Category Archives: History

કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો…પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું..

Standard

કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો…પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું.

૧૧ કિલ્લાની નગરી લખપત કચ્છના પાટનગર ભૂજથી ૧૫૦ કિ.મી. દૂર સ્થિત કચ્છના ઐતિહાસિક કિલ્લાનું કચ્છ રાજ્યના સમયમાં ખૂબ જ મહત્વ હતું. કચ્છનો આ અદ્યતન કિલ્લો એ સત્તરમી સદીના અંત અને અઢારમી સદીના પૂર્વાર્ધની કચ્છની અસ્મિતાનો સાક્ષી છે. કચ્છના તીર્થધામ નારાયણ સરોવર અને કોટેશ્વરથી ૧૬-૧૭ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું લખપત એક સમયે બસ્તા બંદર તરીકે ઓળખાતું. કચ્છના સિંધ સાથેના વેપારમાં લખપતનું નામ સૌથી મોખરે લેવાય છે. એક સમયે લખપત કચ્છનું મહત્વનું બંદર હતું. સપાટ અને છીછરો દરિયો ધરાવતા આ બંદરમાં માલના પરિવહન માટે સઢવાળા નાના વહાણો ચાલતાં. દેશ-વિદેશ સાથે તેનો દરિયાઈ વેપાર રહેતો. કચ્છના મહારાવ લખપતજીએ આ બંદરનો પાયો નાખ્યો હતો. આ બંદરની સમૃદ્ધિ આંખ ઠરે એવી હતી, પરંતુ માનસર્જિત અવળચંડાઈ અને કુદરતી અવકૃપાએ આ બંદરની જાહોજલાલી છીનવી લીધી. કચ્છની એક સમયની જીવાદોરી સમાન સિન્ધુ નદીના વહેણને સિન્ધના અમીર ગુલામશાહ કલોરાએ નદી પર બંધ બાંધી પાણી રોક્યું તો
ઇ.સ. 1819ના વિનાશક ધરતીકંપના કારણે લખપત વિસ્તારમાં સિંધોડીનો દુર્ગ તોડી પાડતા ચાલીસેક કિ.મી.માં દરિયો ધસી આવ્યો. કુદરતી અલ્લાહ બંધનું નિર્માન થયું. પરિણામે લખપત બંદરના વળતા પાણી થયા.

લખપત ખાતે આવેલ એક પુરાતન કિલ્લો છે, જે જમાદાર ફતેહ મહંમદે ઇ.સ. ૧૮૦૧માં બંધાવ્યો હતો. લખપત ખાતે તે સમયે બંદર ધમધમતું હતું. ઇતિહાસમાંની વિગત મુજબ ઈ.સ. ૧૮૧૯ના સમયમાં તે લખપત રજવાડાના સેનાપતિ હતા. તે કચ્છ ક્રોમબેલ તરીકે જાણીતા હતા. આ કિલ્લો આજે પણ ભુતકાળની તથા ઇતિહાસની સાક્ષી પૂરતો અડીખમ ઉભો છે. આજે લખપતમાં મોટા ફેરફારો થયા છે, પણ આ કિલ્લો આજે પણ જેમનો તેમ ઉભો છે. કચ્છમાં ૧૮૧૯ના વર્ષમાં અને ૨૦૦૧ના વર્ષમાં મોટા અને વિનાશક ભૂકંપ આવ્યા હતા, છતાં આ કિલ્લો અડીખમ રહ્યો છે. આ કિલ્લાના નિર્માણકર્તા જમાદાર ફતેહ મહંમદની ફતેહમંદી વિશે કવિ કેશવરામે “ફતેહ સાગર” નામે ગ્રંથ રચ્યો હતો. લખપત વિસ્તારમાં એક જૂની મસ્જિદ છે, જેમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહની પદ્ધતિ હતી, ૧૯૪૭માં ભારતનાં ભાગલા પછી, સિંધ અને કરાંચીનું બંદર પાકિસ્તાન હેઠળ ગયું.

મોટા ભાગનું ગામ આજની તારીખે પણ કિલ્લાની અંદર જ વસેલું છે. મેઈન રોડ પર કિલ્લાનો એક જંગી દરવાજો નજરે ચડે અને સાથે જ બસ સ્ટેન્ડ તથા લખપતનું સાઈન બોર્ડ પણ દેખાય. કિલ્લામાં એટલે કે લખપત ગામડામાં તમે જેવી એન્ટ્રી કરો કે જાણે ખરેખર ૨૦૦ વર્ષ અગાઉના સમયમાં પહોંચી ગયા હોઈએ એવું લાગે. ના, ગામ બે સદી જેટલું પછાત ન લાગે, પરંતુ ૨૦૦ વર્ષ પહેલાંના એના અસબાબના અવશેષો પરથી જ એના ભવ્ય ભૂતકાળની ઝાંખી થઈ જાય. આ ગામનો ભૂતકાળ વૈભવશાળી હોય એમાં શંકાને કોઈ સ્થાન જ નથી. આ નાનકડું શહેર લગભગ ૫૦૦ વર્ષ જૂનું હશે. એ જમાનામાં લખપત એ સિંધ પ્રાંતનો પ્રદેશ હતો. (અત્યારે તે પાકિસ્તાનની હદમાં છે.) કોરી ક્રીકના મુખપ્રદેશ પાસે વસેલું હતું આ શહેર. જૂના દસ્તાવેજોમાં થતા ઉલ્લેખ પ્રમાણે ૧૬મી સદીમાં આ શહેરને ‘બસતા બંદર’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. એક જમાનામાં ‘બસતા બંદર’ તરીકે ઓળખાતો આ પ્રદેશ ‘લખપત’ તરીકે કેવી રીતે ઓળખાયો? એની સ્ટોરી પણ મજેદાર છે. કહેવાય છે કે ૨૦૦-૨૫૦ વર્ષ પહેલાં સિંધુ નદી આ વિસ્તારમાંથી વહેતી અને છેક દેશલપરમાં ભળતી હતી. સિંધુ નદીનાં નીર આ પ્રદેશ માટે આશિષ બનીને આવતાં. સિંધુ નદીનાં પાણી અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને કારણે આ પ્રદેશ ચોખાના ઉત્પાદન માટે નંબર વન ગણાતો. અહીં ચોખાનો મબલક પાક ઉતારવામાં આવતો હતો.

દેશ-દેશાવરમાં લખપતના ચોખા ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતા. ઈતિહાસકારોના મતે ચોખાના પાકને કારણે થતી આવકમાંથી વર્ષે અધધધ! ૮,૦૦,૦૦૦ કોરી (એ સમયનું કચ્છનું ચલણ અને રિમાઈન્ડર કે આ વાત લગભગ ૨૫૦ વર્ષ જૂની છે) નું મહેસૂલ કચ્છ રાજ્યને ચૂકવવામાં આવતું હતું. એટલું જ નહીં, લખપતમાં સાગરી માર્ગે જે વેપાર થતો એમાંથી પણ દરરોજની એક લાખ કોરી જેટલી આવક તિજોરીમાં જમા થતી હતી. બધું જ બરાબર હતું. લખપતવાસીઓ ખુશ હતા. એવું કહેવાય છે કે એ સમયે આ પ્રદેશમાં વસતો પ્રત્યેક માનવી લખપતિ હતો. કચ્છના સાવ છેવાડે આવેલા પ્રદેશ પર કુદરતની એવી રહેમ થઈ હતી કે એકેએક ઘરમાં મિલિયોનેર્સ રહેતા હતા. તેથી જ બસતા બંદર પરથી ધીરે-ધીરે આ ગામનું નામ ‘લખપત’ પડ્યું હશે એવું કહેવાય છે. જોકે કુદરતના ઘરનો નિયમ છે કે બધું સુંવાળું તો ક્યારેય ન ચાલે. કચ્છના આ મુખ્ય વેપારી કેન્દ્રને પણ કાળની એવી થપાટ વાગી કે બધું જ તહેસનહેસ થઈ ગયું. એમ કહોને કે જળ ત્યાં સ્થળ ને સ્થળ ત્યાં જળ થઈ ગયું. ક્યારે થયું આ બધું? લગભગ બે સદી પહેલાં. વર્ષ ૧૮૧૯નો જે ભૂકંપ આવ્યો એણે આખા કચ્છને હચમચાવી દીધું હતું. કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો, પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું…!!

Advertisements

‘અટક એટલે..’

Standard

અટક એટલે નામ જ્યાં અટકે તે સ્થાન..!આપણા માં નામ ની સાથે અટક નુ ઘણુ મહત્વ હોય છે, નામ એક સરખા હોઈ શકે પણ તેમની અટક થી તેમને જુદા વ્યક્તિ તરીકે અલગ ઓળખ પ્રાપ્ત થતી હોય છે.અટક નો ઉદ્ભવ વ્યક્તિ અથવા વ્યક્તિના પુર્વજો ના વ્યવસાય, વતન, ગામ, રાજકિય સત્તા, કોઈ ઉપરથી થતો હોય છે.
 
      કેટલીક અટકોજેવી કે દેસાઇ, મહેતા,મારફતિયા, દલાલ,બ્રોકર,તેમના વ્યવસાય અથવા રાજકિય સતા ના આધારે પડતી હોય છે, દેસાઈ એ રાજાએ આપેલી દેસાઈગીરી ની સતા ના કારણે પડતી હોય છે, એવુજ મહેતા અટક નુ છે,રજવાડાના મંત્રીઓ કે મુત્સદીઓ ને મહેતા કહેવા માં આવતા, જોકે શિક્ષક ને પણ મહેતા  કહેવામાં આવતુ.વ્યવસાય ના આધારે પડતી અટકો માં અગાઉ જણાવ્યુ તેમ મારફતિયા, દલાલ, બ્રોકર,ઝરીવાલા. ચોખાવાલા,મોતીવાલા, સુખડીયા,રંગરેજ, મીઠાઈવાલા,દુધવાલા, સીપાઈ,નાયક, સોની, લુહાર,સુથાર,દરજી,વાળંદ,કડીયા,ઇત્યાદી અટકો તેમના વ્યવસાય ના કારણે પડી હોય છે, આમાંથી કેટલીક અટકો ઉપરથી તેમની જ્ઞાતિ ની ઓળખ મળતી હોય છે, જેમકે સોની, સુથાર, લુહાર, વાળંદ,દરજી જેવી અટકો તેમની જ્ઞાતિ પણ દર્શાવતી હોય છે, જ્યારે એ સિવાય ની અટકો પરથી તેમની જ્ઞાતિ ઓળખાતી નથી,દેસાઈ, મહેતા દલાલ કોઈ પણ જ્ઞાતીના હોઈ શકે, દેસાઈ અટક બ્રાહ્મણોમાં વણિકો માં કે પશુપાલકો માં પણ હોઈ શકે કારણ એ કામગીરી તેમને રાજય તરફ થી એક હોદ્દા તરીકે આપવામાં આવી હોય છે.
 
