Category Archives: History

​મૈંસુર ભાગ 1 

Standard

​મૈંસુર ભાગ 1
મહી સુર (માહિસાસુર) ની રાજધાની માહિષ્મતી કે મહી સુર ના નામ પરથી મૈંસુર નામ પડ્યું, એ પૌરાણિકકાળ માં મહિષાસુરનો ત્યાં અત્યાચાર વ્યાપ્ત હતો માં ભગવતી અંબા મહિષાસુર નો અંત કરવા જે સ્થાને ચામુંડેશ્વરીનું રૂપ ધરી પ્રગટ થયા અને માહિષાસુરનો અંતકર્યો તે સ્થાન આજે પણ મૈસુર માં ચામુંડી પર્વત તરીકે ઓળખાય છે જે અત્યંત રમણીય પર્વત છે, ત્યાં ભગવતી શિવપૂજા કરતા એ શિવલિંગ વિશ્વનું સૌથી મોટુ  શિવલિંગ હતું પણ આજે એ હયાત નથી પણ એનો નદી હજી પણ છે જે વિશ્વનો સૌથી મોટો નંદી છે. ત્યાંથી ઉપર દ્રવિડ શૈલીનું ચામુંડેશ્વરી મંદિર અને બહાર મહિષાસુરની વિશાળ પ્રતિમા જોવા મળે છે. 

ઐતિહાસિક મૈસુર :

પ્રાચીન સમયમાં સિકંદરના આક્રમણ અને મૌર્યવંશના ઉદય સમયે મૈસૂરના વિસ્તારો પર કદંબવંશ અને પલ્લવો નું શાશન હતું .. મગધના અંત બાદ સાતવાહનો નું આધિપત્ય હતું. ત્યારબાદ સમગ્રદક્ષિણ ભારત પર ચૌલુક્ય સામ્રાજ્ય સ્થપાયું છઠ્ઠી સદીના અંતભાગ થી લઇ તેરમી સદી સુધી ચૌલુક્યોની વિવિધ શાખો એ સામ્રાજ્ય ભોગવ્યું તેમાં બાદમીના મહાન સમ્રાટ ચૌલુક્યનરેશ પુલકેશી દ્વિતિય કે જેમણે સમ્રાટ હર્ષવર્ધનને હરાવી સમગ્ર ભારત પર વિજય પતાકા લહેરાવી એ મહાન યોદ્ધા ને સમ્રાટનો પરાક્રમી પુત્ર સમ્રાટ વિક્રમાદિત્ય 1076 ઈ.સ. થી 1126 ઈ.સ. સુધી સામ્રાજ્ય ભોગવ્યું ઈ.સ. 1156 સુધી બદામી, મૈસુર સમેત સમગ્ર દક્ષિણ ભારત અને અન્ય વિસ્તારો માં ચૌલુક્ય સામ્રાજ્ય વ્યાપ્ત હતું.

