામવેદના મંત્રો અને ગાનને ગણાવે છે.

             ઋગ્વેદના મોટા ભાગના મંત્રોને ઉદ્દત્ત, અનુદાત્ત અને સ્વરિત શ્રેણીમાં મૂકી સંહિતાની કવિતાને સંગીતમાં પ્રવાહિત કરવાનો મહાપ્રાચીન અને મહાસમર્થ પ્રયત્ન તે સામવેદ.
આ વેદમાં સંગીત ઉપર વધારે ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
ઉચ્ચારનાં લક્ષણો તેમાં આપવામાં આવ્યા છે અને સૂરાવલિનો તેમાં પ્રવેશ થયો છે.
એટલો જ તેનામાં અને ઋગ્વેદમાં અંતર છે. આ વેદ પૂર્વ અને ઉત્તર એમ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે.
તેનું પરિમાણ ઉપનિષદ્ સહિત ૮,૦૧૪ છે. આ વેદની ૧,૦૩૦ શાખા હતી.
તેમાંની હમણાં જે ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે તેમનાં નામો આ પ્રમાણે છે:

રાણાયનીય,
સાત્યમુપ્રય,
કાલાપ,
મહાકાલાપ,
લાંગબિક,
શાર્દૂલીય
ને કૌથુળ. કૌથુળશાળાના છ ભેદ છે.

              તે આવી રીતે: આસુરાયણ, વાતાયન, પ્રાંજલીય, વૈનધૂત, પ્રાચીનયોગ્ય ને નેગેય. આ વેદનાં બ્રાહ્મણો હમણાં મળી શકે છે.
તેમનાં નામો: પ્રૌઢ, ષડ્વિંશ, સામવિધાન, મંત્રબ્રાહ્મણ, આર્ષેય, દેવતાધ્યાય, વંશ, સંહિતોપનિષદ બ્રાહ્મણ.
આ સામવેદ બહુધા ઋગ્વેદના નવમા મંડળના મંત્રોને મળતો આવે છે અને તે જ્ઞાનમય છે.
તેમાં સમગ્ર ઋચા ૧,૫૪૯ છે.
તેમાંનો કાંઈક પાઠ સાંપ્રતના ઋગ્વેદના પાઠથી ભિન્ન છે.
તે પાઠ ભિન્ન ભિન્ન શાખામાંનો હશે એમ જણાય છે.
૧,૫૪૯ ઋચામાં ૭૮ ઋચા ઋગ્વેદની નથી, પણ ભિન્ન છે.
યજ્ઞમાં આવાહન કરેલા દેવોને ગાનથી સંતોષ પમાડવાનું કામ સામવેદીય ઋત્વિજ કરે છે અને તે ઉદ્ગાતા કહેવાય છે[
મંત્રોના સ્વરૂપની દ્રષ્ટિએ સામવેદના મંત્રો “ગેય” એટલેકે ગાઈ શકાય તેવા સ્વરૂપે છે.
સંસ્કૃતમાં ગેય એટલે સામ, જેના પરથી સામવેદ નામ આવ્યું છે.
સામવેદના મંત્રોના ગાનને સામગાન કહે છે. સામગાનમાંથી ભારતીય સંગીતનો જન્મ થયો છે.

            સામવેદ “ધર્મ અને ઉપાસના”નો ગ્રંથ છે.
ધર્મ માટે ભક્તિ એટલેકે ઉપાસના હોવી જરૂરી છે.
જયારે અર્થ અને કામ બન્નેને સાધી લેવામાં સફળતા મળે છે,
ત્યારે ધર્મમાં પ્રવેશ થઇ જાય છે અને તે પછી જીવનમાં ભક્તિ આવે છે.
ભક્તિ અને જ્ઞાન પ્રકાશના પ્રતિક છે, માટે સૂર્યને સામવેદના દેવતા માનવામાં આવે છે.

           સામવેદની એક હજાર શાખાઓ હતી તેવો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.
પરંતુ વર્તમાનકાળમાં સામવેદની ત્રણ શાખાઓ ઉપલબ્ધ છે:

[૧] રાણાયનીય,
[૨] કૌથુમીય
અને
[૩] જૈમિનીય.

સામવેદના બે ભાગ છે: ——

પૂર્વાર્ચિક
અને
ઉત્તરાર્ચિક.

            પૂર્વાર્ચિકમાં ૬ પ્રપાઠક, ૬૫ ખંડ અને ૬૫૦ મંત્રો છે.
જયારે ઉત્તરાર્ચિકમાં ૯ પ્રપાઠક, ૨૧ અધ્યાય, ૧૨૦ ખંડ અને ૧૨૨૫ મંત્રો છે.
બંને ભાગ મળીને સામવેદ માં કુલ ૧૮૭૫ મંત્રો છે.
આમાંથી ઘણા મંત્રો ઋગ્વેદમાંથી લેવામાં આવ્યા છે.

           સામવેદના ૯ બ્રાહ્મણો મળે છે,
જેમાં તાન્ડ્ય બ્રાહ્મણ મુખ્ય છે.
સામવેદને તલવકાર નામનું એક આરણ્યક તેમજ કેન અને છાંદોગ્ય નામનાં ૨ ઉપનિષદો છે.