       કેટલીક અટકો ઉપરથી તેમની જ્ઞાતિ ઓળખી શકાય છે, શાહ ખાસ કરીને વણિકો માંજ  જોવા મળે, એજ રીતે રજપુતો ની અટકો ઝાલા, પરમાર,જાડેજા,રાઓલ, વિહોલ,મહિડા, ચુડાસમા,વાળા,ગોહિલ,મકવાણા, ડોડીયા,રાણાવત, શેખાવત,ઇત્યાદી અટકો થી તેમની રજપુતાઈ છલકાતી હોય છે,
 
        એવુ પણ જોવા મળે છે કે રાજપુતો ની અટકો ઘણીવાર પછાતવર્ગના લોકો માં પણ જોવા મળે છે, દાખલા તરીકે પરમાર, સોલંકી, ગોહેલ,ડોડીયા,મકવાણા, ઝાલા, જેવી અટકો દરજી, સફાઈ કામદારો, વણકરો, મોચી, જ્ઞાતિ માં પણ જોવા મળે છે. આમ શાથી થયુ હશે એ કળવુ મુશ્કેલ છે, એક ગળે ઉતરે એવી સમજુતી એવી છે કે પહેલા રાજાઓ ના લશ્કરમાં અનેક જાતના કારીગરો અને કામદારો ની પણ જરુર રહેતી, એ કારી ગરો જે રાજા ના લશ્કર માં હોય એ રાજા ની અટકો તેમને મળતી.ઝાલા ના લશ્કર નો કામદાર ઝાલા તરીકે પરમાર રાજા નો કામદાર પરમાર તરીકે અને અન્ય રાજાઓ ના કામદારો ની અટક તેમના રાજા ની અટકો ના અધારે પડી જતી. એટલેજ પછાત અને અન્ય પછાત જાતિ ના લોકો ની અટક રજપુતો ના જેવી હોય છે, જોકે તેમના નામ ઉપરથી તેમને બીનરજપુત તરીકે ઓળખી શકાય છે, કારણ રજપુતો માં નામ પાછળ  “સિંહ ‘ શબ્દ ઉમેરવામાં આવતો હોવાથી રજપુત જુદો પડી જતો હતો.
 
     વણિકો માં શાહ મુખ્ય અટક છે, એ પછી મહેતા, દેસાઈ, મારફતિયા, દલાલ, વખારીયા જેવી અટકો જોવા મળે છે.શાહ અટક થી વ્યક્તિ વણિક છે  એ નિ:શંક જાણી શકાય છે, બાકી દેસાઈ, મહેતા, માર્ફતિયા, કે દલાલ વણિકજ હશે એમ ખાત્રીબંધ કહી ન શકાય, કારણ એ અટકો તેમના વ્યવસાય ના આધારે પણ પડી હોય છે.બીજી એક અટક શેઠ છે જે પણ દર્શાવે છે કે વ્યક્તિ વણિક કોમ નો હશે, શેઠ અટક નુ મુળ શ્રેષ્ઠી,શબ્દ ઉપરથી ઉતરી આવ્યુ હોય તેમ લાગે છે, અન્ય રાજ્યો માં આને મળતી અટક શેઠી, શેટ્ટી,શ્રેષ્ઠ જેવી જોવા મળે છે.આ બધા જ મુળ વણિકો હોય એવુ લાગે છે,
 
        અન્ય કેટલી ક અટકો વતન કે ગામ ઉપરથી પડે છે, જેમકે ભરુચા, સુરતી, વડોદરીયા,અંકલેશવરીયા,વિરમગામી, ધોળકીયા, ધોલેરીયા,પાટડીયા,માંડલીયા,અજમેરા,ઇત્યાદિ, આ બધી એવી અટકો છે જેના ઉપરથી તેમની જ્ઞાતિ નક્કી કરી શકાતી નથી, જો આપણે જ્ઞાતિવિહિન સમાજ રચવો હોય તો આ અટકો ખુબજ સહાયરુપ થઈ શકે.
 
        કેટલીક અટકો ખુબજ પ્રભાવશાળી હોય છે, મને બચપણમાં મારી શેઠ/ પટેલ અટક ગમતી ન હતી, મને સદાયે એવી ઇચ્છા રહ્યા કરતી કે મારી અટક શેઠ/પટેલ ના બદલે ચુડગર, મહેતા,કે પરમાર હોત તો કેવુ સારુ હતુ….!મને મારુ નામ પણ બહુ ગમતુ ન હતુ, મને રજપુતોના નામો વધુ ગમતા, સુરસિંહ, બળદેવસિંહ, લખધિરસિંહ કિરિટસિંહ કે યજુવેન્દ્રસિંહ જેવા નામો મને ગમતા, પણ અફશોષ નામ બદલી શકાતુ નથી,તેમજ નામ ની સાથે જોડાયેલા ગુણધર્મો પણ ઉપરથી લાદી શકાતા નથી.પટેલ અટક શાહ જેવીજ બહુમતિ ધરાવતી અને ખુબજ કોમન અટક છે, મૂળ તો કણબી નામ થી ઓળખાતા ખેડૂતો પાછળથી પટેલ તરીકે બહાર આવ્યા, જોકે પટેલ એ એક રાજકિય-મહેસુલી દરજ્જો પણ હતો , અને જ્ઞાતિ નો મુખ્ય વ્યક્તિ પણ તે જ્ઞાતિ નો પટેલ કહેવાતો.પણ સામાન્ય રીતે પટેલ એટલે ખેડૂત એ સામાન્ય સમજ હતી.અગાઉ મોટો અને ખમતીધર ખેડૂત જ પટેલ સંબોધન પામી શકતો, આજે તો પટેલ એ કોઈ પણ ખેડૂત સમાજ ના સભ્ય માટે નો કોમન શબ્દ બની ગયો છે.
 
          બીજી એક વેપારી કોમ તે લોહાણા કોમ છે, લોહાણા રુપાળા, ગૌરવર્ણના અને સાહસિક વ્યાપારી હોય છે,સામાન્ય રીતે તેઓ ઠક્કર કહેવાય છે.ઠક્કર કોમ એક બીજી રીતે પણ ઉદ્ભવ પામી છે, સાહિત્યકાર શ્રી ગુણવંતરાય આચાર્ય ની સક્કરબાર , હરારી જેવી નવલ કથાઓ માં આ અન્ય પ્રકારના ઠક્કરો જોવા મળે છે. એ સમયે ભારત માંથી લોકો ને ગુલામો બનાવી ને ઉપાડી જવામાં આવતા, આ ગેરરીતી રોકવા વલસાડ નો અમૂલખદેસાઈ, નામનો જંવામર્દ  સક્કરબાર તરીકે દરિયો ખેડવા બહાર પડ્યો અને ગુલામો પકડી ને લઈ જતા વહાણો ને લુંટી ને ગુલામો ને છોડાવવા લાગ્યો.પણ આ છુટેલા ગુલામો ને ભારત વાસીઓ વટલાયેલા કહી ને સ્વિકારતા ન હતા એંટલે સક્કરબારે આફ્રિકા ના કિનારે એક વસાહત સ્થાપી ને આ રીતે છોડાવેલા ગુલામ સ્ત્રિપુરુષો ને વસાવવા માંડ્યા, ત્યાં કોઈ જ્ઞાતિભેદ ન હતો, પરસ્પર લગ્ન પણ થવા લાગ્યા અને આવી વસાહત  એટલે કે ઠકરાત ના સભ્યો ઠક્કર તરીકે એકજ નામ થી ઓળખાવા લાગ્યા.આ ઠક્કરો અથવા લોહાણાઓ સાહસિક વ્યાપારી કોમ તરીકે ગુજરાત ભરમાં ફેલાયેલા છે.
 
         અટકો નો આ ઇતિહાસ બહુ લાંબો છે, ઘણા કારણો સર ઘણી અટકો અસ્તિત્વ માં આવી હોય છે, એવીજ એક બીજી રીત ની અટક કોઈ પરાક્રમી પુર્વજ ઉપરથી પણ પડી  હોય છે ઉદાહરણ તરીકે ભિમાણી,અટક કોઈ ભિમા નામના પુર્વજ ઉપરથી લાખા નામના પુર્વજ ઉપરથી લાખાણી, એવી જ રીતે ભાલાણી, દેવાણી, અદાણી, ભાયાણી,રાજાણી,અંબાણી,ગોકાણી,વિરાણી,રામાણી જેવી અટકો બની હોય છે આ અટકો પણ જ્ઞાતિની ઓળખ થી ઉપર હોય છે,કારણ તેમનો ઉદ્ભવ કોઈ પુર્વજ ના નામ ઉપરથી થયો હોય છે. આ અટક ધરાવતો વ્યક્તિ વણિક, પટેલ, બ્રાહ્મણકે અન્ય કોઈપણ કોમ નો હોઈ શકે છે.
 
        રજપુતો ની માફકજ બ્રાહ્મણો પણ તેમની અટક અને નામ ઉપરથી જુદા પડી આવે છે. ચતુર્વેદી, એટલેકે ચોબે, દ્વિવેદી એટલે કે દવે, ત્રીવેદી એટલે કે તરવાડી, શર્મા,પાંડેય, જોશી, ઉપાધ્યાય,ગોર, પુરોહિત,પાઠક, જેવી અટકો માં અન્ય કોઈ કોમ ભાગ પડાવી શકતી નથી, આવી અટ્કો ધરાવનાર બ્રાહ્મણજ હોય એ સર્વસ્વિક્રુત હકિકત થઈ ગઈ છે.ગુજરાત ની એક સંસ્કારી અને ગૌરવભરી કોમ તે નાગરો ની છે. નાગરો માં પણ મહેતા અને દેસાઈ અટક હોય છે, તે ઉપરાન્ત વસાવડા, મજમુદાર, જેવી અટકો પણ એક જુદોજ પ્રભાવ ઉભો કરે છે.નાગરો ના નામો પણ અત્યંત સુધરેલા અને ભવ્ય હોય છે. નાગર પણ અલગ રીતે ઓળખી શકાય એવા લક્ષણો ધરાવતા હોય છે.
 
          અટકો ની આ વિગત માત્ર ગુજરાત નીજ અત્રે આલેખિત કરેલ છે, ભારત ભરમાં તો અનેક અટકો અને અનેક ઉદ્ભવસ્થાનો જોવા મળી શકે, એ માટે તો વિષદ અભ્યાસ ની જરુર પડે.કોઈ સાચો અભ્યાસી જો આ હાથ ધરે તો ભારતના ઇતિહાસ ના ઘણા છુપા પ્રકરણો બહાર આવી શકે.

અંગ્રેજ અમલદારે બનાવેલ પાળીયો કૂતરાપીર તરીકે પૂજાયો.