ત્યાર બાદ ગંગ વંશ અને હોયસલવંશ નો પ્રભાવ વધ્યો જેમણે મૈસુરનો સ્થાપત્યક વિકાસ કર્યો તેમના પર ચૌલો એ આક્રમણ કરી એ વિસ્તાર જીત્યો. ઈ.સ.ની 13મી સદી દરમિયાન હરિહર અને બુક્કાના નેતૃત્વમાં વિજયનગર સામ્રાજ્યનો ઉદય થયો. તે દરમિયાન વાડીયારવંશીઓ વિજયનગર ના ખંડિયા તરીકે મૈસુર પર સત્તા ભોગવતા ઈ.સ.1565માં પ્રસિદ્ધ તાલીકોટા ના યુદ્ધમાં વિજયનગરના અંતિમ શાશક અચ્યુતદેવ રાય ને ગોળકુંડા, બીજાપુર, વિદર્ભ વગેરે મુસ્લિમ શાશકોની સંયુક્ત સેનાએ હરાવી વિજયનગર સામ્રાજ્યનો અંત કર્યો તેનો લાભ ઉઠાવી વિજયનગરની રાજધાની હમ્પી ને લૂંટી એ ખજાનાથી વાડીયારો એ મૈસુરમાં સ્વતંત્ર રાજ્યની સ્થાપના કરી.દેવરાય વાડીયાર ઈ.સ.1399 થી 1423 એ પ્રથમ શાશક થી લઇ કૃષ્ણરાજ દ્વિતિય જે બાળ રાજા હતો 1734 થી ઈ.સ.1766 તે દરમિયાન હૈદરઅલી અને તેના પુત્ર ટીપું સુલતાન(જેના વિષે શ્રીરંગાપટ્ટામ ભાગ-1માં જોશું)ના હાથમાં ‘પાદ શાહ’ (પાદ શાહ એટલે સિંહાસન પર બેસનાર ના વતી સત્તા સાંભળનાર અને બાદશાહ એટલે સ્વતંત્ર શાશક) તરીકે મૈસુર પર આધિપત્ય જમાવ્યું ક્લાઈવ ના નેતૃત્વમાં ઈ.સ.1799 માં ચતુર્થ આંગ્લ-મૈસુર યુદ્ધ દરમિયાન ટીપું સુલતાન હાર્યો ને વીરગતી પામ્યો. આમ થોડો સમય બ્રિટિશ કંપની હેઠળ અને બાદમાં પાછા વાડીયાર શાશકો ના હાથમાં મૈસુરની સત્તા આવી જેમાં મહારાજા કૃષ્ણરાજ તૃતીય ઈ.સ.1799 થી 1868 ત્યારબાદ મહારાજા ચામરાજ ચતુર્થ ઈ.સ. 1868 થી 1895 ત્યારબાદ મહારાજા કૃષ્ણરાજ ચતુર્થ 1895 ઈ.સ. થી 1940 કે જે મૈસૂરના સૌથી યશાશ્વી શાશક હતા.(જેમના વિષે મૈસુર ભાગ -2 માં જોશું) તેમના લગ્ન સુ.નગર જિલ્લાના વણા ના ઝાલા દરબાર શ્રી રાણા બનેસિંહજી ના દીકરી બાશ્રી પ્રતાપકુમારી સાથે થયા હતા જેમાં તેમને પુત્ર યુવરાજ નરસિંહરાજ વાડીયાર થયા તેઓ યુવરાજ પદે જ અવસાન પામ્યા તેમને ચાર સંતાનો હતા પ્રથમ જયદેવી, બીજા મહારાજા જયચામરાજ, ત્રીજા સુજયાદેવી અને ચોથા વિજયાદેવી હતા જેમાં જયચામરાજ ઈ.સ.1940 થી 1947 ઈ.સ.એ દાદા મહારાજા કૃષ્ણરાજ ચતુર્થ બાદ મૈસૂરના શાશક બન્યા, તેમના સમયમાં આઝાદી અને ગણતંત્ર બાદ મૈસુર કર્ણાટક રાજ્યમાં વિલીન છે, તેમના પરિવારમાં મોટા કુંવરી જયદેવી ના લગ્ન ભરાતપુરના મહારાવલ સાથે થયા, બીજા કુંવરી સુજાયાદેવી ના લગ્ન સાણંદના યશાશ્વી મહારાણા જયવંતસિંહજી ના પુત્ર મહારાણા રુદ્રદત્તસિંહજી ઠાકોર સાહેબ ઓફ સાણંદ અને કોઠ સાથે થયા, સૌથી નાના કુંવરી વિજયાદેવી ના લગ્ન કોટડા સાંગાણી ના ઠાકોર સાહેબ શ્રી પ્રદુમનસિંહજી સાથે થયા હતા. આમ મહારાજા જયચામરાજ બાદના દત્તક શાશકો છે જેમાં હાલ મહારાજા કૃષ્ણદત્ત યદુવીર વાડીયારને મામા મહારાજા શ્રીકાંતદત્ત નરસિંહરાજા વાડીયારની ગાદી મહારાણી એ મહારાજના ભાણેજ એટલે યદુવીરને દત્તક લેતા મળેલ છે. અને વર્તમાન મહારાજા યદુવીરના લગ્ન ડુંગરપૂરના મહારાજકુમાર હર્ષવર્ધનસિંહના નાના કુંવરી સાથે થયા તેથી મહારાજા યદુવીર અને રાજકોટના યુવરાજ સાહેબ માંધાતાસિંહ ના પુત્ર ટીકા જયદીપસિંહજી સગા સાઢુભાઈ થાય છે.

વધુ માહિતી મૈસુર વિષે મૈસુર ભાગ-2 અને શ્રીરંગાપટ્ટામ ભાગ 1 માં જોશું, અસ્તુ.

લી. ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા (છબાસર)

અશ્વ શણગાર

Standard

કાઠી સંસ્કૃતિદીપ સંસ્થાન

                                 કાઠી ક્ષત્રિયો અને ગરાસીયા ક્ષત્રિયો મા  લગ્ન-પ્રસંગે જાતવાન ઘોડાને ભલી ભાતે અને રૂડી રીતે શણગારવામાં  આવે છે.

 ઘોડાના શણગારના સરંજામમાં મોઢા પર ભરેલો ફુમતાંવાળો મોરડો ને લગામ, ડોકે રંગબેરંગી પારાનું અથવા સુતરની દોરીનું પીપરગાંઠ પાડેલું અને ચાંદીની ડોડીઓથી મઢેલું ડોકિયું, ડોકની કેશવાળીને છેડે જોરબંધ. આગમદોરો, પગે લંઘર, પીઠ ઉપર થડો, દળી, ખોગીર, અડદિયા દળી તેના ઉપર કાઠો કે જીન અને ગાલ્લીને બાંધવાની રેશમી ફૂમતાંવાળી દોરી, અને ડોક તથા પીઠ ઉપર ખાપું ભરતની કે મોતીપરોવણાની મનોહર જુલ, કોડીયું, કલગી, મોડ, મોરો, માળા અને ઘુઘી નાખી શણગારવામાં આવે છે. વરઘોડા વખતે શણગારેલી ઘોડીને પગે ચાંદીની ઘુઘરિયોવાળા જાંજર બાંધી એને નચાવવામાં આવે છે. તેથી જ

