Category Archives: History

ગુજરાતનો વારસો

Standard

1. જાંબુવતીનું ભોંયરું ક્યાં આવેલ છે – પોરબંદર
2. ભારતીય સંગીતમાં નોટેશન પધ્ધતિ લાવનાર પ્રથમ સંગીતકાર – પ્રો. મૌલાબક્ષ
3. ગુજરાતી ભવાઇના ભિષ્મ પિતામહ કોણ – અસાઇત
4. કાળકા શિખર કયા પર્વત પર આવેલ છે – ગિરનાર
5. ગુજરાતમાં કઇ પરિક્ર્માઓનું વિશેષ મહત્વ છે – નર્મદા, શેત્રુંજય અને ગિરનાર
6. કાર મ્યુઝિયમ ક્યાં આવેલ છે – ગોંડલ
7. ૧૮૯૩માં શિકાગોમાં ભરાયેલ વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં જૈન ધર્મનું પ્રતિનિધિત્વ કોણે કર્યું હતું – વીરચંદ રાઘવજી ગાંધી
8. ગુજરાતની કઇ નદીઓ કુંવારિકાઓ કહેવાય છે – બનાસ, સરસ્વતી અને રૂપેણ
9. ગુજરાતમાં કાષ્ઠકલાનાં કેન્દ્રો કયા – ભૂજ, ભરૂચ, ઇડર, સંખેડા, નડિયાદ
10. જમયલશા પીરની દરગાહ ક્યાં આવેલ છે – જૂનાગઢા
11. ગઢ્ડા કયા સંપ્રદાયનું તીર્થધામ છે – શ્રી સ્વામિનારાયણ
12. ખંભલાવ માતાનું મંદિર ક્યાં આવેલ છે – માંડલ
13. બાર્ટન સંગ્રહાલય ક્યાં આવેલ છે – ભાવનગર
14. ‘મુદ્વા સ્કૂલ ઑફ ક્લાસિક્લ ડાન્સિંગ’ સંસ્થાની સ્થાપના કોણે કરી હતી – ભાસ્કર અને રાધા મેનન
15. ધોળાવીરા ક્યા જિલ્લામાં આવેલ છે – કચ્છ
16. ઉનડબાપુની જન્મભૂમિ કઇ – પાળિયાદ
17. વડનગરનો કિલ્લો કોણે બંધાયો હતો – કુમારપાળે
18. વેદમંદિરની સ્થાપના કોણે કરી હતી – સ્વામી યોગેશ્વરનંદજી
19. રથયાત્રાનો પ્રારંભ કોણે કરાવ્યો હતો – મહંત નૃસિંહદાસજી
20. રાણી રૂપમતી મસ્જિદ કોણે બંધાવે હતી – મહંમદ બેગડો
21. ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીનું સંચાલન કોણ કરે – ગુજરાત સરકાર
22. એક્વાસિટી વૉટરપાર્ક ક્યાં આવેલ છે – કામરેજ
23. “એ તો કેવો ગુજરાતી જે હો કોવળ ગુજરાતી” પંક્તિ કોની – ઉમાશંકર જોશી
24. સોમનાથમાં કઇ ત્રણ નદીઓને સમૂહ થાય છે – સરસ્વતી, હિરણ અને કપિલા
25. હોળી ક્યારે ઉજવાય – ફાગણ પૂનમ
26. કઇ જાતિના લોકોની ઘોડાદોડ જોવાલાયાક હોય છે – મેર
27. અમદાવાદની સ્કૂલ ઑફ આર્કિટેકચરના સ્થાપક કોણ – બાલકૃષ્ણ દોશી
28. કચ્છનું બન્ની ગામ કયા કારણે જાણીતું છે – ભરતગૂંથણ
29. કચ્છના ચલણી સિક્કાઓ કયા નામથી પ્રચલિત હતા – કોરી
30. સૌરાષ્ટ્રની કઇ જાતિના લોકો મોતીકામ માટે જાણીતા છે – કાઠી
31. પઢારની વસતિ કયા વિસ્તારમાં વધુ જોવા મળે છે – નળકાંઠા
32. ઉત્તરાર્ધ નૃત્ય મહોત્સવ ક્યાં ઊજવાય છે – મોઢેરા
33. માટેલમાં કયા માતાજીનું મંદિર આવેલ છે – ખોડિયાર માતા
34. શૂરપાણેશ્વર મંદિર ક્યા જિલ્લામાં આવેલ છે – વડોદરા
35. મોતી ભરત કયા લોકોનું જાણીતું – અમરેલી જિલ્લાના કાઠી લોકોનું
36. ગોપાળદાસની હવેલી ક્યાં આવેલ છે – વસો (હવેલીની કાષ્ટકલા જોવ જેવી છે)
37. સંત અમર દેવીદાસની જગ્યા ક્યાં આવેલ છે – પરબવાવડી
38. સંગીતકાર બેલડી કલ્યાણજી આણંદજીનો જન્મ ક્યાં થયો હતો – માંડવી
39. ગુજરાતમાં કયું યાત્રાધામ સુખડીના પ્રસાદ માટે જાણીતુ છે – મહુડી
40. નિપા ઠક્કર ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતા – કાથ્થક
41. વડોદરમાં શ્રી અરવિંદ કેન્દ્રની સ્થાપના કોણે કરી હતી – અંબુભાઇ પુરાણી
42. સરોજ ગુંદાણીનું નામ ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતું – સુગમ સંગીત
43. પુરૂષોત્તમ ઉપાધ્યાયનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – ફિલ્મ સંગીત
44. ગુજરાતમાં કયા પ્રદેશની ભાષાની લિપી નથી – કચ્છ
45. ભારતીય સંગીતમાં નોટેશન પધ્ધતિ લાવનાર પ્રથમ સંગીતકાર કોણ – પ્રો. મૌલાબક્ષ
46. શાયલા શાના માટે જાણીતું છે – લાલજી મહારાજના સ્થાન માટે
47. પટારા માટે કયું શહેર જાણીતું – ભાવનગર
48. કયા મેળામાં નાગા બાવાઓના સંઘયાત્રા કરે છે – ભવનાથના મેળામાં
49. પન્નાલાલ પટેલની કઇ નવલકથાને જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ મળેલ – માનવીની ભવાઇ
50. તણછાંઇ કાપડ સાથે ક્યું નામ જોડાયેલું છે – સુરત
51. ક્ષેમુભાઇ દિવેટીયા અને રાસ બિહારીનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – સુગમ સંગીત
52. કૌમુદી મુનશીનું નામ ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતું – સુગમ સંગીત
53. ઇસ્ટર સન્ડે કયા ધર્મના લોકો ઉજવે છે – ખ્રિસ્તી
54. નંદીની શાહનુ નામ ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતા – સિતાર
55. શ્યામક્ષ ચાવડાનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – સંસ્કૃતના વેદપાઠી વિદ્ધાન
56. ગુજરાતી આખ્યાનના પિતા તરીકે કોણ ઓળખાય છે – ભાલણ
57. બંસીલાલ વર્મા (ચકોર) નું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – કાર્ટૂનિંગ
58. સોમાલાલ શાહનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું -ચિત્રકળા
59. પ્રાગજી ડોસાનુ નામ કય ક્ષેત્રે જાણીતું – ગુજરાતી નાટ્ય (નાટ્યકલા)
60. કચ્છના લોકોનું નવું વર્ષ ક્યારથી શરૂ થાય છે – અષાઢ સુદ બીજ
61. દમયંતી બરડાઇનું નામ ક્યા ક્ષેત્રે જાણીતું – લોકસંગીત
62. કુંભારિયાના જૈન દેરાસરો ક્યાં આવેલ છે – અંબાજી
63. પ્રખ્યાત સંગીતકાર બૈજુબાવરાનું વતન કયું – ચાંપાનેર
64. અમિત અંબાલાલનું કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – ચિત્રકળા
65. કાર્ટૂનિસ્ટ બંસીલાલ વર્માનું ઉપનામ – ચકોર
66. જુગતરામ દવે આશ્રમ ક્યાં આવેલો છે – વેડછી
67. વિઠ્ઠલદાસ બાપોદરાનું નામ કયા ક્ષેત્રે જાણીતું – હવેલી સંગીત

Advertisements

આઈ સુંદરબાઈ

Standard

(છત્રાવા)

            અફીણના વાઢ જેવી સોરઠ ધરામાં ભાદર નદીના દખણાદા કાંઠા ઉપર ધૂળિયા ટીંબા માથે છત્રાવા નામનું ગામડું.આ ગામની સીમમાં ઉપરવાસના પ્રદેશમાંથી જમીનનો બધો રસક્સ ચોમાસાનો છેલપાણીના પ્રવાહ સાથે ઢસડાઇને અહીં ઠલવાય છે અને અહીંનો કાપ દરિયા ભેળો થાય છે.

            ચોમાસાના ચાર મહિનાતો આ પ્રદેશ પાણીથી ઘેરાયેલો રહે.કોઇ મહેમાન આવી ચડે અને એકાદ વરસાદ થઇ ગયો તો થયું.પછી દિવાળી સુધી ઘરે જવાપણું નહિ.ધેડ પ્રદેશમાં ચાર-પાંચ નદીઓ ભાદર, ઓઝત, મીણસાર, ઉબેણ છલી વળે એટલે પોરબંદરથી માધવપુર સુધીનો મુલક પાણીમાં તરતો હોય.દર વરસે વહેણ અને રસ્તા બદલતા રહે.ચોમાસામાં આ દશા ત્યારે ઉનાળામાં પાણી પીવા મળે નહિ.નીચે જમીનનું તળ ખારચ, પણ કાંપને હિસાબે શિયાળુ મોસમમાં જુવાર-ક્પાસનો પાક મબલક ઊતરે.

            ગામની નજીક્માં ભાદર નદી એટલે ઘેડ પંથકના નામધારી માણસોના સગાં-સાગવાં છત્રાવામાં બહુ જ રહે.સૌ કોઇ દીકરી દેવા કરે કરે કે દીકરીને પાણીની તો ઉપાધી નહિ ! ગાઉ ગાઉ પાણી ભરવા જવુ પડે અને એમા પણ વાટકીયે વારો.છોકરું ઘોડીયામાં રડી રડીને વિસમી રહે ત્યારે મા પાણીનું બેડું ભરીને આવે.પણ એ તક્લીફ છત્રાવામાં નહિવત ગણાતી, કારણકે છત્રાવા ગામડું નદીનાં કાંઠાનું એટલે રિધ્ધિસિધ્ધિવાળું ખરું.મોટા પ્રમાણમાં મેરની વસ્તી.પચીસેક ધર મજૂરોનાં, સાત-આઠ ઘર મહાજનનાં અને દસ-બાર ચારણ કુટુંબના.

             ચારણ કુટુંબમાં સુંદરબાઇ કરીને એક માતાજી થઇ ગયા.આઇની ઉંમર તો માંડ ત્રીસેક વર્ષનીજ હશે.સંતાનમાં આઠેક વર્ષની સતબાઇ દીકરી અને પાંચ વર્ષનો નાનુભાઇ દીકરો.

            આઇના પતિ ધાનો લીલો દોઢેક વર્ષ પેહલા ગુજરી ગયા છે.છોરું અમુક વખત છત્રાવા રહે અને અમુક વખત પોતાના માવતર ડુંગાયચ લાંગાને ત્યાં ખીજદડ ગામે રહે.

        આઇ પાસે પંદર પ્રાજા જમીન છે.તે ગામના જેઠા મેર પાસે ભાગવી ખેડાવતાંને તેમાંથી પોતાનો નિભાવ કરતાં.આઇ સુંદર બાઇ હરપલ માતાજી જોગમાયા નવલાખ લોબડીયારીનું સતત સ્મરણ કરતા.  જીવન આખું ભક્તીમય.ધરની બહાર નિક્ળતા નહિ. બહુ શાંત અને અબોલ આંખોમાં કરુણાં અને કાંઇક ઉદાસ જેવા જ રેહતાં હતા.
     
       સંસાર ઉપરનો વેરાગતો ધાનો લીલો ગુજરી ગયા ત્યારથી હતો.પોતે સત લેવા ચાલી નીક્ળેલ.પણ કુટુંબના અને ગામના માણસોએ આઇને ખૂબ ખૂબ આજીજી કરી કે, “આ નાનુ દીકરો અને સતબાઇ દીકરી બહુનાના છે તે કોને ભળાવવા? આપ તો જોગમાયા જ છો.આપ સત લિયો તો જ સતી કેહવાય એવુનથી.આઇ આપ તો મહાસતી અને સાક્ષાત જગદંબા સ્વરૂપ જ છો.આઇ નાગબાઇએ સતનોતુ લીધું તો પણ સતી કેહવાયા. માટે આપ કૃપા કરીને સત નહિ લેતા અમારા સૌની ઉપર અમીની નજર રાખો.અમે તમારા થકી ઉજળા છીએ.” કુટુંબીજનોના આગ્રહ અને દીકરા-દીકરીના બાળપણ, આવા કારણસર આઇએ સત લેવાનું બંધ રાખેલ.

        અખાત્રીજના સપરમાં દિવસોમાં સુંદરબાઇ આઇની દીકરી સતબાઇ સાથે બોધરા મેરની દીકરી રૂડકીએ કોડીઓની રમતમાં ક્ચ કરી.એટલે માજનની છોકરીઓ અને સતબાઇ હાલી નીક્ળી.રૂડકીની ઉંમર તો દશેક વર્ષની પણ બહુ ધુતારી.બાધોડકી પણ એટલીજ.જીભની ભારે જોરાવર.આખા ગામને આંટો લઇને આવે તોય વધે.

         રૂડકી સામે બાધવામાં કોઇ મેરની દીકરી પોંહચે નહિં.આ તો બોધરાની દીકરી.વડ એવા ટેટાને આહાર એવો ઓડકાર.બોધરો મેર એટલે છત્રાવામાં મોટામાં મોટો ડાંડ માણસ.વાતની વાતમાં જેના તેના સામે બાધે.નીતિ ધર્મનું તો નામજ નહિ.માણસાઇ એનાથી સો-સો ગાઉ છેટી રહે.મોટું આફ્તનું જ પડીકું સીમમાંથી ચોરી કરવી, જેના તેના મોલ ભેળવવા, કોઇના કાલરાં સળગાવી દેવા, ગરીબોને સંતાપવા, કામ કરાવી મજૂરી આપવી નહિ, મેધવાળ મૂલી તો બોધરાથી તોબા પોકારતા.બોઘરાનો ત્રાસ કહ્યો જાય નહિ.ઉડતા પાણા પગમાં લિયે.કોઇપણ કારણ વિના કૌક્ને રંજાડે.

           બોઘરો કારણ વિના મરજી પડે તેના સાથે બાધે તો આજ તો કારણ મળી ગયું.રૂડકીને ખંભે બેસાડીને આઇ સુંદરબાઇને ત્યાં હાલ્યો આવે છે.

            રસ્તામાં સામે મળતા જેઠામેર અને માજને “સતના પારખા ન હોય” એમ કહી સમજાવ્યો.પણ બોધરે આઇને ધેર આવીને બોલવામાં માજા મૂકી છે.બોઘરાના ક્ડવા વેણ સાંભળ્યા જતા નથી.કાનમાંથી કીડા ખરે છે.એટલે આઇ ઘરની બહાર નીક્ળીને નાકા ઉપર આવ્યાં.બોઘરોતો વધારેને વધારે અવાજ કરવા લાગ્યો,એટલે ફરીયામાંથી આઠ દશ ચારણોના આદમી પણ નાકા ઉપર આવ્યા.ચારણોને આવતા જોઇ બોધરો વધારે ભુરાયો થયો અને ચારણોની સામે જોઇ બોલવા લાગ્યો.”બધાય એક થઇને કાંવ કરવા આવ્યાસ? બોઘરાની પછવાડે કાંવ બધાય મરે ગાસ? ચાચંડની જીં ચોરે નાખાં ઓરખોસ મને?હું બોધરો!” આવો આવાજ સાંભળતા બોઘરા પક્ષના મેર પણ ત્યાં ભેળા થઇ ગયાં.

         ‘વીરા બોઘરા! તું અથર્યો થા મા.’ સુદર આઇએ કહ્યુઃ ‘તારી સામે કોઇ ન બોલે,કોઇ ને બોલવા દઉં નહિ, પણ તું તારી જીભને વશ્ય રાખ્ય તો સારી વાત છે.’બોધરાની જીભ એમ વશ રહે? માંડ્યો તકરાર કરવા.મેર અને ચારણો ભેગા થઇ ગયા. સામાસામા પક્ષ ખેંચાણા.

            આઇ સુંદરબાઇ તકરાર શેની થવા દિયે ! ચારણોને તો માં એ સમજાવીને રોકી દીધા. બે હાથ જોડી મેરના ડાયરાને સમજાવે છે: “ભાઇ તમે સૌ ઘેર જાવ અને આ બોધરાને અહીંથી તેડી જાવ.એના વેણ મને રૂંવાડે રૂંવાડે આગ મૂકે છે. અને હવે હદ થાય છે, માટે ભલા થઇને જાવ.આવી નજીવી વાતમાં કાળો કેર શા માટે વોરો છો મને સંતાપો મા !”

           ‘કાંવ બોલ્યમાં તી ? તું નાગબાઇ થે ગીસ? ઇ ધુતારા વેરા મારી પાસે ની ચાલે. કાઢ ઇ છોકરીને, બારી કાઢ્ય. મારી રૂડકીને  મારી સે ઇ તાં હું એકની લાખેય નીં સાંખાં.’

         આઇ સુંદરબાઇએ દીકરી સતબાઇની પીંખડી ઝાલીને ફંગોળિયો કર્યો કેઃ ‘આ લે ભાઇ, મારી નાખ્ય.’

          આઇએ સતબાઇનો જે ફંગોળિયો કર્યો એવી બોઘરે હડી કાઢીને સતબાઇ ઉપર પાટુનો ઘા કર્યો.

ચારણને સંતાપમાં વહરાં બોલી વેણ,
જાતો રે જીવલેણ બાળમાં કાળજા બોધરા.

          બોધરે પાટુનો ધા તો કર્યો પણ ‘જાઇશ જાનબાઇના ઝાખી ! તુંને ભુખિયું ભરખે બોધરા.’એમ કહી માતાજીયે હાક્લ દીધી.પ્રંચડ અવાજનો પડઘો પડયો.લાલ ધમેલ પતરાં જેવી આઇની મુખમુદ્રા થઇ ગઇ.જાણે જવાળા ભભૂક્વા લાગી.ખરેખર ચંડીકા રૂપ ધારણ કર્યુ.જાણે મહિસાસુર સંહારવા જોગણી ઉતરી કે શું? હમણા જ ભરખી જાશે આવું સ્વરૂપ દેખાણું. હાથનો પંજો ધરણી ઉપર પછાડયો.લોહીની શેડયુ છુટી.હાથ ઝંઝેડીને બોધરા માંથે લોહીનાં છાંટણા કર્યાને મોટે અવાજે શ્રાપ દીધો કે “બોધરા, તું તો શું પણ, છત્રાવીયા મેરનો જો દીકરીએ દીવો રહેવા દઉં તો હું ચારણ્ય નહિં.”

          બધા મેર ભયંકર રૂપ જોઇને ભાગી છુટયા.બોધરાના પણ ટાટીયાં ધ્રુજવા લાગ્યાં.ઊભી શક્યો નહિ ભાગી છુટયો,પણ ભાગતા ભાગતા બબડયો,” ઇ કાંવ થોડે મરે જાશ્યું ?”
આઇએ કહયું “મર્ય નહિને તું જીવ ખરો?”

ત્રીસાં માથે તોય  બે  દિ જીવે  બોધરો;
(તો) નાગાઇ પાડુસુંનોય,તલ જેટલું જ તાહરૂં.
ચક્મક લોઢાની ક્ડી પન્નગઝેર પરાં;
અમૃત પીધે ઉગરીશનહી ચારણવેણ બરાં.

         જેઠોમેર આઇનો ખેડુ આ ચમત્કાર જોઇ નોધારી લાક્ડી પડે તેમ આઇના પગમાં પડી ગયોઃ ‘માતાજી ખમયા કરો, ધરતી સરગી ઉઠશે આઇ આવો કોપ તમારાથી ન થાય.તમારે તો દયા રાખવી જોયે અમારા અવગુણ સામું તમે ના જુઓ!’ આમ કાક્લૂદી કરે છે.આઇના મુખમાંથી શાપ નીક્ળી ગયો છે એ શાપ ફરે નહિ એમ જેઠો મેર સમજતો હતો, એટલે વળી બોલ્યોઃ  “આઇ ! મારું શું થશે ? આ તો સુકા ભેરું લીલુ બરે સ.આઇ તમારે શરણે છું.હું તમારો છોરું દયા કરો માં.”
          
            આઇએ જેઠામેર ને બેઠો કરીને કહ્યું ‘જેઠા ! વેણ તો નીક્ળી ગયું છે. છત્રાવીયા મેરનું નામ રહે તો મારું ચારણપણું જાય, પણ તે મારી નોકરી બહુ કરી છે.દીકરાની જેમ કામીને ખવરાવ્યું છે.એટલે એટલું કહું છું કે તું તારી જિંદગી પૂરી ભોગવીશ.બાકી બીજા છત્રાવીયા મેર ક્મોતે મરશે તેમાય બોઘરો ત્રીસ દિવસ ઉપર એક દિ જીવે તો જાણજે હું ચારણ્ય નો’તી બોલી.

સતી કુળ સતી નીપજે, સતી કુળ સતી થાય;
છીપ મહેરામણ માંય, ડુંગર ન થાય દાદવા.

             આઇ સુંદરબાઇ માતાજીએ શ્રાપ આપ્યો.એટલે શ્રાપ આપનારે પોતાનુ જીવન સમેટી લેવુ જોઇએ અગનકાટ અને કાં હિમાળો.ચારણો અપવાસ પર ઉતર્યા પછી ઓછામાં ઓછા ત્રણ દિવસ અને વધુમાં વધુ સાત દિવસમાં સમાધાન ન થાય તો ધરણે બેસે.એટલે જ્ઞાતીના માણસ ત્યાં આવીને સહકાર આપે.છેલ્લે દિવસે ત્રાગા કરી લોહી છાંટે.કોઈ આત્મહત્યા પણ કરે.ચારણોમાં મોટામાં મોટું શસ્ત્ર અપવાસ ગણાતું.આજે છત્રાવે તમામ ચારણોએ અપવાસ કર્યો અને સવારે સુંદરબાઇએ સત લેવાનું નકકી કર્યું.

        બરાબર અરધી રાતના સુમારે બરડામાં બખરલા ગામે વૈદ ખૂંટીને સ્વપનુ આવ્યું.જાણ્યે આઇ સુંદરબાઇ કહે છે કેઃ “ભાઇ વૈદ, સવારે સત લેવુ છે તો સતની સામગ્રી ધૃત, શ્રીફ્ળ લઇને મહારાજ ઉગતાં છત્રાવા આવી છેલ્લુ કાપડું આપી જા.” વૈદ વર્ષો થયાં સુંદરબાઇ આઇને કાપડું દેતો.છત્રાવામાં પોતાન સગાં સાંગવાને ત્યાં આવે જાય.આઇની પવિત્રતા અને જોગમાયા છે એવું જાણ્યા પછી દર વર્ષે પસલીની નોમ ઉપર ઘેડમાં ગમે તેવા છેલપાણી હોય તો પણ કાપડું લઇને આવતો.આઇએ તેમને ધર્મનો ભાઇ માનેલ.

             વૈદને સ્વપનું આવતા હાંફ્ળોફાંફ્ળો બેઠો થયો.ઘરવાળીને જગાડીને વાત કરી કેઃ “સુંદર આઇ સવારે સત લીયે છે, મારી પાસે છેલ્લુ કાપડું માંગે છે, મને સ્વપનું આવ્યું.” ઘરવાળીએ કહ્યુઃ ‘એ તો આળપંપાળ છે .આમ ઓચિંતું આઇને સત લેવાનું કારણ શું હોય? છતાં જાવું હોય તો ભલે.’

            વૈદે તો એ જ ટાણે ઘોડી ઉપર ઘીના ઘાડવા ને નાળીયેર લઇને છત્રાવાના રસ્તે રવાના થયો.

            અખાત્રીજને દિવસે સવારના પોહરમાં ગામને ઉગમણે ઝાંપે ઝૂંપી ખડકાવી આઇ સુંદરબાઇ સત લેવા હાલ્યાં.

            બાઇઓ, ભાઇઓ માતાજીની સ્તુતી કરે છે.ચારણો ગળામાં અંતરવાસ પાઘડી નાખીને દેવિયાણ બોલે છે.

             આઇએ આંખની નેણ સુધી ભેળિયો ઓઢીયો છે.ગૂઢી જીમી અને લાંબા પેટનું કાપડું પેહર્યા છે.ધીમે ધીમે ડગલે પગ માંડે છે.દીકરી સતબાઇ અને દીકરા નાનુ ઉપર હાથ મુકતા આવે છે. સૌને ભલામણ કરે છે. સૌ ને ભલામણ કરે છે. “સૌ સંપીને રેહજો, ક્ળજુગ કારમો છે, ચારણપણાંની ચીવટ રાખજો.ધર્મ તો રાખ્યો રહે.” આમ કેહતા ગામને ઝાંપે આવ્યાં.

          બરાબર ગાયોના ગાળા છૂટીયા ને સૂરજનારાયણે કોર કાઢી એવે ટાણે આઇ સુંદરબાઇ ‘જય અંબે’ કહીને ચિતા ઉપર બેઠાં.સૂરજ સામે હાથ જોડ્યા.ધી, નાળિયેર હોમાણાં.બધાને દૂર ખસી જવાનું કહીને અગ્ની પ્રગ્ટાવ્યો.ત્યાં ઘીના ઘાડવા લઇને બખરલા ગામેથી વૈદ ખૂંટી આવી પોંહચ્યો.

આઇ બોલ્યાઃ “આવી પોંહચ્યો ને ભાઇ?”

         ‘હા, માડી ! ‘ કેહતાં વૈદે સામે હાથ જોડયાં. કાંઇ બોલી શકતો નથી, હદય ભરાઇ ગયું છે.

        ‘ બાપ ! આયાં નજીક આવ્ય.’ આઇએ કહ્યુઃ ‘ભાઇ, આ ગામનું તોરણ તારે બાંધવાનું છે.તારો પરિવાર ખૂબ પાંગરશે, સુખી થાશે, મારગ મૂકશો નહિ, ગરીબોને કોચવશો નહિ.’ આમ ભલામણ કરી આઘો ખસી જવાનું કહ્યું. વૈદ દૂર ખસ્યો, ત્યાં અગ્નીએ સ્વરૂપ બદલાવ્યું.શીખો નીક્ળવા લાગી.આઇ ‘જય અંબે, જય અંબે’ એવા ઉચ્ચાર કરવા લાગ્યાં.

           દીકરી સતબાઇને થયું કે કાયમ ખોળામાં બેસાડી માથું ઓળી મીંડલા લઇ દસેય આંગળીના ટચાકાં ફોડનારી જનેતા મારી માં આજ મને કોના વસુ મૂકી જાય છે?
             
       સતબાઇએ દોટ દીધીઃ ‘એ મા, મા, મા, બળતી જવાળામાં જઇને આઇના ખોળામાં  બેસી ગઇ.

ઉમર વરસાં આઠ બાળા જે સતબાય;
ચોપેથી કાટે ચડી મા ભેળી મહામાય.

              થોડી વારમાં મા-દીકરીના દેહ બળીને ખાખ થયા.કુટુંબીજન વાની પૂજીને હાલી નીક્ળ્યા.અખાત્રીજ જેવા સપરમાં દિવસે આખું ગામ સૂનકાર થઇ ગયું.સાંજ સુધી એક માણસ બહાર નીક્ળ્યું નહિ.ચારણ કુટુંબે આજે બીજી લાંઘણ ખેંચી. છોકરાને ધાવણ અને ઢોરને નીરણ-પાણી બંધ છે.

            સાંજે બધા મેર ભેળા થયા કે ગામના ઝાંપામાં ચારણ્ય બળી મૂઇ એટલે એ ઝાંપો હવે ગોઝારો થયો.માટે એ બંધ કરીને ગામની દખણાદી બાજુ ઝાંપો પાડીએ.એ ઝાંપે હાલતાં-ચાલતાં બધાના મન કોચવાશે.આઇનો અગનકાટ નજર સામે તાજો થયા કરશે ગામનાં માણસો સંમત થયા.

                  થોર કાપતાં કાપતાં કોઇનો ધા બોધરાના દીકરાને વાગી ગયો ને બોધરે જીભને વેહતી મૂકી છે. સામે મેરના દીકરા છે.એ કાંઇ બોધરાથી ગાજ્યાં જાય એમ નથી.માંડ્યા પક્ષી ખેંચવા ને અંદરોઅંદર તકરાર જામી.પછી તો દ્યો દ્યો બીજીવાત નહીં.આ બધું પાપ બોધરાનું છે, એને તો ટૂંકો કરો.માંડ્યા કુહાડીઓ ઝીંક્વા.સામ સામા અરધો અરધ પક્ષ પડી ગયા.હથિયાર કોઇને લેવા જવું પડે તેમ ન હતું.માંડ્યા સોથ વારવા.ખરેખર જાદવાસ્થળી જામી.બોપરટાણું થયું ત્યાં મેરના માણસો કપાઇ મૂઆ.