Standard

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ઝાલાવાડનું નામ સાંભળતા સાથે જ આ પંથકનો ગૌરવવંતો ઇતિહાસ સંગ્રહાયો હોવાનો ખ્યાલ આવી જાય છે. અહીંયાનો ખારો મલક પાટડી હોય કે હરિયાળો હળવદ, ધ્રાંગધ્રા હોય તો વળી લાખેણા લખતર અને ચોટીલાના ઠાંગામાં જાણે પાંદડે પાંદડે ઇતિહાસની વાતુ છે ત્યાગની ગાથા ગાતુ વઢવાણ, લીંબડી, મૂળી અને સાયલાનો પણ અનેરો ઇતિહાસ છે. લખતર ગુજરાતના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાનો મહત્વનો તાલુકો છે. લખતર આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. લખતરમાં આદિશ્વર ભગવાનનું ખૂબ પુરાણું દેરાસર આવેલું છે. અહીંનાં જોવા લાયક સ્થળોમાં તળાવ, દરબારી કુવા, બાપુરાજની દેરી અને કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આવા આ લખતરનું એક અજાયબ સ્મારક. લખતર રેલ્વે સ્ટેશનનાં પ્લેટફોર્મ ઉપર આજે પણ અડીખમ ઉભો જોવા મળે છે એક  પાળીયો.
આજે પણ રેલવે કર્મચારીઓ કુત્તાપીર તરીકે પાળીયાની શ્રધ્ધાપૂર્વક પૂજા કરે છે.  સૌરાષ્ટ્રમાં લગભગ ઈ.સ.૧૮૮૪માં વિરમગામ-સુરેન્દ્રનગર વચ્ચે રેલ્વે લાઈન નાંખવાનું કામ તે જમાનાની બી.બી. એન્ડ સી.આઈ.કંપની દ્વારા ચાલતું હતું. કામ કરનાર અંગ્રેજ અમલદાર હેનકૂક(Hencock) હતા. કામ કરતા સદગૃહસ્થ હેનકૂક પાસે એક જાતવાન અને વફાદાર કુતરો હતો. અંગ્રેજ અમલદાર હેનકૂક લખતર શહેર નજીકનાં મોતીસર તળાવની પાળ પાસે કર્મચારીઓ અને મજૂરો સાથે તંબુઓ નાંખી રહેતાં. મોતીસર તળાવની પાળથી બેએક કી.મી. દુર ચાલતા રેલ્વેનાં કામની દેખરેખવેળાએ તેમની સાથે તેમનો વફાદાર મિત્ર કૂતરો સાથે રહેતો. કામકાજ દરમ્યાન જો કોઈ ચીજ-વસ્તુ કે દસ્તાવેજની જરૂર પડે તો હેનકૂક કૂતરાંની ડોકે ચિઠી બાંધી અને મુકામનાં સ્થળે એટલે કે મોતીસર તળાવની પાળે મેડમ(હેનકૂકનાં પત્ની) પાસે પહોંચી જઈ ચિઠી સુપ્રત કરતો હોય તેમ મેડમ પાસે ઉભો રહતો. અને ચિઠીમાં લખી જણાવ્યા મુજબની ચીજ-વસ્તુ કૂતરાંની ડોકે બાંધી દેતા. આમ કુતરો સંદેશાવાહકનું કામ પણ કરતો હતો.
આમ સંદેશાવાહકનું કામ કરતો કુતરો કે જે પોતાનાં માલિકનો વફાદાર મિત્ર હતો. તે રેલ્વેનાં કામનાં ગાળામાં અહી મરણ પામ્યો હતો. ત્યારે અંગ્રેજ અમલદાર હેનકુકે ખાંભીઓની કથા ઠેર-ઠેર સાંભળેલ એના પગલે પત્થર ઉભો કરી ઉપર વફાદાર કૂતરાંનાં મૃત્યુની યાદી લખી. જે આજે પણ મોજુદ છે. એમાં અંગ્રેજીમાં લખેલું છે. History of Cock. A favourite dog of Eleven years, The Faithful Friend and Companion of his master”. C. E. Hencock. ખાંભીને આજુબાજુમાં રહેતા રેલ્વેમાં કામ કરતા કર્મચારીઓનાં પરિવારો “કુત્તાપીર” તરીકે શ્રદ્ધાથી દૂધથી નવડાવે છે. અને માનતાઓ પણ રાખે છે. અને તે ખાંભી રેલ્વેનાં દફતરે R/36થી નોંધાયાનું પણ જોવા મળે છે. લખતરના રેલવે સ્ટેશન પર અંગ્રેજ શાસનકાળથી સ્થિત શ્વાનના પાળિયાની કર્મચારીઓ આજે પણ સારી રીતે માવજત રાખી રહ્યા છે. 

____________

*વાંચેલી નોંધ.

લે. અજ્ઞાત,

પોસ્ટ : વોટ્સએપ ગ્રુપમાંથી.

‘ક્યાંથી આવો છો મા’રાજ?’

Standard

‘ક્યાંથી આવો છો મા’રાજ?’
કપાળમાં ત્રિપુંડ, માથા પર લાંબી શિખા, ખભા પર લાલ રંગનો ખેસ અને ધોતિયા-કફનીમાં સજ્જ એવા એક બ્રાહ્નણને ગવર્નરના બંગલા પાસે ધસી આવેલો જોઈ પોતે કોઇ સાધારણ પોલીસ નથી પણ મદ્રાસના ગવર્નરનો રક્ષક છે એવા ઈગો સાથે એ બોલ્યો કે, ‘આ કોઇ વાણિયા વેપારીનો બંગલો નથી મહારાજ, કે તમે ‘દયા પ્રભુની’ માટે આંહીં આવી શકો. માટે તમે જ્યાંથી આવો છો ત્યાં પાછા પધારો…’
આવતલ બ્રાહ્નણ જરા પણ વિચલિત ન થયો…. ઊલટાનો એ એવી રીતે તાકી રહ્યો કે બંગલામાં જાણે પોતાનું કોઇ સ્વજન એની રાહ ન જોતું હોય?
‘ક્યાંથી આવો છો?’ ગવર્નરનો પહેરેગીર ગજર્યો.
‘ભાવનગરથી…’ વિપ્રે શાંતિથી જવાબ દીધો.
રક્ષકના હોલબૂટમાં સળવળાટ થઇ ગયો. ચહેરા પર ઊભરેલાં રોફ અને રુઆબ પાંચ-દસ પગથિયાં એકસાથે નીચે ઊતરી ગયાં…!

‘ક્યાંથી?’ આંખો ઝીણી કરીને એણે ચકાસણી કરી.
‘ભાવનગરથી આવું છું. મારું નામ ગૌરીશંકર…’ ગૌરીશંકર શિખર જેવો આદમી હોય તોય આ પહેરેગીર કહી દેત કે ગૌરીશંકર હો તો તારા ઘરનો, સમજ્યો? આ બંગલો નામદાર ગવર્નરનો છે. તારા જેવા ગૌરીશંકરો માટે નથી, અહીં તો મદ્રાસનો મુખ્યપ્રધાન પણ ઠઠડીને ઊભો રહે. લોટણવેડા કરે. તયેં પ્રવેશ મળે સમજયોને. ગૌરીશંકર! પણ કાંઇ નૈ ભલા માણસ! લાચાર છું. ભાવનગર તો અમારા ગવર્નર સાહેબનું વતન, જન્મભૂમિ અને જૂની એની રાજધાની અને એનો આ રહેવાસી… જા ભઇ જા!
‘તમે મા’રાજ! ગવર્નર સાહેબને ઓળખો છો!’ ગમ ખાઇને પહેરેદારે પૂછ્યું.
‘સારી રીતે ઓળખું…’ ગૌરીશંકરે નિરાંતથી કહ્યું.
‘હશે. એમને તો સૌ ઓળખે. આખો દેશ ઓળખે છે. પણ તમને સાહેબ ઓળખે છે?’
‘હા, ભાઇ! મને કેમ ન ઓળખે? હું એનો રસોઇયો હતો…’
‘ભલે જાઓ અંદર, પણ મા’રાજ! કંપાઉન્ડમાં ઊભા રહેજો, સાદ દેજ્યો શું સમજયા? ડખડખ કરતા પરબારા જતા નૈ. હું અહીં ઊભો રહીને જોઇશ.’ અને વિપ્ર ગૌરીશંકર, ગવર્નરના બંગલામાં પ્રવેશ્યા. પ્રાંગણમાં ઊભા રહીને એણે સાદ દીધો:
‘બાપુ! હું ભાવનગરનો ગૌરીશંકર…’
ઉંદરડીને ટાંપીને કાગડો જોઇ રહે એમ પેલો પહેરેગીર જોઇ રહ્યો હતા, પણ પળ પછી એ આભો બની ગયો. એને ભ્રમ થયો કે મદ્રાસનો દરિયોકાંઠો બહાર નીકળ્યો કે આસમાન નીચે ઊતર્યું કે પછી આ ધરતી પાતાળે જઇ રહી છે?ભાવનગર અને ગૌરીશંકર… એવા બે શબ્દો સાંભળતાની સાથે, મદ્રાસના ગવર્નર કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવસિંહજી ગોહિલ, દ્વારકાના મહેલેથી સુદામા માટે વછુટેલ રાજા રણછોડની જેમ વછુટયા! અને જોતજોતામાં મુઢ્ઢી હાડકાનો ભાવનગરી આ વિપ્ર, ગવર્નરના દિલમાં છલોછલ ભરાઇ ગયો! મદ્રાસના મુખ્યપ્રધાનને ન મળે એવો ઉમળકો એને સાંપડ્યો.
‘ગૌરીશંકરભાઇ! શું કરે છે આપણું ભાવનગર?’ તામિલનાડુના દરિયાનાં જળતરંગો પર બેસીને નામદાર ગવર્નરનો આતમો ભાવનગરના બંદર સુધી ખળભળી ગયો…
પછી તો સંસ્મરણોની વણઝારો ચાલી… ભાવનગરના વેપારીઓ, ભાવનગરના કેળવણીકારો, વિદ્વાનો, ઉદ્યોગપતિઓ, કવિઓ, લેખકો અને સાવ સાધારણ માણસો પણ કૃષ્ણકુમારસિંહજીના હોઠેથી સરતા રહ્યા… સૌના ધંધા વિશે, સુખાકારી વિશે, બાળબચ્ચાંઓ વિશે વીણી વીણીને ખબર પૂછ્યા…
ભાવનગરના રાજદરબારમાં રૂપિયાના થાળ ભરીને, રેશમી શાલો વડે ઉમદા હસ્તીઓને જે રીતે એમણે ભૂતકાળમાં સન્માની હતી એ જ રસમથી વિપ્ર ગૌરીશંકરને એણે સન્માન્યા! અને જ્યારે જ્યારે મદ્રાસમાં ગૌરીશંકર એમની પુત્રીને ઘેર આવે, ત્યારે અચૂક રીતે ગવર્નરને બંગલે મહેમાન બને એવો પ્રેમાગ્રહ કરીને વચન લીધું…
અને નિવૃત્તિને આરે ઊભેલ, અકિંચન એવો ભાવનગરનો આ ભૂદેવ, રૂપિયે-વસ્ત્રે લથબથ થઇને ગવર્નરના બંગલેથી વિદાય થયો ત્યારે મદ્રાસના ગવર્નર વિદાયના મીઠા સ્મિત સાથે હાથ ફરકાવી રહ્યા હતા…અને કલાક પહેલાં, આ વિપ્રને માણસ સમજીને તોછડાઇથી વર્તેલો પેલો દરવાન આને જોઇને ‘એટેન્શન’ની પોઝિશનમાં આવીને બંદૂક નમાવીને ભૂદેવ ગૌરીશંકરને માનભરી નજરે નિહાળતો ઊભો રહ્યો. અને બહાર નીકળ્યા ત્યારે મા’રાજ ગૌરીશંકર રાજવીની આ આત્મીયતાથી ગદ્ગદ થઇ ગયા હતા! એની આંખોના ખૂણે લટકતાં હર્ષાશ્રુઓનાં ટીપાંઓમાં આખું ભાવનગર રાજ ઝૂલતું હતું!
(નોંધ : ભાવનગરના સ્વ. કૃષ્ણકુમારસિંહજી મદ્રાસના ગવર્નર પદે જ્યાં સુધી રહ્યા ત્યાં સુધી વેતન પેટે માત્ર પ્રતિ માસ એક રૂપિયો સ્વીકારતા હતા!)
લેખક – નાનાભાઈ જેબલિયા