 ચાંપરાજવાળાના દુહામાં કહેવાયું છે કે;

“ ઘોડાના પગમાં ઘુઘરા, સાવ સોનેરી સાજ;

લાલ કસુંબલ લુગડાં, ચરખાનો ચાંપરાજ.”
આજે સાવ જ વીસરાઇ ગયેલો ચારજામો જુના કાળમાં ઘોડા પર મંડાતો. હોશીલા કારીગરો મખમલ અને મશરૂની ખોળીમાં શીમળો કે આકોલીયાનું રૂ ભરી સોનેરી જરિયાન તારથી મઢીને સુંદર મજાની સેવટી તૈયાર કરત. સેવટી એટલે ઘોડા પર માંડવાનો સામાન. તેમાં ઘાસિયા, દળી, ખોગીર અને ગાદી ચારેયનો સમાવેશ થઇ જતો. આવી સેવટી તૈયાર કરવામાં કારીગર ને 7-7 મહીના નિકળી જતા, 
સેવટિનો એક સરસ પ્રસંગ શ્રી પીંગળશીભાઇ ગઢવીએ નોંધ્યો છે, તથા રસધાર મા પણ આ વાર્તા  છે 
“ કચ્છના અંજાર ગામે ગોવીંદો કરીને એક કસબી મોચી હતો. એણે એક વાર ઘોડાની સેવટી બનાવી.તેમાં પોતાની સઘળી કળાને કરામત ઠાલવી દીધી. મખમલના  ગલેફા ઉપર સોનેરી તારના બખીયા ભર્યા. એ જાણે સોનાની સાંકળીનો અઠીંગો ચોટી ન દીધો હોય એવા લાગતા. એમાં મોર, પોપટ, હંસની હારો છે. ફુલવેલનું ભાતીગળ ભરત ભર્યુ છે. ચારેય ખુણે જુલતાં ફુંમતાં મુકયાં છેછે. એમાં જીણી જીણી ઘુઘરિયું ટાંકી છે, પ્રમાણમાં નહીં મોટી, નહી નાની, નહી સાંકડીન, નહી પહોળી, અસલ કાઠીયાવાડી ઘોડાની પીઠ ઉપર માંડતાં ચપોચપ ચોંટી જાય અને હાથમાં લેતાં સુખડના જેવી સુવાસ મહેકી ઊઠે એવી સેવટી લઇને જેતપુર દરબાર ભાણવાળાની કચેરીમાં આવ્યો. ભાણ-વાળાએ અઢીસો રુપીયા રોકડા ને એક પાઘડી આપી અને સેવટી ખરીદી લીધી ને બીજી એવી જ બનાવી આપવાની સુચના આપી.

બરાબર 8 મહીને બીજી સેવટી તૈયાર થતાં ગોવીંદો જેતપુરમાં આવ્યો. ભાણાવાળા આ વાત વીસરી ગયેલા. ગોવીંદા મોચીને દરબારમાં કોઇ જવા દે નહીં. પણ એક દિવસ મંદીરે જતા દરબાર આગળ ગોવિંદો વંડી ઠેકીને ઉભો રહ્યો. પોતાની કથની વર્ણવી. દરબારને જુની વાતનું સ્મરણ થયું. ગોવીંદા મોચીએ ઘોડાની સેવટી દરબારના પગ આગળ મુકી. પણ જાણે પારિજાતનું ફુલડું ખર્યુ. જિદંગીમાં કોઇએ ન જોઇ હોય એવી સેવટી હતી. કારીગરની કળા જોઇને દરબાર ખુબ રાજી થયા. એમણે પોતાના પરણ્યાનાં લુગડા મંગાવ્યા. જમાદારખાનામાંથી ઘરેણું મંગાવ્યું. સોનામોહોરોનો ખડીયો માંડેલો કનૈયા નામનો ઘોડો મંગાવ્યો. માથે સેવટી નાખી. કોટયું, જેરબધ, કાંધી ને પીઠ પર જુલ નાખીને શણગારેલો ઘોડો હાજર થયો. ગોવીંદાને પોતાના પરણ્યાના વસ્ત્રાલંકારો પહેરાવી ઘોડા પર બેસાડયો ને દરબાર એટલું જ બોલીયા : “ ગોવીંદ ! કચ્છના મારગે વહેતો થા. તારી કળાનાં સો બસો રુપિયાનાં મુલ નો થાય’

એ કાળે આવા કારીગરો ને કદરદાનો હતા;

 એટલે પશુશણગારોનો વ્યવસાય સારી પેઠે ખીલ્યો હતો. આજે યંત્રયુગમાં અશ્વનું મુલ્ય ઘટતાં એનો સાજસરંજામ બનાવનારા કારીગરો- કસબીયોના ધંધાય સાવ પડી ભાંગ્યા છે. એથી તો લોકકવિ એ નીશાસો નાખતા સાચું કહ્યું છે.