ઝાંપે બધા ઝાખિયું, ખારે ખપી ગયા;
રોવા રહિયું ના, ચોતા જેટલું છોલરું.

         આઇનો કોપ માની ગામની બાઇઓ,ભાઇઓ સૌ સૌનાં છોકરાંછૈયા લઇને માવતર-મોસાળે ભાગી છૂટ્યાં.છત્રાવિયાનું એક છોકરું ગામમાં મળે નહિ.

           છ-આઠ મહિને વૈદ ખૂંટીએ આવીને ગામનું નવું તોરણ બાંધ્યું.તેના ભેળા બે દીકરા આવ્યા, વાધો ને ભોજો.આત્યારે આ બેય ભાઇઓનો મોટો વિસ્તાર છે.ભોજાના ભોજાણી અને વાઘાના વાઘાણી આવી બે પાંખી છે.છસોથી સાતસો માણસની એકજ કુટુંબની વસ્તી છે.
               આઇએ જે ઠેકાણે સત લીધું ત્યાં પાણાનું ઘોલકું છે.થોડે છેટે આઇની દેરી છે.દેરી પાસે દીકરી સતબાઇનો પાળીયો છે.નવરાત્રીમાં ગામ તરફથી હવન થાય છે. સવંત ૧૬૯૫ના વૈશાખ સુદ ત્રીજને શુક્ર્વારના રોજ સુંદરબાઇ આઇએ સત લીધું. જેને આશરે ૩૭૮ વર્ષ જેટલો સમય થયો. આ પ્રસંગની નોંધ ભાણવડ પાસે આંબલિયારા ગામનાં ચારણોના બારોટના ચોપડામાં લખેલી છે.

સવંત સોળપંચાવન વદાં માસ  વૈશાખ,
સત લીધુ તે ચારણી સુંદરબાઈ સમરાથ.

પખ ઉજ્જવળ ત્રુતિયાં તીથિ, વળતો શુક્રવાર,
ચડી કાટ તું ચારણી, આઈ સુંદર અવતાર.

અવતાર  અંબા બહુચરી, કે ખોડલી તું ખૂબડી ,
મોણીઆની માત નાગલ, માત ભીને વરવડી.

ત્રિશુલ હાથાં આડય, ભાલે રંગ ગૂંઢે લોબડી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

મત કમત બેઠી કાંધ માથે, ભાન સઘડી ભુલીયા,
બોલી કથોરા વેણ કડવા, બાઈ કાળજ બાળીયા.

મહામાય  મતીયા ફેર મેહરે, કોચવી બહુ કળકળી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.!

બેફામ  યાતુધાના ફરતા,વણય કારણ વીફરી,
હેરાન કરતા પાપ હાથે, કંઈક તે અધરમ કરી.

અસરાંણ ના ઉત્પાત દેખી, હાક મારી હૂકળી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

જાપે બરાબર જૂદ્ધ જામ્યું, મામલોં  એવો મચ્યો,
ખપીયા ઘડીકમાં જંગ ખેલી, પચા ઉપર પાંચસો.

છતરાવિયા ચડી ચોંટ લીધા, વાર પલમાં વરવડી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

📌 લેખકઃ
પીંગળશીભાઇ.મેધાણંદભાઇ.ગઢવી
📌 પ્રેષિત-ટાઇપઃ
મયુર સિધ્ધપુરા-જામનગર

જાણો લાઠી સ્ટેટ ની ખાનદાની વાતો

Standard

રાજકોટના રાજવી લાખાજીરાજ અને લાઠીના રાજવી સુરસિંહજી ગોહિલ – કલાપી વચ્ચે પારિવારિક સંબંધો રહ્યા છે, રાજકોટના પ્રજા વત્સલ રાજવી શ્રી, લાખાજીરાજના ધર્મપત્ની એટલે રાણી સાહેબા રમણીકકુંવરબા, એટલે કલાપી સાહેબના એક માત્ર દીકરી, તેમની સ્મૃતિમાં આજે પણ રમણીકકુંવરબા કન્યા વિદ્યાલય રાજકોટમાં ઉભું છે. અને બીજી સ્મૃતિ વિશેષ, લાઠીના મૃદુકવિ શ્રી ધૈર્યચન્દ્ર બુદ્ધની સ્મૃતિમાં એક રાજમાર્ગ પણ છે. 
લાઠીના રાજવી કવિ કલાપી માત્ર 26- વર્ષની ભરયુવાનીમાં દેહ-છોડી ગયા, તેમના સ્નેહરાજ્ઞી એટલે સુમરી-રોહા કચ્છના રાજવી શ્રી વેરીસાલજીના દીકરી રાજબા રમાબાની કુંખે જન્મેલા દીકરી તે રમણીકકુંવરબા. લાખાજીરાજના લગ્ન લેવાયા ત્યારે કલાપીના વિધવા રમાબાએ દીકરીના લગ્નમાં કોઈ કચાશ ના રહે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખ્યું હતું, લગ્ન સમયે આજુબાજુના તમામ રજવાડાના રાજવીઓ વિન્ટેજ કારોના કાફલા સાથે લાઠી પહોંચેલા મહેમાનો માટે, દરબારગઢ ઉપરાંત બીજા મકાનો અને તંબુ ખાનામાંથી તંબુ કાઢી ઉતારા તયાર કાર્ય હતા, રાજકોટથી ખુબજ મોટીજાન લાઠીગામ પહોચી ત્યારે, લાઠીના તમામ નગરજનો સ્વયંભુ સેવાદારી, અને આગતા સ્વાગતામાં જોડાયા હતા, જે લાઠીના રાજવી પરિવાર તરફનો પોતાનો પ્રેમ પ્રગટ કરે છે

.

એ જમાનામાં શાહી રીત – રીવાજ મુજબ રાજવી પરિવારે ખુબજ મોટો અને ગજા બહારનો કરિયાવર કર્યો હતો, આ જાન ત્યારે લાઠીમાં એક અઠવાડિયા સુધી રોકાયેલ હતી અને સમસ્ત-લાઠી નગરજનો એ આ લગ્ન-ઉત્સવને મ્હાણ્યો હતો.

ઈ.સ. 1870 માં રાજકોટમાં કાઠીયાવાડ સમસ્ત રાજવી પરિવારોએ, પોતાના રાજકુમારો માટે સ્કુલ-કોલેજનું નિર્માણ કાર્ય આરંભ્યું ત્યારે નાના-મોટા તમામ રજવાડાએ પોતાનું યોગદાન આપ્યું ત્યારે, લાઠી જેવા નાનકડા અને આર્થિક દ્રષ્ટિએ ચોથા દરજ્જાના સ્ટેટ એ પણ એ જમાનામાં રૂપિયા 2000/- રોકડા અને દસ- ગાડા ઘઉં-બાજરાનું અનુદાન આપેલું, અત્યારે હવે આ કોલેજમાં દરેક રાજવીની એક સ્કોલરશીપ -સીટ છે તેમ લાઠીની પણ એક સીટ છે, અને લાઠી પણ ”રાજકુમાર કોલેજના ફાઉન્ડર મેમ્બર છે, એ સ્કોલર-શીપના લાભ સાથે લાઠીના કેટ-કેટલા વિદ્યાર્થી ક્યાં સુધી પહોચ્યા તેની વાત ફરી ક્યારેક કરીશું.
રાજકુમાર કોલેજનું બાંધ-કામ થયું તે વખતે કલાપીના મોટાભાઈ, શ્રી ભાવસિંહજી લાઠીના રાજા હતા, અને કલાપીના નાના કુંવર શ્રી જોરાવરસિંહજી એ રાજકોટ રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી તેજ સંસ્થામાં વિંગ-માસ્ટર તરીકે સેવા આપેલ, અને અત્યાર સુધીમાં લાઠીની સાત-પેઢી રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ કરી ચુકી છે, રાજકોટ સ્ટેટ કોઈ પણ રમત-ગમતનું આયોજન કરતુ ત્યારે લાઠીની ક્રિકેટ ટીમ, હોકીટીમ તેમજ ઘોડાની રેસ માટે લાઠીથી ચુનિંદા ખેલાડીઓ રમવા માટે આવતા, કલાપીજીના પ્ર-પૌત્ર અને ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રહલાદ્સિંહજી (રાજહંસ) સારા સાહિત્યકાર અને પોલો ના અચ્છા ખેલાડી પણ હતા, તેમજ તેમના અંગત મિત્ર વાંકાનેરના મહારાજા પ્રતાપસિંહજી સાથે તેઓ કાર રેસ પણ કરતા.
રાજકોટના રાજવી ધર્મેન્દ્રસિંહજીના શાસન-કાળમાં ‘મહાત્મા ગાંધી ‘ આઝાદીની ચળવળના ભાગરૂપે ઉપવાસ પર બેસેલા, પૂજ્ય બાપુના ટેકામાં રાજકોટના તમામ નગર-જનોએ સ્વયંભુ પોત-પોતાના ઘરની લાઈટ બંધ રાખેલી, આખા શહેરમાં અંધારું રહેતું, અને રાજવી પેલેસમાં ઝાકમઝોળ અંજવાળું રહેતું, આ ઘટના પૂજ્ય બાપુ માટે અપમાન જનક લાગતા લાઠી ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રહલાદસિંહજી નાં સાહિત્યકાર-મિત્રો શ્રી કનૈયાલાલ મુનશી, શ્રી ચં.ચી. મહેતા, ડો જીવરાજ મહેતા વિગેરેની વિનંતીને માન આપી લાઠી ઠાકોરસાહેબ ધર્મેન્દ્રસિંહજી ને સમજાવવા ગયા હતા, ખુબ દબાણ ઉભું કરીને ભાણુભાને મનાવી ને પૂજ્ય ગાંધી બાપુને પારણા કરાવ્યા હતા, તે સમયે રાજકોટના દિવાનની ઈચ્છા ખરી કે ઉપવાસ લાંબા ચાલે અને પૂજ્ય બાપુને કંઈ થઈ જાય અને રાજકોટ મોટું યાત્રાધામ બની જાય.
રાજકોટમાં કાશી-વિશ્વ નાથ મંદિર પાસે ચાર-પાંચ હજારવારના કમ્પાઉડ વાળો લાઠીનો ઉતારો હતો, જે લાઠીના અમલદારો અને પ્રજાજનો દવા-દારુ કરાવવા આવતા તે માટે જ વપરાતો, આઝાદી સમયે લાઠી ઠાકોર સાહેબ શ્રી પ્રહલાદસિંહજી પ્રતાપસિંહજી ગોહિલે સૌરાષ્ટ્ર સરકારને લાઠીનો ઉતારો આપી દીધો, જ્યાં પછી સૌરાષ્ટ્ર હાઈસ્કુલનું નિર્માણ થયું, લાઠીને બે-ખુબ બાહોશ દીવાન મળેલા શ્રી બી.એમ બુચ અને શ્રી ડી એમ બુચ તેમાં પણ શ્રી ડી એમ બુચ તો આઝાદી પછી સૌરાષ્ટ્રનાસૌ પ્રથમ મુખ્ય-સચિવ બનેલા.
તમામ-માહિતી શ્રી, કીર્તીકુમારસિંહજી પ્રહલાદ્સિંહજી ગોહિલ, નેક નામદાર ઠાકોર સાહેબ ઓફ લાઠી.
સવિશેષ પરિચય

ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી, ‘કલાપી’ (૨૬-૧-૧૮૭૪, ૯-૬-૧૯૦૦) :

કવિ, પ્રવાસલેખક.

જન્મ લાઠી (જિ.અમરેલી)ના રાજકુટુંબમાં.

૧૮૮૨ થી ૧૮૯૦ સુધી રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ, જે આંખોની તકલીફ, રાજ્કીય ખટપટો ને કૌટુંબિક કલશોને કારણે એ વખતના અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણ આગળ અટક્યું. દરમિયાન ૧૮૮૯ માં રોહા (કચ્છ)નાં રાજબા (રમા) તથા કોટડા સાંગાણીનાં આનંદીબા સાથે લગ્ન. પિતા અને મોટાભાઈના અવસાનથી સગીર વયે જ ગાદીવારસ ઠરેલા એમને ૧૮૯૫ માં લાઠી સંસ્થાનનું રાજપદ સોંપાયું. રમા સાથે આવેલી ખવાસ જાતિની દાસી મોંઘી (પછીથી શોભના) પર ઢળેલી વત્સલતા એને કેળવવા જતાં સધાયેલી નિકટતાને કારણે ગાઢ પ્રીતિમાં પરિણમી અને એમના આંતરબાહ્ય જીવનમાં ખળભળાટ મચી ગયો. ઘણા સાંસારિક, માનસિક, વૈચારિક સંઘર્ષોને અંતે એમણે ૧૯૮૯ માં શોભના સાથે લગ્ન કર્યું. ઋજુ અને સંવેદનશીલ પ્રકૃતિના આ કવિ પ્રાપ્ત રાજધર્મ બજાવવા છતાં રાજસત્તા અને રાજકાર્યમાં પોતાની જાતને ગોઠવી ન શક્યા. છેવટે ગાદીત્યાગનો દ્રઢ નિર્ધાર કરી ચૂકેલા કલાપીનું છપ્પનિયા દુકાળ વખતે લાઠીમાં અવસાન થયું…

ભાઈ બીજ

Standard

કારતક સુદ બીજ ભાઇબીજ અથવા યમદ્વિતીયા તરીકે ઓળખાય છે. આ પવિત્ર દિવસે જે મનુષ્યો ‘યમુના’ નદીમાં સ્નાન કરી યમીદેવીનું અર્ચન-પૂજન કરે છે તે આત્યંતિક કલ્યાણના અને સ્વર્ગના અધિકારી બને છે. આ પરમ પવિત્ર દિવસે યમદેવનું પૂજન કરવામાં આવે તો મનોવાંછિત ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે. હ્રદયની ભાવનાને ભવનાશીની કહીં છે.

શ્રાવણ માસની બીજ ‘કલુષા’ કહેવાય છે. ભાદરવાની બીજ ‘નિર્મલા’, આસો માસની બીજ ‘પ્રેતસંચાર’ અને કારતક સુદ બીજ ‘યામ્યા’ નામે પ્રસિદ્ધિ પામી છે. ‘કલુષા’ બીજના દિવસે વ્રતધારી પ્રાયશ્ચિત કરે છે; ‘નિર્મલા’ બીજના દિવસે વિદ્યાદેવી સરસ્વતીનું પૂજન કરવામાં આવે છે. ‘પ્રેતસંચાર’ બીજના દિવસે શ્રાદ્ધનું મહત્વ છે અને ભાઇબીજના દિવસે ‘યમ પૂજન’ મહિમા મોટો છે. આ પર્વ આપણા ધર્મનું અવિભાજ્ય અંગ છે.

ભાઇબીજની વ્રતકથા આ પ્રમાણે છેઃ
‘યમ’ અને ‘યમી’ ભાઇ બહેન હતાં. યમી એટલે યમુના નદી. યમી તો રોજ પોતાના ભાઇને પોતાને ત્યાં જમવા આવવા નોતરું આપે, પણ યમરાજને ઘડીનાયે ફુરસદ નહિ. કોઇનો ન્યાય તોળવો, કોઇને સજા કરવી વગેરે પ્રવૃતિમાંથી જ નવરા ન થાય, પછી બહેનને ત્યાં જમવા આવે કેવી રીતે? એવામાં ભાઇબીજનો પવિત્ર તહેવાર આવ્યો. એમાં વળી બહેનનો અત્યંત આગ્રહ એટલે યમ બહેનને ઘેર જમવા આવ્યા. બહેન તો ભાઇને પોતાને આંગણે જોઇ આનંદવિભોર બની ગઇ. બહેને પ્રેમપૂર્વક રસોઇ બનાવી અને બત્રીસ જાતનાં ભોજન ભાઇને આગ્રહપૂર્વક જમાડ્યાં.

ભાઇ યમ યમીને કહે છેઃ “બહેન! માગ માગ”
ભાવનાની ભેટ અમૂલ્ય છે, આથી બહેન યમીએ ભાઇ પાસે પાંચ વસ્તુઓ માગીઃ (૧) આજે બહેનને ત્યાં જે ભાઇ જમે તેનું મોત કમોતે ન થાય અને તેને યમરાજનાં તેડાં જ આવે. (૨) દર ભાઇબીજે મારે ત્યાં તમારે જમવા આવવું (૩) જે ભાઇ આજે યમુના સ્નાન કરે, તેની સદ્ગતિ થાય (૪) આ પવિત્ર દિવસે યમુના સ્નાન કરનાર ભાઇનું આયુષ્ય બધે અને બહેનનું સૌભાગ્ય અખંડ રહે (૫) આજે ‘યમપૂજા’ કરવાથી યમ પ્રસન્ન થાય

યમે તથાસ્તુ કહ્યું. ભાઇએ બહેનનાં ચરણે અતિ કીંમતી ભેટો ધરી, વ્રત કરી હસતે મુખે વિદાય લીધી. બહેન યમીએ તો નિઃસ્વાર્થ સેવાભાવે સંસારના સઘળાં ભાઇ-બહેનનું કલ્યાણ કરી દીધું. ભાઇ યમરાજ અને બહેન યમી સૌનું ભલું કરે. જો કોઇ કારણસર બહેનને ઘરે જમવાનું ન બની શકે તો કથા સ્મરણ કરવું.

જો નાની બહેન ન હોય તો મોટી બહેન, મિત્રની બહેન, મામા, માસી, કાકાની દીકરી, ધર્મની બહેનને ત્યાં જમવા જવું અને શક્તિ અનુસાર દાન આપવું. શ્રાવણ માસની બીજ હોય ત્યારે કાકાની દીકરીને ત્યાં ભોજન લેવું. ભાદરવા માસની બીજના દિવસે મામાની દિકરીના ઘેર જમવું. આસો માસની બીજના દિવસે માસી અથવા ફોઇની દિકરીનું આમત્રણ સ્વીકારવું અને કારતક સુદ બીજના (ભાઇબીજ) દિવસે પોતાની સગી બહેનના ઘેર ભોજન લેવું. આથી ધન-યશની પ્રાપ્તિ થાય છે. ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ ફળીભૂત થાય છે, બળ અને આયુષ્યની અભિવૃદ્ધિ થાય છે, આરોગ્યની વૃદ્ધિ થાય છે.

અનિવાર્ય સંજોગોને લીધે ભાઇબીજને દિવસે ભોજન ન લઇ શકાય તો આ વ્રતકથાનું શ્રવણ કે પઠન કરવાની બહેનને ત્યાં ભોજન લીધાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે અને તેનું પુણ્ય નષ્ત થતું નથી અને આયુષ્યનો કદાપિ ક્ષય થયો નથી.
यमद्वितियां यः प्राप्य, भगिनी ग्रहभोजम् ।
न कुर्याद्वर्षजं पुण्यं नश्यतीति रवेः श्रुतम् ॥

ત્રાપજકર

Standard

ગુજરાતી સાહિત્ય માં માત્ર એક શબ્દ ની સંગાય પર દુહા લખનાર
કવિ શ્રીપરમાનંદ મણીશંકર ભટ્ટ
” ત્રાપજકર ”
જેમણે તેમના પુસ્તક
“વાણીનાં ફલ”
માં ‘ વિઠ્ઠલા’ શબ્દ પર { 511} દુહા લખ્યાં છે.
આજે આપની સમક્ષ નવા સ્વરુપમાં રજુ કરતા હુ આનંદ ની લાગણી અનુભવુ છુ.
રાજુભાઈ બી.ભટ્ટ
મો. નં. :-9824474306
(૧)
વંદુ પ્રથમ ગણપતિ, વંદુ વિણા નાદ;
સમર્થ શાન્તિપ્રસાદ, વંદું ગુરુ ને વિઠલા !
(૨)
લાભ હોય ત્યા લોટતો, સ્વારથમય સંસાર ,
ઓળખાણ વિણ આવકાર, વીરલા આપે વિઠલા.
(૩)
નહી મળ્યા નહી મૂલવ્યા, નહી નાતો નહી નેહ ,
મન વાદળ નો મેહ વળુંભ્યો તે પર વિઠલા !
(૪)
દપટુ મારા દિલ ને , પણ બળાક બેઠુ થાય ,
ગુણ પર ગાંડુ થાય, વાર્યુ ન રહે વિઠલા !
(૫)
ડોલે નહી દુહો સાભંળી , દિલ થી આપે નહિ દાદ
નહિ સમજણ કે સ્વાદ , વાટોડિયા ને વિઠલા!
(૬)
હસતા હોકારો દીએ, દુહા ને આપે દાદ
સાકર જેવો સ્વાદ , વેધુ માણે વિઠલા!
(૭)
વણ વાટયે, વણ દીવડે, હીરો ઝગમગ થાય;
(જેનું)હૈયુ શરાણે જાય (ઈતો) વધુચમકે વિઠલા !
(૮)
ધન દેનારાં છે ઘણાં,મન દેનારાં કોઇ;
ધન,મવ આપે દોય,વીરનાર કોકજ
વિઠ્ઠલા!
(૯)
ધીંગા પાયા ધરબજે , નગદ ખરચી નાણુ ,
ત્રાટકય ભાળી ને ટાણુ , વેઢા ન ગણજે વિઠલા!
(૧૦)
ભુંડી રાખી ભાવના, (તો) કંસને લાગ્યો કાળ;
ગોપીને ગોપાલ, વાલો લાગ્યો વિઠલા!
(૧૧)
પરદુ:ખ સુણી પીગળે , દિલ જેના દાતાર ,
ચાતક પીયુ પોકાર , વાદળ વરસે વિઠલા!
(૧૨)
શઠ ની સંગત થાય તો ધન ને સુજશ જાય ,
સજ્જન સંગત થાય તો વધે સુકીર્તી વિઠલા!
(૧૩)
લાખ જાય તો ભલે, સજ્જન ખુવે ન સાખ ,
નાનુ છે પણ નાક , વાઢયુ ના કોળે
વિઠલા!
(૧૪)
કાબે લૂટયો તે કરે , કૌરવ કુળ સંહાર
તે દી રથ બેઠો રખવાળ , વાંસળી વાળો વિઠલા!
(૧૫)
ગર્વનર ગુણ ને પારખે , પત માને પરધાન
ભજ ભાવે ભગવાન ઈ વગ મોટી વિઠલા!
(૧૬)
તાડ વધી ને ત્રણ ગણો, આભે જઇ અથડાય
ફળતા નમતો જાય , વન મા આંબો વિઠલા!
(૧૭)
સાંબેલા ને બાંધીયે , તુબંડ ને જો તાર
રંગ ભર્યો રણકાર , વાગે ન કોઈદી વિઠલા!
(૧૮)
કજીયાળી જો કામીની ઘર માં ઘુસી જાય,
તો નો થવા ની થાય વરઘર માથે વિઠલા!
(૧૯)
ઉગ્યે મુખડુ લાલ છે, આથમ્યે એવુ હોય;
વીરમાં ફેર ન કોઈ, વિપત ટાણે વિઠલા!
(૨૦)
ઉદધિમાં પણ ઓટ છે,વધઘટ ચાંદે થાય;
જગમાં ફરતી જાય, વેળાની છાંયા વિઠલા!
(૨૧)
ફુલમાં ફોરમ ફટકતી, વહરાં કટક ઝાડ;
વાડી ની કરવા વાડ, (કોઈ)વાવેન ફુલડા વિઠલા!
(૨૨)
કંકુવરણી કામીની કામણ ગારો કંથ,
એને પીયર જવાનો પંથ વસમો લાગે વિઠલા!
(૨૩)
ધન્ય મળે નહી ધન મળ્યે, ધન વાવે તો ધન્ય;
પરકાજે પરજન્ય, વરસી જાણે વિઠલા!
(૨૪)
બંગલા બાંધ્યા રેતમાં,ખોટો એ તો ખેલ;
માનવતાનો મ્હેલ,વેધુ બાંધે વિઠ્ઠલા!
(૨૫)
જાચક રિપુ ને જોઈને પાછા પડતા પાય;
કાયર એ કહેવાય, વીર હટે ન વિઠલા!
(૨૬)
સોણેય સથવારો નહી, મીટયે નહિં મેળાપ;
જપતો તારા જાપ વારે ઘડીએ વિઠલા!
(૨૭)
પુરુષાર્થ છે પાંગળો, કહેતાં સુણ્યા કોઈ;
હાથ હલેસુ ન હોય, વ્હાણ નહાલે વિઠલા!
(૨૮)
માળા કરી પેરાવીએ, મર્કટને અણમૂલ;
મૂરખ ન જાણે મુલ, વેરી નાખે વિઠલા!
(૨૯)
તું વનરા અમે પંખીડા, તું મન ચાતક મેંહ;
સાચવજે તુ સ્નેહ, વસમા દિએ વિઠલા!
(૩૦)
કાયા પુતળી કાચ ની,રચના દીધી રસાળ;
મન દીધું મરમાળ,વાલે ક્યાંક જ વિઠલા!
(૩૧)
સ્વારથ માનવ સાધવા, સો સો ભરે સલામ;
સાધી લીધુ કામ(પછી) વાટે ન મળે વિઠલા!
(૩૨)
સજ્જન ને સંભારતાં, ઊમટે આંસુ આખ;
રુદીઓ થાશે રાખ, વિજોગ વેઠી વિઠલા!
(૩૩)
ચિંતનકીટસમ હું કરુ,તું રુપ હું થઈ જાઊ;
(પછી)કરવી મોઢે કાઊ? વિરહની વાતો વિઠલા!
(૩૪)
રામ સમા સુત થઇ શકે,વડાંની માને વાત;
(પણ)દશરથ દિલના તાત, વસમુ થાવુ વિઠલા!
(૩૫)
બે મહીનાનું બચ્ચલું,વય નહીં વટ જોવાય;
માતંગથી મંડાય, વીરનાં છોરુ વિઠલા!
(૩૬)
કલહ વધે જો પ્રેમમાં, દિલના ટુકડા થાય;
સાંધ્યા નહીં સંધાય, વેંત થીગડે વિઠલા!
(૩૭)
ધંધા ધાપા બહૂ કરે, (પણ)નબળી રાખે નેમ;
કરમ કોળશે કેમ? વિખડાં વાવ્યે વિઠલા!
(૩૮)
સતની સરવાણી ફુટતા, તન મન ટાઢા થાય;
બરડે બરફ ઘસાય, વધે બળતરા વિઠલા!
(૩૯)
સપુત, સુ લક્ષ્મી,સુમતિ, કંચન દેહ, સુનાર;
(જેના) પુણ્ય તણો નહી પાર, વર્યા પાંચે વિઠલા!
(૪૦)
દુ:ખીયા દીનને દેખતા, પરખી લેતો પીડ;
ભાંગી નાખે ભીડ, વણ માગ્યે તુ વિઠલા!
(૪૧)
હલકયો નહી તુ હાસલે,થડકયો ન ભાળી ખોટ;
હસતા ભાળ્યા હોઠ, વીપત વેળાએ વિઠલા!
(૪૨)
તારી જો હડફેટ માં અસુર આવી જાય;
(તો)ભાંગી ને ભુક્કો થાય, વાવડ જડે ના વિઠલા!
(૪૩)
એવો તુ અજ માવજે, કામણગારો કડપ;
(કે)હેત ભરેલો હરફ, વૈરીય પાળે વિઠલા!
(૪૪)
ડાલામથો ડણકતો,વનરા ઊજ્જડ થાય;
શ્રીપત પગલા થાય,(ત્યા)વિપત ભાગે વિઠલા!
(૪૫)
ચાલુ ગાડે સૌ ચડે, ભાગતલ ભેરુ થાય;
(એવા)કોકજ અવનીમાંય,વાલે ધડીયા વિઠલા!
(૪૬)
હુતો જળ ઝાકળતણુ,સાયર તું સોહાત;
પુંજુ રોજ પ્રભાત, વારીધ પગલા વિઠલા!
(૪૭)
અરિયણ આવી આગણે,પકડેઝુકી પાય;
(તો)સજ્જન સોણા માંય, વૈર નરાખે વિઠલા!
(૪૮)
જલારામ ને જોગીડો, પ્રગટીયોપારસ પોર;
માનવતા શીર મોડ, વખાણુ કોને વિઠલા!
(૪૯)
સ્વાતી વિણ મોતી નહી,ઘરઘર નોય સુનાર;
સંત સુજન દાતાર, વિરલા પાકે વિઠલા!
(૫૦)
હર!તે ન હોત જાળવ્યુ,ગરલ ગળાની માહ્ય;
જીવન વીના જગરાય, વગડો ભાસત
વિઠલા!!
(૫૧)
સવળી તારી શ્યામળા,મીટરુ જો મંડાય;
(તો)કથીર કનક થાઈ જાય, વાર ન લાગે વિઠલા!
(૫૨)
નારીની નિંદા કરે, પુરુષ નહી પાષાણ;
નારી હીરા ખાણ, વીર જનેતા વિઠલા!
(૫૩)
સ્ત્રીનાં મુલ છે સોગણાં, નરનાં મુલ હજાર;
(જો) હાથ નહીં તલવાર, વિજય ન પામે વિઠલા!
(૫૪)
ઊર વિધ્યે ઉંકારો નહિ, ધગધગતા ધરબાય;
(જેનાં) કાળજાં કાણાં થાય,(ઇતો)વાલાજ લાગે વિઠલા!
(૫૫)
આંખથી અદીઠાં અમે વાસળી વાલી થઈ;
હરી ના હોઠે જઇ,વેરણ બેઠી વિઠલા!
(૫૬)
ફોરમવાળા ફુલડે, પાણી નિર્મળપાય;
(તો)વળતર વાળી જાય,વસંત આવ્યે વિઠલા!
(૫૭)
માનવ માં દેખાય છે, દાનવ ના દીદાર;
લાખ કરો ઉપકાર, વીસરી જતા વિઠલા!
(૫૮)
ઘંઉ વાવી ઘાંઘાં થયા, જટ પાક્યા ની આશ;
વીતે ચારક માસ, વખતે પાકે વિઠલા!
(૫૯)
મનસુબા મોટા કરી, માનવ મન હરખાય;
(પણ)ઘડી પછી શુ થાય, વિધીજ જાણે વિઠલા!
(૬૦)
ડોલે મણીધર મોહ થી, મોરલીએ મંડાઈ;
પંડ્ય રહે પુરાઈ(એને) વાદી નચવે વિઠલા!
(૬૧)
ઘડ્યાં ધુળ નાં ઢીગલાં,અવળા એના મુળ;
અંતે ધુળનું ધુળ,વિરાટ આંખુ વિઠલા!
(૬૨)
એક દીન એવો ઉગશે, આથમશે ઓલખાણ;
પાંથીને પરિયાણ,વણ સથવારે વિઠલા!
(૬૩)
ત્રુઠયો તો તરતા રહે, રુઠયો તો રોળાય;
બાવળ નેતર થાય, વટ તારો છે વિઠલા!
(૬૪)
જનની તારા ગુણ ને, જાયો ભુલી જાય;
(તો) પથ્થર એ કહેવાય, વાટ પડેલો વિઠલા!
(૬૫)
શ્રમની જેની સંપતિ, સવળે રસ્તે જાય;
વાવ્યુ બમણુ થાય,વારાણસી માં વિઠલા!
(૬૬)
જન્મ્યા કોક જ જગતમાં, કરમી જનની કુંખ;
ભાંગે પરની ભુખ,વળતર ન માંગે વિઠલા!
(૬૭)
સગાઈ કેવી સાચવી, આવેલ ભુંડે હાલ;
નટવર કીધો ન્યાલ, વિપ્ર સુદામા વિઠલા!
(૬૮)
જીવન ઉતમ જીવવા, અઢારનો થા આંક;
વિધિનો કાંઇ ન વાંક, વાવ્ચું લણવું વિઠલા!
(૬૯)
દેતલ ઉપર હાથ છે, લેતલ નીચે હાથ;
વિરાટ જગનો નાથ, વામન બન્યો વિઠલા!
(૭૦)
દેનારાને લાભ છે, લ્યે તેને નુકશાન;
(થઇ)દાનવના દરવાન વામન મુંજાયા
વિઠલા!
(૭૧)
ભુલ સુધારી ભગવતે,માગ્યા દે વરદાન;
(પછી)મૂર્તિનાં પણ માન, વધ્યા જગતમાં વિઠલા!
(૭૨)
દેવે છે દીધુ તને મુંઠી વાળી ન બેસ;
ધોળે મોઢે મેશ, વળગી જાશે વિઠલા!
(૭૩)
મે છાંટાએ તું છકયો, છજા માયલા છોડ;
વડથી બાંઘી હોડ, વસમી પડશે વિઠલા!
(૭૪)
ભોગવ તેં ભેળુ કર્યુ, મન પણ મોટું રાખ;
નહી તો ક્યાંકનું ક્યાંક, વેરાઈ જાશે વિઠલા!
(૭૫)
વહરા લાગે વૈરીને, ભણકારા ને ભડક;
ડાલામથાની ડણક વન ધ્રુજાવે વિઠલા!
(૭૬)
ભાગીશ તું કયાં ભુધરા? ચૌદભુવન જો થાઉં!
તો સંતાશે કાંઉં ? વળગ્યો આવીશ વિઠલા!
(૭૭)
તન તીરથ મંદીર મન, આંસુ ગંગાસ્નાન;
(પછી)ભાગીશ કયાં ભગવાન? વળગ્યો આવીશ વિઠલા!
(૭૮)
થડકો ન ખાવો દુ:ખમાં, ફફડે મનડુ તોય;
તડકો તપતો હોય (ત્યાં)વળે જ છાંયા
વિઠલા!
(૭૯)
કોટોં ન ફુટે કાળજે, મનમાં મેલપ હોય;
(એવા)કપરાં માનવ કોઈ, વાટે ન મળશો વિઠલા!
(૮૦)
દરીયો મેં તો ડોળીયો, ગ્રંથ પુરાણ અઢાર;
”નેતિ નેતિ” સાર, વાંચ્યું છેવટે વિઠલા!
(૮૧)
ગોથાં ન ખાવા જ્ઞાન માં ઉડાણ હોય અમાપ;
રામ નામ નો જાપ, વધે બધાથી વિઠલા!
(૮૨)
પાપી મનને પુછતો,કેમ ધોવાશે પાપ?
રામ નામનો જાપ,વે!તી ગંગા વિઠ્ઠલા!
(૮૩)
ટીલાં ટપકા જે કરે, સધળો આ સંસાર;
કુડ તારાં ને કાટય, તો પ્રસન્ન વાલો વિઠલા!
(૮૪)
અગ્ની બાળે અન્ન ને, ઈર્ષા બાળે આપ;
ઈ જેવુ કોઈ પાપ, વેદે ભાખ્યુ ન વિઠલા!
(૮૫)
સતી સંત સજ્જન ગુરુ, માત પિતા બડભ્રાત;
તીરથ જેવા સાત, વંદન કરવા વિઠલા!
(૮૬)
નાનો તો પણ નાગ છે, નાનો કેમ કેવાય;
સાણશે છટકી જાય, વછુટી કરડે વિઠલા!
(૮૭)
વૈર ઝેર ઝગડા મહી,સુખ ખોતો સંસાર;
નાનો પણ અંગાર, વન ને બાળે વિઠલા!
(૮૮)
છોટા મન ના માનવી, મોટે આસન બેઠા;
હળવેક પડશે હેઠા(જેમ)વડના ટેટા વિઠલા!
(૮૯)
ધોમ ધખ્યો ધરતી ધગે, જેઠ તપ્યો જોરાણ;
પંખીય છોડે પ્રાણ, વર રિસાણો વિઠલા!
(૯૦)
તુ આવ્યે મુખ ઉજળા, નાવ્યે કાળા ધબ;
કંથડા આવીશ કબ?વલખે હૈયુ વિઠલા!
(૯૧)
કણકી કગરે કામીની(પછી)મલકી આવ્યો મેહ;
સ્નેહે ભીંજ્યો દેહ, વરસ્યો એવુ વિઠલા!
(૯૨)
ધન થી જન પુંજાય ના, ગુણ થકી પુંજાય;
કોઈન સુંઘવા જાય, વાડ ના કાંટા વિઠલા!
(૯૩)
દોલત સાથે દીલ નહી, પ્રકાશ નહી પથરાય;
કોડીયે દીવો નહી થાય, વાટ વગરનો વિઠલા!
(૯૪)
સંપત દે તો શ્યામળા,મનની મોટપ દે;
નહી તો પાછી લે, વગર કામની વિઠલા!
(૯૫)
સુખમાં જેવા સોયલા , દુ:ખમાં એજ દીદાર;
કર એ વારંવાર, વંદન એને વિઠલા!
(૯૬)
વૈરનુ ઓસડ પ્રેમ છે, દ્ધેષનુ ઓસડ દાન;
અહમ નુ ઓસડ માન,વડો કીમીયો વિઠલા!
(૯૭)
રામ આપશે રાબડી, રામ ભરોસો રાખ;
ચાસે દાણા નાખ, વાવ્યુ ફળશે વિઠલા!
(૯૮)
ધન વધે કે ધન ઘટે, હરખ શોક કા થાય;
મોટા સમદરમાહ્ય, વધ ઘટ આવે વિઠલા!
(૯૯)
પંડ જેટલી પછેડી, સોડ તાણી ને સુવે;
છોરુડા નહી રુવે,વાળુ વગરનાવિઠલા !
(૧૦૦)
સુત્રધાર પરમેશ છે, જગત નાટક ભજવાય;
હરી નુ મન હરખાય, વેશ ભજવશે વિઠલા