દયા ડાકણને ખાય…

Standard

ટ્રોઝન હોર્સ અર્થાત 

ટ્રાયના ઘોડાની વાર્તા વિશ્વ પ્રસિદ્ધ છે…. 
યુદ્ધ કળા તરીકે પણ વિખ્યાત છે…. 
ટ્રાય નામના રાજ્યની આસપાસ એથેન્સવાસીઓએ ઘેરો નાખ્યો હતો. ટ્રાય નો કિલ્લો કેમેય કરીને તૂટતો નહોતો….
અભેદ કિલ્લાબંધીને તોડવા માટે એથેન્સવાસીઓએ એક પ્લાન બનાવ્યો….
યુદ્ધમાં પીછેહઠનું નાટક કરીને ઉપહાર સ્વરૂપ એક લાકડાનો ઘોડો ટ્રાયના કિલ્લાની બહાર રાખવામાં આવ્યો…. 
ટ્રાયવાસીઓ એ ઘોડાને કિલ્લાની અંદર લઈ ગયા અને એમાં છુપાયેલા એથેન્સના સૈનિકોએ રાત્રે કિલ્લાનો દરવાજો ખોલી નાખ્યો…. અને એથેન્સવાસીઓએ ટ્રાયનો સર્વનાશ કરી નાખ્યો…. 
આ મહાગાથા મહાન યુનાની કવિ હોમરે લખેલી છે.
આ લાકડાનો ઘોડો માત્ર એક પૂતળું ન હતું, પરંતુ એક રણનીતિ હતી… 

જે ત્યારથી લઈને આજ સુધી અજમાવવામાં આવી રહી છે… 
ટ્રાયનો એ મહાન અશ્વ લાકડાનો બનેલો હતો, 

પરંતુ જરૂરી નથી કે દરેક વખતે એ લાકડાનો બનેલો હોય… 
આજકાલ એવા ઘોડા લાકડાનાં નહીં પરંતુ માંસના બની રહ્યા છે, જેને જોઈને અપરાજીત વર્ગનાં મનમાં દયા, કરુણા, માનવતા, પ્રશ્ચયાતાપ ઉત્પન્ન થાય છે, એવી જ રીતે જેવી રીતે ટ્રાયના લોકોને પોતે વિજયી થયાનો વહેમ ઉત્પન્ન થયો હતો.
અયાન કુર્દી યાદ છે કોઈને ??? 
જ્યારે ISIS એ સીરિયામાં અત્યાચારની હદ વટાવી નાખી ત્યારે સીરિયન લોકો પોતાના ધર્મના-ઇસ્લામના- દેશ સાઉદી અરબ કે તુર્કી તરફ ભાગવાને બદલે યુરોપ તરફ ભાગ્યા…. 
પરંતુ યુરોપની સીમાઓ તો સીલ હતી, 

તેઓ યુરોપમાં પ્રવેશ ના મેળવી શક્યાં…. 

ત્યારે તુર્કીના સમુદ્ર કિનારે “અયાન કુર્દી” નામના સિરિયન બાળકને  ટ્રાયના ઘોડાના રૂપે છોડવામાં આવ્યો…. 
અતિ લિબરલ અને માનવતાવાદીની છાપ ધરાવતા યુરોપના દેશો આ જોઈને પ્રશ્ચયાતાપ માં ડૂબી ગયા અને પોતાની આ શાખ જાળવી રાખવા યુરોપની સીમાઓ ખોલી નાખી…. 
પરંતુ એ પછી જે બન્યું અને યુરોપે જે ભોગવ્યું અને ભોગવે છે એ જગજાહેર છે…. 
એ સીરિયન શરણાર્થીઓએ એમની જ દીકરીઓ અને પત્નીઓ સાથે બળાત્કાર કર્યા, રસ્તા ઉપર નીકળતી સ્ત્રીઓ સાથે અભદ્ર વ્યવહાર કર્યો… શરીયા કાનૂનની માંગ કરવા લાગ્યા.
ટ્રોઝન હોર્સના છટકામાં સપડાયેલા યુરોપે જે માનવતા દાખવી એના બદલામાં એને જે રિટર્ન ગિફ્ટ મળી એ હતી Taharrush jamai…. Google કરી લેજો જો શું છે એ ?

ના ખબર હોય તો.
આવો જ એક કથિત ઘોડો છોડવામાં આવ્યો કાશ્મીરના કઠુંઆમાં… 

કાશ્મીરની આઠ વર્ષીય મુસ્લિમ બાળકીના સ્વરૂપમાં …. 

જેનો બળાત્કાર ત્રણેક મહિના પહેલા થયો હતો, બળાત્કાર કર્યા બાદ મારીને છોકરીની લાશ મંદિરના પ્રાંગણમાં ફેંકવામાં આવી હતી…. 
કોઈ પણ સભ્ય નાગરિક કોઈ પણ પ્રકારના બળાત્કારનું સમર્થન કરી જ ન શકે…. 
પરંતુ આ ઘટનામાં ઘટનાક્રમ અગત્યનો છે….. 
જેવી રીતે ત્રણ મહિના જુના મામલાને ઉછાળવામાં આવ્યો, 

પ્રથમ દ્રષ્ટિએ માન્યમાં ના આવે એમ એક રાજસ્વં વિભાગના રિટાયર્ડ અધિકારીને એક સમુદાયને પાઠ ભણાવવા અને ભગાવવા માટે આ ષડયંત્ર રચવાનું કહેવામાં  આવ્યું .. 
માત્ર CBI તપાસની માંગ માટે નિકાળવામાં આવેલી રેલીને બળાત્કારના આરોપીઓને બચાવવાની રેલી સાબિત કરવામાં આવી… 
આ સ્થિતિ ટ્રાયના ઘોડાની યાદ અપાવે છે.
કાશ્મીરમાંથી તો અલ્પસંખ્યક પંડિતોને મારીને ભગાડી દેવામાં આવ્યા, 

પરંતુ જમ્મુ પ્રદેશમાં હિન્દૂ બહુમતી હતી, એને ખત્મ કરવા માટે રોહીનગ્યા મુસ્લિમો ને જમ્મુમાં વસાવવામાં આવી રહ્યાં હતાં….

છેલ્લા  કેટલાક સમયથી આવી દેશ વિરુધ્ધની પ્રવૃત્તિઓ વિરુદ્ધ જમ્મુના હિંદુઓ અવાજ ઉઠાવવા લાગ્યાં હતાં…. 
રેલીઓ, બંધ, સાર્વજનિક મંચો ઉપરથી વિરોધ દેખાવો શરૂ થઈ ગયો હતો… 
હાલત કાબુની બહાર જતા જોઈને ટ્રાયનો ઘોડો છોડવામાં આવ્યો….
બસ પછી બાકીનું કામ લિબરલ, વામપંથી, શાંતિપ્રિય, મીડિયા વગેરે લોકોએ ઉપાડી લીધું, 
આ લોકો હિંદૂ કટ્ટરતાના ઉદ્દભવના કારણો, અલ્પસંખ્યક, દલિત અને સ્ત્રીઓ ઉપર જુલ્મ ના નારાઓ બુલંદ કરવા લાગ્યા… 
મંદિરમાંથી લાશ મળી એટલે હિન્દુઓએ જ કર્યું છે ની મીડિયા ટ્રાયલ પણ ચલાવાઇ ગઈ.(સત્ય માટેની CBI માંગને આરોપીઓને છોડાવવા માટેની રેલી બતાવવામાં આવી).
જમ્મુમાં વસાવવામાં આવેલા રોહિંગયા મુસ્લિમોની ગેરકાયદેસર વસાહત અને દેશવિરોધી કામોમાં એમની હાજરી, પાકિસ્તાન અને કાશ્મીરી આતંકવાદીઓ જોડે એમની સાંઠગાંઠ વગેરે જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓને ભુલાવી દેવામાં આવ્યા…. 
યાદ રહ્યું તો બસ મંદિરમાં પડેલી લાશ કહો કે ટ્રાયનો ઘોડો …. 
મુદ્દો જ એવો બનાવવામાં આવ્યો કે સામાન્ય માણસ લાગણીમાં ખેંચાય વગર રહી જ ન શકે…. 
બસ હવે ટ્રાયનો ઘોડો દોડ્યો જાય છે અને બધા વિરોધ કરવામાં મશગુલ છે, 
પણ લખી રાખજો- દશ વર્ષની અંદર જ જમ્મુમાંથી હિંદુઓનું પલાયન ચાલુ થશે…. 

ત્યારે આવા ટ્રાયના ઘોડાની વાસ્તવિકતા લોકોને સમજાશે… 

પણ ત્યાં સુધીમાં બહુ મોડું થઈ ચૂક્યું હશે.
વાજપેયી નેકદિલ અને કવિ હૃદય ના માણસ હતા એટલે આસાનીથી પછડાટ ખાઈ ગયા… બાકી માર્ક્સ તો તેઓ પણ ખૂબ સારા લાવ્યા હતા.
અને આ મોદીજી સામ, દામ, દંડ, ભેદ બધી કળામાં નિપુણ છે, 

એટલે એમણે પછાડવા આનાથી પણ મોટા ઘોડા છોડવામાં આવશે એની તૈયારી રાખવી.
#ટ્રોઝન_હોર્સ.

‛કલમના ધણીએ બંદૂક તાણી’

Standard

કલમના ધણીએ બંદૂક તાણી
 ‘આજ રાતે અમે તમારું ગામ ભાંગવાના છીએ. મર્દાઇનો જેને ગો હોય, ઇ હથિયાર લઇને ગામને ઝાંપે ઊભા રહે.’ રાણપુરથી એકાદ ગાઉને અંતરે આવેલા નાગનેસ ગામને ઝાંપે, બહારવટિયાની જાસાચિઠ્ઠી ટિંગાતી હતી… જાસાચિઠ્ઠી બંધાણી છે એવી વાતે ગામ આખાનાં અન્નપાણી ઊડી ગયાં હતાં… શું કરવું એની ગડમથલ શરૂ થઇ. કાંઇ ન સૂઝ્યું એટલે આંધળી ભેંસ ‘મોઢવે’ જાય એમ સૌની નજર રાણપુર માથે ગઇ: ‘બે-ત્રણ જણા રાણપુર જાય અને છાપાવાળાને ખબર આપે.’

‘લ્યા, છાપાવાળા કાંઇ તોપું રાખે છે?’ ટીખળી બોલી ગયો.