‘ગયા ઘોડા, ગઇ હાવળ્યો, ગયા સોનેરી સાજ

મોટર ખટારા માંડવે. ભૂં ભૂં કરતા અવાજ’.
ધરતીની ધુળમાં આળોટીને ઉછરલી લોક-નારીઓની કળાદષ્ટિ પશુઓના શણગાર સુધી પહોચી, અને એમાંથી પ્રગટયું પશુ શણગારનું રૂડુરૂપાળું લોકભરત. 

પોતાના અશ્વને નજર ન લાગે તે માટે જુના વખતમાં લોકો ઘેટો પાળીને ઘોડાની આગળ બાંધતા. 

ઘોડાના કાન અને ગરદન ઉપર થઇ આગલા પગ સુધી લટકે તેને જુલ અથવા ઘુઘી કહે છે. ડોકની બન્ને તરફ ત્રીકોણાકાર લટકે છે. ઘુઘી લાલ, નીલા કે પીળા કાપડ ઉપર, નીચે સુતરાઉ કાપડનું પડ નાખીને ભરાય છે. જુલનું બંધારણું પીળા સુતર અને પુરણું હીરથી પુરાય છે. નાના મોટા આભલા જુલ નુ આકર્ષણ હોય છે.

આપણી લોકજાતીઓમાં લગ્નપ્રસંગે ઘરને અને ઘોડાને ગજાસંપત રૂડી રીતે શણગારવાનો ચાલ હતો. ઘોડાના શણગારમાં મોઢા ઉપર ફૂમતાંવાળા મોરડો ને લગામ, ડોકે ડોકીયું , કેશવાળીને છેડે જેરબંધ, પગે લંગર, પીઠ ઉપર દળી અને તેના ઉપર જીન, જીન ઉપર હીરભરત કે રેશમની ગાદલી. જીન અને ગાદલીને બાંધવા રેશમની રંગબેરંગી દોરી. ગાદલીને ઘાંસીઓ પણ કહેવાય. વરઘોડા વખતે શણગારેલી ઘોડીને ઢોલને તાલે તાલે નચાવવામાં આવતિ.                                                    

સાભારઃ જોરાવરસિંહ જાદવ

उत्तर भड़ किवाड़ भाटी

Standard

।। अद्भुत योद्धा रावल भोजदेव ।।

( रावल विजयराज लांझा के पुत्र व राहड़ जी के बड़े भाई) 
काक नदी की पतली धारा किनारों से विरक्त सी होकर धीरे धीरे सरक रही थी, आसमान ऊपर चुपचाप पहरा दे रहा था और नीचे लुद्रवा देश की धरती, जिसे उत्तर भड़ किवाड़ भाटी आजकल जैसलमेर कहा जाता है ।

प्रभात काल में खूंटी तानकर सो रही थी, नदी के किनारे से कुछ दूरी पर लुद्रवे का प्राचीन दुर्ग गुमसुम सा खड़ा रावल देवराज का नाम स्मरण कर रहा था |

‘कैसा पराक्रमी वीर था !

अकेला होकर जिसने बाप का बैर लिया |

पंवारों की धार पर आक्रमण कर आया और यहाँ युक्ति, साहस और शौर्य से मुझ पर भी अधिकार कर लिया |

साहसी अकेला भी हुआ तो क्या हुआ ? 

हाँ ! अकेला भी अथक परिश्रम,ज्ञासाहस और सत्य निष्ठा से संसार को अपने वश में कर लेता है ….|

उसका विचार -प्रवाह टूट गया, वृद्ध राजमाता रावल भोजदेव को पूछ रही है

‘ बेटा गजनी के बादशाह की फौजे अब कितनी दूर होंगी ?’

‘ यहाँ से कोस भर दूर मेढ़ों के माल में |’

‘ और तू चुपचाप बैठा है ?’

‘ तो क्या करूँ ?

मैंने बादशाह को वायदा किया कि उसके आक्रमण की खबर आबू नहीं पहुंचाउंगा और बदले में बादशाह ने भी

वायदा किया है कि वह लुद्रवे की धरती पर लूटमार अथवा आक्रमण नहीं करेगा |’

राजमाता पंवार जी अपने १५-१६ वर्षीय इकलौते पुत्र को हतप्रद सी होकर एकटक देखने लगी, जैसे उसकी दृष्टि पूछ रही थी ‘ क्या तुम विजयराज लांजा के पुत्र हो ?

क्या तुमने मेरा दूध पिया है ? क्या तुम्ही ने इस छोटी

अवस्था में पचास लड़ाइयाँ जीती है ?

‘नहीं ! या तो सत्य झुंट हो गया या फिर झुंट सत्य का अभिनय कर रहा था |

परन्तु राजमाता की दृष्टि इतने प्रश्नों को टटोलने के बाद अपने पुत्र भोजदेव से लौट कर अपने वैधव्य पर आकर अटक गयी | लुद्रवे का भाग्य पलट गया है अन्यथा मुझे वैधव्य क्यों देखना पड़ता ?

क्या मै सती होने से इसलिए रोकी गई कि इस पुत्र को प्रसव करूँ |

काश ! आज वे होते |’ सोचते-सोचते राजमाता पंवार जी के दुर्भाग्य से हरे हुए साहस ने निराश होकर एक निश्वास डाल दिया |

क्यों माँ, तुम चुप क्यों हो ? क्या मेरी संधि तुम्हे पसंद नहीं आई ?