(૧૦૧)
ભીષ્મ દ્રોણ ને કર્ણ એ,મહારથી મતીમાન;
ભેરે નહી ભગવાન,વીજય ન પામ્યા વિઠ્ઠલા!
(૧૦૨)
મન ફરે મતી ફરે, અવળા સુજે ઉપાય;
વાલા વૈરી થાય,વખત ફરે ત્યા વિઠ્ઠલા!
(૧૦૩)
ફરે બેન ને બંધવો,ફરે પુત્ર પરીવાર
ફરેય ઘરની નાર,વખત ફરે ત્યા વિઠ્ઠલા!
(૧૦૪)
ખાવુ પીવુ ઉઘવુ, કાયમ ના ત્રણ કામ;
રુદે ન રાખ રામ(તો)વૈતરણી માં વિઠ્ઠલા!
(૧૦૫)
ધર્મ વધે તો ધન વધે, ધર્મ ઘટે ધન જાય;
પાણી વીના સુકાય,વધે ન આંબો વિઠ્ઠલા!
(૧૦૬)
સબળાની સરસાઈ મા, નર નબળો મંડાય;
એના ઉખળી જાય, વટ નાં આટા વિઠ્ઠલા!
(૧૦૭)
રંગભુમી નો રાજીયો, વિર વિક્રમ કહેવાય;
(પણ)તાતી જો તોળાઇ(તો)વાડયુ ઠેકે વિઠ્ઠલા!
(૧૦૮)
ખંતથી ખોદે ખામણ સો મણ સરબત પાય;
કડવા મિઠાં ન થાય,વખનાં મુળીયા વિઠ્ઠલા!
(૧૦૯)
હાકે હાકેમ ધ્રુજતા, છત્રીશ સુણતા રાગ;
તખત કરાવ્યા ત્યાગ,વખત ફર્યો ત્યાં વિઠ્ઠલા!
(૧૧૦)
લંકા બાળી લંગુરે (એવા) તું ય કરે તોફાન;
(તને)આપે જો હનુમાન, વજર કછોટો વિઠ્ઠલા!
(૧૧૧)
જીવન એક જુગાર છે, જીત્યુ હારી જવાય;
(પણ)હૈયા ન હેબત ખાય, વીર પુરુષ નાં વિઠ્ઠલા!
(૧૧૨)
એજ પુરુષ ને બાણએ, કાળી ટીલી રહી;
કાબો જીતાણો નહી, વખત ફર્યો ત્યા વિઠ્ઠલા!
(૧૧૩)
ફુલમાં ફુંફાડા ઉઠે, જળમાં લાગે આગ;
ભાયુ આપે ભાગ, વખત ફરે ત્યાં વિઠ્ઠલા!
(૧૧૪)
સહુ રમકડાં સમયનાં, સમય નચાવે નાચ;
હિરો દેખાય કાચ,વખત ફરે ત્યાં વિઠ્ઠલા!
(૧૧૫)
છાંયો તડકો સમયનો, પળ પળ ફરતો જાય;
રાંક એને રાય, વખત બનાવે વિઠ્ઠલા!
(૧૧૬)
માતપિતાના નામના, ઉજળા નહી એંધાણ;
(તે)પુત્ર નહી પાષાણ, વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૧૭)
બાળે કડવુ બોલી ને, પુણ્યષાળીનો પ્રાણ;
(ઈ)માણસ નહી મસાણ, વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૧૮)
આંગણ પુછી આવતા, પાણી ટીપુ ન પાય;
વાણી કડવી વાય, વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૧૯)
ડુબ્યા પર દારા મહી, (ભલે)સમુદ્ર તરીયા સાત;
કહેવી જઈને વાત(તારા) વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૨૦)
પુત્ર પનોતો જન્મીયો, જગ ઢાકણ કહેવાય;
ધુળે મા ઢંકાય વણ એંધાણે વિઠલા!
(૧૨૧)
ખાધું ના ખવડાવ્યું નહિ , દીધા નહિ હાથે દાન;
ભાજ્યા નહિ ભગવાન તો, વરસ પાણી માં વિઠલા!
(૧૨૨)
પચાસે ના’વી પીઢતા, સાઠે ના’વી સાન;
(એને)જાહેર ધો સન્માન(કે) વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૨૩)
મોઢામાં મીઠપ નહી, ઉજળો નહી આવકાર;
(તે)નર ભુમી નો ભાર, વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૨૪)
ચેત જીવ ચેત્યો નહી, ભર્યો ભુલનો ભાર;
એળે ગ્યો અવતાર, વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૨૫)
ધોબી તો પરના ધુવે, તું તારા મનનાં ધો;
નહીતર જીવ્યા સો, વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૨૬)
હળદર કેરે ગાઠીએ, દળદર ફીટે ન કાઈ;
હળધર માનવ થાય, વરસે મોતી વિઠલા!
(૧૨૭)
નાર, વ્યસન, ને જુગટુ, અસત્ય ને અભીમાન;
નબળા સૌ નિશાન, વાકાં દિના વિઠલા!
(૧૨૮)
ભેખ લીધો ભગવા ધર્યા, પારા ટપટપ થાય;
(પછી)મન માયા માં જાય(તો) વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૨૯)
જમડા જ્યારે ઝડપશે, દમડા ના’વે કામ;
રટ્યા ન જીભે રામ, વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૩૦)
મોઢે વાતુ મિઠીયુ , દીલમાં રાખે દ્વેષ;
(જો)મન પર લાગી મેષ,(તો) વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૩૧)
પે’લી ગઈ છે રમતમાં,વ’ચલી ગઈ વેવાર;
સાંઠયે ધર સંસાર, વરસ પાણીમાં વિઠ્ઠલા!
(૧૩૨)
સરવાળો કર સ્નેહ નો, ગુણ નો ગુણાકાર;
ભુલ નો ભાંગાકાર, વીંધા સાચી વિઠ્ઠલા!
(૧૩૩)
પરણે જ્યારે પુત્ર ત્યા માતા મન હરખાય;
(પણ)વહુ નાં પગલા થાય, (ત્યા) વાંધા વચકા વિઠ્ઠલા!
(૧૩૪)
સાસુ શિકોટા કરે, નણદલ ભરાવે નખ;
દેરીડા નાં દઃખ, વહુ વેઠે છે વિઠ્ઠલા!
(૧૩૫)
દીલ થી દીકરી જેટલુ,વહુ પર વાલ રખાય;
અમરાપુર ધર થાય, વધે લક્ષ્મી વિઠ્ઠલા!
(૧૩૬)
વાસણ વેચી નાખતા, ઘર નો વાળે ઘાણ;
આગુ ના એંધાણ, વાંકા દીના વિઠ્ઠલા!
(૧૩૭)
વધે રોજ કંકાસ ને,વધે રોજ કકળાટ;
હડસેલે છે હાટ, વાકાં દિએ વિઠ્ઠલા!
(૧૩૮)
દુઃખ બધા સે દોહ્યલા,એક જ દુઃખ અમાપ;
સ્નેહી થયે સાપ, વસમુ સૌથી વિઠ્ઠલા!
(૧૩૯)
ધર્મ,દાન, શમ, સફળતા, સજ્જન લક્ષણ ચાર;
દુર્જન પંડ હજાર, વાચો ઉલટા વિઠ્ઠલા!
(૧૪૦)
નર કોઈ ને નમે નહી, ફાટેલ જગમાં ફે;
એને વાંકા વાળી ધે, વહરુ ઘઢપણ વિઠ્ઠલા!
(૧૪૧)
શામ,દામ,હીકમત અને, ભેદ,વેદ,ને દંડ;
તે નર નો નવખંડ, વિજય થાશે વિઠ્ઠલા!
(૧૪૨)
કપી ને રમત્યુ શીખવે પઢાવે સઘળા પાઠ;
ગળા ની છુટે ગાંઠ, વાદી ન શીખવે વિઠ્ઠલા!
(૧૪૩)
ખાન પાન ખવડાવતા(પણ)મન માં તુટેલ મેળ;
(તો)માન્ધાતાના મેલ, વખાર લાગે વિઠ્ઠલા!
(૧૪૪)
આવકારો આપે નહી,ધરબી રાખે ધન;
લોભીયા કેરુ અન્ન, વમન કરાવે વિઠ્ઠલા!
(૧૫૩)
કણ ને ભરીયા કોઠીએ મણ ના કીધા માપ;
ભુખ્યા ને થોડુ આપ, વા’લો રાજી વિઠલા!
(૧૫૪)
ખાયે તો પણ ખોદતા, સગા બની ને સાપ;
તેનેઅ માફી આપ, વા’લો રાજી વિઠલા!
(૧૫૫)
આવ્યો દીવસ ઉજળો, રળતા લાખો લે;
દુઃખી ને થોડુ દે તો, વા’લો રાજી વિઠલા!
(૧૫૬)
ઘુળ ના ઘડીયાં ઢીગલા, રમત્યુ રમતા જાય;
કાબો, ઝંડો થાય, ઈ વાઘા બદલે વિઠલા!
(૧૫૭)
દબાવ્યા દુજે નહી,ડોકે વળગ્યા બે;
બકરી બેં બેં કે, વેદાંતવાણી વિઠલા!
(૧૫૮)
વાવ્યુ ખેતર ઉગ્યુ,હળ જો હાક્યુ નહી;
બાજર બાટુ થઈ, વધે ન દાણે વિઠલા!
(૧૫૯)
દિ ઉગ્યો ને આથમ્યો, રાત અંધારી રહી;
કરમની ખાતાવહી, વાંકે ખતવી વિઠલા!
(૧૬૦)
ઋણ વધે ને જશ ધટે, ચિંતા ચિતને ખાય;
અનુભવ એવો થાય, વગર ઉધમે વિઠલા!
(૧૬૧)
કૈકેય કુમતિ મંથરા સ્ત્રી કોઈ સર્જીશ ના;
એ પળ ભુલીશ ના, વન વેઠ્યા તા વિઠલા!
(૧૬૨)
મરણ ન કોઈનુ થાય છે, કોની માંડો કાણ;
પંડ કર્મ ને પ્રાણ, વાઘા બદલે વિઠલા!
(૧૬૩)
ખેતર ખેડુત ખેડતો,સૌના નશીબ સાથે;
હરખે જમણે હાથે, વેચી દેવુ વિઠલા!
(૧૬૪)
જતન કરી ને જાળવે, જમા કરેલુ જાય;
કાસ્ટ કોતરી ખાય, વળગી ઉધય વિઠલા!
(૧૬૫)
ગુલાબ માણી લે મજા,(તને) મારે કંટક માર;
(તું)હરી નો થાશે હાર, વેરાઈ કાંટા વિઠલા!
(૧૬૬)
આળસ છે મોટો અરિ, સઘળા ભરખે સુખ;
ભુપત વેઠે ભૂખ, વગર ઉધમે વિઠલા!
(૧૬૭)
ગાડુ તો ગબડાવ્યુ, ભુલની ખેપુ ભરી;
ધરમ ની ભાંગી ધરી(તો)વેરણ છેરણ વિઠલા!
(૧૬૮)
સંત પુરુષ આ સંસારમાં, કલ્પ વૂક્ષની છાય;
બિરદે પકડે બાહ્ય (તો)વ્હાણ કીનારે વિઠલા!
(૧૬૯)
હંસા તારી હોડમાં બગલો જો મંડાય;
(પણ)પયજળ ભેગા થાય, વર્તાય જાશે વિઠલા!
(૧૭૦)
ભુખ્યા ને ભોજન દીયે,આશ્રય પરને આપે;
કષ્ટ બીજા ના કાપે, ઈ વડુ પુણ્ય છે વિઠલા!
(૧૭૧)
જે દીન અવળો ઉગીયો, દુર્યોધન ને દ્વાર;
ભરી સભામોઝાર, વસ્ત્ર ખેચાવ્યા વિઠલા!
(૧૭૨)
શ્યામળાએ સમજાવીયો શઠને ના’વી સાન;
કુળ કર્યુ વેરાન વાશ ન પામીયો વિઠલા!
(૧૭૩)
ગોવીંદ જેવો ગોઠીયો,(અને)ધરમ જેવો ભાઈ;
(પછી)ધનજંયનો થાય, વાળ નો વાકો વિઠલા!
(૧૭૪)
હાથી પર બેસાડીયે , ખર ને કરી ને ખંત
કા ભૂંકે કાલાત ,વ્યસન ના છોડે વિઠલા
(૧૭૫)
અર્ક ફરતી અવની ફરે,ધરા ફરતો ચાંદો;
કોકદી સાજો ને માંદો, વેઠયુ ન કાઢે વિઠલા!
(૧૭૬)
કરણી જેવી નર કરે, એવો લેખ લખાય;
અદકુ નહી અપાય, વિધાતા થી વિઠલા!
(૧૭૭)
વધે ઉધમે આબરૂ વધે સુખ ધન ધામ
કરવા પરહિત કામ વધે ભાવના વિઠલા
(૧૭૮)
મુખ રૂપાળું રાખતા , દિલ ના ઘટે ના દોષ
જોવા સુ કામ જોષ વર્તન જોવું વિઠલા
(૧૭૯)
પંખી માળો છોડતુ, તુ ક્યા ધરમાં બેશ?
પેટકાજ પરદેશ, વસવુ ભલુ વિઠલા!
(૧૮૦)
કાળા રંગે હોઈ છે , કોયલ તેમજ કાગ પંચમ સુનવો રાગ , વન ના જુવો વિઠલા!
(૧૮૧)
માન દીધે મોઢુ ચડે, કગર્યે લાગે કડવુ;
(એવે)આગણે કદી ન ચડવુ,વાત કરવાયે વિઠલા!
(૧૮૨)
નારી,સારંગી ને ઢોલકુ, સુર માં સારા લાગે ;
કથળીયા એવા લાગે કે, વહરા લાગે વિઠલા!
(૧૮૩)
દેવુ દુશ્મન માનવુ,દેવુ દીલ ને ખાય;
છોકરા ડુલી જાય, વ્યાજ ભરી ને વિઠલા!
(૧૮૪)
દીન ધટે, રજની ધટે, ઉમર ધટ તી જાય;
એકજ વધતુ જાય, વ્યાજ રકમ નુ વિઠલા!
(૧૮૫)
એવુ બાળક એક છે, વડ ની જેમ વધતુ જાય;
બાપ થી બમણુ થાય, વ્યાજ જગત માં વિઠલા!
(૧૮૬)
જોતા જેની વાટડી,મળતા હરખે મન;
નયન થયા નિર્ધન, વિદાય વેળાએ વિઠલા!
(૧૮૭)
દરીયો મોટો ડોળીયો,છે ખારા જળ છેક;
આરે દીઠયો એક, વિરડો મિઠો વિઠલા!
(૧૮૮)
ધડી ધડી ધડીઆળમા, જન સૌ જોતા જાઈ;
આયુષ ઓછુ થાય, વિચારે કોઈ વિઠલા!
(૧૮૯)
અમણો નમણો આશરો કલ્પવૃક્ષ નુ ઝાડ;
તું વિણ અમણાં લાડ વેંઢારે કોણ વિઠલા!
(૧૯૦)
કીરણ મા’રાજ કાઢતા, તારા ગણ સંતાય;
મોરે તુ મંડાઈ,(ત્યા)વિંખળ શિંખળ વિઠલા!
(૧૯૧)
મન ને બીજુ માંકડુ કરતુ ઠેકા ઠેક;
(ઈ)કાંટા મા ક્યારેક વીંધાય જશે વિઠલા!
(૧૯૨)
માયા નો છે જીવડો, માયા થી નહી છુટે;
ખેપુ એની ખુટે,(તોય) વેઢા ગણશે વિઠલા!
(૧૯૩)
છ છ મહીના શ્વાનની પાણે પુછ દબાઈ;
સીધી કદી ના થાય વાંકી ને વાંકી વિઠલા!
(૧૯૪)
ફલ પથારી પાથરો,ભરપુર રાખી ભાવ;
પણ શુનિનો સ્વભાવ, વડચકાં ભરે વિઠ્ઠલા!
(૧૯૫)
તનબળ ધનબળ બુદ્ધીબળ કુંટુંબબળ બળટેક;
આતમ નુ બળ એક, વધે બધા થી વિઠ્ઠલા!
(૧૯૬)
ભાંગી મન ભુક્કો થયુ, વહરા સુણી વેણ;
નહી સાંધો કે રેણ, વાઢ ભેલાણો વિઠ્ઠલા!
(૧૯૭)
કોઠીંબા ના મુળ માં, મોંઘાં મધ રેડાય;
દ્રાખ દાણો ન થાય (ઈતો)વેલો કડવો વિઠ્ઠલા!
(૧૯૮)
જનાવરો ના જુથમા, શીરો જાંબુક થાય;
વગડો વીંધી જાય, વાધ દેખતા વિઠ્ઠલા!
(૧૯૯)
વરસાદે વન કોળતા, જવાસે નહી ઝીરવાય;
બળી ને બેઠો થાય, વગર કારણે વિઠ્ઠલા!
(૨૦૦)
ધન, ધરા ને બંગલા, અહીંની રે’શે આંઈ;
ભુંડપ અને ભલાય, વળગી આવે વિઠ્ઠલા!
(૨૦૧)
જળ દેખાતા ઝાંઝવે, મૃગલો મન મલકાવે;
( પણ ) લોભી ને ઘર જાય, ( તો ) વાંજીયો આંટો વિઠલા!
(૨૦૨)
મુછો તો મરડયા કરે, માથું નિચું હોય;
દોરી સળગે તોય, વળ ના મુકે વિઠલા!
(૨૦૩)
ઝાકળ કેરા જળથકી, તનડાં ટાઢાં થાત;
વર્ષા કેરી વાટ, વસુધા જોત ના વિઠલા!
(૨૦૪)
પરધન ને પરનાર માં, ભણેલા ભુલ્યા ભીત;
માડોં ના કોઈ દી મીટ, વનીતા સામે વિઠલા!
(૨૦૫)
ગુલાબ, ચંપો, મોગરો, ચંબેલી ને જાય;
ઊકળતે ઓરાય, ( પછી ) વાસ ધ્રમંકે
વિઠલા!
(૨૦૬)
જે ધર સેવા સત્યતા, દયાનીતિ ને દાન;
તે ધર માં ભગવાન, વસતો કાયમ વિઠલા!
(૨૦૭)
કુણુ ફુલ થી કાળજુ, નિશ્વય વ્રજ કઠોર;
જાગૃત આઠે પોર, વીર ના લક્ષણ વિઠલા!
(૨૦૮)
મિત્ર સગાં ને માનુની, સુખ માં સંગી સાથ;
સાચાં માપ મપાય, વેળા આવે વિઠલા!
(૨૦૯)
છળીયા પર ને છેતરે ,બોલે ખોટા બોલ ;
,તેનો ઘટશે તોલ વિશ્વ બધા માં વિઠલા!
(૨૧૦)
કીકી કાળી વાદળી આંખ બની આકાશ
વરસે બારે માસ ,વાતે તારી વિઠલા
(૨૧૧)
રૂપ ગુણ ને ચાતુરી ,કોઠા જ્ઞાન વિવેક
પ્રીતિ ,ત્રેવડ ટેક ,વહોર્યા મળે ના વિઠલા!
(૨૧૨)
સાયર જળ પાછાં વળે વાળતાં મન;
ઉંમર ને યૌવન વળે ન પાછાં વિઠલા!
(૨૧૩)
ઉર જળાં ઊંડાણ તો, અરણ વથીય અથાગ;
તારો લેનાર તાગ, વમળે ડુબ્યા વિઠલા!
(૨૧૪)
બાપ ની સામે બોલમાં, કયાં કરશે ફરીયાદ;
શ્રવણ કરજે યાદ, વારે પરબે વિઠલા!
(૨૧૫)
ઓજસ મુખે આપતું ,સુંદર કાયા હોય
સત્કર્મી નર કોઈ વરતી લેવો વિઠલા!
(૨૧૬)
મચ્છર ,માંકડ માનુની ,લાગે જ લિયે લીયે
ઊંઘ ઉડાડી દિયે ,વીર પુરુષ ની વિઠલા
(૨૧૭)
લોભ અને લાલચ તણો, સ્વપ્ને નહી સંગાથ;
( તો ) હરી પકડશે હાથ, વાલપ રાખી વિઠલા!
(૨૧૮)
સાયર જળ પાછા ફરે વળે વાળતા મન
ઉમર અને યૌવન ,વળે ના પાછા વિઠલા!
(૨૧૯)
લોભી, માંગણ, લાલચુ, ભવ આખાની ભીડ;
પરની જાણે ન પીડ, વિત ના ભુખ્યા વિઠલા!
(૨૨૦)
ચતુરાઈ ને ચીવટમાં, ભાયુ ન માંગે ભાગ;
ખોંખારો ને ખાગ, વીરનાં આંગત વિઠલા!
(૨૨૧)
શીસોડો પીલે શેરડી, મીઠપ કેમ મુકાય?
સજ્જનતા ઓળખાય, વિપત આવ્યે વિઠ્ઠલા!
(૨૨૨)
સરજીયા સ્વાંતિજળે, મોતી હોય અનેક ;
મોંઘું મોતી એક, વંશ દિપાવણ વિઠલા!
(૨૨૩)
ફટકેલી ફોરમ તણા, ઢાંકયાં ન રે ઢગે;
આવળ ફુલ ઊગે, વાસ ન ધ્રમકે વિઠલા!
(૨૨૪)
શઢના ઉડયાં ચિંથરા, દોડયો દિનોનાથ;
સબળ દીધો સંગાથ, વ્હાણ હલાવવા વિઠલા!
(૨૨૫)
વિરહ ન વેઠ્યો હોય તો, મળતાં ના’વે મોજ;
તડકે તપીએ તોજ, વડની કિંમત વિઠલા!
(૨૨૬)
પાળ તોડીને પરવર્યા, નદીના મીઠાં નીર ;
દોડયા સાગર તીર, વળે ન પાછાં વિઠલા!
(૨૨૭)
પ્રબળ હોય પુરુષાર્થ તો, સકળ પદારથ સિદ્ધ ;
અષ્ટ સિદ્ધિ નવ નિધ, વળગ્યાં આવે વિઠલા!
(૨૨૮)
ગુણ બીજામાં ગોતવા, અવગુણ જોવા ન આંખ ;
મોં ઠેલે મધમાખ, વાસી ફુલથી વિઠલા!
(૨૨૯)
આવરદા ઓછી કરી, ચાલી જગ વણઝાર ;
વાલા કરો વિચાર, વાટ ટુંકી છે વિઠલા!
(૨૩૦)
પ્રીત દેશના પંખીડા, પરવરવુ પરદેશ ;
મોઢે ઉજળે મેષ, વભુ ન સાંખે વિઠલા!
(૨૩૧)
સુજશ રુપી સુન્દરી, કાયર થાય કાલા ;
ઠબલાણા છે ઠાલા, વીરને વરે વિઠલા!
(૨૩૨)
તપે ટીપે કાયા ઘસે, કુંદન કટકા થાય;
રંગ નહિં બદલાય, વિપત પડતાં વિઠલા!
(૨૩૩)
બીડુ પાન બનારસી, દાંત મહી ચગદાય;
લાલ હોઠ થઈ જાય, વૈંરી મુખના વિઠલા!
(૨૩૪)
પ્રાણ જાય તો પણ ભલે, થાય કદિ અનહિત;
રઘુવંશી ની રીત, વચન ફરે નહી વિઠલા!
(૨૩૫)
ગબકો કરી ને ગાંઠમાં, ધનનો ખબકો લે ;
ઠાકર ન ઠબકો દે, વાપર થોડું વિઠલા!
(૨૩૬)
હળી મળી ને હાલવુ, ઝાઝા કરી જુહાર ;
અળગા થતા ન વાર, વટે મારગું વિઠલા!
(૨૩૭)
સો સો વાતે સોંસરો ,કટકો નહી કચાશ;
એ નર ની સુવાસ ,વધતી જશે વિઠલા!
(૨૩૮)
જન્મી જીવી જાણ્યું ,રાજી છે રઘુનાથ;
પરભાવ આવે સાથ ,વાવ્યે એવું વિઠલા!
(૨૩૯)
હનુમાન હૈયું ચીરે , રામ હ્રદય દેખાય;
માનવ થી ના થવાય,( ઈ ) વાનર જેવા વિઠલા!
(૨૪૦)
ઝાઝી દવાથી દેહ થી ,ઝાઝું જો જીવાત;
જમડા કડી ના જાત ,વૈદ ને ઘરે વિઠલા!
(૨૪૧)
ભાગ્ય ફરે ,કોઈ દી ફળે , ભાઈ ફર્યો દુ:ખદાઈ;
રાવણ ગયો રોળાઈ ,વિભીષણ ફીટ્યે વિઠલા!
(૨૪૨)
દાન માંન પરહિત માં , કદી ના જોવા દોષ
કુવા માંથી કોસ,( જેમ) વારે ઠાલવે વિઠલા!
(૨૪૩)
જનનિ રતન જેમની ,છોરુંય રતન થાય;
સિહણ કુખે સોહાય ,વન નો સ્વામી વિઠલા!
(૨૪૪)
સોરઠ જનની સિહ ની, હાલર હીરા ખાણ;
જન્મ્યો ઝંડુ સુજાણ , વળતો જનમ્યો વિઠલા!
(૨૪૫)
નદી પુર થી ઝાડવા, જબરા ઉખડી જાય ;
નેતર નહિ તણાય , વેગે નમતા વિઠલા!
(૨૪૬)
તાણે બધુંય તાણતી, ( પણ )પોતાનાં પાળેલ ;
છૈંયો બની ગ્યો છેલ, વાંકી નદીએ વિઠલા!
(૨૪૭)
કોઈ ની માંડે કુથલી ,ગામ ગપાટા હાંકે;
ઈશ્વર આઘા રાખે વાતોડિયા થી વિઠલા!
(૨૪૮)
જળે ઉછેર્યા ઝાડવાં, જળવિણ ગયાં સુકાઈ;
ડુબવા કેમ દેવાય! વાલપ લાજે વિઠલા!
(૨૪૯)
શબદ તારને છોડવા, ખેંચી કાન કમાન ;
નિંભરને ન નિશાન, વેધુ ઝીલે વિઠલા!
( ૨૫૦)
મીઠાં વચનો મુખમા, મન તો કડવો લીંબ;
પડવાનુ પ્રતિબિમ્બ, વિશ્વ અરીસે વિઠલા!