‘ભલે, પણ એની પાસે ઘણા રસ્તા હોય.’

‘રસ્તો કાંઇ કલમથી નીકળશે? ઇ તો વળતા દી’એ સમાચાર છાપશે કે ગઇ રાતે નાગનેસ ભંગાણું…’ વાત કરનાર મમૉળુ હસ્યો:

‘છાપામાં બેઠા છે ઇ તો, બામણ અને વાણિયા છે… કાગના વાઘ!’

‘પણ ખબર દેવામાં આપણું શું જાય છે? આપણાથી તો કાંઇ થવાનું નથી, પછી?’ અને રોંઢડિયા વેળાએ નાગનેસથી બે જણ ચિઠ્ઠી લઇને રાણપુર આવ્યા.

‘સૌરાષ્ટ્ર’ની ઓફિસના દરવાજે ઊભા રહ્યા.

‘બોલો, કોનું કામ છે?’ ચોકીદારે ટપાર્યા.

‘છાપાવાળનું.’

‘એટલે કે તંત્રીનું?’

‘હા, ઇમને જ મળવું છે.’

‘ક્યાંથી આવો છો?’

‘નાગનેસથી.’

‘રજા લઇ આવું.’ કહીને ચોકીદાર કાર્યાલયમાં ગયો.અમૃતલાલ શેઠ બહાર હતા પણ ઝવેરચંદ મેઘાણી હાજર હતા… ચોકીદારે વાત કરી. મેઘાણીભાઇએ રજા આપી. ખચકાતા બે જણ મેઘાણીની ખુરશી પાસે આવીને ઊભા રહ્યા.

‘તમે નાગનેસથી આવો છો?’ ભરાવદાર મૂછોનો, મોટી ઉપરી આંખોનો, લાંબાં ઓડિયાંનો ચહેરો ઊંચો થયો. પેલા આગંતુકોએ બોલવાને બદલે બહારવટિયાનો જાસો, તેમના હાથમાં મૂક્યો.

મેઘાણીએ જાસો વાંચ્યો… ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ના લેખકની આંખમાં શહીદી, સમર્પણ અને મર્દાનગીની કંઇ કેટલીય સિંદૂરવણીઁ ખાંભીઓ ચિતરાઇ ગઇ!‘હં…! ચિઠ્ઠી ક્યાંથી મળી?’

‘ગામના રખેહરે, ઝાંપેથી છોડી.’

‘પછી?’

‘કાંઇ સૂઝતું નથી.’

‘પણ વઢવાણ પોલીસને જાણ કરી?’

‘છેટું પડે અને જોખમનો પાર નૈ.’

‘શાનું જોખમ?’‘વઢવાણ જનારાનાં નામ બહારવટિયા જાણે તો એના આખા કુટુંબના કટકા કરે.’

મેઘાણી હસી પડ્યા. ‘એટલી બધી વાત?’

‘નૈ ત્યારે? ઇ તો ખોળામાં ખાંપણ લઇને મરવા નીકળ્યા છે પણ અમારાં છોકરાં રઝળી જાય ને, બાપુ?’

‘ગામમાં કોઇ હથિયાર પકડે એવું?’

‘છે, પણ-’ પેલા ખોટકાઇને ઊભા રહ્યા.

‘પણ હથિયાર તો છે ને?’

‘ઇ તો હોય જ ને?’

‘તમે આમ ફાટી પડશો તો શું થાશે?’ સૌરાષ્ટ્રની રસધારની શૌર્યકથાઓ લખનાર કલમનો ધણી, સામે ઊભેલા આદમીઓની મૂછો ઉપર થડંથડાનાં મહેણાં બાંધી રહ્યો હતો એના ગળામાંથી કાઠિયાણી ભાષાનો કઠોર મર્મ હોઠ પર ફરફરી ઊઠ્યો કે ‘ઓઇ મૂછડાં!’‘તમે કાંક રસ્તો કાઢો, સા’બ!’ પેલા ઓચર્યા.‘આમાં રૂડો રસ્તો તો કાંઇ ન નીકળે ભાઇ! મારે પોતાને બહારવટિયા સામે ઊભવું પડે.’ કહીને મેઘાણીએ લોંઠકા હોંકારાની રાહ જોઇ પણ કાંઇ ન મળ્યું!

‘હાલો’ કહીને એ કડેડાટ ઊભા થયા… ભીંતે લટકતી બંદૂક લીધી. માથા ઉપર સાફો મૂક્યો: ‘હું જ નાગનેસ આવું છું હાલો.’ અને કાગળની દુનિયામાંથી ઠેકડો મારીને મેઘાણીને કાજળઘેરી રાતનો મુકાબલો અંકે કર્યો. રાણપુરથી છાપાવાળા આવ્યા છે એવી વાત સંભળાણી ત્યારે ગામમાં થોડોક સળવળાટ થયો. માંદું માણસ પડખું ફરે એમ ગણ્યાગાંઠ્યા માણસોની હલચલ દેખાણી… થોડાક માણસો ગામને ચોરે આવ્યા. થોડાકને પાનો ચડ્યો, તે હથિયાર લઇને આવ્યા. છેવટે સૂરજ જતો રહ્યો. મેઘાણી એમની બંદૂક સજ્જ કરીને બેઠા હતા.

સોપો પડવાનો વખત થયો અને ફૂટેલા ઘડામાંથી પાણી વહ્યું જાય એમ ચોરે આવેલા ગ્રામજનો એક પછી એક, નોખનોખાં બહાનાં બતાવીને જતા રહ્યા!

મેઘાણીએ એકાકીપણાના અહેસાસને ઉપલા હોઠ તળે દબાવીને થોડી રમૂજ માણી લીધી! હવે તો મુકાબલો જ એક ઉપાય હતો… અધરાતનો ગજર ભાંગ્યો. ગામને ગોંદરે કૂતરાં ડાડવ્યાં. જોતજોતામાં આઠ દસ ઘોડા ડાબલા વગાડતાં ગામના ઝાંપેથી દાખલ થયા.

‘ખબરદાર!’ ગામના ચોરેથી ઘેઘૂર ગળાનો, નિર્ભયતા અને કઠોરતાથી ધધકતો પડકારો ઊઠ્યો.

બહારવટિયા પ્રથમ તો વહેમાયા, પછી અચંબાણા ને પડકારથી થોડા હેબતાણા પણ ખરા કે ગોત્યોય ન જડે એવો આ પડકારો, ગામમાં આવ્યો ક્યાંથી?

‘જો આગળ વધ્યા તો ભરેલી જ છે… સગી નહીં થાય.’ મેઘાણીએ બંદૂક ઊંચી કરી.

ચોરાના એકાંતમાંથી ઊઠેલા આવા નિર્ભય પડકારાના ને પથ્યમાંથી કાઠિયાણી સાફો, મૂછો અને ઘેઘૂર આદમીયત દેખાણી! બહારવટિયાને વહેમ આવ્યો: ‘આ પડકારો એકલા આદમીનો નથી. એકલાનું ગજું પણ નથી… કાં તો આપણા જેવા મરજીવા ક્યાંકથી આ ગામને ટિંબે આવ્યા હશે. ગામે રોટલા ખવડાવ્યા હશે પછી વાત સાંભળી ને એ જવાંમદોઁ લૂણ હલાલ કરવા જ ચોરે બેઠા છે.’ અને વળતી પળે બહારવટિયા પોબારા ગણી ગયા.

લૂંટારા દૂર નીકળી ગયાની ખાતરી થતાં મેઘાણીએ ચડાવેલો બંદૂકનો ‘ઘોડો’ નીચે ઉતાર્યો અને બંદૂક ખભે મૂકી. ગામના બીકણ આદમીઓની શાબાશી ઝીલવા કરતાં સીમનાં શિયાળવાં સાંભળવા સારાં એમ માનીને મેઘાણીએ રાણપુર તરફ પગ ઉપાડ્યા…મોડી રાતે રાણપુર છાપાના કાર્યાલયમાં આવ્યા…અમૃતલાલ શેઠ આવી ગયા હતા. એમણે વાત પણ મેળવી હતી. મેઘાણીને હસતા આવેલા જોઇને ખાતરી થઇ ગઇ કે ફતેહ મેળવી છે.

‘તમે બહારવટિયાનો મુકાબલો કરવા ગયા’તા કે?’

‘હા જી શું કરું?’ મેઘાણી હસ્યા.

‘ભાઇ! આવા જીવસટોસટ સાહસમાં પડશો તો આપણા છાપાનું શું થાશે? માનો કે તમે-’‘મુકાબલામાં ખપી ગયો… હોત તો ખરુંને?’

મેઘાણીએ હસતાં હસતાં ઉમેર્યું: ‘શેઠ! હું વાર્તાઓ મરદની લખું છું અને મારામાં એનો છાંટોયે ન હોય તો ઇ વાર્તાઓ વાંચે કોણ? કદાચ ખપી જવાયું હોત તો સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’માં અવર કોઇ કલમે, એક કથાનો ઉમેરો થાત…’ અને મેઘાણી હસી પડ્યા.
‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ પણ હસી હશેને?

લેખક:- નાનાભાઈ જેબલિયા

​ઉપાસના પવઁ જુના સુરજદેવળ

Standard

ઉપાસના પવઁ જુના સુરજદેવળ

===================

તા-16-04-2018 થી 19-04-2018

——————‘

( સંકલન ભનુભાઈ ખવડ સેજકપર )

===================

   સુરેન્દ્રનગર જીલ્લાના પૌરાણિક નગરી એટલે થાનગઢ થી પુવઁ દિશામાં 1 કિ.મી.ના અંતરે પ્રાચીન સમયનુ સુયઁનારાયણનુ મંદિર આવેલુ છે. જેને જુના સુરજદેવળ તરિકે ઓળખવામાં આવે છે.તે સ્થાન ને કાઠીદરબારોનુ મુખ્ય ઉપાસના સ્થાન માને છે. આજે પણ ચૈત્ર અમાસથી વૈશાખ સુદી ચોથ સુધી  કાઠીદરબારો ઉપવાસ કરે છે. તયાના હાલના મહંતશ્રી પુ.દિલીપબાપુ ભગત અને ભગત પરિવાર તેમજ સેવાસમિતી દ્વારા ઉપાસકો માટે સારી એવી સેવા કરી રહયા છે તે વંદનિય છે. 

         આ પ્રાચીન સથાન નગરી નુ કેન્દ્ર બિંદુ છે. પ્રાચીન સમયથી માંધાતા ના સમયથી સુયઁનારાયણ ની સ્થાપના માનવામાં આવે છે . તેમજ એવુ પણ કહેવામાં આવેછે કે 13 મી સદીમાં વાળા વળોચજીએ બંધાવેલ અથવા જિણોઁધાર કરેલ છે . પરંતુ મુલતાની શૈલીનુ એક ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે તે નિરવિવાદ છે. 

     કાઠીદરબારો એ યુધ્ધ કાળમાં અલગ અલગ સમયે અલગ અલગ સમુહમાં સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલ છે. તેમા એક સમુહ 13મી સદીમાં કચ્છમાંથી થાનગઢ પાસે આવ્યો , તેના સરદાર વાળો વળોચજી હતા. 