मैंने लुद्रवे को लुट से बचा लिया, हजारों देश वासियों की जान बच गई |’

‘आज तक तो बेटा, आन और बात के लिए जान देना पसंद करना पड़ता था |

तुम्हारे पिताजी को यह पसंद था इसलिए मुझे भी पसंद करना पड़ता था और अब वचन चलें जाय पर प्राण नहीं जाय यह बात तुमने पसंद की है इसलिए तुम्हारी माँ होने के कारण मुझे भी यह पसंद करना पड़ेगा |

हम स्त्रियों को तो कोई जहाँ रखे, खुश होकर रहना ही

पड़ता है |’

आगे राजमाता कुछ कहना ही चाहती थी किन्तु भोजराज ने बाधा देकर पूछा – ”

किसकी बात और किसकी आन जा रही है |

मुझे कुछ भी मालूम नहीं है | कुछ बताओ तो सही माँ ! ”

‘ बेटा ! जब तुम्हारे पिता रावलजी मेरा पाणिग्रहण करने आबू गए थे तब मेरी माँ ने उनके ललाट पर दही का तिलक लगाते हुए कहा था –

” जवांई राजा, आप तो उत्तर के भड़ किंवाड़ भाटी रहना |” 

तब तुम्हारे पिता ने यह बात स्वीकारी थी, आज तुम्हारे पिता की चिता जलकर शांत ही नहीं हुई कि उसकी उसकी राख को कुचलता हुआ बादशाह उसी आबू पर

आक्रमण करने जा रहा है और उत्तर का भड़-किंवाड़ चरमरा कर टुटा नहीं, प्राण बचाने की राजनीती में छला

जाकर अपने आप खुल गया |

इसी दरवाजे से निकलती हुई फौजे अब आबू पर आक्रमण करेंगी तब मेरी माँ सोचेगी कि मेरे जवांई को १०० वर्ष तो पहले ही पहुँच गए पर मेरा छोटा सा मासूम दोहिता भी इस विशाल सेना से युद्ध करता हुआ काम आया होगा,

वरना किसकी मजाल है जो भाटियों के रहते इस दिशा से चढ़कर आ जावे |

परन्तु जब तुम्हारा विवाह होगा और आबू में निमंत्रण के पीले चावल पहुंचेंगे, तब उन्हें कितना आश्चर्य होगा कि हमारा दोहिता तो अभी जिन्दा है |”

बस बंद करो माँ ! यह पहले ही कह दिया होता कि पिताजी ने ऐसा वचन दिया है, पर कोई बात नहीं , भोजदेव प्राण देकर भी अपनी भूल सुधारने की क्षमता

रखता है |

पिता का वचन मै हर कीमत चुका कर पूरा करूँगा |”

” नहीं बेटा ! तुम्हारे पिता ने तो मेरी माता को वचन दिया था परन्तु इस धरती से तुम्हारा जन्म हुआ है और तुम्हारा जन्म ही उसकी आन रखने का वचन है |

इस नीलाकाश के नीचे तुम बड़े हुए हो और तुम्हारा बड़ा होना ही इस गगन से स्वतंत्र्य और स्वच्छ वायु बहाने का वचन है | तुमने इस सिंहासन पर बैठकर राज्य सुख और वैभव का भोग भोग है और यह सिंहासन ही इस देश की आजादी का, इस देश की शान का, इस देश की स्त्रियों के सुहाग, सम्मान और सतीत्व की सुरक्षा का जीता जागता

जवलंत वचन है |

क्या तुम ……………………|

‘क्षमा करो माँ ! मैं शर्मिंदा हूँ, शत्रु समीप है |

तूफानों से अड़ने के लिए मुझे स्वस्थ रहने दो |

मैं भोला हूँ – भूल गया पर इस जिन्दगी को विधाता की भूल नहीं बनाना चाहता |’

झन न न न !

रावल भोजदेव ने घंटा बजाकर अपने चाचा जैसल को बुलाया |

‘चाचा जी ! समय काम है | रणक्षेत्र के लिये में जिन्दगी और वर्चस्व की बाजी लगानी पड़ेगी | आप बादशाह से मिल जाईये और मैं आक्रमण करता हूँ | कमजोर शत्रु पर अवसर पाकर आघात कर, हो सके तो लुद्रवा का पाट छीन लें अन्यथा बादशाह से मेरा तो बैर ले ही लेंगे |

जैसल ने इंकार किया, युक्तियाँ भी दी, किन्तु भतीजे की युक्ति, साहस और प्रत्युत्पन्न मति के सामने हथियार डाल

दिए | इधर जैसल ने बादशाह को भोजदेव के आक्रमण का भेद दिया और उधर कुछ ही दुरी पर लुद्रवे का नक्कारा सुनाई दिया |

मुसलमानों ने देखा १५ वर्ष का का एक छोटा सा बालक बरसात की घटा की तरह चारों और छा गया है |

मदमत्त और उन्मुक्त -सा होकर वह तलवार चला रहा था और उसके आगे नर मुंड दौड़ रहे थे |

सोई हुई धरती जाग उठी, काक नदी की सुखी हुई धारा सजल हो गई, गम सुम खड़े दुर्ग ने आँखे फाड़ फाड़ कर देखा – उमड़ता हुआ साकार यौवन अधखिले हुए अरमानों को मसलता हुआ जा रहा है |

देवराज और विजयराज की आत्माओं ने अंगडाई लेकर

उठते हुए देखा – इतिहास की धरती परषमिटते हुए उनके चरण चिन्ह एक बार फिर उभर आए है और उनके मुंह से बरबस निकल

पड़ा – वाह रे भोज , वाह !