अग्निर्वृत्राणि जङघन्द् द्रविणस्युर्विपन्यया | समिधः शुक्र आहुतः ||
સામવેદ

             મનુષ્ય જ્યારે પરમાત્માની વિશેષ સ્તુતિ – ધ્યાન, ઉપાસના વગેરે કરે છે,
ત્યારે પરમાત્મા મનુષ્યના અજ્ઞાન સહિતના બધા વિઘ્નોનો સંપૂર્ણ નાશ કરે છે
અને ઉપાસકની જ્ઞાન, સુખ, ઐશ્વર્ય જેવી સર્વ કામનાઓ માગ્યાં વિના જ પૂરી કરે છે,
આથી મનુષ્યએ પોતાની ઈચ્છાઓની વૃદ્ધિ દ્વારા પોતાને અશાંત કરવાનું છોડીને માત્ર એક જ પરમાત્મામાં પ્રીતિ રાખવી જોઈએ

           ગીતામાં કૃષ્ણ પોતાની વિભૂતિઓના વર્ણનમાં કહે છે કે, वेदानां सामवेदोऽस्मि (૧૦.૨૨).
ચારેય વેદોમાં પ્રમુખ તો ઋગ્વેદ છે, પરંતુ એનો સાર જેને ગાઈ શકાય એવા ગીત સ્વરૂપે સામવેદમાં છે.

              સંસ્કૃતમાં એક જ શબ્દના અનેક અર્થ જોવા મળે છે અને મારો ઝુકાવ સ્વાભાવિકરીતે ભૌતિક અર્થ તરફ રહેશે.

             પૂ. ૧.૧.૧. અર્થાત પૂર્વાર્ચિકના પહેલા અધ્યાયના પહેલા ખંડના પહેલા શ્લોકમાં પ્રથમ શબ્દ “અગ્ન” છે.
અગ્નિ એટલે યજ્ઞનો અગ્નિ કે જઠરાગ્નિ. અગ્નનો અર્થ પ્રકાશક કે સર્વવ્યાપક કરવામાં આવે છે.
સમગ્ર વિશ્વમાં વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો વ્યાપ્ત છે. જ્યાં આપણી કે આપણા શોધેલાં યંત્રોની નજર પહોંચે છે
એ સર્વે સ્થળે વિદ્યુતચુંબકીય અને પ્રકાશના તરંગોનો વ્યાપ છે.
એટલે અગ્ન શબ્દ પાછળ રહેલો ભાવાર્થ આપણે જોઈ શકીએ છીએ.
એ જ શ્લોકમાં આગળ ઋષિ કહે છે કે સ્વયંને તારી ભેટ આપવા મારા હૃદયમાં આવ. એટલે આપણી અંદર શરીરમાં પણ એ જ પ્રકાશ કે વિદ્યુત ચુંબકીય તરંગો રહેલાં છે.

           પૂ. ૧.૧.૨ આ શ્લોકમાં અગ્નિને સમસ્ત વિશ્વના દરેક યજ્ઞના હોતા તરીકે સંબોધિત કરવામાં આવ્યા છે.
આપણા બ્રહ્માંડમાં દરેક પ્રાકૃતિક ઘટનાઓ જેવી કે હાઇડ્રોજન વાદળમાંથી તારાઓ અને ગ્રહો વગેરે બનવું,
દરેક અવકાશી પદાર્થોની એકબીજા સાથેની પ્રતિક્રિયાઓ કે
એમની આંતરિક પ્રક્રિયાઓ, વગેરેના કારણરૂપે કે પરિણામરૂપે અગ્નિ જ હોય છે.

          પૂ. ૧.૧.૯ આ શ્લોકમાં અગ્નિને વિશ્વના આધાર અને વહનકર્તા કહ્યા છે.
વળી, અરણી મંથન દ્વારા સ્થિરચિત્તવાળા તેમને પુષ્કરમાં પ્રગટ કરે છે.
અહીં વિશ્વનો અર્થ સજીવ સૃષ્ટિ લઈએ તો સૂર્ય સજીવ સૃષ્ટિનો આધાર ગણી શકાય.
પ્રકાશના કિરણો ઉર્જાના વહન દ્વારા સજીવ સૃષ્ટિનો આધાર બને છે.
અરણી મંથન એટલે શ્વાસોચ્છવાસની પ્રક્રિયા દ્વારા પુષ્કર એટલે હૃદયને શુદ્ધ લોહી મળે છે
અને સમગ્ર શરીરમાં પહોંચી એ જીવનનો આધાર બને છે.

          પૂ. ૧.૨.૩ આ શ્લોકમાં અગ્નિમાં આહુતિઓથી વાયુના દળ ફરી ઉપસ્થિત થાય છે એવો ઉલ્લેખ છે.
અહીં આપણે વર્ષાચક્રનો સંદર્ભ જોઈ શકીએ છીએ.