    તે સમયે કાઠીદરબારો ઉપર જામ અબડાજી નુ આકૃમણ ચાલુ હતુ, (જામ અબડાજી નામ એક કરતા વધુ પણ મળે છે) તે સંકટ સમયમાં વાળા વળોચજીએ અલગ અલગ રાજપુત સમાજમાંથી સહકાર લઇ એક તાકાતવાન સમુહ ઉભો કયોઁ . તે સંકટ સમયમાં વાળા વળોચજીને સુયઁનારાયણ સવપનમાં આવયા અને કહયુ કે વળોચજી મુંજાઇશ નહિ હુ તારી રક્ષા કરીશ , એમ પણ કહેવાયછે કે સુયઁનારાયણે એવો સંકેત આપેલો કે હુ તને સોનાની સાંગ આપુછુ , તે સાંગ મળેલી (ઉલ્લેખનીય છે કે કાઠીદરબારોનુ મુખ્ય હથિયાર સાંગ છે ) 

        જામ અબડાજી સાથે વાળા વળોચજીની આગેવાની નિચે ભયંકર યુદ્ધ થયુ અને સુયઁનારાયણ ની સહાયથી જીત પણ થઈ. તે યુધ્ધ માં ઝાલોરના કેશદેવજી ચૌહાણ પણ વાળા વળોચજી ના પક્ષમાં લડયા હતા. તેમને વાળા વળોચજીએ પોતાના પુત્રી સોનબાઇબા ને કેશદેવજી સાથે પરણાવયા અને જુના સુરજદેવળની પુજા આપી. તે કેશદેવજી પાછળથી વાલેરા જળુ તરિકે ઓળખાયા , તેમના જ વંશમાં ધાનાબાપુ થયા તેમના પુત્ર ગેબીપરંપરામાં જાદરાબાપુ ભગત થયા , ઉલ્લેખનીય છે કે તે જાદરાબાપુ પરિવાર ના જ પુ .મહંતશ્રી દિલીપબાપુ બિરાજે છે.તે જાદરાબાપુ પરિવાર માં પુજય કિશોરબાપુ સોનગઢ લાખાબાપુની જગ્યાના મહંત છે . તેમજ ધજાળા પુ.ભરતબાપુ (લોમેવધામ ધજાળા) અને પુ.રામકુબાપુ (ભાણેવધામ ધજાળા ) જાદરાબાપુ ની ભક્તિપરંપરાને વધારી રહયા છે તેમના ચલણોમાં વંદન.સોનગઢના પુ.જીવાબાપુ ભગત પણ જુનાસુરજદેવળે ખુબજ ઉપાસના કરતા હતા. 

       વાળા વળોચજીને સુયઁનારાયણ સવપનમાં આવેલ તે બાબતનુ એક બારોટી કવિત મળે છે તે ડો.પધૃમનભાઇ ખાચરે કાઠીઓ અને કાઠીયાવાડ નામના તેમના પુસ્તકમાં લખેલ છે.

           કવિત

           ====

સંવત બાર છતિસ માસ વૈશાખ મળતે,

શુકલ પક્ષ રવિ ચોથ , રાત અડધ રહતે.

સવપને આવેલ સુરજ, વેળા જુઓ વિચારી.

શકિત તણો પૃતાપ , ઉઠમત લયો અમારી.

બદલાય દવેશ કાઠી બની, ખંડયત વાતો માનો ખરી.

પટગર નાર પરણતા  , વાળા વંશ વધારો વરી.

===============

   મંદિર ની રચના

  ——————-‘

એક સમયે રુષિમુનિઓની તપસ્યા ભૂમિનુ મુળસથાન ને પાછળથી મુલતાન તરિકે ઓળખવા લાગ્યા. તે મુલતાન એક સમયે સુયઁનારાયણની ઉપાસનાનુ મહત્વનુ કેન્દ્ર હતુ , તે આ મંદિરની રચના મુલતાન શૈલીનુ અનુસંધાન કરાવે છે.આ મંદિર પુવાઁભિમૂખ છે અને ફરતા ગોખમાં સુયઁની ઉભેલી આકૃતિઓ છે. બારશાખમાં સૂયઁમુતિઁ ઉતકટિકાસનમાં બિરાજે છે. એક માન્યતા એવી પણ હતી કે મંદિરની રક્ષા માટે ગૃહની આકૃતિઓ રાખવામાં આવતી , તો અહિ બારશાખમાં ઓતરંગમાં નવગૃહની આકૃતિઓ બેઠેલી બતાવે છે. શિલ્પની પરિભાષામાં મંડપ ભદૃ અને પૃતિરથની રચનાને કારણે ત્રીરથ પૃકારના છે.ગભઁગૃહ અને મંડપનુ તલમાન 2:1 ના પૃમાણનુ છે. 

      મુતિઁવિધાન પૃમાણૈ

     =============

(1) સાત ઘોડાના રથ ઉપર કમલાસનમાં બિરાજતા સુયઁનારાયણ ના બનને હાથમાં કમલ પણ હોય છે.

(2) સાત ઘોડાના રથ ઉપર બિરાજતા સૂર્ય ને ચાર હાથ હોય છે, જેમાં બે હાથમાં કમળ અને બે હાથમાં લગામ હોય છે, બન્ને બાજુ ઉષા અને પૃતયુષા અનુચરિ હોય છે, તેની સાથે બે અથવા ચાર પત્નીઓ હોય છે , કોઈ જગ્યાએ દંડ અને પિંગલ પુરુષ પણ હોય છે.રાણીઓમાં રાજ્ઞિ (રાંદલ) રિક્ષુભા (ધૌ) , છાયા, પૃભા વિગેરે પણ હોય છે.

     પૃતિકોની વિશેષતા

     ============

* કમળ ઉગતા સૂર્ય નુ પૃતિક છે.

* સાત ઘોડા સાત વારના પૃતિક છે ( જેને સાત રશમિઓ પણ કહે છે )

* રથના બે પૈડા બે પખવાડિયાના પૃતિક છે.

* ઉષા અને પૃતયુષા અંધકારના ભેદકના પૃતિક છે.

*સિહ ધ્વજ ધમઁ ભાવનાનુ પૃતિક છે 

        આમ જોતા સુયઁ ઉપાસના પ્રાચીન સમયથી ચડતી પડતીની થપાટો ખાઈને પણ આજે સુયઁ ઉપાસના ચાલુ છે તે ગવઁની બાબત છે.

      આ જુના સુરજદેવળે આજે પણ કાઠીદરબારો ઉપવાસ પવઁ ઉજવી રહયા છે .

====================

        સંદર્ભે 

       ====

(1) આપણી લોક સંસકૃતિ- જયમલભાઇ પરમાર

(2) રાજપુત વંશ સાગર- અજિતસિહ ગોહિલ

(3) કાઠીઓ અને કાઠીયાવાડ – ડો.પધૃમનભાઇ ખાચર

(4) ગુજરાતનો રાજકિય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ – સોલંકીકાલ

====================

(ભનુભાઈ ખવડ સેજકપર ના જય સુયઁનારાયણ )

પૃથ્વીરાજ રાસોનો એક અંશ..!!

Standard

પૃથ્વીરાજ રાસોનો એક અંશ ——-
પદ્મસેન કુંવર સુધર તાઘર નારિ સુજાન ।

તા ઉર ઇક પુત્રી પ્રકટ, મનહું ક્લાસ્સભાન ॥
મનહું કલાસસભાન કલા સોલહ સો બન્નીય ।

બાલ વૈસ,સસિ તા સમીપ અમ્રિત રસ પન્નીય ॥
બિગસિ કમલ-સ્રિગ, ભ્રમર, બૈનુ, ખંજન , મ્રિગ લુટ્ટીય ।

હીર,કીર, અરુ બિંબ મોતિ, નષ સીષ અહિ ઘુટ્ટીય ॥
છાપ્પતિ ગયંદ હરિ હંસ ગતિ, બિહ બનાય સંચૈ સંચિય ।

પદમિનિય રૂપ પદ્માવતિય, મનહું કામ-કામિનિ રચિય ॥
મનહું કામ-કામિનિ રચિય, રચિય રૂપકી રાસ ।

પસુ પંછી મૃગ મોહિની ,સુર નર, મુનિયર પાસ ॥
સામુદ્રિક લચ્છિન સકલ, ચૌસઠિ કલા સૂજાન ।

જાનિ ચતુર્દસ અંગ ખટ, રતિ બસંત પરમાન ॥
સષિયન સંગ ખેલત ફિરત, મહલનિ બગ્ગ નિવાસ ।

કીર ઇક્ક દિશ્શીય નયન, તબ મન ભયો હુલાસ ॥
મન અતિ ભયૌ હુલાસ, બિગસિ જનુકોક કિરન-રબિ ।

અરુન અધર તિય સુધર, બિંબફલ જાનિ કીર છબી ॥
યહ ચાહત ચષ ચકિત, ઉહ જુ તક્કીય ઝરંપ્પિ ઝર ।

ચંચુ ચહુટ્ટી ય લોભ, લિયો તબ ગહિત અપ્પ કર ॥
હરષત અનંદ મન મંહ હુલસ, લૈ જુ મહલ ભીતર ગઈય ।

પંજર અનૂપ નગ મનિ જટિલ, સો તિહિ મંહ રશ્શત ભઈય॥
તિહિ મહલ રશ્શત ભઈય, ગઈય ખેલ સબ ભુલ્લ ।

ચિત્ત ચહુંટ્ટયો કીર સોં, રામ પઢાવત ફુલ્લ ॥
કીર કુંવરિ તન નિરષિ દિષિ, નષ સિષ લૌં યહ રૂપ ।

કરતા કરી બનાય કૈ, યહ પદ્મિની સરૂપ ॥
કુટ્ટીલ કેસ સુદેસ પોહપ રચયિત પિક્ક સદ ।

કમલ-ગંધ, વ્ય-સંધ, હંસગતિ ચલત મંદ મંદ ॥
સેત વસ્ત્ર સોહે શરીર, નષ સ્વાતિ બુંદ જસ ।

ભમર-ભમહિં ભુલ્લહિં સુભાવ મકરંદ વાસ રસ ॥
નૈનન નિરષિ સુષ પાય સુક, યહ સુદિન્ન મૂરતિ રચિય