दो दिन घडी चढ़ते चढ़ते बादशाह की पन्द्रह हजार फ़ौज में त्राहि त्राहि मच गई | उस त्राहि त्राहि के बीच रणक्षेत्र में भोजदेव का बिना सिर का शरीर लड़ते लड़ते थक कर सो गया – 

देश का एक कर्तव्य निष्ठ सतर्क प्रहरी सदा के लिए सो गया | भोजदेव सो गया, उसकी उठती हुई जवानी के उमड़ते हुए अरमान सो गए, उसकी वह शानदार जिन्दगी सो गई किन्तु आन नहीं सोई |

वह अब भी जाग रही है |

जैसल ने भी कर्तव्य की शेष कृति को पूरा किया, बादशाह को धोखा हुआ | उसने दुतरफी और करारी मात खाई | आबू लुटने के उसके अरमान धूल धूसरित हो गए |

सजधज कर दुबारा तैयारी के साथ आकर जैसल से बदला लेने के लिए वह अपने देश लौट पड़ा और जैसल ने भी उसके स्वागत के लिए एक नए और सुद्रढ़ दुर्ग को खड़ा कर दिया जिसका नाम दिया – जैसलमेर !

इस दुर्ग को याद है कि इस पर और कई लोग चढ़कर आये है पर वह कभी लौटकर नहीं आया जिसे जैसल और भोजदेव ने हराया |

आज भी यह दुर्ग खड़ा हुआ मन ही मन ”

उत्तर भड़ किंवाड़ भाटी ” के मन्त्र का जाप कर रहा है |

आज भी यह इस बात का साक्षी है कि जिन्हें आज देशद्रोही कहा जाता है,

वे ही इस देश के कभी एक मात्र रक्षक थे |

जिनसे आज बिना रक्त की एक बूंद बहाए ही राज्य, जागीर, भूमि और सर्वस्व छीन लिया गया है, एक मात्र वे ही उनकी रक्षा के लिए खून ही नहीं, सर्वस्व तक को बहा देने वाले थे |

जिन्हें आज शोषक, सामंत या सांपों की औलाद कहा जाता है वही एक दिन जगत के पोषक, सेवक और रक्षक थे | जिन्हें आज अध्यापकों से बढ़कर नौकरी नहीं मिलती, जिनके पास सिर छिपाने के लिए अपनी कहलाने वाली दो बीघा जमीन नसीब नहीं होती, जिनके भाग्य आज राजनीतिज्ञों की चापलूसी पर आधारित होकर कभी इधर और कभी उधर डोला करते है, वे एक दिन न केवल अपने भाग्य के स्वयं विधाता ही थे बल्कि इस देश के भी

वही भाग्य विधाता थे |

जिन्हें आज बेईमान, ठग और जालिम कहा जाता है वे भी एक दिन इंसान कहलाते थे | इस भूमि के स्वामित्व के लिए आज जिनके हृदय में अनुराग के समस्त स्रोत क्षुब्ध हो गए है वही एक दिन इस भूमि के लिए क्या नहीं करते थे |

लुद्रवे का दुर्ग मिट गया है जैसलमेर का दुर्ग जीर्ण हो गया है, यह धरती भी जीर्ण हो जाएगी पर वे कहानियां कभी

जीर्ण नहीं होगी जिन्हें बनाने के लिए कौम के कुशल कारीगरों ने अपने खून का गारा बनाकर लीपा है और वे कहानियां अब भी मुझे व्यंग्य करती हुई कहती है –

एक तुम भी क्षत्रिय हो और एक वे भी क्षत्रिय थे |

चित्रपट चल रहा था दृश्य बदलते जा रहे थे। 
साभार – अचलसिंह जी भाटी नाचना

એક હોશિયાર ચાટ વાળો

Standard

એક ચાટ વાળો હતો. જયારે પણ ચાટ ખાવા જાઓ ત્યારે એમ લાગતું કે એ આપણી જ રાહ જોઈ રહ્યો છે. દરેક વિષય પર એને વાત કરવામાં મજા આવતી. ઘણીવાર એને કીધું કે ભાઈ મોડું થઇ જાય છે જલ્દી ચાટ બનાવી દે પણ એની વાતો ખતમ જ થતી નહિ.
એકવાર અચાનક જ કર્મ અને ભાગ્ય પર વાત શરૂ થઇ.