(૨૫૧)
ગોવિંદ જાતાં ગોપીના, હૈયા ગ્યાં હેબતાઈ ;
( તેદી )ડાકણ સમી દેખાઈ, વૃજની ભુમિ વિઠલા!
(૨૫૨)
ગંગાજળ છે ઉજળાં, જમના જળ કેમ શ્યામ ;
( એના )ઘરમાહી ઘનશ્યામ, વસીયો કાયમ વિઠલા!
(૨૫૩)
કયાં બંધાણી પ્રીતડી, પરદેશી ની સંગ ;
રંગમા પાડી ભંગ, વિદેશ હાલ્યો વિઠલા!
(૨૫૪)
ભવ બધો ભેળા રહે, કોયલ તેમજ કાગ ;
( પણ )ના’વે પંચમ રાગ, વાયસ કંઠે વિઠલા!
(૨૫૫)
શંકા પેઠી સજડ તો, લંકા સમ સંસાર ;
મળે ન અડધા ભાર, વે’મનુ ઓસડ વિઠલા!
(૨૫૬)
આવ્યા ન આવ્યાં ઉપડયાં,(જેમ) મોંઘેરા મે’માન ;
(એમ) પંડને છોડી પ્રાણ, વહ્યો જવાનો વિઠલા!
(૨૫૭)
આવે સુકૃત એકલું, સંપત ના’વે સાથ ;
હોયન અંતે હાથ, વાલની વીંટી વિઠલા!
(૨૫૮)
સમજાવ્યાં સમજે નહી, મન માન્યો લે માર્ગ ;
નારી, નદી, ને નાગ, વાંકાંજ હાલે વિઠલા!
(૨૫૯)
કાઠો ભાંગી કુદશે, નદીઓ નાં જો નીર;
સુકાઈ જાય શરીર, વિજોગ ભવનો વિઠલા!
(૨૬૦)
શાણા સમજે એટલું, હાર્યે ન આવે હેમ;
મેઘ અષાઢી જેમ, વરસી જાણે વિઠલા!
(૨૬૧)
ખીલેથીય ખેંતાળે, ભડકી ભુરાયાં થાય ;
દુધ નહી દોવાય, વટકેલા નાં વિઠલા!
(૨૬૨)
નરવીર કોક જ નિપજે, નિર્બળ થોકંથોક ;
મોંઘું મોતી કોક, વેળા પાકે વિઠલા!
(૨૬૩)
ભલ ભલાને ભીંસતી પડતાં જાણે પીડ ;
(એવી) ભુંડી નાણા ભીડ, વસમી સૌથી વિઠલા!
(૨૬૪)
મોલઉભા સુકાય છે, ત્રાટક દેતાં તીડ;
ભુંડી નાણા ભીડ, વેડે સૌને વિઠલા!
(૨૬૫)
જણ્યાનું જીવતર જોડવા, માંડવડે મંડાય;
વા,તો એવો વ્હાય, વઢે વેવાણ્યુ વિઠલા!
(૨૬૬)
કુળ અંગારા કુમતીયા, દેતાં કુળ ને દાગ;
વનને બાળે આગ, વાસ ઘસાતા વિઠલા!
(૨૬૭)
કુમત જો કાંધે ચડી, તો સુમત સુઝે નહી ;
રાવણવાળી થઇ, વાંકી દશા વિઠલા!
(૨૬૮)
દયા, નીતિ નો દીવડો, અંતર થી ઓલવાઈ ;
(તો) માણસની માણસાઇ, વગડે રોશે વિઠલા!
(૨૬૯)
દેશ બચાવવા દોડતા, ધડ ધીંગાણે ધાય;
પાળીયા પણ પુંજાઇ, વિરનરો ના વિઠલા!
(૨૭૦)
તરવૈયો કોઇ તરે, સ્વારથ સાગર માંહ્ય;
(એમાં)ડુબેલાં દેખાય, વરણ અઢારે વિઠ્ઠલા!
(૨૭૧)
આવકારો દે ઉજળો, (જેંના)મધથી મિઠા મન ;
એ નર ભલે નિર્ધન, વડો કુબેર થી વિઠલા!
(૨૭૨)
હાથ તાળી દઈ હાલતા, (એમા) કપટ કાંઈ કળાઈ ;
(તો)ઉર ના અમૃત માંય ,વિખ ભેળાતાં વિઠલા !
(૨૭૩)
ભણેલ પણ ભૂલી જતા ,જેના ધરાઇ ખાતા ધાન;
ચુકે ના કોઈ દી શ્વાન , વફાદારી વિઠલા !
(૨૭૪)
વહેવારે વાંધા પડે ,તલવારો ના તણાય;
આંટી ઉકલી જાય ,વશટી કર્યે વિઠલા !
(૨૭૫)
કાગે હંસો નોતર્યો મુક્યા વિધ વિધ માંસ;
હંસ ઉડ્યો આવાસ ,વીણવા મોતી વિઠલા!
(૨૭૬)
માણસાઈ ગઈ મસાણે , વધ્યા વેર ને ઝેર ;
કળજુગ કાળો કેર, વરતાણો છે વિઠલા !
(૨૭૭)
સજજ્ન પર સંકટ પડે દુર્જન ત્યાં હરખાઈ ;
વાંસ નહિ પીલાય, વાઢ પીલાસે વિઠલા!
(૨૭૮)
હૈયે પકડ્યું હોઈ જો, શ્રદ્ધા નું સુકાન ;
(તો) ભય વેળા ભગવાન, વ્હાર કરે છે વિઠલા !
(૨૭૯)
માનવતાનાં બીજજો ,વડીલ હાંથ વવાય;
જુગે ન આંબા જાય, વેડે પરીયા વિઠલા !
(૨૮૦)
જનથી ઉચા ઝાડવાં, કાં સરજ્યા જગરાજ?
(જેના)જીવન પરને કાજ (ઇ)વડા જગતમા વિઠલા!
(૨૮૧)
માનવ પાસે માંગતા, જીભથી કે’છે જા;
ઝાડ ન પાડે ના , વનફળ વેડયે વિઠલા!
(૨૮૨)
કરણી બુરી જે કરે, દિલમાં લાગે ડંખ;
કઠતુ રોજ કલંક, વિભાકર ને વિઠલા!
(૨૮૩)
વાવેલું વણસી ગયું, થવા નુ તે થાય ;
હામ ન હારી જવાય, વરસ ફર્યેથી વિઠલા!
(૨૮૪)
વિછળો થાળી વાટકા, ખાવા ચોખ્ખા અન્ન;
મળવા પ્રભુ ને મન, વિછળો થોડુંક વિઠલા!
(૨૮૫)
ભોઠપ હોય ન ભુલની કુડા જનને કાઈ;
સમજુને મન થાય, વડી વિસામણ વિઠલા!
(૨૮૬)
નવો પૈસો પાપ નો, સાપ કદી સંઘરાય;
હક્કનુય હાલ્યુ જાય,વાસેલ તાળે વિઠલા!
(૨૮૭)
સાગર સાતે જો ભરે, માનુ હેત ન માય;
(પણ)દીકરા ભુલી જાય, વહુ ને ભાળી વિઠલા!
(૨૮૮)
ખાતર વીના ખાખરો, ક્સુડે કોળાય ;
(પણ )કોઠી નહી ભરાય, વગર ખાતરે
વિઠલા!
(૨૮૯)
પેટ ભરે છે પંડનુ, આપે નહિં કોઈ ને અન્ન ;
ધન મળ્યું પણ મન, વાટકી જેવું વિઠલા!
(૨૯૦)
ભલી ટેવ ભગવાન ની, ચરણ ધરે તે લ્યે ;
પાંછુ જ વાળી દે, વ્યાજ ઉમેરી વિઠલા!
(૨૯૧)
કૂડે જમાને જીવવું (જ્યાં) વેર ઝેર ને જુદ્ધ ;
વસુંધરા નુ દુધ, વસુકી ગયા છે વિઠલા!
(૨૯૨)
માન પછી અપમાનને, હાસલ પાછળ હાણ;
સંભારે નહી સુજાણ, વિતી પળને વિઠલા!
(૨૯૩)
દુ:ખ વેઠવા દોહ્યલાં, ઉર લાગે આઘાત;
વખત વિતતા વાત, વિસારે સૌ વિઠલા!
(૨૯૪)
વાલમ તારા વિરહની, કોને કહેવી વાત?
દીવસ ખુટે ત્યા રાત, વેરણ લાગે વિઠલા!
(૨૯૫)
સવણા દીએ સાંભરીયાં, અમન સમન આરામ ;
(હવે)રટવા સુજ્યા રામ, વાકા દીએ વિઠલા!
(૨૯૬)
તરણી શી રીતે તરે, ધરણી ધ્રુજાવેલ ;
કરણીના કુફેલ, વરણ્યા જાયન વિઠલા!
(૨૯૭)
વાવ્યું સુકુત ગોંટલુ, ફુટયો અમૃત રોપ;
ફાટેલ ઘટાટોપ, વૈડેઆંબો વિઠલા!
(૨૯૮)
આવકની તો આંખડી, હોય ખરચ હદબાર ;
કા વેચે ઘરબાર , કા વતન છોડે વિઠલા!
(૨૯૯)
રામરાજ્ય રુડુ હતું, રામ ની હાર્યે ગ્યુ ;
આ બખડ જંતર થ્યુ, વિખવાદોનુ વિઠલા!
(૩૦૦)
સેવા તો સંતાઈ ગઈ, સતા કાજ સચોટ ;
માગણ માંગે લોટ (એમ)વોટ માંગતા વિઠલા!

(૩૦૧)
નાથે થોભ્યા ના રહે, ખાડે જય ખબકાય;
ગાડે જો જોડાય, વણપલોટયા વિઠલા !
(૩૦૨)
જેનુ લેણું જેટલું, દેવુ પડે અચુક ;
ઠાલું ઉડે થુક, વચન બોલ્યે વિઠલા !
(૩૦૩)
કોઈ ન પાળે કાગ ને, પોપટ ઘેર પળાય ;
કારણ એક કળાય, વાણી મીઠી વિઠલા!
(૩૦૪)
અન્ન, ધન, વસ્ત્રો, આપતા, કૈક ની રાખે લાજ;
માનવતાનુ રાજ્ય, વિરો માણે વિઠલા!
(૩૦૫)
કયાં પંખી કયાં માનવી? સારસ કાઢે પ્રાણ ;
માનવ સ્વારથ ખાણ, વિસરે પ્રીતિ વિઠલા!
(૩૦૬)
સોનું ચોરે સોનીયો, ધન ધંધો કરનાર;
મન ચોરે છે નાર, વકીલ ન પહોચે વિઠલા!
(૩૦૭)
કટકા થયેલ કાળજું, વહરાં સુણી વેણ ;
રજે ન લાગે રેણ, વેણ મિઠાશે વિઠલા!
(૩૦૮)
તનના રોગ મટી જશે, મનના રોગ ન મટે ;
ઘટાડવા થી ઘટે, વધે વધાર્યા વિઠલા!
(૩૦૯)
ચંદ્ર ઉપર જય માનવી, અધમણ લાગ્યો ધુળ ;
મોંઘેરા છે મુલ, વિજ્ઞાની ના વિઠલા!
(૩૧૦)
મંગળ જઈ ખુદી વળે કે ગુરુ, શુક્ર માં જાય;
જગમાં યુદ્ધ ન થાય, વિજ્ઞાન શોધે વિઠલા!
(૩૧૧)
ચડે અજબના આંકડા, ધન ધુમાડો થાય ;
ભુખ્યા પેટ ભરાય, (ઈ)વિજ્ઞાન શોધે વિઠલા!
(૩૧૨)
એક ઝાડ પર પંખઓ, ભાભરી ભેળા થાય ;
સૌએ સંપી ખાય (ઈ)વિજ્ઞાન શોધે વિઠલા!
(૩૧૩)
નહી ઉચ્ચ નહી નીચ ને, નહી ગરીબ, ધનવાન ;
સૌએ હોય સમાન (ઈ)વિજ્ઞાન શોધે વિઠલા!
(૩૧૪)
નહી કોર્ટ નહી કાયદો, નહી પુણ્ય નહી પાપ ;
શમે જગત સંતાપ, (ઈ) વિજ્ઞાન શોધે વિઠલા!
(૩૧૫)
તન તરણી, શઢ સુમતિ, મન દઢ હોય સુકાન ;
સત્ય ધર્મ પર ધ્યાન, વમળ વટે છે વિઠલા!
(૩૧૬)
પંથ લાંબો, પ્રીત ઘણી, ગૌરી ગામતરે ગઈ ;
(પછી) મનની મનમાં રહી, વેળુ પડીગ્યુ વિઠલા!
(૩૧૭)
કંથ મશાણે કળકળે, (હવે)રાખજ જોવી રહી ;
(ત્યાતો) ભાભરી ભેળી થઈ, વળગી હોઠે વિઠલા!
(૩૧૮)
વિષધર વનિતા બેઉના, ડંખ નહી સહેવાય ;
બચવા એક ઉપાય, વળગા રહેવુ વિઠલા!
(૩૧૯)
નર નબળો, વહુ વઢકણી, પાડોશીને પુણે ;
ધડા વગરના ધુણે, વાંધા ગોતી વિઠલા!
(૩૨૦)
તાત ખરો સુત મીઠડો ,વારિધિ વરસાદ
ક્યાં પિતા ? પ્રહલાદ ,વડો અચંબો વિઠલા !
(૩૨૧)
કરમી કેરા કુળ નો, ભાવ ના પૂછે કોઈ
કેવડે કાંટા તોય, વાલો હર ને વિઠલા !
(૩૨૨)
ક્રોધ કરી ને કર્મો, અણધાર્યા અથડાય ;
જેલ ની ભેરા થાય, વેર ભરેલા વિઠલા!
(૩૨૩)
બાપ થી કર્મી બેટડો ,પાકે કોક જ ઘેર
નીર ભર્યું નાળીયેર ,વડે ના ભાળ્યું વિઠલા!
(૩૨૪)
ધન કોના ? કોની ધરા ?ટક્યા ના કોઈના તાજ;
રાવણ વાળું રાજ્ય ,વિભીષણ ભેળું વિઠલા !
(૩૨૫)
મતિ ઘટી ને વય વધી ,તેર ના પંચોતેર;
(પણ)ફણસે પડ્યો ના ફેર ,વડ્કે જીવ્યો વિઠલા !
(૩૨૬)
કંચન ઘટ ઘડાય તો ,કામન કંઠ સોહાય ;
ઘા જીલ્યા વિણ ક્યાય ,વૈકુંઠ મળે ના વિઠલા !
(૩૨૭)
તન સુંદર સુંદર નહી ,મન સુંદર જો થાય
તો દુનિયા બધી દેખાય વ્હાલપ વાળી વિઠલા!
(૩૨૮)
ચિત વિપરીત, વિપરીત ગતી, પ્રીત વિપરીત દુ:ખદાય ;
મતિ વિપરીત જો થાય (તો)વિપરીત વિધિ વિઠલા!
(૩૨૯)
સર્જન અને વિનાશનો,એક જ કુળ અવતાર ;
ત્રાક અને તલવાર, વંશ લોહ નો વિઠલા!
(૩૩૦)
સુમતિ, સુધન, સુવિધા, સંત, સપુત, સુનાર ;
સાંપડતા સંસ્કાર, વિધિ ક્રુપા થી વિઠલા!
(૩૩૧)
નર્ક ખાણ નારી નથી, નારી રતનની ખાણ ;
જન્મે સંત સુજાણ, વનિતા કુંખે વિઠલા!
(૩૩૨)
નર ભલે નખરાં કરે, ખટક્યા કરત ખોટ ;
નારી ઘડી ન હોત, (તો) વગડો ગાજત
વિઠલા!
(૩૩૩)
કાને સુણી ન હરીકથા, કર્યા નહી સત્સંગ ;
(તો) અવતર્યો અડબંગ, વયવિતાવા વિઠલા!
(૩૩૪)
ખીજ્યો ખીખવાટા કરે, બમણો ચડે બરો ;
(એને)સો સો વાના કરો(તોંય)વાંકો હાલે વિઠલા!
(૩૩૫)
બાવા, બાવળ, બોલકાં, બરડ હોય જાતે ;
વળે ન કોઈ વાતે, વળ ખાધેલા વિઠલા!
(૩૩૬)
ચડ કેતા જાતા ચડી, (પછી)ઉતરતા અકળાઈ ;
દાણા જેમ દળાય, વાફળ મત્યના વિઠલા!
(૩૩૭)
કયાં કાગા, કયાં હંસલી?કયાં હોલો કયાં ઢેલ ?
મળે ન કોઈ નો મેળ ; વરસો જતા વિઠલા!
(૩૩૮)
હોય હુલંબી કાચ તો, રુપ કરુપ કળાય ;
દીલ નહી દેખાય વગર પ્રીત એ વિઠલા!
(૩૩૯)
આભ થંભ થઈ ને ઉભો , કરમી કસ્યપ સુત ;
(એની)ઇર્ષા કરી અખુટ, વેડે રાહુ વિઠલા!
(૩૪૦)
કોરું ધાકોર કાળજું, કાન નહી આતુર ;
(પછી)સારંગી ના સુર, વગાડવા ક્યા વિઠલા!
(૩૪૧)
ગજા વગરનો ગોકીરો, ધડા વગરનો તોલ ;
બબડાટી ના બોલ, વામા લીંટા વિઠલા!
(૩૪૨)
કર્યો કરતુક કોળતા, વાવેલા વેડાય ;
હાથ હૈયાને ખાય, વેળા આવ્યે વિઠલા!
(૩૪૩)
જોરાવર થઇ જોરથી, જન પર કરતો ઘાવ ;
(પણ)ટાઢીયો આવે તાવ (તોં)વિટે ગાભા વિઠલા!
(૩૪૪)
ઉડીશ આભે કેટલું? લાભ કેટલો લઈશ?
ખુલ્લા હાથે જઇશ, વગર ભાતે વિઠલા!
(૩૪૫)
કરવાનું તે ના કર્યું, ના કરવાનું કર્યું ;
ભાંગલ ગાડું ભર્યું, વચમાં રેશે વિઠલા!
(૩૪૬)
ઘટયું ઘટયું તું કાં કરે? ઘટી લક્ષ્મી કે સુખ?
દેખ દર્પણે મુખ, વય ઘટી ગઈ વિઠલા!
(૩૪૭)
સારો સથવારો નહી, વસમી લીધી વાટ ;
ઊપડયો ક્યાં ઉચાટ, વગર ભુમિએ વિઠલા!
(૩૪૮)
પરના જોરે ઝુઝવા, નિર્બળ, શોધે સાથ,
હિંમત, કટારી, હાથ, વિરના સાથી વિઠલા!
(૩૪૯)
ભલું થયું જો કોઇનું, ભુલથી લેતો ન ભાર ;
કરનારો કીરતાર (તને)વચમાં રાખી વિઠલા!
(૩૫૦)
પૈસો પ્રીત વધારતો, પૈસો તોડે પ્રીત ;
જગમાં હીત અહીત,વસુ કરાવે વિઠલા!