            પૂ. ૧.૨.૬. અને પૂ. ૧.૨.૭ શ્લોકમાં હિંસારહિત યજ્ઞની વાત મુકવામાં આવી છે.
એ સમયે માત્ર હિંસક યજ્ઞો જ થતા હશે એ જરૂરી નથી. વળી, પૂ.૧.૨.૭ શ્લોકમાં અશ્વનો ઉલ્લેખ છે.
જે કાળમાં સામવેદની રચના થઈ એ સમયે પાલતુ ઘોડાઓ હશે.

           પૂ. ૧.૨.૮ શ્લોકમાં “ઔર્વ” શબ્દ જોવા મળે છે. એનો અર્થ પૃથ્વીના પેટાળના ગંધક, પોટાશ જેવા ખનિજ તત્ત્વો કરવામાં આવે છે.
એનાથી પેટાવાતા અગ્નિનો સૂચક શબ્દ “ભૃગુવત” ત્યાર બાદ આવે છે.
આનો અર્થ એ થયો કે સામવેદના રચનાકાળમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયાથી અગ્નિ પેટાવવાની પદ્ધતિ પ્રચલિત હશે.

          પૂ. ૧.૨.૧૦ અહીં સૂર્યને દ્યુલોકથી ઉપર, સ્વયંપ્રકાશિત અને પ્રાચીન તેજને સમાવિત કરનાર કહ્યા છે.
દ્યુલોક એટલે આકાશથી પણ ઉપર. સ્વયંપ્રકાશિત વિશેષણ અચંબિત કરે એમ છે.
પૃથ્વી પર રહેનાર એ કાળના મનુષ્યો સૂર્ય સ્વયંપ્રકાશિત છે એવું કેવી રીતે જાણી શક્યા હશે?
વળી, સૂર્ય પ્રાચીન તેજને સમાવનાર છે. આ પ્રાચીન તેજ કદાચ બ્રહ્માંડનું મૂળ કે બિગ બેંગનું સૂચક હોય એમ નથી લાગતું?

       ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગીતામાં કહે છે કે
“વેદોમાં હું સામવેદ છું”
આ કથન પરથી સામવેદની મહત્તા સૂચિત થાય છે.

સાભાર :: જનમેજય અધ્વર્યુ

” કાઠિયાવાડમાં કો’ક દિ, , ,”

Standard

” કાઠિયાવાડમાં કો’ક દિ, , ,”
મિત્રો આપણો આ એક ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ અને સાંભળેલો દુહો છે. પાલુભાઈ ગઢવીનો કે,,,
          “કાઠિયાવાડમાં કો’ક દિ
          અહીં  ભુલો પડય ભગવાન,
          પણ મારો થાજે મેમાન
          તારુ સવર્ગ ભુલાવું શામળા”;

તો શા માટે કાઠિયાવાડમાં બીજે ક્યાંય કેમ નહી?  જવાબમા અહીં ગોવિંદભાઈ  ચારણના બે ચાર દુહામાં ચર્ચા કરવી છે  કે,
1)     ” સુદામાંને દેતા સંપત્તિ
          તને રોકતી રાણીયું તોય,
          પણ દિકરો ખાંડીને ખવરાવે
          અમારી કાઠિયાવાડી કોય.”
સંગાવતી શગાળસા અને ચેલૈયો આ પ્રસંગ જાણીતો છે.

2)કયારેય કોઇ ભૂત મેમાન ગતી કરાવે એવુ સાંભળવા મળે? તો કે ના! તો અમારા કાઠિયાવાડમાં તો એવુ પણ બન્યુ ઈ કોણ તો,,,,,
    “ભોજન ઉતારા ભાવથી
     અહીં તો ભૂતની ભલકયુ જોય,
     પણ મર્દ પટાધર માઁગડો
     અમારી કાઠિયાવાડી કોય”
આખી જાનને જમાડી સાહેબ વડની નીચે ઈતિહાસ આજે પણ સાક્ષી છે.

3)ચોર ચોરી કરવા આવે એના સન્માન હોય નહી પરંતુ અમારી કાઠિયાવાડમાં તો એવુ પણ બન્યુ ઈ કોણ  તો,,,
      ” તોળી આપે ત્રણ દાનમાં
       અહીં તો ચોરને સન્માન હોય,
       પળમાં પાપ બાળીને પીર ભણે
       અમારી કાઠિયાવાડી કોય; “

4)મિત્રો હજી આપણે ગામડાઓમાં ઘણા લોકો ભગવાનને બહુ માને કાંઈ પણ  સંપત્તિ મેળવી હોય તો એમ કહે કે ભગવાનની કૃપા અથવા તો ભગવાનની છે પણ કોઈ પત્ની સામે આંગળી ચીંધે તો તરત કહે ઈ મારી છે.
પણ અમારી કાઠિયાવાડમાં તો એવુ પણ બન્યુ કે ઈ પણ ભગવાનની છે,,,
“જલિયાણ નારી માગવા
જેદી હરીવર આવ્યા હોય,
  તેદી હાથ ગ્રહીને દીએ હરખથી
ઈ અમારી કાઠિયાવાડી કોય;”