નસીબ અને પ્રયત્નની વાત સાંભળીને મેં વિચાર્યું કે ચાલો આજે એની ફિલોસોફી જોઈએ. મેં એક સવાલ પૂછ્યો.
મારો સવાલ હતો કે માણસ મહેનતથી આગળ વધે છે કે નસીબ થી?

અને એના જવાબ એ મારા મગજ ના તમામ જાળા સાફ કરી નાખ્યા.

એ કહેવા લાગ્યો કે તમારું કોઈક બેન્કમાં લોકર તો હશે જ? એની ચાવીઓ જ આ સવાલનો જવાબ છે. દરેક લોકરની બે ચાવીઓ હોય છે.
એક ચાવી તમારી પાસે હોય છે અને એક મેનેજર પાસે.

તમારી પાસે જે ચાવી છે એ પરિશ્રમ અને મેનેજર પાસે છે એ નસીબ.

જ્યાં સુધી બન્ને ચાવી નાં લાગે ત્યાં સુધી તાળું ખુલી શકે નહિ.

તમે કર્મયોગી પુરૂષ છો અને મેનેજર ભગવાન.
તમારે તમારી ચાવી પણ લગાવતા રહેવું જોઈએ. ખબર નહિ ઉપર વાળો ક્યારે પોતાની ચાવી લગાવી દે. ક્યાંક એવું ના થાય કે ભગવાન પોતાની ભાગ્યવળી ચાવી લગાવતો હોય અને આપણે પરિશ્રમ વાળી ના લગાવી શકીએ અને તાળું ખોલવાનું રહી જાય.
આ કર્મ અને ભાગ્યનું સુંદર અર્થઘટન છે.

– અજ્ઞાત

​-:||:- वीर पनराजसिंह भाटी -:||:-

Standard

|| रचनाकार:- कवि धार्मिकभा गढवी ||

(छंद:- सोरठा)
भाटी कुळ भडवीर, गौ ब्राह्मणको गावमें

मथता लेवा मिर, पड आडो पनराजसिंह  (१)
ब्राह्मण गणियण बेन, भाटी ग्यो तो भेटवा

धण तुर्को ल्ये धेन, पोचे तब पनराजसिंह  (२)
भाटी लीधो भाग, इक्का संगे आथडी

इंदुवंशी आग, पंडे तम पनराजसिंह  (३)
घमसाणे तम घा, करियल एवो कायरे

कर मस्तक कटका, पाछळथी पनराजसिंह  (४)
बहु मोटे बंगाळ, अभियाने जई आथड्यो

वांको थ्यो नइ वाळ, भुजा उखाडी भाटिया  (५)
पत काजे तुं पथ्थ, पनराज रणमें पुगियो

भाटी ते भारथ्थ, कर्यो कांगणराउत  (६)
भड्यो जाणे भीम, दुर्योधन सह दळ वचे

ढाळे तुर्का ढीम, कटका कांगणराउत  (७)
डग्यो आखर देह, वीरगती को वारिया

मडदा तणोय मेह, कर्यो कांगणराउत  (८)
(छंद:- चंचळा)
कांगणा तणाय सूत देवकंवरीय मात

जादवा कुळे रु चंद्रवंश री असल्ल जात

सैनकंथ तुं वडा अडाभडाय सामराज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (९)
धर्म काज राख जंग साम दाम दंड भेद

खेल जुद्ध राजपूत्त सेल हाथ नाह खेद

काय आरपार धार हो अपार खार दाज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (१०)
धेनने उठावता धरार मीर लूंटफाट

घाट छांट छांटके रुधीर खागरी थपाट

गाव गाव ठेर ठेर हौत संग सैन साज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (११)
मानती बहेन घेर ब्राह्मणी तणा गयेल

गाव काठडी कु पालवालणी रही वसेल

बाजियो बकोरशोर ढोल चार कोर गाज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (१२)
बंध द्वारको करी रगी जवा न द्ये बहेन

क्षात्र सूत हुं भलो पडे नही जरीय चैन

द्वार तोड भागियो रणे अटंक वीर आज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (१३)
मार मार ना लगार वार थंभतीय जंग

पाडतो पताकनी डगेमगे रिपुय दंग

अल्ल अल्ल कल्लबल्ल होय मीररो समाज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (१४)
जीत जंग सामटी फरे घरेय धेन संग

जीवतो छताय आरपार घाव अंग अंग

हर्ष रो हुलास गावरा घरे घरे अवाज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (१५)
गाव दिश आवतो बहार पट्ट एकलोय

पीठ वार कायरा करेल तुर्क तक्क जोय

शिष कट्ट ग्यो छता जरी न पास जम्मराज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (१६)
मोतको ना भेटियु लडी रह्यु छता कबंध

आखरे गळीकु फेकता थयुं हतुंय बंध

पूत छात्ररा रणे मरे सदा सदाय छाज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (१७)
हेमखेम हिंदवी रखी खमाखमा हंमेश

लेखणी करीय वंदतो रखुं न सेज लेश

छंद चंचळा तणोय “धारियो” चडाव ताज

रंग भाटिया खडो रणे खुखार पन्नराज  (१८)
(छंद:- छप्पय)
भाटी रा भडवीर, शिर रणमां तुं सोंपे