(૩૫૧)
ધન થી બાંધી પ્રીત તે, ધન વિણ ટુટી જાય ;
મનથી જો બંધાય (તો)વજર ગાંઠ્યુ વિઠલા!
(૩૫૨)
પવન ઉડીડે પાંદડાં, જો મુળ ઉંડા જાય ;
થડકો થડ નહી ખાય, વાવંટોળે વિઠલા!
(૩૫૩)
સાઠયે સંકેલો કરે, કરમી નર કેવાય ;
ભર જોબનમાં જાય, વહમુ લાગે વિઠલા!
(૩૫૪)
જુગાર હાર્યા જોરુનાં, અણઘટતાં અપમાન ;
મહાભારત મંડાણ, વ્યાસ લખીગ્યા વિઠલા!
(૩૫૫)
શાસ્ત્રજ્ઞાન, વાણી વિમળ, વીરડા જળ, વિજ્ઞાન ;
મીઠપ, દયા ને માન, વાપર્યા વધે વિઠલા!
(૩૫૬)
ધાને બધાં ધરાય પણ, ધનથી નહીં ધરાય ;
(તેથી)જલધિતણા જમાઈ, વિષ્ણુ થએલ વિઠલા!
(૩૫૭)
વધ્ય આંબા, વધ્ય પીપળા, વધ્ય જાંબુના ઝાડ ;
ત્રેવડ નથી ને તાડ, વધ માં ઉંચો વિઠલા!
(૩૫૮)
મન માયાથી મોકળુ, (ઈ)ખરાખરીનો ખેલ ;
રેઢાં જે રખડેલ, વળે ન પાછાં વિઠલા!
(૩૫૯)
તરણુ પણ તારું નથી, મનથી છુટયો ન મોહ,
કુવો ખાલી ને કોહ, વેતો રાખ્યો વિઠલા!
(૩૬૦)
પંખી આતમ પિંજરે, દુશ્મન હાથે દોર ;
ચિતમાં બેઠાં ચોર, વાવડ લેજે વિઠલા!
(૩૬૧)
ગઈ પળો પાછી વળી,જોયું ન સુણ્યું કયાંઈ ;
છોડી દે પટલાઈ, વાડી ખેડયે વિઠલા!
(૩૬૨)
દેવું સ્હેવું દપટવું, દુષણ પરનું જોઈ ;
એવાં લક્ષણ હોય, વીરપુરુષનાં વિઠલા!
(૩૬૩)
ડુંગર કરતાં રાત દિ, વાદળી હાર્યે વાત, ઈર્ષાથી આધાત, વિજળી દેતી વિઠલા!
(૩૬૪)
કાયર કાયર કલ્પીને કરે, ચિતને ચિંતાતુર ;
મૃત્યુ છે મંજુર, વીરને કાયમ વિઠલા!
(૩૬૫)
ડાહ્યા નર દેતા નથી, લલના હાથ લગામ ;
ઉજ્જડ કરશે ગામ, વટ દેખાડી વિઠલા!
(૩૬૬)
ખામી કાઢીએ ખીખવે, માનેથી મલકાય;
એના વખાણ થાય, વનિતા રાજી વિઠલા!
(૩૬૭)
હસે, રડે, ઈર્ષા કરે,વાલી નિંદા, વાત ;
રીજે, ખીજે ઈ સાત, વનિતા ગુણો વિઠલા!
(૩૬૮)
જાનારી તું જાય છે, થોડુંક રોકાઈ જા ;
દિલમાં લાગેલ દા,(તું)વાદળી થાને વિઠલા!
(૩૬૯)
સોણામાંય સતાવતી, હાજર થઈ હમેશ ;
પંડય બીજો પરમેશ, વેદના જાણે વિઠલા!
(૩૭૦)
દિલનાં જો દર્પણમહિં, દિનભર ના દેખાત ;
(તો)ફટ દઈ ફાટી જાત, વજ્ર કલેજું વિઠલા!
(૩૭૧)
નદીયુ જો કડવાશની, દિલ દરીએ ઠલવાય ;
જીવતર મીઠું થાય, (ઈ)વાત જ ખોટી વિઠલા!
(૩૭૨)
દાઝેલાં જે દિલ છે, મુકાય ના અંગાર ;
થોડીક આંસુધાર, વેવડાવી દે વિઠલા!
(૩૭૩)
ઉંડે કૂવે ઉતારીયાં, રુદે ન આવી રહેમ ;
પેલા બતાવી પ્રેમ, વરત વાઢયા વિઠલા!
(૩૭૪)
રાને બેસી રોઉં છું, સ્નેહી જો સમજાત ;
જોગણ તું થઈ જાત, વગડો ઢુંઢત વિઠલા!
(૩૭૫)
કોરું નકોર વો’રીયું, કરમે ફુટેલ કેમ?
રીજી રેટયો પ્રેમ, (તો)વાર ઢોળાણો વિઠલા!
(૩૭૬)
પ્રાગવડ પાલવીયો ,જોતા બાવળ જાય ;
તન કાંટે ત્રોપાય ,વિસામો મળે ના વિઠલા!
(૩૭૭)
બાના કરી બેસાડતાં (હવે)જાતાંય નહિં જુહાર ;
કેશરીયો કંસાર, વખ ભેળાણો વિઠલા!
(૩૭૮)
ડફળ્યું જેનું દિલડું ,ડામણ નહિ દેવાય ;
મનાવ્યું નહિ મનાય ,વાત ના મને વિઠલા!
(૩૭૯)
લીલા વન ના પંખીડા, ફૂલ ને બાગ ફરેલ;
મરું ભૂમિ નો મ્હેલ ,વહરો લાગે વિઠલા!
(૩૮૦)
પ્રીતમ તારી પ્રીત થી , સધળાં મળશે સુખ ;
દોડી વળગ્યા દુઃખ , વેગળા રાખી વિઠલા!
(૩૮૧)
નહિ અંબ , નહિ ફળ , નહિ વનરા
નહિં વેલ ;
કોયલ આવી ચડેલ, વાની મારી વિઠલા!
(૩૮૨)
ઝંતર મારું ઝણઝણે ,જાંબુક ભાગે જોઈ ;
કસ્તુરીયો મૃગ કોઈ, વિંધાણો જો વિઠલા!
(૩૮૩)
મીઠી સુની મોરલી ,અણશીયાં ઓજપાય ;
મણીધર તું મંડાય ,વાદી સામે વિઠલા!
(૩૮૪)
તારો ના હોત ત્રીકમાં , ટેકો દુબળે તન ;
મુંઝાત મારું મન ,વારે ઘડીએ વિઠલા ?
(૩૮૫)
વ્હેતી રાખી વાલમાં , પ્રીત તણી પડનાળ ;
હૈયે ઝાક ઝમાળ ,વાટ્યું ઝગે વિઠલા !
(૩૮૬)
ઘટના કેરી ઘંટીમાં, ભવ બધો ભરડાય ;
કોક અખંડ કળાય , વિદેહી જેવો વિઠલા !
(૩૮૭)
પેટ ભારે સહુ પંડ્ય નું ,માનવ શી મોટાઈ?
દીપક માં દેખાઈ ,વડાઈ સાચી વિઠલા!
(૩૮૮)
પાવન તું પરમેશ્વરી, જડધર શીરે ના જાત ;
(તો) ભાગેરથી કે’વાત , વ્હેતી નદી વિઠલા!
(૩૮૯)
કુળ વધેરી પાંડવે ,હેમાળે ગાળ્યા હાડ ;
કમત કેરે કમાડ , વાસો તાળા વિઠલા !
(૩૯૦)
સરવરિયા સોહામણા ,મૃગજળ માં છલકાય;
પાણી ટીપું ના પાય ,વળગો ખોટાં વિઠલા !
(૩૯૧)
ભટકે ભમરો ફુલ પર ,જ્યાં લગી હોય સુગંધ ;
સ્વારથ વિના સંબંધ ,વિરલા રાખે વિઠલા!
(૩૯૨)
કુપળ ફુટ્યા કોળિયા ,પાનખર લાગી પ્રીત;
ખરવું પડે ખચિત ,વખત આવ્યે વિઠલા!
(૩૯૩)
સમજુ ને સમજાવીએ મૂરખ નહિ મનાય ;
ખર જો ડફણા ખાય વાંકું ના હાલે વિઠલા!
(૩૯૪)
કુટુંબ માં પણ કોકદી, વળચડ ,ચડભડ હોય;
હળુક મુકો તોય , વાસણ ખખડે વિઠલા!
(૩૯૫)
એવી પ્રીતિ બાંધીએ, શેણી હડ ગળેલ ;
જંતર સુના પડેલ, વિજાણંદ ના વિઠલા! (૩૯૬)
દેવ બેઠેલ દ્વારકા ,ગોકુલ ખાવા ધાય;
મન મારું મુંજાય વગડે રાઉ વિઠલા !
(૩૯૭)
જાત ના જોઈ નરસૈયા ,અંતર થઇ ઓળખાણ;
જઈ બેઠો જોરાણ , વણકર ઘરે વિઠલા!
(૩૯૮)
સાનુકુળ છે શ્યામળો, (તો) કથળ્યું કાંઠે જાય;
નહિ તો ડૂબી જાય ,વા જડ વિના વિઠલા !
(૩૯૯)
સમજણ નોતી શ્યામળા ! “હું ” કરી ભીડતો હામ ;
ગરવ ગળ્યો તમામ ,વ્રેમંડ ભાલીયો વિઠલા!
(૪૦૦)
તાંદુલ દીધા તે મને ,તું તાંદુલ ની જોગ;
ભલ ધરાવું ભોગ ,વળ ના ખાતો વિઠલા!
(૪૦૧)
અમૃત ને અળગું કરું ,તાંદુલ આવે યાદ;
સ્નેહમહી જે સ્વાદ ,વસ્તુમાં નહિ વિઠલા !
(૪૦૨)
વાંસ ભલે થા વાલમાં ! થતો નહિ ઘર નો મોભ;
મોટપ કેરો લોભ ,વસમો પડશે વિઠલા !
(૪૦૩)
હંસા પ્રીતિ બાંધમાં , બગલી નહિ બદલાય ;
(એનું) મન માછલી એ જાય ,વીણે ના મોટી વિઠલા !
(૪૦૪)
વ્હાલાં દીકરી દીકરા, સૌથી વાલી શેણ ;
જો ઉથાપે વેણ (તો)વખ ની જેવા વિઠલા !
(૪૦૫)
સરીતાના સંતાપ સૌ, સાગર ઘર ઠલવાય ;
સાગર કયાં ધર જાય, વિતક કેવા વિઠલા !
(૪૦૬)
સીધે રસ્તે ચાલતા, ફોરમ આપે ફુલ ;
જીવન થાશે ધુળ, વાંકે રસ્તે વિઠલા !
(૪૦૭)
ભુલ ઉપર ભુલો કરે, ઠપકો સુણ્યે ન થાક ;
નગણા જનનુ નાક, વાઢયુ કોળે વિઠલા !
(૪૦૮)
સ્નેહી સરોવર થાવતો, મળીયે થઈ ને મીન ;
દુઃખના લાંબા દીન, વેઠયા ન થાતા વિઠલા !
(૪૦૯)
દરીયો ભરતી ઓટથી, નખરાં કરતો નિત્ય ;
સજ્જન બાંધી પ્રીત, વધઘટ નઆવે વિઠલા !
(૪૧૦)
સુખ ગયેલું સાપડે, ગરીબને ધન હોય ;
ગયાં ન આવે કોઈ, વાલા માઢુ વિઠલા !
(૪૧૧)
અડપલાં આંખો કરે, સ્હેતુ દિલ સંતાપ ;
પડોશી ના પાપ, વેડે નક્કી વિઠલા !
(૪૧૨)
પરણેલી ને પીટતો, પર નારી થી પ્યાર ;
સળગાવે સંસાર, વણ અક્કલના વિઠલા !
(૪૧૩)
અબળા પાછળ આંધળો, એવું હોય હરીપર હેત ;
પંડય ન થાશે પ્રેત, વિમાન આવે વિઠલા !
(૪૧૪)
દિલને ડુંગર દવ બળે, આંખ ઓલવવા જાય ;
ઠેક્યુ દય ઠલવાય, વહેતા આંસુ વિઠલા !
(૪૧૫)
દુ:ખ છે મંદિર સુખનુ, અમથો કરે ઉચાટ ;
નથી ઘડાતો ઘાટ, વગર તાવ્યે વિઠલા !
(૪૧૬)
તરછોડે તું ત્રીકમા! સંઘરે નહી સંસાર ;
ગોથાં ખાય ગમાર, વિટંબણા માં વિઠલા !
(૪૧૭)
પોટા તે પંખીડા ના બળતા બચાવેલ ;
(એમ)ખરાખરીનો ખેલ, વારુ કરજે વિઠલા !
(૪૧૮)
ઈશ્વર કે ઈશુ કહો, કરીમ કહો કે કાન ;
એક જ છે ભગવાન ,વિશ્વ ઘડ્યું તે વિઠલા!
(૪૧૯)
વગ વગર નો માનવી, થાયે ઠેલંઠેલ ;
વધે ના કોઈ દી ‘વેલ વાડ વગર ની વિઠલા !
(૪૨૦)
મ્હેલો મનસુબા તણા , કોઈ ના પુરા ન થાય ;
(જેમ) કરોળિયો અટવાય ,વળગી જાળે વિઠલા !
(૪૨૧)
પડછાયો જેમ પંડ્ય ની પકડી રાખે પૂંઠ;
સાચા ની પાછળ જુઠ ,વળગ્યું આવે વિઠલા!
(૪૨૨)
મોંઘી બાંધી મિત્રતા ,એને સાચવ એમ ;
વડ વાયુ નો જેમ ,વડ ને ટેકો વિઠલા !
(૪૨૩)
સજ્જન સાથે બાંધીએ ,સોણા માય સંબંધ ;
પડે ના ઢીલા બંધ ,વરસો જતા વિઠલા !
(૪૨૪)
ઓધા કેજો એટલું, નટવર ના’વે ધેર ;
જીવન કરીયાં ઝેર, વગોણા કરશુ વિઠલા !
(૪૨૫)
ગોવિંદ કે’છે ગોપીઓ, નવ થાશો નિરાશ ;
આઘે હોવ કે પાસ, વળગ્યાં આતમ વિઠલા !
(૪૨૬)
આવી પ્રાચી પીપળે, શ્યામળા પાંડુ સાદ ;
ત્યારે ભલકુ આવે યાદ, વાગેલ તને વિઠલા !
(૪૨૭)
પ્રાચી આવી પોઢીયો, (તારા)કાળજડે કચવાટ ;
કુળમાં લાગેલ કાટ, વસમો લાગ્યો વિઠલા!
(૪૨૮)
સુણુ જ્યારે શ્યામળા, ગીતા કેરાં ગીત ;
ભાંગી જાતી ભીંત, વિસામણ ની વિઠલા!
(૪૨૯)
રાજ્ય સોંપી દઉં રામને, હતી પિતાને હોંશ ;
જુઠ્ઠા પડેલ જોષ, વશિષ્ઠ નાયે વિઠલા!
(૪૩૦)
નવે ગ્રહ ફરતા રહે, નહિં ફરે નિર્માણ ;
પરોઢીયે પ્રયાણ, વનની વાટે વિઠલા!
(૪૩૧)
દુનિયામાં દુ:ખદાઈ છે, બહુપ્રીતિના બંધ ;
સ્નેહ અને સંબંધ, વધારવા નહિ વિઠલા!
(૪૩૨)
રાવણને જોયો નથી, જોયા ન કોઈએ રામ ;
ભલાં બુરાં જે કામ, વાત રહી ગઈ વિઠલા!
(૪૩૩)
છોરું રોતા છોડીને, નારી પરઘર જાય ;
ગમાણઆવે ગાય, વાછરુ માટે વિઠલા!
(૪૩૪)
સ્ત્રી છે કેવળ સ્વારથી, પશુમાં ઉંચો પ્રેમ ;
વાછરુ ભુલે કેમ? વેચાય તોયે વિઠલા!
(૪૩૫)
વાંધો એક પતાવીએ,ઉભા કરે અનેક ;
ટંટાવાળી ટેક, વાંધાળાને વિઠલા!
(૪૩૬)
માયા મળી ન હોત તો, કરત નહિં કૌભાંડ
ભરડો દઈ બ્રહ્માંડ, વિંટાણો તું વિઠલા!
(૪૩૭)
દુનિયા સર્જી દેવ તેં, ભવનો લીધો ભાર ;
માયા કેરો માર, વેઠી લેજે વિઠલા!
(૪૩૮)
નિરાકાર નરનાથ તું, સ્ત્રીથી થયો સાકાર ;
ભુલ કરી તો ભાર, વેંઢારે છે વિઠલા!
(૪૩૯)
દુનિયામાં દુ:ખીયાં ઘણાં, મોટો દુ:ખીયો તું ;
તુંથી દુ:ખીયો હું, (કે)વિરહ વેઠું છું વિઠલા!
(૪૪૦)
મોર મુગટધર માધવા, શિરે શારદા માત ;
આપણી એક જ ન્યાત, વેગળા ન રાખ્ય વિઠલા!
(૪૪૧)
ત્રુઠી ન હોત માવડી, વરદાયિ વિખ્યાત ;
ગીતા ના વંચાત, વિશ્વ બધાં માં વિઠલા!
(૪૪૨)
ખેચર ભુચર ખેલતો, જળસ્થળમાં પણ વાસ ;
ન્યારો તોયે પાસ, વડી કરામત વિઠલા!
(૪૪૩)
કર્યા કર્મ સૌ ભોગવે, ભલે અવતારી નર હોય ;
કુદરત પાસ ન કોઈ, વ્હાલાં દવલ્યાં વિઠલા!
(૪૪૪)
માનવ તેં જે મેળવ્યાં, સુખ નથી પણ દુ:ખ ;
મુકી રેતી મુખ, વાગોળે છે વિઠલા!
(૪૪૫)
બીજા સુખ, અસુખ છે, શ્યામળો સાચું સુખ ;
ભાંગે ન કોઈની ભુખ, વા, ભરખ્યાથી વિઠલા!
(૪૪૬)
ભક્તિ વિણ ભગવાં ધર્યા, મન માયાની હેઠ ;
પાપી ભરવા પેટ, વેશ જ કાઢયો વિઠલા!
(૪૪૭)
પરનું અહિત ઈચ્છતાં, પંડયનું અહિત થાય ;
એવાં ફળ વેડાય, વૃત્તિ જેવી વિઠલા!
(૪૬૪)
જ્ઞાની કે અજ્ઞાનીનો, ધોખો નહિં ધરાય ;
કાલા ઘેલા થાય, વનિતા પાસે વિઠલા!
(૪૬૫)
સમદર સાતે સોંસરો, જે નર તરતો જાય ;
એ પણ ગોથાં ખાય, વનિતા નદીએ વિઠલા!
(૪૬૬)
ગુણો નરમાં ગોતીએ, (તો)હાથ આવે હજાર ;
ગોરી પાસે ગમાર, વડો અવગુણ વિઠલા!
(૪૬૭)
હલકી હાલ્યો ખોખલો, હેમાળો લઈ હાથ ;
(તેદી) વામન બન્યો વિરાટ, વિલાત ખભળ્યું વિઠલા!
(૪૬૮)
અડુડયો નહિં અષાઢમાં શ્રાવણ સુકો જાય ;
(હવે)મા મહિને મંડાય (તો)વેળા ચુકયો વિઠલા!
(૪૬૯)
જળઘણાં તળ છીછરા, ખતા શું કામ ખા?
મછડા પાછોજ જા, વેળ વળી ગઈ વિઠલા!
(૪૭૦)
ઓટથી અકળાઈ નહિં, પાછો મુકે ન પાય ;
પડતાં ઉભાં થાય, વારિધ મોજા વિઠલા!
(૪૭૧)
દુ:ખ પડે ત્યાં દોડતો, સન્મુખ કરતો સહાય ;
લેતો પકડી બાંહ્ય, વ્હાલાં મારા વિઠલા!
(૪૭૨)
હુકમ કરે ત્યાં હાલવુ, ના કે’તો ના જાવ ;
ગુણ તો તારા ગાઉ, વારી જાઉં વિઠલા!
(૪૭૩)
સો વરસ સાથે રહ્યાં, પાણીને પેટાળ ;
પીગળ્યો નહિં પાષાણ, વારિસંગે વિઠલા!
(૪૭૪)
જડમતીયાં ને જાળવો, કહી ગયાં છે રામ ;
કોક દિ આવે કામ, વાનર સેના વિઠલા!
(૪૭૫)
સાજન! સાગરલ્હેરીઓ કાંઠાને મળીયુ ;
કરીને વાતડીયુ, વળીયુ પાછી વિઠલા!
(૪૭૬)
દાઢી ડગમગ દંતવિણ, ખાલુ ખડખડયુ ;
લોથ્યુ લડથડીયુ, વેળા પાકી વિઠલા!
(૪૭૭)
વાદળીયુ આભાપરે, ચડીયું, ગડગડીયું ;
ગમતી ગાલડીયુ, વાલમ સંગે વિઠલા!
(૪૭૮)
વ્હાલપ મનથી વિસરે, પરદેશીની રીત ;
પનિહારી તેં પ્રીત, વગડે ઢોળી વિઠલા!
(૪૭૯)
વૈધ બતાવે રોગ ને, ભુવો બતાવે ભૂત ;
મન કરો મજબુત, વળગ્યું ભાગે વિઠલા!
(૪૮૮)
નેણામાંથી નિકળયાં, શર જે શેણ તણા;
ઈ સાકરથીય ગળયાં, વાગે તોયે વિઠલા!
(૪૮૯)
સુખઆપે તુ શ્યામળા, હરકતો હરનારા;
તેથી આ સંસાર, વળગ્યો તને વિઠલા!
(૪૯૦)
નરના નામોવાંચીએ,રામ,કુષ્ણ,ઘનશ્યામ;
રાવણ પાડયુંનામ,વાંચ્યુન ક્યાઈવિઠલા!
(૪૯૧)
કાટ કીટાણુ કાષ્ટના,તન ના રોગો થાય;
પંડ્યાના પંડય ને ખાય,વ્હેલાકે મોડાં વિઠલા
(૪૯૨)
સંતાપે સંતાન ત્યાં, માતા મન મુંઝાય;
પેડ જ પીંખી,વિંછણ બચ્ચાં વિઠ્ઠલા!
(૪૯૩)
તપેશ્વરીના તાપને, જમ પણ થંભે જોઈ ;
મચ્છગંધામાં મોઈ, વટલી બેઠાં વિઠ્ઠલા!
(૪૯૪)
મહિમા તારો માનુનિ, નચવ્યા નરો અગાથ ;
મોરલીયુગ નુ રાજ (જેમ)વિષધર નાચે વિઠ્ઠલા!
(૪૯૫)
લક્ષ્મી વરી ન હોતતો, ખીસે ખલકત દામ ;
ફરતા ફક્કડ રામ, વિષ્ણુ કે’વાત વિઠ્ઠલા!
(૪૯૬)
કલેશ કરે છે કામિની,નિત્ય કજીયા નુ નિમ ;
(ઈ)કેવીક વાલી હીમ, વરને લાગે વિઠ્ઠલા!
(૪૯૭)
પરબ દિવાળી હોળીનાં સાતમ ને સોમવાર ;
એવા દિન બે ચાર,(ઈતો)વરસે આવે વિઠ્ઠલા!
(૪૯૮)
પચે ન એવું પેટ છે, પીરસો નહિં પકવાન ;
ખવડાવો ખડધાન, (એને)વાલુ લાગે વિઠ્ઠલા!
(૪૯૯)
નરને સાકર છે ગળી, ખરને લાગે ઝેર ;
ખાનારા માં ફેર વસ્તુ એકજ વિઠ્ઠલા!
(૫૦૦)
વિધ વિધ પીરસી વાનીગીઓ, મોંઘા જેનાં મુલ;
કપટી કાઢે ભુલ, ( કે ) વધાર ઓછો વિઠ્ઠલા!
(૫૦૧)
કપટી ગોતે કાંકરા, સુજાણ શોધે સ્વાદ;
અલિને ફૂલડાં યાદ, વાયસ અખાજ વિઠ્ઠલા!
(૫૦૨)
દોલત મારા દિલની છડે ચોંક છે છૂટ;
લુટાઈ તો તું લુટ વેધુ હોતો વિઠલા!
(૫૦૩)
અલંકાર ને ભાવ અર્થ, સાગર વર્ણસગાઈ ;
ચાંચે રહ્યું સમાઈ, વારિ પીધું વિઠલા!
(૫૦૪)
બેનકુંવર બા માત છે, મણિશંકર તાત;
લખી વંચાશે વાત, વારે પરબે વિઠ્ઠલા!
(૫૦૫)
ત્રાપજકર તખલ્લૂસ છે,પરમાનંદ સુનામ;
ત્રાપજ ગોકુળ ગામ, વતન કવિનું વિઠ્ઠલા!
(૫૦૬)
યાચું નહિં હું અવરને, કરે ભલું શું કોઈ?
ચાતક બેઠો જોય, વર્ષા સામે વિઠ્ઠલા!
(૫૦૭)
પાવન તારી પ્રેરણા, મને ન મળી હોત ;
પ્રકટત ક્યાંથી જ્યોત? વગર ઘીએ વિઠ્ઠલા!
(૫૦૮)
મેળો પંખી નો મળીયો, ખસવું પડે ખચીત ;
(પણ)ગાયેલા જે ગીત, વહ્યાં ન જાશે વિઠ્ઠલા!
(૫૦૯)
લીલાબા ના લાડ ને, હરજીવન ના હેત;
સાતે ભવો સમેત વિસરાશે નહિં વિઠ્ઠલા!
(૫૧૦)
પાવન સંત સમર્થ છે, મહંત શાંતિપ્રસાદ ;
આપેલ આશીર્વાદ, વચન ફળ્યું છે વિઠ્ઠલા!
(૫૧૧)
શાંતિપ્રસાદ ગુરુ મળ્યાં, પુનિત બતાવો પંથ ;
અર્પુ ચરણે ગ્રંથ, વિદુર ભાજી વિઠ્ઠલા!