ઉમા પ્રસાદ હર હેરિયત, મિલહિ રાજ પ્રથિરાજ જિય ||

“બાપ, કહુંબાનો દેનાર ગયો..!” – દોલત ભટ્ટ

Standard

બાપ, કહુંબાનો દેનાર ગયો !’
ઘૂંઘટ ઊપડતાં જ નવોઢાના ગોરા ગોરા ગાલ પર શરમની સુરખીઓ છવાય એમ ઉગમણા આભમાં અરુણના અજવાળાની રાતાશ છવાઈ ગઈ છે. ઉષાનો ઉઘાડ થતાં જ લોકજીવન શરૃ થઇ રહ્યું છે.
ગવતરીના ગાળા છૂટયા, પંખીઓએ માળા છાંડયા. ખેડૂતોએ સાંતી જોડી. વાડી ખેતરના મારગ સાંધ્યા.
આવા ટાણે ગઢુલા ગામને દરબારગઢની દોઢીએ ગંગાજળિયા ગોહિલો કહુંબો કરવા ભેળા થયા છે. આરસની ખરલમાં ઘૂંટાઈ ઘૂંટાઈને કસુંબલ રંગ ધારણ કરેલા કહુંબાના કટોરા ભરાઈ રહ્યા છે. ડાયરો બધો રંગમાં છે.
લાંબો પલ્લો પાર કરીને અવસ્થાને આંબું આંબું થઈ રહેલા ગઢવીએ ડાયરાને રામરામ કહેતા ઘોડાના પેગડા છાંડયા. ગામધણીએ ઊભા થઈને દેવીપુત્રને આવકારો દીધો.
ભલે આવ્યા ગઢવી ‘ધન્ય ઘડી ધન્ય ભાગ્ય’. બાપુનો માણસ ઘોડાને લઈ ગયો. પાખરુ ઉતારી મૂઠી ફાટે એવા બાજરાના જોગાણનું પાવરું બાંધ્યું.
ગઢવીએ ડાયરામાં બેઠક લીધી. રૃપાના પતરા જેવી દાઢી, કાંડા ઉપર બેરખો. ગળામાં મા જગદંબાને આરાધવાની માળા છાતી ઉપર ઝૂલી રહી છે.
‘મરદ એને જાણીએ
માંગતા આવડે મોત,
માંગ્યું કીરતિ સોત
કેવળ એક કાથડીએ.’
દૂહો લલકારીને દરબારગઢના દરબારીઓ આગળ ગઢવીએ એક વાર્તા પૂરી કરી. વાર્તા પૂરી થતાં જ દરબારે કહ્યું, ‘લો ગઢવી, કહુંબો લ્યો !’
કસુંબાનું નામ પડતાં જ ગઢવીએ કહ્યું : ‘બાપ, કહુંબાનો દેનાર ગયો.’
દરબારનો લંબાયેલો હાથ એમ જ થંભી ગયો. ગઢવીની મર્મવાણી કોઈ કળી ન શક્યું. એટલે ફરીને તાણ કરી અને કીધું, ‘દેવીપુતર બેઠા રે, અને અમે એકલા કહુંબો ઢીંચી જાઈં ઈ ઠીક નો કે’વાય.’
‘દરબાર, અવળો અરથ નોં કરો. હું જાણું છું. તમે રાજનું કુળ છો. પણ દરબાર, વાત એમ છે કે મને કહુંબો ચડતો નથી ને કહુંબો ઊતરતો ય નથી.’
કેસરી કહુંબો ભરેલે દરબારનો હાથ એમ જ થંભીને રહ્યો જેવો પહેલો હતો. ડાયરો તાજુબ થઈને સાંભળી રહ્યો.
‘એનું કારણ, ગઢવી ?’
‘કારણ તો ઘણું ગૂઢ છે. કે’વું નકામું છે.’
‘કાં તો કારણ કે’વું પડશે, કાં તો આ કહુંબો પીવો પડશે.’ દરબારે હઠ કરી.
‘કહુંબો તો આ ભવમાં નહીં લેવાય.’
‘તો ગઢવી, કારણાને છતું કરો, સારી વાત તમારી.’
‘તો સાંભળો.’ જિંદગીની અરધી અવધિ પૂરી કરીને આરે બેઠેલા ગઢવીએ દાઢીના થોભિયા ઉપર હાથ ફેરવ્યા.
ભેટને જરા કસકસાવીને બાંધી. ઊંડી ઊતરી ગયેલી આંખ્યું બેઠેલા ડાયરા ઉપર ફેરવી દીધા પછી ગઢવીએ વાત માંડી.
‘વૈશાખનો તડકો ભોમકાના સાતે ય પડને તપાવીની પોતાના શેરડા પાતાળ સુધી પુગાડી, પાતાળનાં પાણીને ધગાવી રહ્યા છે. પગ મૂકતાં જ ઝળેળા ઊપડે એવી ભોમકા ધગી ગઈ છે. એવે ટાણે હું ભૂતિયા ગામના ચોરે આડે પડખે થ્યો’તો. એમાં એકાએક કહુંબો ઊતરી ગયો. ડાબળી કાઢીને જોઈ તો ઈ ખાલી. કહુંબો તો સણોસરે માકશ્ઠની હાટડી વગર મળે નઈ. ત્રણ ગાઉં ને તરભેટે કહુંબો લેવા જાઈ કોણ ? કહુંબાના ઉતારાથી મારા ગૂડા ગળી ગયા’તા.
‘ધોમ તડકામાં ગામમાં માણસો જંપી ગ્યા’તા. પશુપંખીનાં પેટ ધમણની જેમ હાંફતાં’તાં. આવા આકરા ટાણે કોઈ ફરકતું નો’તું.
‘એમ કરતાં કરતાં આભમાં ઊભે પગે ઉભેલો સૂરજ જરાક પડખવા નમ્યો ને રોંઢો ઢળ્યો. ઈ વખતે ગઢ ભણીથી એક તરવરિયા જુવાને ઘોડે ચડીને આવતો ભાળી મારા રૃંવે રૃંવે ચેતના જાગી. જુવાન બરાબર ચોરાના કટઝોડા પાસે પૂગ્યો. ને મેં પડકાર્યો.
‘એલા, જુવાન ઊભો ‘રે.’
‘જુવાને ઘોડાનું ચોકડું ડોચ્યું, ને પછી મારી સામે મીટ માંડી કીધું : બોલો ગઢવી, શું કામ પડયું ?’
‘કામ તો વસ્તાર વગરનું છે. આ કહુંબાનો ઉતાર આવી ગયો છે ને ડાબળી ખાલી છે. સણોસરે જઈને પાવળીનું અફીણ લઇ દે.’
‘અબઘડી ઘોડીને અવાડે પાણી દેખાડી ઊપડું છું. તમે ગઢમાં કે’વરાવઈ દેજો કે, કાથડ સણોસરે અફીણ તોલાવવા ગ્યો છે.’
‘મેં કીધું, ભલે બાપ. પણ ક્યાંય ખોટી થાતો નઈ. કહીને હું ખાટલામાં પાછો આડે પદખે થ્યો. કાથડ મારતે ઘોડે સણોસરે પૂગ્યો તો ખરો, પણ માકા શેઠની હાટડી સિવાય કળીએ મળવી મુશ્કેલ. હટાણે માકા શેઠની વાટ જોતો કાથડ ગામમાં આડો આવળો થ્યો.’
‘ધરતી ઉપર આંખ્યું ઠરી જાય એવી નમણી સાંજ ઢળી, ને માકાશેઠનું ગાડું પાદરમાં પૂગ્યું. આ શેઠ ને કાથડે રસ્તામાં જ આંતર્યા ને કીધું કે, ‘શેઠ, પાવલીનું અફીણ તોળી દ્યો.’
‘શેઠનું ગાડું પરભારું હાટડી તરફ હાલ્યું. દુકાન ઉઘાડી, અફીણ તોળી પડીકું વાળી જ્યાં કાથડના હાથમાં મૂક્યું ત્યાં તો પાદરમાં બંદૂકનો ભડાકો થયો. એના પડઘા ઠરે ઈ પે’લાં ઉપરાઉપરી ધડીં… ગ…ધડીં…ગ.. મંડયા જામગરીના ભડાકા થવા. માકા શેઠ હાટડી બંધ કરી ગૂણ્યું આડા ઊતરી ગ્યા.’
‘કાથડ ઘોડાને પાછો મરડીને ભુતિયે આવવા નીકળ્યો. નીકળતાં જ ભેટો થઈ ગ્યો. ત્રણે ય આડે ઘોડાને ઊભો રાખીને કાથડે કીધું : પાચ વળો. આ ગામનું તણખલું પણ તમારાથી નહીં હલાવાય.’
‘કાથડ, તું તારે મારગ હાલતો થા. આ ક્યો બાપીકું ગામ છે તે હાથે કરીને કાળને વળગવાના કોડ જાગ્યા છે ?’
‘હું જીવતાં કોઇથી ગામમાં પગ નઈ મંડાય.’
‘તો થઈ જા મરદ !’
‘ત્રણ ત્રણ લુંટારાઓને કાથડે પડ દીધું. ને આવો બાપ ! એવો કાળને આવકારો દઈને એ ધીંગાણે ચડયો. સામસામી બટાઝટી બોલી. બે જણા કાથડની તંતે વેતરાઇ ગયા. એક ભાગ્યો. કાથડ પડયો. રૃંવાડે રૃંવાડેથી લોહીની વારોડીઓ વે’તીતી. મડદા ભાળીને આભમાં ઘેઢડા ઊડવા લાગ્યા.’
‘ઈ ટાણે એક જણ હડી કાઢીને આવ્યો. કાથડનો જીવ ટૂંપાતો’તો, એટલે એણે પૂછયું, કેમ જુવાન, કાંઈ કામ બાકી રઈ જાય છે ?’
‘કાથડે પાઘડીને છેડે બાંધેલ અફીણનું પડીકું આપ્યું અને આખરી દમ ખેંચતાં કાથડે કીધું. આ કહુંબો મારા ગામને ચોરે બેઠેલા ગઢવીને પૂગાડી દેજો, ને ખોટીપા માટે દયા માંગજો. નકર અધૂરો પેરો રઈ જાશે. કાથડે કેડે બાંધેલ પછેડીની ભેટ છોડી ‘ને એનો પ્રાણ સરગાપરને મારગે વે’તો થ્યો.’
‘હું તો કાગડોળે કહુંબાની વાટ જોતો બેઠો’તો. એમાં મારતે ઘોડે એક જણ આવ્યો ને મારા ખોળામાં અફીણનો ઘા કરીને પાછો વળતાં કે’તો ગ્યો કે કાથડ ધીંગાણામાં તમને હંભારતાં હંભારતાં મરાયો છે.’
‘આ તે ‘દિથી એના મરશિયા ગાતાં ગાતાં કહુંબો પીધો. ઈ ધરવાધરવ કહુંબાનો કેફ કોઈ ‘દિ ઊતર્યો જ નઇં.’
‘આ તે ‘દિથી કહુંબો મોઢે અડાડવો અગરાજ.’
ડાયરો સાંભળી રહ્યો, ને ગઢવી પછેડી ખંખેરીને ગઢુલાના ચોરેથી રામ રામ કરીને હાલતા થયા.
(ધરતી નો ધબકાર – દોલત ભટ્ટ)