जहांआरा और शत्रुसाल की प्रेम कथा

Standard

जहांआरा शाहजहां की बेटी थी और शत्रुसाल बुंदी के राजकुमार थे।
         
सन् 1631 के फरवरी का महीना। गजब की ठंड पड़ी थी उस साल। फरवरी महीना होने के बावजूद कड़ाके की सर्दी जारी थी। बादशाह शाहजहां अपनी प्यारी बेगम की मौत के बाद पहली बार बुरहानपुर किले के दिवान-ए-आम में तशरीफ लाए थे। अभी सिर्फ छह महीने पहले ही तो उनकी बेगम मुमताज-उल-जमानी का इंतकाल हुआ था और उसे बुरहानपुर के जैनाबादी बाग में दफ्न कर दिया गया था। 29 जनवरी, 1631 को मुमताज महल के ताबूत को जैनाबादी बाग से निकाल कर आगरा के सिकंदराबाद में दफनाया गया। बादशाह के आने से दिवान फाजिल खां और अन्य मनसबदारों के चेहरे खिले हुए थे। इस बीच एक दुखद घटना हुई। जिस दिन बुरहानपुर से मुमताज महल के ताबूत को रवाना किया गया, उसी दिन शाहजहां को खबर मिली कि बालाघाट में उनके वफादार मनसबदार बुंदी के राजा राव रतन हाड़ा गुजर गए। शाहजहां ने फौरन ही रतन हाड़ा के पुत्र शत्रुसाल को बुंदी फरमान भेजकर  उसे तीन हजारी जात, दो हजार सवार का मनसब का खिताब बख्शा और फौरन बुरहानपुर पहुंचने का हुक्मनामा जारी किया। हुक्मनाना मिलने के दो महीने के अंदर ही बुरहानपुर के नजदीक ताप्ती के उस पार आ पहुंचा और अगले दिन बुरहानपुर शहर में अपने दादा के बनावाए महल में दाखिल हो गया।
              दिवान-ए-आम में तशरीफ लाने वाले मनसबदारों समेत किलेदार तक को मालूम था कि बुंदी के राजा शत्रुसाल बादशाह की कदमबोशी के लिए आ रहा है। जैसे ही चोबदार ने रोबदार अंदाज में आवाज दी – ‘ बुंदी के मरहूम राजा रतन हाड़ा के पुत्र और नए राजा राव शत्रुसाल आलमपनाह को अपनी नजर पेश करने के लिए दिवान-ए-आम में हाजिर हो रहे हैं ’, सभी सभासदों की नजरें सीढ़ियों की तरफ उठ गईं। सबने देखा कि लंबी कद-काठी का एक अत्यंत खूबसूरत 20 वर्षीय बांका नौजवान, जिसने केसरिया रंग का अंगरखा रहन और केसरिया रंग ही पायजामा पहन रखा था। उसका कसरती बदन उसके पोशाक से बाहर भी साफ-साफ दिखाई दे रहा था। चीते की तरह चौंकन्नी चाल और गजनफर-सा निडर वह धीरे कदमों से दिवान-ए-आम की तरफ बढ़ता आ रहा था। उसका चौड़ा माथा, सुतवां नाक, कानों में लटकते कुंडल और हल्की ऐंठी हुई उसकी मूंछें उसकी खूबसूरती को चार चांद लगा रही थीं। जहां सिर पर कलगीदार केसरिया पगड़ी उसके आन-बान और शान की गवाही दे रहे थे, वहीं कमर में लटकी सोने की मूंठवाली तलवार उसके मिजाज का बयान थी। पांच लड़ियों की मोतियों का कंठहार उसके गले में लिपट कर अपने को धन्य महसूस कर रहा था। दिवान-ए-आम में पहुंच कर शत्रुसाल ने बादशाह शाहजहां को तीन बार शाही कोर्निश की और फिर दाराशिकोह, औरंगजेब और मुरादबश को भी कोर्निश बजाई। उसकी मासूमियत सबके दिल को छू गई।
         दिवान-ए-आम में तो सबकी निगाहें शत्रुसाल पर टिकी ही हुई थीं, पर्दे के पीछे बैठी बेगमें और शहजादियां भी शत्रुसाल की अबोध मर्दाना सुंदरता को सराह रही थीं। इन्हीं बेगमों और शहजादियों के बीच बैठी थी जहांआरा। वह महज एक शहजादी ही नहीं थी, बल्कि बादशाह की सबसे चहेती बेटी भी थी। वह बादशाह शाहजहां का आंख-कान बनकर रहती थी। चाहे वह वलीअहद दाराशिकोह ही क्यों न हों, उसके हुक्म को नजरअंदाज करने की हिमाकत नहीं कर सकते थे। उन्हें बेगम शहजादी का खिताब स्वयं उसके वालिद शाहजहां ने दिया था। जहांआरा प्यार भरी नजरों से शत्रुसाल को अपलक देख रही थी, जबकि बेगमें और अन्य शहजादियां जहांआरा को देखे जा रही थीं। उन्हें यह समझते देर नहीं लगी कि जहांआरा के दिल में शत्रुसाल के लिए प्रेम का अंकुर फूट चुका है। शत्रुसाल को लेकर वे जहांआरा से शरारत भी करने लगीं। बहरहाल, राजा शत्रुसाल के दिवान-ए-आम से निकलते ही जहांआरा चमनी बेगम के साथ अपने महल को लौट चली। महल के नजदीक पहुंचने पर उसने देखा कि उसका खास वफादार और राजदार हिजड़ा हुस्नबानू भी पीछे-पीछे चला आ रहा है। पहले यह ख्वाजासरा दाराशिकोह की सेवा में तैनात था लेकिन पिछले तीन साल से वह शहजादी बेगम जहांआरा की खिदमत में लगा था। शहजादी के पास पहुंच कर हुस्नबानू ने जहांआरा को कोर्निश बजाया तो आंखों ही आंखों में जहांआरा ने पूछ लिया कि वह कहां से आ रहा है। हुस्नबानू ने बताया कि सलाम बजाने के लिए वह दाराशिकोह के महल पर गया था और वहीं से आ रहा है। इसके बाद उसने अपने चोगे से शेख-सादी की रुबाइयों की किताब निकाली और जहांआरा को सौंपते हुए कहा कि शहजादे ने आपके लिए भेजी है। किताब लेकर जहांआरा ने पूछा – ‘भाईजान का क्या हाल है?’ ‘ बेगम साहिबा, शहजादे बिलकुल अच्छे हैं और उन्होंने आपको आदाब बजाया है।’ बातों-बातों में हुस्नबानू ने जहांआरा को यह भी बताया कि आज दाराशिकोह के हुजूर में बुंदी का नया राजा राव शत्रुसाल भी मौजूद था और वह शहजादे को हिंदवी में कोई गजल सुना रहा था। मुझे भी उसकी गजल पसंद आई, लेकिन शहजादे तो उसकी हर सफे पर दाद दे रहे थे। जहांआरा ने चौंकते हुए पूछा, ‘क्या राजा हिंदवी में कविता करता है?’ ख्वाजासरा ने हामी भरी और कहा कि राजा ने बेगम साहिबा को आदाब बजाया है। जहांआरा ने सकुचाते हुए कहा, ‘सुना है बुंदी का राजा ताप्ती किनारे अपने दादा के महल में ठहरा है। उधर कभी जाना हो तो हमारा भी उसे आदाब कहना।’ तजुर्बेकार हुस्नबानू को माजरा समझते देर नहीं लगी। वह शाही महल के हर रंग-ढंग से वाकिफ था। वह बोला, ‘बेगम साहिबा, मैं कल ही बुंदी के राजा के पास जाकर आपका आदाब तो बोलूंगा ही, साथ में यह भी कहूंगा कि शहजादे की तरह वह बेगम शहजादी को अपनी हिंदवी कविता सुनाकर उनका दिल बहलाए। ठीक रहेगा न बेगम साहिबा।’ जहांआरा समझ गई कि हुस्नबानू उसके दिल की बात जान गया है लेकिन वह खामोश ही रही। जहांआरा को खामोश देखकर हुस्नबानू ने फिर कहा, ‘हमारे खयाल से कल आहूखाना बाग में दोपहर को राजा राव शत्रुसाल को आपके हुजूर में पेश किया जाए। अचानक प्रस्ताव से जहांआरा सकपका गई। ‘क्या हमारी इतनी जल्दी मुलाकात मुनासिब होगी,’ शहजादी ने पूछा। हुस्नबानू ने इठला कर कहा कि यह सब कुछ मुझ पर छोड़ दीजिए।
               अब शहजादी को महल काटने लगा था। वह बेचैन इधर-उधर टहल रही थी। शहजादी की बेचैनी देखकर उसकी खास बांदी कोयल ने आखिर पूछ ही लिया, ‘शहजादी आप इतनी परेशान क्यों है। आप मुझसे कुछ छिपा रही हैं। अगर आप बता सकें तो शायद मैं आपकी मदद कर पाऊं।’ शहजादी ने आखिरकार अपने दिल की बात कोयल को बता दिया। कोयल ने कहा कि इसमें कौन-सी बड़ी बात है। आप किसी बहाने से शहजादे दाराशिकोह को भी आहूखाना बाग में बुला लें। शहजादे की मौजूदगी में आप राजा शत्रुसाल की कविता का आनंद भी उठा सकती हैं और उनसे आपकी मुलाकात भी हो जाएगी। इसके बाद शहजादी जहांआरा कोयल को लेकर दाराशिकोह के महल की ओर चल पड़ी। अपने महल में शहजादी जहांआरा को अचानक देखकर दाराशिकोह चौंक गया और पूछा कि सब खैरियत तो है। शहजादी ने कहा कि हां, सब खैरियत है। दरअसल, मैं आपको यह बताने आई हूं कि अब्बाहुजूर ने शाही मोहर ‘उजक’ नाना आसफ खां से लेकर हमें सौंपा है, इसलिए सोचा कि भाईजान को खबर कर दूं। इसके बाद अपने भाई को खुश करने के लिए जहांआरा ने एक डिबिया खोलकर काफी बड़ा हीरा शहजादे के हाथ पर रख दिया और अदब से कहा, ‘मेरी तरफ से एक छोटी-सी भेंट है, आप कुबूल करें।’ ‘आपाजान यह को अनमोल हीरा है, कहां से मिला आपको।’ शहजादी ने बताया कि यह हीरा उसे मरहूम मुमताज महल यानी उसकी मां ने दिया था। भाई को खुश देखकर जहांआरा ने बात का रुख बदला। वह जल्दी से जल्दी असली बात पर आना चाहती थी। वह बोली, ‘भाईजान, हमने सुना है कि बुंदी का राजा शत्रुसाल हिंदवी में बड़ी अच्छी कविता करता है, हालांकि वह अभी छोटी उम्र का ही है।’ ‘हां, वह हिंदवी में अच्छी कविता करता है लेकिन आपको कैसे मालूम हुआ।’ शहजादी ने बताया कि ख्वाजासरा हुस्नबानू से उसे पता चला। इसके बाद जहांआरा ने दाराशिकोह से राजी करने वाले अंदाज में पूछा, ‘ भाईजान, अगर आप मुनासिब समझें तो कल दोपहर में आहूखाना बाग में धूप का आनंद लिया जाए और राजा की कविता का भी।’ दाराशिकोह ने कहा कि इसमें भला उसे क्या ऐतराज हो सकता है। भाई के मुंह से इतनी बात सुनते ही जहांआरा ने ताली बजाई। ताली की आवाज सुनकर कोयल और ख्वाजासरा दोनों हाजिर हो गए। ‘शहजादे का इकबाल बुलंद हो, हमारे लिए क्या हुक्म है,’ हुस्नबानू ने अदब से पूछा। दाराशिकोह कुछ कहता उसके पहले ही जहांआऱा बोल पड़ी, ‘हुस्नबानू, आज बुंदी के राजा के महल चले जाना और कहना कि शहजादे कल दोपहर में आपकी कविता सुनने को ख्वहिशमंद हैं और कल आहूखाना बाग में आपका इंतजार करेंगे।’ इतना कहकर वह कोयल और हुस्नबानू को लेकर अपने महल की और रवाना हो गई।
             अगले दिन शहजादा दाराशिकोह और बेगम शहजादी जहांआरा आहूखाना बाग में राजा शत्रुसाल के इंतजार में टहल रहे थे। अचानक बाग के पूर्वी दरवाजे पर हल्की-सी आहट हुई, राजा बाग के अंदर आ चुका था। बाग के अंदर कगम रखते ही हुस्नबानू राजा को आदाब बजाते हुए बोला, ‘मुबारक हो राजा साहब, आज अच्छी साइत है, शहजादे के साथ-साथ बेगम शहजादी जहाआरा से आपकी मुलाकात मुबारक हो।’ बुंदी के राजा ने अपने अंगरखे की जेब से मोती निकाल कर हुस्नबानू की हथेली पर रख दिया। इसके बाद शहजादे और शहजादी राजा शत्रुसाल की मेजबानी के लिए आगे बढ़े। राजा भी तेज कदमों से उनकी ओर चला आ रहा था। पास पहुंच कर राजा ने दाराशिकोह और जहांआरा दोनों को कोर्निश बजाई। दोराशिकोह ने अपनी आपाजान से राजा का परिचय कराया और बताया कि आपकी कविता की शोहरत सुनकर वह यहां आई हैं और आपकी कविता सुनने की ख्वाहिशमंद हैं। इसके बाद सभी बाग में बिछाए गए कालीन पर बैठ गए। खामोशी जहांआरा ने ही तोड़ी। ‘राजा साहब, सुना है आप हिंदवी में बड़ी अच्छी कविता करते हैं?’ राजा ने सकुचाते हुए जवाब दिया, ‘ऐसी तो कोई बात नहीं, बस तुकबंदी कर लेता हूं।’ फिर शहजादे दाराशिकोह की गुजारिश पर राजा ने अपनी लिखी एक कविता सुनाई। जहांआरा को वह कविता बेहद पसंद आई। वह अपनी उंगली से अंगूठी निकालने लगी लेकिन ताकी राजा को भेंट कर सके लेकिन शर्म-ओ-हया के चलते हुम्मत नहीं जुटा पा रही थी। शहजादा दाराशिकोह अपनी आपाजान की उलझन समझ गया और बोल पड़ा, ‘आपाजान, जो आप करना चाहती हैं उसे फौरन से पेश्तर कर डालिए। वैसे राजा की कविता के लिए यह इनाम काफी नहीं है।’ शहजादी बोली, ‘ हां भाईजान आप सही फरमा रहे हैं लेकिन मैं इसे इनाम के रूप में इन्हें नहीं दे रही।’ इसके बाद जहांआरा ने अपनी उंगली से अंगूठी निकाली और कहा, ‘इसे इनाम नहीं बल्कि हमारी निशानी समझकर अपने पास रख लीजिए, शायद कभी आपके काम आ जाए।’ राजा ने बड़े अदब से झुककर अंगूठी अपने हाथ में ले ली। इस बीच शहजादी की उंगलियां राजा की उंगलियों से छू गईं। इस हल्की छुअन से शहजादी का पूरा वजूद सिहर उठा। उधर राजा शत्रुसाल की भी यही दशा थी।
               लेकिन नियति को शायद यह मंजूर नहीं था कि दोनों एक-दूसरे से मिलते-जुलते रहें। हुआ यह कि उसी समय दक्कन में थोड़ी बदअमनी फैल गई। उस समय दक्कन की कमान संभालने वाला कोई नहीं था, इसलिए महावत खां खानखाना वहां की कमान सौंपी गई। उसने बादशाह शाहजहां से बुंदी के राजा राव शत्रुसाल को भी अपनी मदद के लिए वहां भेजने की गुजारिश की, जिसे बादशाह ने मान लिया। जब जहाआरा ने सुना कि राजा शत्रुसाल भी दक्कन जा रहे हैं तो उसे अपनी दुनिया उजड़ती हुई नजह आई। उसके लिए यह किसी सदमे से कम नहीं था। उसे महावत खां पर बेहद गुस्सा आ रहा था, उसका वश चलता तो वह महावत खां की दाढ़ी नोंच लेती। हालांकि वह चाहती तो शाहजहां से रिफारिश कर वह राजा शत्रुसाल को आगरा में ही कोई ओहदा दिलवा सकती थी लेकिन तब जहांआरा पर उंगलियां उठ सकती थीं। इसलिए वह चुपचाप अपने महल में आंसू बहाती रही। उसके दर्द को सिर्फ कोयल और हुस्नबानू ही समझ सकते थे, पर वे भी मजबूर थे। जहांआरा के मन में अमीर खुसरो की ये पंक्तियां उमड़-घुमड़ रही थीं –
        सजन सकारे जाएंगे, नैन मरेंगे रोय
        बिधना ऐसी रैन कर, भोर कभी ना होय।
             दक्कन में अमन कायम करने के बाद बादशाह शाहजहां के हुक्म के मुताबिक राजा शत्रुसाल दौलताबाद की ओर तेजी से बढ़ रहे थे। बादशाह शाहजहां वहां पहले ही पहुंच चुका था और दौलताबाद की खास रक्कासा हैदरजान के आगोश में करार ढूंढ़ रहा था। बादशाह शाहजहां के साथ शहजादी जहांआरा भी दौलताबाद पहुंच चुकी थी और दौलताबाद किले को आबाद किया था। अगले दिन राव शत्रुसाल भी दौलताबाद आ पहुंचा। कोयल ने हुस्नबानू को बुंदी के राजा के खेमे में भेजा। राजा का खेमा दौलताबाद के किले से मील भर की दूरी पर गोदावरी नदी के किनारे लगा था। हुस्नबानू ने शत्रुसाल के खेमे के बाहर ही अपनी पालकी रुकवा दी और वह खुद शत्रुसाल से मिलने के लिए चल पड़ा, लेकिन खेमों की भीड़ में कहारों को पता नहीं चला कि हुस्नबानू किससे मिलने गया। जब वह शत्रुसाल के खेमे के पास पहुंचा तो पहरेदारों ने उसे रोका और उसका परिचय जानना चाहा। हुस्नबानू ने जब उन्हें शाही अंगूठी दिखाई तो पहरेदारों का सरदार अदब के साथ झुक गया और अंदर जाकर राजा शत्रुसाल को हुस्नबानू के आने की जानकारी दी। राजा ने उसे फौरन अपने खेमे के अंदर बुलाया। राजा को कोर्निश बजाने के बाद हुस्नबानू ने कहा, ‘बागम साहिबा शहजादी जहांआरा काफी दिनों से आपकी राह देख रही थी लेकिन आपने सफर में काफी वक्त लगा दिया। बेगम साहिबा जल्द से जल्द आपसे मिलने की ख्वाहिशमंद हैं।’ राजा समझ गए कि हुस्नबानू उनके इश्क की राजदार है। उन्होंने कहा, ‘मैं खुद भी यही चाहता हूं लेकिन शहजादी से मुलाकात कराने की जिम्मेदारी तो आप ही उठा सकते हैं।’ हुस्नबानू ने राजा को बताया कि वह दो दिन बाद दौलताबाद के किले में पीरवाड की दरगाह में शहजादी से मिलें। जब शत्रुसाल ने कहा कि यह कैसे संभव है तो, ख्वाजासरा ने मुस्कराते हुए बड़े विश्वास से कहा कि मुलाकात कराने की जिम्मेदारी हमारी है। इतना कहकर हुस्नबानू वहां से किले के लिए निकल पड़ा। चलते समय राजा शत्रुसाल ने उसे बिदाई में एक मुट्ठी अशर्फियां दीं। दोपहर बाद हुस्नबानू शहजादी जहांआरा के हुजूर में पहुंचा और उन्हें बताया कि राजा साहब परसों दोपहर में पीरवाड साहब की दरगाह में उनके रूबरू पेश होंगे।
           आज मुगल शहजादी बेहद खुश नजर आ रही थी, आती भी क्यों न, आखिर उसे अपने आशिक से मिलने का मौका जो मिला था। जहांआरा ने सुनहले रंग की जड़ाऊ पोशाक पहनी। कोयल ने आज अपने मन से शहजादी का श्रृंगार किया। आज शहजादी ने राजस्थानी लिवास पहन रखा था, जो उसके हुस्न के साथ मिलकर गजब ढा रहा था। जब शहजादी सज-धज कर तैयार हुई तो कोयल ने मुस्कराते हुए कहा, ‘बेगम साहिबा गुस्ताखी माफ हो, आगर आपकी इजाजत हो तो आपके चेहरे पर काला निशान बना दूं। कनीज को खौफ है कि शहजादी को कहीं किसी की नजर न लग जाए।’ उसकी बात सुनकर शहजादी भी अपनी हंसी नहीं रोक पाईं। हाथी पर सवार होकर शहजादी दौलताबाद किला देखने के बहाने राजा शत्रुसाल से मिलने के लिए गोदावरी तट की ओर चल पड़ी। शहजादी के ठीक पीछे एक दूसरे हाथी पर शहजादी की खास बांदी कोयल बैठी थी। उसके पास शहजादी की जरूरत में काम आनेवाले सामान रखे थे। खा बात यह थी कि वक्त जरूरत के लिए आज कोयल ने अपने पास एक जड़ाऊ कटार और तलवार भी रख लिया था। उधर बुंदी के राजा पहले से ही जहांआरा का इंतजार कर रहे थे। शहजादी जैसे ही हाथी से उतरी, राजा शत्रुसाल ने आगे बढ़कर उनकी खिदमत में तीन बार कोर्निश की, जिसका जवाब शहजादी ने सिर झुकाकर दिया। गोदावरी नदी में सैर के लिए राजा ने पहले से ही वहां एक खास नौका तैयार कर रखी थी। शहजादी शत्रुसाल के साथ उस खास नाव की तरफ बढ़ चली और कोयल को दूसरी नाव में बैठने के लिए कहा। शहजादी की तातारी बांदियां अपने नंगी तलवारें लेकर दूसरी नाव पर सवार हो गईं। आज के नौका-विहार की खास बात यह थी कि जिस नाव पर शहजादी सवार थी, उसे खुद राजा शत्रुसाल खे रहे थे। राजा को नाव खेते देखकर शहजादी मंद-मंद मुस्करा रही थी। नाव खेते-खेते राजा ने शहजादी पर पूरी निगाह डाली और यह देखकर उन्हें आश्चर्य हुआ कि मुगल शहजादी ने राजस्थानी लिवास पहन रखा है। राजा ने कहा, ‘बेगम साहिबा, गुस्ताखी माफ हो, आपका इस कदर राजस्थानी वेश में आना….।’ शत्रुसाल ने अभी अपनी बात पूरी भी नहीं की थी कि शहजादी शरारत से बोल पड़ी, ‘क्यों आपको पसंद नहीं आया, क्या इसमें कोई कमी रह गई है।’ शहजादी की बात सुनकर शत्रुसाल हक्के-बक्के रह गए। उन्होंने कहा, ‘नहीं…नहीं, ऐसी कोई बात नहीं।’ शहजादी फिर शरारत से आंखे नचाते हुए कहा, ‘राजा साहब आप घबरा क्यों रहे हैं?’ ‘घबराने जैसी कोई बात तो नहीं लेकिन अगर बादशाह को यह पता चल गया तो उन्हें नागवार गुजरेगा। मुझे अपनी चिंता नहीं, लेकिन आपकी इज्जत पर कोई उंगली उठाए, मुझे बर्दाश्त नहीं। आप तो जानती ही हैं कि आपके छोटे भाई औरंगजेब और शहजादी रौशनआरा हमारा मिलन को बर्दाश्त नहीं कर सकते। हमारा मिलन मुगलिया शान बर्दाश्त नहीं कर पाएगा।’ अचानक शहजादी ने शत्रुसाल का हाथ पकड़ लिया और कहा कि आप अपनी अहमियत समझिए, आप किसी के नौकर नहीं, बादशाह के आप मनसबदार हैं। क्या आपको बताना होगा कि मनसबदार क्या होता है। शहजादी के हाथ पकड़ने से राजा साहब का पूरा बदन कांप उठा, वह सिहर कर रह गए। थोड़ी देर के बाद जहांआरा ने फिर कहना शुरू किया, ‘राजा साहब, आपके बगैर हम नहीं जी सकते। अगर आप बुरा न मानें तो मैं अब्बा हुजूर से कहकर आपको आगरा बुलवा लेती हूं। फिर हमारे मिलने-जुलने में कोई कठिनाई नहीं होगी।’ राजा शत्रुसाल ने कहा कि वह ऐसा कोई काम नहीं करेंगी, जो बादशाह शाहजहां को नागवार गुजरे, वैसे भी हम बादशाह के हुक्म के गुलाम हैं। दोनों के बीच ये बातें हो ही रही थीं कि राजा का इशारा पाकर कोयल अपनी नाव उनकी नाव के पास ले आई। राजा साहब कुछ घबराए से लग रहे थे। कोयल ने शरारत से कहा, ‘राजा साहब, अभी मंजिल बहुत दूर है, इस तरह घबराएंगे तो कैसे काम चलेगा।’ कोयल ने राजा साहब को यह भी बताया कि शहजादी सच कह रही हैं कि वह आपके बिना नहीं रह पाएंगी, वह आपसे बेपनाह मुहब्बत करती हैं। राजा भी शहजादी को प्यार करने लगे थे लेकिन उनके मन में खटका था कि कहीं इस बात की भनक शाहजहां को लग गई तो आफत आ जाएगी। बादशाह बुंदी की ईंट से ईंट बजा देंगे, सल्तनत तबाह हो जाएगी। यह बात जब उन्होंने कोयल को बताया तो कोयल ने सिर्फ इतना ही कहा, ‘राजा साहब, आप तनिक फिक्र न करें। हमारे ऊपर विश्वास कीजिए, कोयल अपनी जान पर खेल जाएगी लेकिन आप दोनों को जुदा नहीं होने देगी।’ कोयल की बातों से राजा शत्रुसाल को तसल्ली मिली। कुछ दिनों तक दौलताबाद में रहने के बाद सभी आगरा लौट आए।
          आज शहजादी अपने मरहूम परदादा अकबर का मकबरा सिकंदरा का सैर करने निकली। शहर-ए-कोतवाल शहजादी के खास हाथी के साथ चलना चाहता था लेकिन शहजादी जहांआरा ने इसकी इजाजत नहीं दी। आज यह इज्जत खासतौर पर बुंदी के राजा शत्रुसाल को बख्शी गई थी। दोनों ने बादशाह अकबर की कब्र पर फूल चढ़ाकर बाहर आए। बातचीत में शत्रुसाल जहांआरा को बेगम साहिबा कहकर संबोधित कर रहा था, जो शहजादी को तनिक पसंद नहीं आ रहा था। इसलिए उसने राजा साहब से गुजारिश की कि वह उसे बेगम साहिबा कहकर न पुकारें, सिर्फ जहांआरा कहें। अंत में राजा ने शहजादी को जहांआरा कहकर जैसे ही पुकारा, उसने राजा साहब के दोनों हाथ पकड़ कर चूम लिए। राजा का बदन गनगना कर रह गया। अभी वे बातें कर ही रहे थे कि कोयल वहां दौड़ती हुई आ पहुंची और उन्हें बताया कि कोई जवान दीवार पर चढ़ रहा था, जिसे उसने तीर से घायल कर दिया। इस घटना के बावजूद दोनों काफी देर तक गुफ्तगू करते रहे। सबकुछ ठीक-ठाक चल रहा था। अब वे जब चाहते, मुलाकात कर लेते, लेकिन एक दिन एक दुर्घटना हो गई। जहांनारा वसंतोत्सव का गान सुन रही थी कि बादशाह शाहजहां ने उसे बुला भेजा। वह तेजी से अपने अब्बाहुजूर के महल की और चल पड़ी लेकिन गलियों में जल रही मोमबत्तियों की लौ से उसका इत्र में सराबोर दुपट्टा छू गया और उसमें आग लग गई। आग इतनी तेजी से फैली कि जबतक बुझायी गई, तबतक जहांआरा का बदन काफी जल चुका था। शहजादी के जलने की खबर जंगल में आग की तरह फैल गई और सभी उसे देखने के लिए आने लगे।
              बुंदी के राजा शत्रुसाल भी बादशाह शाहजहां की इजाजत पाकर शहजादी जहांआरा को देखने आए। अपनी जांनशीं की हालत देखकर वह अपने आंसू नहीं रोक पाए। किले से वापस होने के बाद शत्रुसाल कई दिनों तक अपनी हवेली से बाहर नहीं निकले। वह बाहर तभी निकले, जब उन्हें पता चला कि जोधपुर के राजा जसवंत सिंह की अगुआई में औरंगजेब और मुराद की बागी सेना से लड़ने गई शाही फौज को धरमत के जंग में शिकश्त मिली है। औरंगजेब और मुराद की सम्मिलित फौज का मुकाबला करने के लिए दाराशिकोह की अगुआई में एक बड़ी फौज तैयार की गई। बुंदी के राजा शत्रुसाल मोर्चे पर जाने के पहले जहांआरा से एक बार मुलाकात करना चाहते थे। कोयल के सहयोग से मिलना तय हो गया। शहजादी जहांआरा बड़ी देर से और बड़ी बेसब्री से राजा साहब का इंतजार कर रही थी। वह बार-बार कोयल को खास दरवाजे की और दौड़ा रही थी। थोड़ी देर बाद कोयल ने शत्रुसाल के आने की खबर दी। महल में पहुचते ही राजा शहजादी की कदमबोशी के लिए झुक गए, लेकिन उनकी जबान से शहजादी की शान में एक भी लफ्ज नहीं निकला। लग रहा था, जैसे वे किसी खयाल में डूबे हुए हों। अचानक उन्हें इसका इल्म हुआ और अपनी गलती का एहसास भी। वह बोले, ‘बेगम शहजादी का इकबाल बुलंद हो। जब तक शत्रुसाल के हाथों में तलवार है, तब तक शहजादे औरंगजेब और मुरादबख्श वलीअहद शहजादे दाराशिकोह का बाल भी बांका नहीं कर सकते।’ इतना सुनते ही शहजादी की आंखों से अश्रुधारा बह निकली। राजा बोले, ‘बेगम शहजादी, यह कमजोरी कैसी, मुगल शहजादियां और बेगमें तो शहजादों औऱ बादशाहों को मैदान-ए-जंग में मुस्करा कर भेजती रही हैं, फिर आपकी आंखों में आंसू क्यों।’ शहजादी ने कातर स्वर में कहा, ‘राजा साहब, पता नहीं, अब कब मुलाकात होगी….कौन जाने होगी भी कि नहीं। इसलिए एक बार, सिर् एक बार मुझे जहांआरा कहकर पुकारिए, हमारी और कोई तमन्ना नहीं है।’ राजा साहब की चुप्पी देखकर उसने कहा, ‘राजा साहब, मैं आपसे कोई ऐसी चीज नहीं मांग रही, जो आप हमें दे न सकें। क्या बिदाई के वक्त हमारी ख्वाहिश पूरी नहीं करेंगे।’ राजा शत्रुसाल ने जैसे ही शहजादी को जहांआरा कहकर पुकारा, खुशी के मारे वह एक साथ मुस्कराने औऱ रोने लगी। फिर संयत होकर उसने राजा शत्रुसाल के माथे पर रोली-चंदन का टीका लगाया और उस पर चावल के कुछ दानें भी टांक दिए। इसके बाद वह राजपूत रानियों की तरह शत्रुसाल के पैरों की ओर झुकने लगी। अनायास राजा साहब ने उसे अपनी मजबूत बाहों में भर लिया और शहजादी राजा के फौलादी सीने से चिपट गई। वर्षों की हसरत पूरी हुई….जिंदगी की साध मिट गई। जब राजा साहब ने कहा कि उन्हें अब जाना होगा तो, शहजादी ने अपने कांपते हाथों से जड़ाऊ तलवार उनके हाथों में सौंपते हुए कहा, ‘राजा साहब, अल्लाह से मेरी दुआ है कि मैदान-ए-जंग में आपको फतह नसीब हो।’ शहजादी से विदा लेकर जैसे राजा साहब बाहर निकले कि कोयल आती दिखाई दी। चलते-चलते ही राजा साहब ने कोयल से कहा, ‘कोयल, बेगम शहजादी का खयाल रखना।’ शत्रुसाल के वहां से जाते ही जहांआरा अपने पलंग पर धड़ाम से गिर पड़ी….आंखों से अविरल अश्रुधारा बह रही थी।
                जब वलीअहद शहजादे दाराशिकोह को अपने जासूस से खबर मिली तो, उसने तुरंत खलीलुल्लाह खान की अगुआई में सामूगढ़ के लिए फौज को रवाना करने का हुक्म दे दिया। इस युद्ध में बुंदी के राजा शत्रुसाल को हरावल दस्ते का कमान सौंपा गया। जैसे ही शाही सेना का बायां बाजू फिरोज जंग की कमान में हरकत में आया, बुंदी नरेश शत्रुसाल अपने हिरावल दस्ते को लेकर मुरादबख्श की फौज पर टूट पड़े। भयानक जंग हुई। राजा शत्रुसाल ने दुश्मन फौज के छक्के छुड़ाकर रख दिए। लेकिन अंत मे दुश्मनों की फौज ने उन्हें चारों तरफ से घेर लिया। जबर्दस्त लड़ाई होने लगी। लड़ते-लड़ते उनका पूरा शरीर लहूलुहान हो गया, जिरह-बख्तर फट गए लेकिन इसके बावजूद शत्रुसाल दुश्मन के वश में नहीं आ रहा था। अंत में आजम खां नामक एक फौजी ने राजा की पीठ में जोर का भाला मार दिया। लेकिन वाह रे वीर…इसके बावजूद वह लड़ रहा था लेकिन यह देर तक चलने वाला नहीं था। जब राजा ने देखा कि उनका अंत करीब है तो अपने एक विश्वस्त सिपाही को जुबानी संदेश दिया, ‘बेगम साहिबा शहजादी जहांआरा से कहना कि हमने पीठ नहीं दिखाई।’ इतना कहकर वह अपने घोड़े से गिर पड़े। कायर आजम खां ने उनका सिर काट लिया।
           जब जहांआरा को शत्रुसाल के सामूगढ़ की जंग में लड़ते हुए मारे जाने की खबर मिली, तो कहते हैं कि उसे इतना गम हुआ कि वह नमाज पढ़ना भूल गई। इतना ही नहीं, वह इतनी जोर से रोई कि उसकी आवाज किले के बाहर तक गूंजने लगी। सभी सकते में आ गए। खुद बादशाह शाहजहां अपनी बेटी का रुदन सुनकर उसके महल में आ गए। कहा जाता है कि उस दिन के बाद जहांआरा ने कोई जेवर नहीं पहना और अपनी सारी कीमती पोशाक गरीबों में तक्सीम कर दिया। उसने अपने आब्बाहुजूर से सिर्फ इतना ही कहा, ‘ सामूगढ़ की जंग होने से पहले ही मैं मर गई होती तो अच्छा होता।’ बादशाह शाहजहां अपनी बेटी का दर्द जानते थे लेकिन उन्होंने चुप रहना ही मुनासिब समझा। अब जहांआरा अगर जिंदा थी तो सिर्फ अपने अब्बाहुजूर के लिए, क्योंकि औरंगजेब ने उन्हें कैद में डाल दिया, जहां उनकी सेवा के लिए किसी को नहीं तैनात किया गया था। शत्रुसाल की यादों में ही शहजादी की जिंदगी गुजर गई। जहांआरा को मुहब्बत तो नसीब हुई लेकिन मंजिल को तरसती ही रही।

“કોદંડધારી રામ”

Standard

     રામના ધનુષ્યનું નામ કોદંડ હતું. કોદંડ અર્થાત્ “વાંસમાંથી નિર્મિત”. આ કોદંડ વડે રામે રાવણ સહિત ઘણા અસુરોનો સંહાર કરેલો.
     કહેવાય છે કે,કોદંડને હાથમાં પકડવાની શક્તિ પણ રામ સિવાય બીજા કોઇમાં નહોતી….! કોદંડને ધારણ કરવાની એક માત્ર લાયકાત “રાઘવેન્દ્ર સરકાર” પાસે જ હતી.

     પ્રાચીન ભારતીય ઉપવેદ એવા “ધનુર્વેદ” માં ભારતના તમામ પ્રાચીન ધનુષ્યનું વિગતવાર વર્ણન કરેલ છે. જેની રચના વિશ્વામિત્રએ કરેલી છે.એમાં ધનુષ્ય વિશે એની બનાવટથી લઇને ઉપયોગ સુધીની બધી માહિતી અપાયેલી છે. પ્રાચીન ભારતીય ગ્રંથોમાં બાર પ્રકારના યુધ્ધ માટેના શસ્ત્રોનું વર્ણન છે. જેમાં ધનુષ્ય આગવો પ્રકાર ગણાય છે. બધાં શસ્ત્રો કરતા એની પ્રહારશક્તિ ઉત્તમ ગણાય છે.
     કહેવાય છે કે,ભગવાન રામનું કોદંડ કદી નિશાન ચુક કરતું નહિ….! એના નિશાન હંમેશાં સચોટ જ પડતાં. જ્યારે લંકા પર ચડાઇ કરવા સમુદ્રમાં સેતુ બાંધવો હતો અને સમુદ્ર રામે કરેલી આરાધના છતાં માર્ગ નહોતો આપતો ત્યારે અંતે રામે ગુસ્સે થઇને કોદંડ વડે સમુદ્ર પર સંધાન કરી એને હણી નાખવાનું વિચાર્યું અને શરસંધાન કર્યું એ પહેલાં જ સમુદ્રદેવ ગભરાઇને પ્રગટ થયેલા.
     એક બીજી કથા પણ રસપ્રદ છે કે – એક વખત ઇન્દ્રના પુત્ર જયંતને કુબુધ્ધિ સુઝી અને તે કાગડાનુ સ્વરૂપ ધારણ કરીને પંચવટીમાં સીતાજી બેઠા હતાં ત્યાં ગયો અને “કાઉ..કાઉ..” કરતાં તેણે સીતાજી પગમાં ચાંચોના પ્રહાર કર્યા. સીતાજીના પગમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું, અને કાગરૂપી જયંત ભાગી ગયો. બાદમાં રામને આ વાતની ખબર પડી, અને તેમને કોદંડ ઉપાડીને તીરનું સંધાન કર્યું. આ બાજુ જયંતને હવે ખબર પડી કે રામના કોદંડમાંથી વછૂટેલ તીર મને બ્રહ્માંડના કોઇપણ ખુણેથી વિંધી નાખશે….! તે બીકનો માર્યો પિતા ઇન્દ્ર પાસે ગયો પણ ઇન્દ્રએ પણ તેનું રક્ષણ કરવાની ના ભણી દિધી. રામના દ્રોહીનું રક્ષણ કોણ કરે….! જયંત દરબદર ભટકવા લાગ્યો, પણ કોઇ કરતાં કોઇ દેવતાએ તેનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી ન લીધી. આખરે નારદજીએ તેને કહ્યું કે, તે રામની દુશ્મની વહોરી છે માટે હવે તું રામનું જ શરણ લે…! બાકી કોઇ પાસે તારું રક્ષણ કરવાની તાકાત નથી….! આખરે જયંતે રામ પાસે જઇ પોતાની ભુલની ક્ષમા માંગી અને રામે તેને જીવતદાન આપ્યું.
     રામ કોદંડનો ઉપયોગ કરવાનું છેલ્લે સુધી ટાળતાં. જ્યારે પરિસ્થિતી અનિવાર્ય અને અત્યંત કઠોર બને ત્યારે જ તેનો ઉપયોગ કરતાં.તુલસીદાસજી રામચરિતમાનસમાં કહે છે કે –
દેખિ રામ રિપુ દલ ચલિ આવા |
બિહસી કઠિન કોદંડ ચઢાવા ||
[ અર્થાત્ – શત્રુઓની સેનાને નજીક આવેલી જોઇને ભગવાન રામે સ્મિત કરીને ભારેખમ,કઠણ કોદંડનું સંધાન કર્યું. ]

     રામે લંકાવિજય બાદ શસ્ત્ર હાથમાં ન લેવાનો નિર્ણય લીધેલો પણ એ પછી તેઓ રામેશ્વરમ્ ખાતે ભગવાન શિવની પૂજા કરવા બેઠા અને ભુરા ફુલોની હાર કરી. રામે આંખ બંધ કર્યા બાદ અચાનક ખોલીને જોયું તો એક ફુલ ગુમ હતું….! હવે રામનો નિયમ હતો કે, પૂજા પુરી થયા સુધી જગ્યા પરથી ઊભું ના થવું. આથી રામે કોદંડ લઇ પોતાની આંખ સામે ધર્યું. ત્યાં અચાનક એમની પરીક્ષા લેતાં શિવ પ્રગટ થયાં અને એમણે ચુપકીથી લીધેલું ભુરું ફુલ રામને સોંપી દીધું. બાકી રામ પોતાની એક આંખ કાઢીને ફુલની ખોટ પુરવા માંગતા હતાં કારણ કે રામની આંખો ભુરી હતી અને માટે જ એ “નિલકમલ” કહેવાતાં હતાં….!

     “કોદંડધારી” રાઘવેન્દ્ર સરકારને શત્ શત્ વંદન….!

રાજા પોરસ ( રાજા પુરુ )

Standard

રાજા પોરસ ( રાજા પુરુ )

શાસનકાળ —— ઇસવીસન પૂર્વે ૩૪૦ થી ઇસવીસન પૂર્વે ૩૧૭
શાસનક્ષેત્ર —— આધુનિક પંજાબ એવં પાકિસ્તાનમાં જેલમ નદી અને ચિનાબ નદી સુધી
ઉત્તરાધિકારી —— મલયકેતુ (પોરસના ભાઈનો પોંત્ર)
વંશ —-શૂરસેની (યદુવંશી)

સિંધુ નરેશ પોરસનો શાસન કાળ ઇસવીસન પૂર્વે ૩૪૦ થી ઇસવીસન પૂર્વે ૩૧૭ સુધીનો માનવામાં આવે છે
તેમના શાસન વિસ્તાર આધુનિક પંજાબમાં જેલમ નદી અને ચિનાબ નદી (ગ્રીકમાં હ્રીયદસ્પસ અને એસિસ્રસ).
ઉપનિવેશ બિયાસ નદી (હ્રીપસિસ) સુધી ફેલાયેલું હતું
એમની રાજધાની આજના વર્તમાન શહેર લાહોર પાસે હતી
મહારાજા પોરસ સિંધ -પંજાબ સહિત બહુજ મોટાં ભૂ-ભાગના સ્વામી હતાં. એમનું કદ -કાઠી વિશાળ હતું !!!
એવું માનવામાં આવે છે કે એમની ઊંચાઈ લગભગ ૭.૫ ફૂટ હતી

જાણીતા ઇતિહાસકાર ઇશ્વરી પ્રસાદ અને અન્યો માને છે કે પોરસ શૂરસેની હતા. પ્રખ્યાત પ્રવાસી મેગેસ્થીનીસ પણ માન્યું હતું કે પોરસ મથુરાના શૂરસેન રાજવંશના હતા,
જે પોતે યદુવંશી શ્રી કૃષ્ણના વંશજ માનતાં હતાં

મેગેસ્થીનીસ મુજબ —–
એમનાં રાજના ધ્વજમાં શ્રી કૃષ્ણ બિરાજમાન રહેતા હતાં અને ત્યાના નિવાસી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરતાં હતાં !!!! શ્રી કૃષ્ણના મૃત્યુ પછી શુરસેન વંશના કેટલાંક લોકો મથુરા અને દ્વારકાથી પશ્ચિમ દિશામાં વિસ્થાપિત,થઈને આધુનિક પંજાબ અને અફઘાનિસ્તાન નજીક એક નવા સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી. આ સામ્રાજ્યનો સૌથી શક્તિશાળી રાજા પોરસ થયો !!!!

આ વાત ઇસવીસન પૂર્વે ૩૨૬ની છે. જ્યારે મેસિડોનિયનો શાસક સિકંદર વિશ્વ વિજેતા બનવાં માટે નીકળી પડયો હતો
સેના સહિત એણે ભારતની સરહદ પર ડેરા -તંબુ નાખી દીધા હતાં. પરંતુ ભારત કબજે કરતાં પહેલાં, સિંધના મહારાજા પોરસ સાથે લડવાનું જરૂરી હતું. તેમણે પોરસની બહાદુરી વિષે પહેલેથી જ સાંભળ્યું હતું. પોરસની વિશાળ સેના અને મદમાતા હાથીઓની સામે, તેના લશ્કર માટે ટકરાવું મુશ્કેલ હતું તેથી, દુશ્મનાવટને બદલે મહારાજા પોરાસની મિત્રતા વધારવાનું જ ઉચિત સમજ્યું. એ મહારાજ સાથે સંધિ કરવાં માંગતો હતો. સિંધ પાર કર્યા વગર ભારતમાં પગ રાખવાનું મુશ્કેલ હતું. મહારાજા પોરસ સિંધ-પંજાબ સહિત ખૂબ મોટી જમીનના માલિક હતા.

હવે સંધિની દરખાસ્ત સાથે, મહારાજ પોરસ પાસે કોણ જશે? એલેક્ઝાન્ડર આ વિશે ખૂબ મૂંઝવણમાં હતો.
એક દિવસ તેમણે પોતે સંદેશવાહકોનો વેશ લીધો અને મહારાજા પોરસના દરબારમાં પહોંચ્યો.
મહારાજા પોરસમાં, દેશભક્તિ રજેરજમાં અને કણેકણમાં હતી. આ સાથે,તે મનુષ્યની પરીક્ષા કરવામાં અને તેણે પારખવામાં તે નિષ્ણાત હતો. તેમની તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ દુત વેશમાં આવેલાં સિકંદરને ઓળખી ગઈ.
પરંતુ તેઓ ચુપ રહ્યાં ………..
તેમણે દૂતને પરું સન્માન આપ્યું !!!
દૂત વેશધારી સિકંદરે પોતાનો આદેશ સમ્રાટ પોરસને સંભળાવ્યો
“સમ્રાટ સિકંદર વિશ્વ વિજય માટે નીકળ્યાં છે
અને રાજા – મહારાજાઓનનાં માથાં પર પગ મુકીને ચાલી શકવામાં સમર્થ છે પણ સિકંદર તમારી સાથે મિત્રતા કરવા માંગે છે !!!!”

આ સાંભળીને, પોરસે હસતાં હસતાં કહ્યું —-
“રાજદૂત અમે પહેલાં દેશના પહેરેદાર છીએ ત્યાર પછી જ કોઈના મિત્ર …..અને પછી દેશના દુશ્મનો સાથે મિત્રતા ..!
દુશ્મનો સાથે તો યુદ્ધભૂમિમાં તલવારો સાથે લડવાનું જ પસંદ કરીએ છીએ અમે તો !!! ‘
દરબારમાં વાતચીતનો આ સિલસિલો ચાલુ જ હતો.
ત્યારે જ રસોઈયાએ સૌને ભોજન માટે નિમંત્ર્યા.
દૂતને સાથે લઈને મહારાજ પોરસ ભોજનાલય પહોંચ્યા.
ભોજનકક્ષમાં મંત્રી, સેનાપતિ, સ્વજન આદિ બધાં જ મોજુદ હતાં !!!! દરેકની સામે ભોજન પીરસાયું કિન્તુ સિકંદરની થાળી ખાલી હતી.  પછી મહારાજ પોરસે આદેશ આપ્યો,
‘અમારા પ્રિય અતિથિઓને તેમના મનપસંદ ખોરાકની સેવા આપવી જોઈએ.’

આજ્ઞાનુસાર દૂતભેખધારી સિકંદરની થાળીમાં સોનાની રોટીઓ અને ચાંદીની વાડકીઓમાં હીરા-મોતીનું ચૂર્ણ પીરસાયું. બધાએ ભોજન શરૂ કર્યું, પરંતુ એલેક્ઝાન્ડરની આશ્ચર્યજનક આંખો મહારાજ પર હતી
દૂતને પરેશાન જોઇને મહારાજ પોરસ બોલ્યા ——-
“ખાઓને રાજદૂત આનાથી મોંઘુ ભોજન પ્રસ્તુત કરવાં અમે અસમર્થ છીએ !!!”

મહારાજ પોરાસનાં આવચન સાંભળીને, જેણે વિશ્વ વિજયનું સપનું જોયું હતું એ સિકંદર ગુસ્સાથી રાતો-પીળો થઇ ગયો
“‘આ શું મજાક છે પૌરવરાજ !!!”
“આ મજાક નથી, તમારું પ્રિય ભોજન છે !!!”
આ સોનાની રોટીઓ લઇ જઈને પોતાનાં સમ્રાટ સિકંદરને આપજો અને કહેજો કે સિંધુ નરેશે તમારું પ્રિય ભોજન મોકલાવ્યું છે !!!!” —— મહારાજ બોલ્યા !!!
આ સાંભળ્યા પછી સીજંદર ક્રોધિત થઇ ઉઠ્યો ……..
” આજ સુધી કોઈએ સોના ચાંદી ,હીરા-મોતીનું ભોજન કોઈએ કર્યું છે તે હું કરું !!!”
“મારાં પ્રિય મિત્ર સિકંદર …… જયારે તમે જાણો જ છો કે મનુષ્યનું પેટ અન્નથી ભરાય છે ……..સોના-ચાંદી, હીરા-મોતીથી નથી ભરાતું તો પછી તમે કેમ લાખોનાં ઘરો ઉજાડો છો !!!!”

મહારાજ પોરસ બહુજ શાંતચિત્તે બોલી રહ્યાં હતાં !!!!
” મિત્ર અમને તો પરસેવાનો ખોરાક અને શાંતિની હવા જોઈએ છે …….!!!”
જેને તમે ઉજાડવા માંગો છો.
નષ્ટ કરવાં માટે આખું વિશ્વ ઘૂમો છો.
તમને સોના-ચાંદીની ભૂખ વધારે હતી.
એટલાજ માટે મેં તમારાંમાટે ખાસ આ ભોજન બનાવડાવ્યું હતું. પોતાનાં ઓળખાઈ જવાથી સિકંદર ગભરાઈ ગયો !!!!
પરતું મહારાજ પોરસે વિના કોઈ વિરોધે કે ક્ષતિ પહોંચાડયા વગર સિકંદરને સન્માન સહિત એની પાછો પહોંચાડી દીધો !!!! હવે સિકંદરના માથાં પરથી વિશ્વવિજેતાનુ ભૂત ઉતાર્યું !!!!

આજ સાચું પાત્રાલેખન અને સાચી વાત છે મહારાજા પોરસની !!!!! રાજા પોરસના ચારિત્ર્યને ઉપસાવવા માટે આટલી વાત પુરતી છે !!!

થીડીક નજર પોરસ અને સિકંદરના ઈતિહાસ પર નાખીએ ——-

સિકંદરે ઈરાનના રાજા દારાને પરાજિત કરી દીધો અને એ વિશ્વ વિજેતા કહેવાવા લાગ્યો.  આ વિજય પછી એને બહુજ મોટું જુલુસ કાઢ્યું હતું આ વિજયનો આનંદ વ્યક્ત કરવા માટે !!! માત્ર ૩૨ વર્ષની વયે મોતના મુખમાં ધકેલાઈ જનાર સિકંદરને ઈરાની કૃતિ શહનામામાં એક વિદેશી રાજકુમાર માન્યો છે !!!!

ભારતીય સરહદ સુધી પહોંચીને સિકંદરે પહાડી સીમાઓ પર ભારતના અપેક્ષાકૃત નાનાં રાજ્યો, અશ્વાયન અને આશ્વકાયનની વીર સેનાઓએ કુનાત, સ્વાત, બુનેર, પેશાવર(આજનું)માં સિકંદરની સેનાઓને ભયંકર લડત આપી હતી. મરસાગા (મત્સ્યરાજ) રાજ્યમાં તો મહિલાઓ પણ એની સામે ઉભી થઇ ગઈ હતી. માનસા રાજ્યની મહિલાઓની સામે હતી, પરંતુ ધૂર્ત અને ધોખાથી વાર કરવાંવાળાં યવની (યુનાનીઓ)એ મત્સ્યરાજ સામે સંધિનું નાટક કરીને એમનાં પર રાત્રે હુમલો કર્યો હતો !!!
અને એ રાજ્યની રાજમાતા, બાળકો સહિત પૂરાં રાજ્યને એને તલવાર વડે કાપી નાંખ્યા હતાં. આ હાલત એણે અન્ય નાનાં રાજ્યોમાં પણ કરી હતી. મિત્રતાની સંધિની આડ લઈને અચાનક આક્રમણ કરીને એણે ઘણાં રાજાઓને બંધક બનાવ્યાં. ભલી-ભોળી ભારતીય જનતા અને રાજાઓ સિકંદરની ચાલમાં શિકાર થતાં હતાં. અંતમાં એને ગાંધાર ૦ તક્ષશિલા પર હુમલો કર્યો !!!!!

પોરાસનું સામ્રાજ્ય ———–

પુરુવંશી મહાન સમ્રાટ પોરસનું સામ્રાજ્ય વિશાળકાય હતું. મહારાજા પોરસ સિંધ -પંજાબ સહિત એક બહુજ મોટાં ભૂ -ભાગના સ્વામી હતા. પોરાસનું સામ્રાજ્ય જેલમ નદી અને ચિનાબ નદીની વચ્ચે હતું
અત્રે એ ઉલ્લેખનીય છે કે ——
આ આ જ ક્ષેત્રોમાં રહેવાંવાળાં ખોખરોએ રાજપૂત સમ્રાટ પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની હત્યાનો બદલો લેવાં માટે મહંમદ ધોરીને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધો હતો !!!!

” પોરસ પોતાની બહાદુરી માટે વિખ્યાત હતો. તેમણે તેમના તમામ સમર્થન સાથે પોતાનાં સામ્રાજ્યનું નિર્માણ કર્યું હતું. જેમણે ખુખરાયનો પર એમનાં નેતૃત્વનો સ્વીકાર કરી લીધો હતો. જ્યારે સિકંદર ભારત આવ્યો ત્યારે જેલમ નજીક પોરસ સાથે એનો સંઘર્ષ થયો હતો. ત્યારે પોરસને ખુખરાયનોનુ પુરતું સમર્થન મળ્યું હતું. આ રીતે પોરસ જે સ્વયં સભરવાલ ઉપજાતિનો હતો અને ખુખરાયન જાતિ સમૂહનો એક હતો. તે એમનો શક્તિશાળી નેતા બની ગયો . “- આઇપી આનંદ થાપર (એ ક્રુસેડર્સ સેન્ચ્યુરી: આ પર્સ્યુટઓફ એથિકલ વેલ્યૂઝ / કેડબ્લ્યુ પબ્લિકેશન્સમાં પ્રકાશિત)

સિંધુ અને જેલમ: ———-

સિંધુ અને જેલમ પાર કર્યા વગર, પોરસના રાજ્યમાં પગ મુકવું અશક્ય હતું. રાજા પોરસ તેમના વિસ્તારની પ્રાકૃતિક સ્થિતિ ભૂગોળ અને ઝેલમ નદીની પ્રકૃતિથી સારી રીતે વાકેફ હતાં. મહારાજા પોરસ સિંધ-પંજાબ સહિત ખૂબ મોટી જમીનના માલિક હતા.. પુરુએ એ વાતનો પતો લગાવવાની કોશિશ ના કરી કે યવન સેનાની રહસ્ય શું છે ? યવન સેનાનું મુખ્ય બળ એમનાં તેજ ઘોડેસવારો અને એ ઘોડાપર સવાર સ્કુર્તીલા તીરંદાજો હતાં !!!!

ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે પુરુને પોતાની વીરતા અને હસ્તિસેના પર વિશ્વાસ હતો. પરંતુ પોરસે સિકંદરને જેલમ નદીને પાર કરતાં રોજ્યો નહીં એ એની ભૂલ હતી. પરંતુ સાથોસાથ ઈતિહાસકારો એ પણ મને છે કે —–
જેલમ નદીની આ પાર આવવાથી સિકંદર બુરી તરહ ફસાઈ ચુક્યો હતો. કારણકે નદી પાર કર્યાં પછી નદીમાં પૂર આવ્યું હતું !!!

જ્યારે સિંકંદરે આક્રમણ કર્યું, તો એનું ગાંધાર તક્ષશિલાનાં રાજા આમ્ભીએ એનું સ્વાગત કર્યું અને આમ્ભીએ સિકંદરને ગુપ્ત રીતે સહાયત કરી હતી. આમ્ભી રાજા પોતે પોરસને તેના દુશ્મન સમજતા હતાં. સિકંદરે પોરસને સંદેશો મોકલ્યો જેમાં તેમણે પોરસને સિકંદર સમક્ષ સમર્પણ કરવાની વાત લખી હતી. પણ પોરસે ત્યારે સિકંદરની આધીન્તાનો અસ્વીકાર કર્યો.

જાસૂસો અને ધુર્તોના બળ પર સિકંદરના સરદારો યુદ્ધ જીતવાં પર પૂર્ણ વિશ્વાસ ધરાવતાં હતાં. રાજા પુરુના શત્રુ લાલચી અમ્ભીની સેના લઈને સિકંદરે જેલમ પાર કરી. રાજા પુરુ જેમની ખુદની ઉચાંઈ સાત ફૂટ ઉપર બતાવવામાં આવી છે. તેઓ પોતાની શક્તિશાળી ગજ્સેના સાથે યવની સેના પર તૂટી પડ્યાં. પોરસની હસ્તિ સેનાએ યુનાનિઓનો જે ભયંકર રૂપે સંહાર કર્યો હતો એનાથી સિકંદર અને એનાં સૈનિકો આતંકીત થઈ ઉઠયા હતાં !!!

ભારતીયો પાસે વિદેશીઓને મારીને ભગાડવા માટે પ્રત્યેક નાગરિકની હઠ, શક્તિશાળી ગજસેના ઉપરાંત કેટલાક અદ્રશ્ય શસ્ત્રો પણ હતા. જેવાં કે સાતફૂટીયા ભાલાજેનાથી એક જ સૈનિક કઈ કેટલાંયે સહય્રું સૈનિકો અને ઘોડા સહિત ઘોડે સવાર સૈનિકોને પણ મારી નાંખી શકતાં હતાં. આ યુદ્ધના પ્રથમ દિવસે સિકંદરની સેનાને બહુજ જોરદાર ટક્કર મળી
સિકંદરના ઘણા સૈનિકો હતાનહતા થઇ ગયાં. યવની સરદારોના ભયાક્રાંત થવાં છતાં પણ સિકંદર પોતાની હઠપર કાયમ રહ્યો !!!! અને તે પોતાની વિશિષ્ટ અંગરક્ષક એવં પ્રતિરક્ષા ટુકડીઓને લઈને યુદ્ધ ક્ષેત્રની વચ્ચે ઘુસી ગયો !!!
કોઈ પણ ભારતીય સેનાપાસે હાથીઓ જોવાના કારણે એમનાં સુધી કોઈ ખતરો નહોતો પહોંચી શક્યો રાજાનીતો વાત તો બહુ દૂરની છે !!! રાજા પૂરુના ભાઈ અમરે, સિકંદરના ઘોડા બ્યુસેફેલોસ (સંસ્કૃત-ભવક્પાલી) ને તેમના ભાલાથી મારી નાંખ્યો અને સિકંદરને જમીન પર પાડી દીધો. આવું તો યુનાની સેના સાથે સમગ્ર યુદ્ધકાળમાં કયારેય નહોતું બન્યું !!!!

સિકંદર જમીન પર પડયો તો સામે રાજા પુરુ હાથમાં તલવાર લઈને સામે જ ઉભો હતો. સિકંદર માત્ર પળભરનો મહેમાન હતો. ત્યાં જ રાજા પૂરુ અચકાઈ ગયો !!! આ ડર નહોતો કદાચ આ જ આર્ય રાજાનો ક્ષાત્ર ધર્મ હતો
બહરહાલ તે જ વખતે સિકંદરના અંગરક્ષકો એને ઝડપથી ત્યાંથી ભગાવી ગયાં !!!

આ યુદ્ધ પછી સિકંદરના સૈન્યનો જુસ્સો પણ આયુદ્ધ પછી તૂટી ગયો હતો અને તેમણે નવાં અભિયાન માટે આગળ વધવાનો ઇનકાર કર્યો. સિકંદરે પાછા જવાનું નક્કી કર્યું કારણ કે લશ્કર બળવાની પરિસ્થિતિમાં હતું. સિકંદર અને તેની સેના સિંધ નદીના કાંઠે પહોંચ્યા અને પશ્ચિમ દિશા તરફ વળી સિકંદરે પ્રતિરોધને ટાળવા માટે નવાં રસ્તેથી પાછુ મોકલ્યું અને પોતે સિંધુ નદીને રસ્તે ગયો જે યનાનો પણ સુરક્ષિત હતો !!!!

ભારતમાં શત્રુઓ માટે ઉત્તર-પશ્ચિમથી ઘુસવા માટે જે રસ્તા રહ્યાં છે. તેમાં સિન્ધુનો રસ્તો ઓછો ખતરનાક માનવામાં આવતો હતો !!!!

સિકંદર પોતાની હોંશિયારીમાંને હોંશિયારીમાં મુસ્તાક થઈને આગળ સુધી ઘુસી ગયો. જ્યાં એની પૂરી પલટનને ભારી ક્ષતિ ઉઠાવવી પડી ……..
આ પહેલાં જ ભારેથી અતિભારે ક્ષતિ ઉઠાવીને યુનાની સેનાપતિ હવે સમજી ચુક્યી હતો. હવે જો યુદ્ધ આગળ ચાલ્યું તો બધાં યવનીઓ અહી જ નષ્ટ થઇ જશે. આ નિર્ણય લઈને સિકંદર પાછો ભાગ્યો પણ એ રસ્તેથી ના ભાગી શક્યો। જ્યાંથી એ આવ્યો હતો અને એણે બીજા ખતરનાક રસ્તેથી ભાગવું પડ્યું !!!!
જે ક્ષેત્રમાં પ્રાચીન ક્ષાત્ર અથવા જાટ નિવાસ કરતાં હતાં !!!

આ વિસ્તાર જેનો પૂર્વીય ભાગ આજે હરિયાણામાં આવેલો છે અને જેને જાટ પ્રદેશ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રદેશમાં પહોંચ્યા પછી, સિંકંદરને જાટ વીરો (અને પંજાબી નાયકો સાંગલ ક્ષેત્રમાં ) સાથે સામનો કરવો પડયો હતો અને એની મોટાભાગની પલટનનો સફાયો જાટોએ કરી નાંખ્યો હતો. ભાગતાં સિકંદર પર એક એક જાટ સૈનિકે બરછી(ભાલો) ફેંક્યો જે ની છાતીના કવચને વીંધતો છાતીની આરપાર નીકળી ગયો !!!
આ બનાવ આજના સોનેપત નગરની આસપાસ જ બન્યો હતો !!!

આ હુમલામાં સિકંદર તરત તો ના મર્યો। પણ આગળ જતાં જાટપ્રદેશની પશ્ચિમી સીમા ગાંધારમાં જઈને એના પ્રાણપંખેરૂ ઉડી ગયાં !!!
આ હકીકત છે !!!!
જયારે યવની ઈતિહાસકારો એવું લખ્યું છે કે —–
” સિકંદર બેબીલોન (આધુનિક ઈરાક) માં બીમારીના કારણે મર્યો ઈસ્વીસન પૂર્વે -૩૨૬માં !!!!

એક વાતો નિશ્ચિત જ છ કે જયારે સિકંદર મગધના ધનનંદની વિશાલ સેના જોઇને પાછો ફરતો હતો
ત્યારે આ ઘટના કે યુદ્ધ પંજાબ પ્રાંતમાં બનેલી છે અને એમાં પોરસ હાર્યો નહોતો ઉલટાનો એ વિજયી થયો હતો. સિકંદર હારી ગયો હતો રાજા પોરસ સામે !!!! એટલાં જ માટે મહાન સિકંદર નહોતો પણ રાજા પોરસ હતો !!!!
કારણકે તક્ષશિલામાં તો એ વખતે ચાણક્ય હાજર જ હતાં
અને
અને
અને
સિકંદરના સેનાપતિઓ અને વિશાળ સૈન્યનો ખાત્મો બોલાવનાર
તથા એનાં બધાં જીતેલાં પ્રદેશો પર વિજયનો ડંકો વગાડનાર
મહાન હિંદુ સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય તો એ વખતે બાળક હતો
એનું કાર્ય તો હજી હવે શરુ થવાનું હતું
અને આમ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યથી જ “ભારતીય ઇતિહાસ”ની શરૂઆત થાય છે !!!
અખંડ ,અતૂટ અને અખિલ ભારત બનાવનાર તો હતો —— સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય !!!!

હવે આ બધુ તો થવાનું તો હજી બાકી હતું
ભારત તો સિકંદર ના જીતી શક્યો
જે કામ બિંબીસાર અને ધન્નાન્દની સેનાએ કરવાનું હતું જેનાથી સિકંદર ગભરાયો હતો
આ કામ રાજા પોરસે કરી દીધું
સિકંદરની યશ કલગીમાં પીંછું ઉમેરવાની જગ્યાએ રાજા પોરસે એના પર કલંક લગાડી દીધું હતું
એ સર્વસ્વીકૃત વાત છે !!!!
સિકંદરની આ હારની વાતપર ઈતિહાસકારો પડદો પાડવા માંગે છે અને લેપડાચોપડા કરવાં માંગે છે
એમાં પણ ખાસ કરીને પાશ્ચાત્ય ઈતિહાસકારો !!!!