ગુજરાતના કેટલાક શહેરોનાં પ્રાચીન નામો

Standard

    અમદાવાદઃ- શરૂઆત આ શહેર તેના શાસક આશાભીલના નામથી આશાપલ્લી કે આશાવાલ ઓળખાતું. હાલમાં અમદાવાદમાં અસલાલી વિસ્તાર છે જે કદાચ આશાપલ્લીનું અપભ્રંશ હોય. આશાપલ્લીને જીતી લઇ પાટણપતિ કર્ણદેવ મહારાજે આ શહેરને નામ આપ્યું કર્ણાવતી. ત્યારબાદ ૬૦૧ વર્ષ પહેલા અહમદશાહે આ શહેરને પોતાનું પાટનગર બનાવ્યું અને નામ આપ્યું અહમદાબાદ જે ગુજરાતીમાં અમદાવાદ અને ચીપી ચીપીને ગુજલીશ બોલતા લોકોમાં એમેડાબાદ તરીકે પ્રચલીત છે. નવાનગર, નવિનપુર એ મધ્યયુગના સાહિત્યકારોમાં ઓળખાય છે. તો સ્વામિનારાયણ ગ્રંથોમાં અમદાવાદની શ્રીનગર તરીકે ઉલ્લેખ છે.
    સૂરતઃ- સૂરત તો અમદાવાદ કરતા પણ જુનું શહેર હોવાનું મનાય છે. સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત (કે કદાચ તેના કોઇ અનુગામી શાસક)ના વિશે મે એક પુસ્તક વાંચ્યું હતું જેમા સૂરતનો સૂર્યપુર તરીકે ઉલ્લેખ છે. થોડા માસ પહેલા ‘સફારી’ના એક અંકમાં સૂરતના વાચકે સૂરતમાં આવેલા પ્રાચીન દેરાસરમાં ‘સૂર્યપુર’ તરીકે આ શહેરનો ઉલ્લેખ છે તે જણાવ્યું હતું. ત્યારવાદ ત્યાના મુસ્લીમ શાસકોએ તેનું નામ સૂરત કરી નાખ્યું હતું.
    વડોદરા ઃ- મોટાભાગના લોકો એમ માને છે કે વડોદરાનું બીજું નામ ફક્ત ‘બરોડા’ છે અને વડોદરા ગાયકવાડોએ વસાવ્યુ છે. પણ હકીકતમાં વડોદરાનું પ્રાચીન નામ છે વટપદ્ર અર્થાત વટવૃક્ષ હેઠળ વિકસેલુ શહેર. બની શકે કે આ શહેરમાં કોઇ કાળે વડના ઘણા ઝાડ હોય. મેં મૂળરાજ સોલંકી (સોલંકીવંશના સ્થાપક) વિશેના પુસ્તકમાં વટપદ્ર શહેરનો ઉલ્લેખ વાંચ્યો હતો.
    રાજકોટઃ- રાજકોટના સ્થાપક વિભાજી જાડેજાએ પોતાના મિત્ર રાજુસંધિની મૈત્રીના માનમાં પોતાના પાટનગરનું નામ રાજકોટ રાખ્યું હતું. આ બનાવની વધુ વિગત મને ખ્યાલ નથી. હા પણ એટલુ યાદ છે કે જૂનાગઢના નવાબે એકવખત રાજકોટ જીતી લઇને તેનું નામ માસુમાબાદ કર્યુ હતું. પણ પાછળથી રાજકોટના શાસકોએ નવાબને હરાવી શહેર પાછું મેળવ્યું અને નામ રાજકોટ કર્યું. આમતો આ શહેર આખા સૌરાષ્ટ્રના રાજનું કેન્દ્ર છે એટલે રાજકોટ નામ યથાર્થ છે.
    ખંભાતઃ- ખંભાત મારું વતન છે. આ શહેરે એટલી જાહોજલાલી જોઇ છે જેટલિ માણસ ફક્ત સ્વપ્નમાં જ કલ્પી શકે. છેક ગુપ્તોના સમયથી મેં વાંચ્યું છે કે ખંભાત ધીકતું બંદર હતું. તે પહેલા તો તેનો ઉદ્દભવ કેવી રીતે થયો હશે તેના કોઇ પુરાવા નથી. આ શહેરે પણ અનેક નામો જોયા છે. ખંભાતનું પહેલું નામ એટલે ત્રંબાવટી. અંબાજીની આરતીમાં જે ‘ત્રંબાવટી નગરી મા રૂપાવટી નગરી’નો ઉલ્લેખ આવે છે તે નગરી એટલે ખંભાત. તાંબા જેવો વર્ણ ધરાવતી અહીંની રેતીની ચમક જોઇ નામ પડ્યું ત્રંબાવટી તો રૂપાથી ચમકતી જાહોજલાલીને કારણે તે ઓળખાઇ રૂપાવટી તરીકે. (હવે વાત નીકળિ જ છે તે સહર્ષ જણાવિ દઉ કે આ માતાજીની આરતી જેમણે રચી છે તે શિવાનંદ સ્વામી ખંભાતના છે. સંવત ૧૬૨૨ ખંભાતમાં માતાજીના મંદિરની સ્થાપના વખતે તેમણે આ આરતી રચેલી). ખેર મૂળ વાત પર પાછા આવીયે. ત્રંબાવતીનું અપભ્રંશ થયું સ્તંભાવતી કે સ્તંભતિર્થ. સોલંકીકાળમાં આ શહેર આ નામે ઓળખાતું હતું. સ્તંભતિર્થ સમગ્ર ગુજરાતની લક્ષ્મીનું કેન્દ્ર ગણાતું હતું. જે સ્તંભતિર્થ પર રાજ કરે તે સમગ્ર ગુજરાત પર રાજ કરે તેમ મનાતું કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્યનો આચાર્યપદે અભિષેક આ શહેરમાં થયો હતો. સમગ્ર ગુજરાતમાં જૈનધર્મનો ફેલાવો થવામાં ખંભાત મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. સ્તંભતિર્થ તેના નવાબી શાસનમાં બન્યું ખંભાત. આ સરસ નામને અંગ્રેજોએ તેમના સ્વભાવ મુજબ વિકૃત કરીને બનાવ્યું ‘કેમબે’. આજે પણ કોઇ ખંભાતનો નામોલ્લેખ ‘કેમબે’ તરીકે કરે છે, ત્યારે કાનને ડંખે છે.
    પાલનપુરઃ-  ગુજરાતમાં સોલંકીકાળના અસ્ત પછી જ્યારે વાઘેલાઓનું રાજ્ય આવ્યું તે સમયમાં આ શહેર સ્થપાયું વાઘેલાનરેશના મિત્ર આબુના દંડનાયક (સામંત) ધારાવર્ષદેવ પરમાર (જે મૂળ સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયથી આબુના સામંત હતા. ત્યારબાદ પાટણના શાસકો કુમારપાળ, અજયપાળ અને ભીમદેવ બીજાની પણ સેવા કરી હતી. તેઓ પોતાની તિરંદાજી માટે પ્રખ્યાત હતા)ના પુત્ર પ્રહિન્નદેવજીએ અરાવલીની ગિરિમાળાની નજીક નવું શહેર વસાવ્યું ‘પ્રહિન્નપુર’. જે વખત જતા પાલનપુર બન્યું. વધુ ઇતિહાસ કોઇ પાલનપુરના હોય તો મને જણાવજો. આટલો ઉલ્લેખ મેં ઝવેરચંદ મેઘાણીના પુસ્તક ‘ગુજરાત-કથા’માં વાંચેલો.
    ગોધરાઃ – આજે દેશવિદેશમાં મિડીયાએ બદનામ કરેલ આ શહેરનો પોતાનો જૂનો ઇતિહાસ છે. ચરોતરથી ગાયો અહીં ચરવા આવતી. આથી આ શહેર ગોદ્રહલ તરીકે ઓળખાયું. સોલંકીકાળમાં આ નગર ગોધ્રિકાપંથક તરીકે ઓળખાતું. કુમારપાળ જ્યારે પાટણથી નાસતો ફરતો હતો ત્યારે ગોધરાના જંગલોમાં લાંબા સમય સુધી રહ્યો હતો.
    અમરેલીઃ- આ કેસર કેરીનો પ્રદેશ. તે અમરાવતી કે અમરાવલી (કેરીની હારમાળા) તરીકે ઓળખાતું. જે  અમરેલી બન્યું.
    નવસારીઃ-  સોલંકીકાળમાં નવસારી ‘નવસારિકા’ તરીકે ઓળખાતું અને  ગુજરાતની દક્ષિણની હદમાં છેલ્લો પ્રદેશ ગણાતો.
    ખેડાઃ- આ પ્રદેશ ગુજરાતનો સહુથી ફળદ્રુપ પ્રદેશ છે. ખેડ કરવા પરથી નામ પડ્યું હશે ખેડા. પ્રાચીન સમયમાં તે ખેટકપંથક તરીકે ઓળખાતું. જ્યારે માળવાના રાજા ભોજના સેનાપતિ એ ગુજરાતને દગો આપીને પાટણની લૂંટ ચલાવી, ત્યારે પાછા ફરતી વખતે પાટણવતી અજુર્નદેવજીએ તેને ખેટકપંથકમાં લડત આપી. નાના નાળામાં તેના સૈન્યને બન્ને બાજુથી રોકી રાખી પહેલા દિવસો સુધી ભૂખે ટળવળાવ્યા અને ત્યારબાદ દ્રંદ્રયુદ્ધ કરી સેનાપતીને હરાવ્યાં. શરમના માર્યા સેનાપતીએ ત્યાજ મોત વહાલું કર્યુ અને ગુજરાતની કીર્તિલક્ષ્મી જળવાઇ રહી.
બસ આજે આટલું જ. આમતો આપણા ગુજરાતના એકએક ગામના નામનો ઇતિહાસ છે. હું કોઇ પણ સ્થળે જાવ તેનું નામ પાછળનો ઇતિહાસ  લેવાની મારી આદત છે. કોઇ પણ જગ્યાનું નામ તેની ઓળખને છતી કરે છે તેમ મારું માનવું છે.

અંતે એક આડવત. બધી જગ્યાનું નામ સમય જતા બદલાયા છે. પણ ગુજરાતનું એક શહેર એવું છે જેનું નામ આજે પણ એનું એજ છે. તે છે જૂનાગઢ. હા કેટલાક સંસ્ક્રુત ભાષાનાં વિદ્વાનો તેનો જિર્ણદુર્ગ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે પણ આ નામ લોકોમાં પ્રચલીત ન હતું.  ૨૫૦૦ વર્ષ પહેલા જ્યારે ગુપ્ત શાસકોએ અહીં સુદર્શન સરોવર બંધાવ્યું ત્યારે પણ તે જૂનાગઢ હતું, સિદ્ધરાજે જ્યારે ખેંગારને હરાવીને ગઢ જીત્યો ત્યારે પણ જૂનાગઢ હતું અને આજે પણ જૂનાગઢ જ છે. ૨૫૦૦ વર્ષમાં ગુપ્તો, ચૌલુક્યો, સોલંકીઓ, વાઘેલા, ચોલ, પલ્લવ, રાષ્ટ્રકૂટ, કુશાણ, રાજપૂતો, મુઘલો, અફધાનો, નવાબો, સીદીઓ, અંગ્રજો જેવા અનેક રાજવંશોની ચડતી પડતી આ નગરે જોઇ, પણ આ નગર જૂનાગઢ જ રહ્યું. તે ન બદલાયું. કદાચ ન બદલાવું આ નગરની પ્રકૃતિ છે, નગરજનોની પ્રકૃતિ છે, તેમ મને લાગે છે.

“લે. અજ્ઞાત, સૌજન્ય – વોટ્સએપ.”