ઈતિહાસકારોએ કેવાં લેપડા ચોપડા કર્યાં હતાં એના કેટલાંક નમૂનાઓ પણ જોવાં આવશ્યક છે

મહાન સમ્રાટ પોરસને હરાવીને બંધક બનાવીને જયારે સિકંદરની સામે લાવવામાં આવ્યો
તો સિકંદરે પૂછ્યું —–
” તમારી સાથે શું કરવામાં આવે ?”
તો પોરસે કહ્યું ——-
” મારી સાથે એવો વ્યવહાર કરો જે એક રાજા બીજાં રાજાની સાથે કરે છે તેમ જ !!!”
સાચે જ આ વાક્ય તો સારું છે પણ આમાં સચ્ચાઈ કેટલી ?
આ વાત યુનાની ઈતિહાસકારોએ સિકંદરને મહાન બનાવવા માટે લખ્યું છે !!!!

પુરુનું નામ યુનાની ઈતિહાસકારોએ પોરસ લખ્યું છે
ઇતિહાસને નિષ્પક્ષ રીતે લખનાર પ્લુટાર્કે લખ્યું છે —–
” સિકંદર સમ્રાટ પુરુની ૨૦.૦૦૦ની સેના સામે ના ટકી શક્યો !!!
આગળ વિશ્વની મહાનતમ રાજધાની અને મગધના મહાન સમ્રાટ ધનનંદની સેના ૩,૫૦,૦૦૦ની સેના એનું સ્વાગાત કરવાં તૈયાર જ હતી. જેમાં ૮૦,૦૦૦ યોધ્ધાઓ, એથ એવં વિદ્વંસકહઠી સેના હતી !!!

સિકંદરના હમલાની કહાની ગૂંથવામાં પશ્ચિમી દેશોને ગ્રોક ભાષા અને એની સંસ્કૃતિની મદદ મળી
જે એમ કહે છે કે ——
સિકંદરનું અભિયાન એ પશ્ચિમી અભિયાનોમાં પહેલું હતું
જે પૂર્વના બર્બર સમાજને અભય અને સુસંસ્કૃત બનાવવા માટે કરવામાં આવ્યું હતું !!!!

અજબ લાગે છે મને તો !!!!!
જયાં ભારતમાં સિકંદરને મહાન કહેવામાં આવે છે
અને એના પર ગીતો પણ લખવામાં આવે છે
એના પર ફિલ્મો પણ ઘણી બની છે જેમાં એને મહાન બતાવવામાં આવ્યો છે
અને એક કહેવત પણ નિર્મિત થઇ છે —— ” જો જીતા વહી સિકંદર !!! …….”
જો સાચેસાચ આ અબુધ પ્રજાએ ભારતીય ઇતિહાસકારોને વાંચ્યા હોત ને તો જરૂર કહેત કે ——–
” જો જીતા વહી પોરસ !!!! ……..”
પરંતુ અંગ્રેજોની ગુલામીએ આપણને અંગ્રેજ ભકત બનાવી દીધા હતાં.

સિકંદર પોતાનાં પિતાના મૃત્યુ પશ્ચાત પોતાનાં સોતેલા અને ચચેરા ભાઈઓની કતલ કર્યાં પછી મેસેડોનિયાના સિંહાસન પર બેઠો હતો
પોતાની મહત્વાકાંક્ષાઓને કારણે એ વિશ્વ વિજય પ્રાપ્ત કરવાં નીકળ્યો હતો ……
યુનાનનો મકદુનિયાનો આ રાજા સિકંદર કયારેય પણ મહાન નહોતો !!!!
યુનાની યોદ્ધા સિકંદર એક ક્રૂર, અત્યાચારી અને શરાબી રાજા હતો !!!!

ઈતિહાસકારો અનુસાર સિકંદરે કયારેય પણ ઉદારતા નહોતી દાખવી.
એણેપોતાના અનેક સહયોગીને એમની નાનામાંનાની ભૂલને કારણે એમને તડપાવી તડપાવીને માર્યા હતાં
એમાં એનો એક યોદ્ધો બસૂસએમનો એક દૂરનો ભાઈ કલીટોસ અને પમીનિયન આદિના નામો ઉલ્લેખનીય છે. શું એક ક્રૂર અને હત્યારો વ્યક્તિ મહાન કહેડાવવાને લાયક છે ખરો ?????
ગાંધારના રાજા આમ્ભીએ સિકંદરનું સ્વાગત કર્યું હતું. આમ્ભીએ ભારત સાથે ગદ્દારી કરી હતી !!!!

ઇતિહાસમાં એમ લખવામાં આવ્યું છે કે ——
સિકંદરે પોરસને હરાવી દીધો હતો
જો એમ થયું હોત તો સિકંદર મગધ સુધી પહોંચી ગયો હોત અને ઈતિહાસ કૈક જુદો જ હોત
આવાં ઈતિહાસ લખવાંવાળાં યુનાનીઓએ સિકંદરની હારને પોરસની હારમાં બદલી નાંખી.

એલેક્ઝાંડરની મહાન પ્રતિષ્ઠાને જાળવી રાખવા અને તેની પ્રતિષ્ઠાનો મહિમા ગાવાં ગ્રીક લેખકોએ આ ખોટાં ઇતિહાસનો સહારો લીધો છે
સ્ટ્રેબો, શ્વાનબેક જેવા વિદેશી વિદ્વાનોએ ઘણી જગ્યાએ ઉલ્લેખ કર્યો છે
પ્રાચીન ગ્રીક લેખકો અને મેગેસ્થીનીસ વગેરેની વિગતો ખોટી છે.
એમનું વિવરણ તાળાન ખોટું છે !!!!
આવાં વિવરણોને કારણે જ સિકંદરને મહાન સમજવામાં આવ્યો અને પોરસને એક હારેલો યોદ્ધો !!!
જ્યારે સત્ય આ વાતની વિરુદ્ધનું હતું.
સિકંદરને પરાજિત કર્યા પછી, પોરસે તેમને છોડી દીધા હતા અને બાદમાં તેમણે ચાણક્ય સાથે મગધ પર હુમલો કર્યો.

યુનાની ઇતિહાસકારોના આ જૂઠને પકડવા માટે ઈરાની અને ચીની વિવરણ અને ભારતીય ઇતિહાસનાં વિવરણો પર ધ્યાનપૂર્વક વંચાવા જોઈએ !!!
યુનાની ઈતિહાસકારોએ સિકંદર વિષે જુઠ્ઠું જ લખ્યું હતું.
આવું કરીને એમણેપોતાનાં મહાન યોદ્ધા અને દેશના સન્માનને બચાવ્યું હતું.

જવાહરલાલ નેહરુએ પોતાના પુસ્તક ‘ગ્લિમપ્સેસ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટરી’માં લખ્યું છે કે —–
” એલેક્ઝાન્ડર ઘમંડી, ઉદ્દંડ અત્યંત ક્રૂર અને હિંસક હતા.
તે સ્વયંને ઈશ્વરસમાન સમજતો હતો.
આવેશમાં આવી જઈને એણેપોતાનાં નિકટતમ મિત્રો અને સગાં સંબંધીઓની પણ હત્યા કરી નાંખી હતી !!! અને મહાન નગરોને એમનાં નિવાસીઓ સહિત પૂર્ણત:દ્વસ્ત કરી દીધાં હતાં !!!”

આવું તો ઘણા ઈતિહાસકારોએ લખ્યું છે !!!

મારી ટીપ્પણી ——–

પોરસે સિકંદર સાથે સમાધાન કરેલું એ વાત ઉપજાઉ અને સદંતર ખોટી છે. સિકંદર પશ્ચિમમાંથી પૂર્વ તરફ આવ્યો હતો એટલે પહેલાં ગાંધાર -તક્ષશિલા-પંજાબ અને સિંધ આવે એ ભૌગોલિક રીતે સાચું છે !!!
પોરસ જોડે એને યુદ્ધ તો થયું હતું. પણ તેમાં પોરસ પકડાયો અને જીવતો જવા દીધો અને પછી તે ચંદ્રગુપ્ત સાથે મળીને નંદવંશનો વિનાશ કરે છે એ વાત બંધ બેસતી નથી.
ચંદ્રગુપ્તે પોરસ જોડે કરાર કર્યો હતો એ વાત સોએ સો ટકા સાચી છે.
અને પોરસે સિકંદરને હરાવ્યો હતો એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે !!!!
જો સિકંદરે પોરસને હરાવ્યો તે સમયે તક્ષશિલામાં શું ચાણક્ય ઊંઘતા હતાં !!!
ચંદ્રગુપ્ત શું ગાયો ચરાવતો હતો તે સમયે !!!!
આમ્ભીના સિકંદર માટેના સ્વાગત સમારંભમાં ચાણક્ય અને ચંદ્રગુપ્ત ઉપસ્થિત હતાં.
ચાણક્યે ખુલ્લેઆમ જાહેરમાં સિકંદરનો વિરોધ કરેલો.
આ વાત હું ચાણક્યના લેખમાં લખી જ ચુક્યો છું !!!!
પેસ હાર્યો હોય તો તક્ષશિલા શું કામ બાકી રહે
અને
ચાણક્ય અને ચંદર્ગુપ્ત ચુપ બેસી રહે એમાંના તો નહોતાં જ.
પોરસે સિકંદરને હરાવ્યા પછી તો સિકંદરની સેનામાં બળવો થયો હતો.
અને એ ભાગી છૂટ્યો હતો અને જાટોના હાથે મરાયો હતો.
અને મુદ્દાની વાત તો એ છેકે સિકંદર ઘાયલ હતો.
પોરસે એની જાન બક્ષેલી હતી.
પછી એ શું ટમેટા તોડવાં મગધ ભણી ગયો હતો !!!!
માત્ર ૨૦,૦૦૦ હસ્તિસેના દ્વારા પરાજિત થેલો સિકંદર ધનનંદની ૩,૫૦,૦૦૦ ની સેના જોઇને પાછો જ વળે એમાં કોઈ શંકાને સ્થાન નથી.

હવે હું એક વાત તરફ ધ્યાન દોરવા માંગુ છું
માનવું હોય તો માનજો ના માણવું હોય તો ના માનતાં !!!!
જયારે પોરસે સિકંદરને હરાવ્યો ત્યારે એ પાછો વળી ગયો હતો રસ્તામાં જાટોને હાથે એવો તે ઘાયલ થયો તે રસ્તામાં જ ૩૨ વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યો હતો.
કયાં અને કેવી રીતે એમાં મોટાભાગના ઈતિહાસકારો ગોથાં જ ખાય છે
અને તદ્દન ખોટેખોટાં લેપડાચોપડા જ કરે છે !!!!
કહોકે એને છાવરે છે.
જો એ પાછો વળ્યો હોય તો એ મગધ ત્તરફ ગયો કઈ રીતે ?
છે આનો જવાબ કોઈ પાસે ?????

તાર્કિક રીતે જોઈએતો પોરસને બક્ષ્યા પછી મગધ જઈ શકાય છે અને ત્યાંથી પાછાં વળી શકાય છે
અને પાછાં વળતાં જાટોના હાથે ઘાયલ થઈને મૃત્યુ પામી શકાય છે
જે ઈતિહાસકારોએ આ જ રીત અખત્યાર કરી છે
જયારે હકીકત જુદી જ છે !!!!
પહેલાં તે વિના રોકટોક મગધ ગયો હયો અને ત્યાંથી પાછા વળતાં તે પોરસને હાથે પરાસ્ત થયો હતો
અને જાટોના હાથે ઘાયલ થઈને મૃત્યુ પામ્યો હતો !!!!
જેમને મનમાં શંકા લાગે એમને ઈતિહાસ ફરીથી વાંચી જવાં નમ્ર વિનતી છે

પણ
પણ
પણ

સિકંદર હાર્યો હતો
અને
પોરસ જીત્યો હતો
એ નિર્વિવાદ છે

આવાં પરાક્રમી અને ક્ષાત્રધર્મી રાજા પોરસને
સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ
“——- જો
જીતા વહી પોરસ ——”

વીર તાનાજી માલુસરેનું અપ્રિતમ બલીદાન અને કોન્ડાણા વિજય

Standard

તાનાજી માલુસરે શિવાજી મહારાજના નજીકના મિત્ર અને નિષ્ઠાવાન વફાદાર સેનાપતિ હતા.

તેમના પુત્રના લગ્નની તૈયારી થઈ રહી હતી. આસપાસ હર્ષનું વાતાવરણ હતું. ત્યાં તેમને શિવાજી મહારાજનો એક સંદેશ મળ્યો. માતા જીજા બાઈએ કોન્ડાણા કિલ્લા પર મુસ્લિમોના લીલા રંગના ધ્વજને ઉખાડીને ભગવો ઝંડો જ્યાં સુધી ના લહેરા જાય ત્યાં સુધી તેઓ આન્નનો દાણોપણ મોંમાં નહીં મુકે, પાણી પણ ગ્રહણ નહીં કરે ……… તમારે આ કિલ્લા પર હુમલો કરવાં લશ્કરને લઈ જવાનું છે અને એને તમારા પોતાના અધિકારમાં લઈને ભગવો ઝંડો લહેરાવવાનો છે !!!!

સ્વામીના સંદેશને પ્રાપ્ત કર્યા પછી, તાનજીએ દરેકને આદેશ આપ્યો “લગ્નના વાજાં વગાડવાના બંધ કરો અને યુદ્ધનાં નગારાં વગાડો ઘણા લોકોએ તાનાજીને કહ્યું – અરે, પુત્રને લગ્ન કરવા દો, પછી શિવાજીના આદેશોનું પાલન કરો. પરંતુ તાનાજીએ મોટા અવાજે કહ્યું – ના, પ્રથમ કોન્ડાણા કિલ્લાનું લગ્ન હશે, પછીથી જ પુત્રના લગ્ન જો હું જીવતો રહીશ, તો હું યુદ્ધમાંથી પાછો આવીશ અને લગ્નની વ્યવસ્થા કરીશ !!!!

જો હું યુદ્ધમાં મૃત્યુને વર્યો તો શિવાજી મહારાજ મારાં પુત્રના લગ્ન કરશે !!!! બસ …..યુદ્ધ નક્કી થઇ ગયું. સેના લઈને તાનાજી શિવાજી પાસે પુણે જતાં રહ્યાં. તેમની સાથે તેમનો ભાઈ તથા એંસી વર્ષીય શેલાર મામા પણ ગયાં. પુણેમાં શિવાજીએ તાનાજી સાથે પરામર્શ કર્યું અને પોતાની સેના પણ તાનાજી સાથે રવાના કરી !!!!

દુર્ગમ કોન્ડાણા દુર્ગ પર તાનાજીના નેતૃત્વમાં હિંદુ વીરો સાથે રાતના સમયે આક્રમણ કર્યું. આ એજ વાત છે જેણે ગેરીલા પદ્ધતિ કહેવામાં આવે છે. આમાં પાટલા ઘોની પૂછડીએ દોરડું બાંધીને તાનાજી અને એના સીનાકો એ દોરડા વાટે ઉપર ચડ્યા હતાં. પાટલા ઘોની એક ખાસિયત એ છે કે એ નો ઘાહ કરો એ જગ્યાએ એ ચોંટી જાય …… પછી ઉખડવાનું નામ જ નાં લે !!!! તાનાજીએ આવી સેંકડો પાટલા ઘોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તાનાજીને આ પદ્ધતિ ખુદ શિવાજી મહારાજે શીખવાડી હતી !!!! સૈનિકો ઉપર ચડીને કિલ્લામાં ઘૂસ્યાં. મુસ્લિમો ઊંઘતા જ ઝડપાયા ઊંઘતા જ ઝડપાયને ભૈસાબ …… કારણકે રાતનો વખત હતો !!!!તોય ભીષણ યુદ્ધ થયું. કોન્ડાણનો એક દુર્ગપાલ હતો ઉદયભાનુ. તે એક હિંદુ હતો અને સ્વાર્થવશ મુસ્લિમ બની ગયો હતો !!!! એની સાથે લડતાં લડતાં તાનાજી વીરગતિ પામ્યાં !!! પછી થોડાંક જ સમયમાં શેલારમામાના હાથે ઉદયભાનુ પણ માર્યો ગયો !!!!

સૂર્યોદય થતાં થતાં તો કોન્ડાણા દુર્ગ પર ભગવો ઝંડો લહેરાઈ ગયો. શિવાજી આ જોઇને બહુજ પ્રસન્ન થયાં
પરંતુ જયારે તેમણે ખબર પડી કે એમનાં આદેશનું પાલન કરતાં કરતાં તાનાજીને વીરગતિ પ્રાપ્ત થઇ છે. ત્યારે એમનાં મુખમાંથી એક વાક્ય નીકળ્યું જે આજે ઈતિહાસ પ્રસિદ્ધ વાક્ય છે ——- “ગઢ આલા પણ સિંહ ગેલા !!!”
ગઢ તો હાથમાં આવ્યો , પરંતુ મારો સિંહ તાનાજી જતો રહ્યો !!! બસ એ દિવસથી કોન્ડાણા દુર્ગનું નામ સોંહગઢ પડી ગયું !!!

***** તાનાજી મર્યો એ દિવસ હતો ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૬૭૦ !!!

તાનાજી જેવાં સ્વામીભક્ત વીર તથા છત્રપતિ શિવાજી જેવાં વીર સ્વામીને કોટિ કોટિ નમન !!!!!

મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર

Standard

ઋગ્વેદના ત્રીજા મંડલના સૂક્તોના કર્તા,
અયોધ્યાના સૂર્યવંશી રાજકુટુંબના ઉપાધ્યાય;
કાન્યકુબ્જના પુરુવંશી ગાધિ રાજાના પુત્ર
ક્ષત્રિય ઋષિ વિશ્વામિત્ર, કૌશિક; ગાધિજ; ગાધિનંદન વગેરે નામોથી પણ ઓળખાય છે.
ક્ષત્રિય વંશમાં ઉત્પન્ન થઈ પોતાના તપોબળથી તેણે બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

ઉત્પત્તિ ————

તેની ઉત્પત્તિ સંબંધમાં એવું વર્ણન છે કે,
ગાધિરાજાની કન્યા સત્યવતી ઋચીક ઋષિને પરણાવી હતી.
ગાધિરાજ અને ઋચીકને કાંઈ સંતાન ન થયું.
તેથી ઋચીકે યજ્ઞાવશેષ ચરુના બે ભાગ કર્યા.
એકની સાથે બ્રાહ્મણ સંતાનનો અને બીજીની સાથે ક્ષત્રિય સંતાનનો આશીર્વાદ હતો.
બંને ચરુ ઋચીક ઋષિએ પોતાની સ્ત્રીને આપી બ્રાહ્મણવાળો ચરુ પોતાને ખાવાનું અને બીજો ચરુ ગાધિરાજાની સ્ત્રીને ખાવા આપવાનું કહ્યું.
ગાધિરાજાની સ્ત્રીએ વિચાર કર્યો કે કદાચ સત્યવતીનો ચરુ અધિક શ્રેષ્ઠ હશે, કેમકે તેના સ્વામીએ તે તૈયાર કરેલ છે.
ઉપરથી તેનો ચરુ પોતે લઈ લીધો અને પોતાનો તેને આપી દીધો. પરિણામે ગાધિરાજની સ્ત્રીને વિશ્વામિત્ર અને સત્યવતીને જમદગ્નિ થયા,. જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષાત્ર ગુણથી યુક્ત હતા. તેણે ઋચીક ઋષિ પાસે સર્વ વિદ્યાનું શિક્ષણ લીધું હતું. તેણે પ્રજાને પુત્ર પેઠે પાળી હતી.
રાજ્યનો વિસ્તાર ઘણો વધાર્યો હતો, દ્રવ્ય ભંડાર ભરપુર હતો. મંત્રીમંડળ વિદ્વાન, નમ્ર અને દીર્ધદષ્ટિવાળું હતું.

કથા ———–

એકવાર આ રાજા(વિશ્વામિત્ર) સૈન્ય સહિત મૃગયા રમવા નીકળ્યો, રસ્તામાં વસિષ્ઠ ઋષિના આશ્રમે ઋષિએ નંદિની કામધેનુની મદદથી રાજાનો સારો સત્કાર કર્યો, છેવટે ઋષિની ના છતાં બળાત્કારે કામધેનું લઈ જવા રાજા તૈયાર થયો,
નંદિનીમાંથી અસંખ્ય પુરુષો પ્રગટ થયા, તેણે વિશ્વામિત્રના સર્વ સૈન્યનો નાશ કર્યો ને રાજા લજ્જા પામી પોતાને નગર પાછો આવ્યો.

ક્ષત્રિયબળ કરતાં બ્રહ્મતેજનું પરાક્રમ ચડિયાતું છે
એમ તેને ખાતરી થવાથી તેણે હજારો વર્ષ તપ કર્યું.
તે તપના પ્રભાવથી દેવોએ તેને બ્રહ્મર્ષિ કહ્યા.
પણ વસિષ્ઠ તો તેને રાજર્ષિ કહીને બોલાવતા.
આથી વિશ્વામિત્રે વસિષ્ઠના સો પુત્રોને મરાવી નાખ્યા ને તેને મારી નાખવા તૈયાર થયા.
એક રાત્રે વસિષ્ઠના મોઢેથી વિશ્વામિત્રના તપનાં વખાણ સાંભળી, મારવા આવેલ વિશ્વામિત્ર વસિષ્ઠને પગે પડ્યા,
જ્યારે તેનું નિરાભિમાન જોયું ત્યારે
વસિષ્ઠે વિશ્વામિત્રને બ્રહ્મર્ષિ કહ્યા.
ત્યારથી તે બંને વચ્ચે ગાઢ સ્નેહ બંધાયો.

આ પછી મહા તપોબળી વિશ્વામિત્રે સિદ્ધાશ્રમમાં ઘણા યજ્ઞો કર્યા. રાક્ષસોનું જોર બહુ વધી ગયું હતું અને યજ્ઞમાં આવી વિધ્ન કરતા. યજ્ઞના પ્રસંગમાં કોઈને શાપ દેવાય નહિ એવી શાસ્ત્રમર્યાદા હોવાથી વિશ્વામિત્રે દશરથ રાજા પાસેથી રામની માગણી કરી ને રામ લક્ષ્મણ પાસે ઘણા રાક્ષસોનો નાશ કરાવ્યો. વિશ્વામિત્રને ગાલ્લવ નામે પુત્ર હતો અને ગાલ્લવ નામનો એક શિષ્ય પણ હતો. તેને માધવીથી અષ્ટક નામે એક પુત્ર થયો હતો. વિશ્વામિત્રના કુળમાં પોતે સુદ્ધાં તેરે મંત્રદષ્ટા ઋષિ થઈ ગયા છે.

વિશ્વામિત્રના પુત્રો

દેવરાત-શુન:શેપ,
મધુચ્છંદ,
અધમર્ષણ,
અષ્ટક,
લોહિત-રોહિત,
ભૃતકીલ,
માંબુદ્ધિ,
દેવશ્રવા,
દેવરત,
ધનંજય,
શિશિર,
શાલકાયન.

આ સિવાય પણ તેને ઘણા પુત્રો થયા છે:

વિશ્વામિત્ર પ્રજાપક્ષી હતા,
જે રાજાના રાજ્યમાં પ્રજાને દાદ મળતી ન હોય ને અધિકારીઓ જુલમી હોય તેની સામે પ્રજાપક્ષે થતા ને ભાષણોદ્વારા ટીકા કરી તૂટી પડતા.
રાજાઓને સલાહ આપવામાં એ એક મોટા પ્રધાન જેવા હતા.
તેમણે ધનુર્વેદ પ્રથમ ક્ષત્રિયોને શીખવ્યો હતો.
તેમણે ધનુવિદ્યાનો મહાન ગ્રંથ રચ્યો છે.
તે વિદ્યામાં તેઓ ઘણા જ પ્રસિદ્ધ થયેલા છે.
રાજાઓ એકાંતમાં તેની સલાહ લેતા અને વિશ્વામિત્ર દેશની પ્રજાની દાહ હૈયે ધરી તેમને સુખી કરવાને પ્રયત્ન કરતા.
એ પ્રજાપક્ષી બ્રહ્મષિ સપ્તઋષિના રાજ્ય પંચમાં નિમાયા હતા. એ ચાલુ મન્વંતરમાં સપ્તર્ષિમાં ગણાય છે.

રાજ્ય જેવી સમૃદ્ધિ અને વૈભવને છોડી બ્રહ્મપદની પ્રાપ્તિમાં અને પ્રજાને સુખી કરવામાં એણે દેહ અર્પણ કર્યો હતો.
ક્ષણિક વસ્તુઓ તેમને તુચ્છ હતી.

તપ અને મનુષ્યનું કલ્યાણ કરવું એજ તેને પ્રિય હતું.
તત્વજ્ઞાન અને ધર્મનીતિનો ઠેકઠેકાણે ઉપદેશ આપતા. એ પોતાના આત્મબળના પરાક્રમથી આર્યાવર્તમાં અમર કીર્તિ રાખી ગયા છે.

અપ્સરા મેનકાએ વિશ્વામીત્રની તપસ્યા ભંગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો દેવરાજ ઇન્દ્રના કહેવાથી જ તો પણ વિશ્વામિત્રની તપસ્યા ભંગ નથી થઈ પછી તેમણે મેનકા દ્વારા એક પુત્રીનો જન્મ થયો. નામ એનું શકુંતલા ………….
આ શકુંતલાને એક પુત્ર થયો રાજા દુષ્યંત જોડે પરણીને
નામ એનું ભરત !!!!
દેશનુ નામ ભારત એમનાં નામ પરથી જ પડ્યું છે.
મહાભારતની કથા પણ એમનાથી જ શરુ થાય છે

પણ
પણ
પણ
સમગ્ર વિશ્વ અને અને ભારતની સમગ્ર જનતા આજે વિશ્વામિત્રની ઋણી છે એમને રચેલાં ગાયત્રી મંત્ર માટે !!!!

ॐ भूर्भुवः स्वः ।
तत् सवितुर्वरेण्यं ।
भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥

ગાયત્રી મંત્રના ૨૪ અક્ષરોના તત્ત્વ ક્રમાનુસાર પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ, ગંધ, રસ, રૂપ, સ્પર્શ, શબ્દ, વાકય, પગ, મળ, મૂત્રેન્દ્રિય, ત્વચા, આંખ, કાન, જીભ, નાક, મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ચિત્ત અને જ્ઞાન છે.

ૐ ભૂર્ભુવ: સ્વઃ તત્ સવિતુર્વરેણ્યમ્ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્|

ૐ – સમસ્ત જીવોને તેમના આત્મા દ્વારા પ્રેરણા આપનાર પરમાત્મા, ઈશ્વર
ભૂ: – પદાર્થ અને ઊર્જા
ભુવ: – અંતરિક્ષ
સ્વ: – આત્મા

ૐ ભૂર્ભુવ: સ્વઃ – પદાર્થ, ઊર્જા, અન્તરિક્ષ અને આત્મા માં વિચરણ કરવા વાળા શુદ્ધસ્વરૂપ અને પવિત્ર કરવા વાળા ચેતન બ્રહ્મ સ્વરૂપ ઈશ્વર

તત્ – તે, તેઓ
સવિતુ: – સૂર્ય, પ્રેરક
વરેણ્યં – પૂજ્ય
ભર્ગ: – શુદ્ધ સ્વરૂપ
દેવસ્ય – દેવતા નાં, દેવતા ને

તત્ સવિતુર્વરેણ્યમ્ ભર્ગો દેવસ્ય – તે પ્રેરક, પૂજ્ય, શુદ્ધ સ્વરૂપ દેવતા ને

ધીમહિ – અમારૂં મન અથવા અમારી બુદ્ધિ ધારણ કરે, અમે તેમનું મનન, ધ્યાન કરીએ

ધિય: – બુદ્ધિ, સમજ
ય: – તે (ઈશ્વર)
ન: – અમારી
પ્રચોદયાત્ – સારાં કામોમાં પ્રવૃત કરે

ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ – તે અમારી બુદ્ધિને સારાં કામોમાં પ્રવૃત કરે

સંપૂર્ણ અર્થ – પદાર્થ, ઊર્જા, અન્તરિક્ષ અને આત્મા માં વિચરણ કરવા વાળા તે પ્રેરક, પૂજ્ય, શુદ્ધ સ્વરૂપ દેવતા નું અમે ધ્યાન કરીએ અને તે અમારી બુદ્ધિને સારાં કામોમાં પ્રવૃત કરે.

આ મંત્ર સતત ૫૦૦૦ વર્ષથી રોજેરોજ લાખો લોકો દ્વારા બોલતો હોય છે

આ માટે તો એમને શાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરવાં જ પડે
શત શત નમન વિશ્વામીત્રજી !!!!