भाटी रा भडवीर, तीर के डरे न तोपे

भाटी रा भडवीर, धीर ते रखी न धींगे

भाटी रा भडवीर, मीर ने मार्या जंगे

धन धन्य कहुं धार्मिक हुं, भाटी रा भडवीरने

सह वंदन लाखो वेरतो, हिंद तणा ए हिरने  (१९)
(छंद:- कुंडळियो)
धेनुं काजे धारिया, अरी परे अपंग

लड्यो पण हट्यो नही, जीवन धरियल जंग

जीवन धरियल जंग, अडे गा कोण अडाभड

नोची नाखुं नैण, कटावुं खागे थी धड

नाम न राखु लेश, प्रजानी मांही भैनुं

आवे भाटी खडो, अडी जोवो अब धेनुं  (२०)
-कवि धार्मिकभा गढवी रचित
इतिहास:-
श्री पनराज जी का जीवन परिचय– महारावल विजयराज लांझा (जिनको “उत्तर भड़ किवाड़” की पदवी मिली थी ) के द्वितीय पुत्र राहड़जी (रावल भोजदेव के छोटे भाई), राहड़जी के भूपतजी, भूपतजी के अरड़कजी, अरड़कजी के कांगणजी व कांगणजी के पुत्र के रूप में व माता देवकंवर की कोख से वीर पनराज का जन्म 13वीं सदी के अंतिम चरण में हुआ…

श्री पनराज जी जैसलमेर महारावल घड़सी जी के समकालीन थे तथा वे उनके प्रमुख सलाहकार भी थे, क्षत्रियोचित संस्कारो से अलंकृत पनराज जी बचपन से ही होनहार व विशिष्ट शोर्य व पराक्रम की प्रतिमुर्ति थे, 

श्री पनराजजी ने घड़सीजी के बंगाल अभियान में भाग लेकर गजनी बुखारे के बादशाह के इक्के की मल्लयुद्ध में उसकी भुजा उखाड़कर उसे पराजित कर अपने अद्भुत शोर्य का परिचय दिया, जिससे प्रसन्न होकर बादशाह ने घड़सी जी को “गजनी का जैतवार” का खिताब दिया..
— शूरवीर पनराज का बलिदान — 

एक दिन की बात हैं, काठौड़ी गांव में वीर पनराजजी की धर्मबहिन पालीवाल ब्राह्मण बाला रहती थी, एक दिन पनराजजी अपनी धर्म बहन से मिलने काठौड़ी गांव गए तो उन्होंने देखा कि कई मुसलमान वहां लूटपाट करके उनकी गायों को ले जा रहे थे ,

लोगो की चीख पुकार सुन व अपनी धर्म बहिन को रोते देख उस रणबांकुरे की त्यौरियां चढ़ गई व भृकुटी तन गई, वीर पनराजजी ने अपनी बहिन व समस्त लोगों को वचन दिया कि मैं तुम्हारी पूरी गायें वापस ले आऊंगा..उनकी बहिन ब्राह्मण बाला ने पनराज को युद्ध में जाने से रोकने की बहुत कोशिश की लेकिन यह तो क्षत्रियता की परीक्षा थी जिसमें वीर पनराज जैसा रणबांकुरा कैसे पीछे हट सकता था….

शूरवीर पनराज अपने नवलखे तुरंग पर सवार होकर दुश्मन की दिशा मेँ पवन वेग से बढ़ चले ,घमासान युद्ध छिड़ गया, शूरवीर पनराज की तलवार दुश्मनों के रक्त से प्यास बुझाती हुई उन्हे यमलोक भेज रही थी..

वीर पनराज के हुँकारो से सारा वातावरण गुंजायमान हो रहा था..

पनराज के रणकौशल से शत्रु सेना मे भगदड़ मच गई, तुर्क मौत को नजदीक पाकर गायों को छोड़कर भागने लगे, वीर पनराज सम्पूर्ण गायों को मुक्त करवाकर विजयी चाल से वापस लौट रहा था, वीर की धर्मबहिन ब्राह्मण बाला अपने भाई की जीत की खुशी में फूला नही समा रही थी, लेकिन होनी को कौन टाल सकता है, विधाता को कुछ और ही मंजुर था, एक तुर्क ने छल कपट से काम लेते हुए पीछे से वार कर वीर पनराज का सिर धड़ से अलग कर दिया …

लेकिन यह क्या…वीर पनराज का बिना सिर का धड़ अपने दोनों हाथो से तलवार चलाकर शत्रुओं के लिए प्रलय साबित हो रहा था, 

सिर कट जाने के बाद भी तुर्कों को मौत के घाट उतारता हुआ शूरवीर का सिर बारह कोस तक बहावलपुर (पाक) तक चला गया ,वीर पनराज की तलवार रणचण्डी का रूप धारण कर शत्रुओं के रक्त से अपनी प्यास बुझा रही थी, तुर्को मे त्राहि-त्राहि मच गई और वे अल्लाह-अल्लाह चिल्लाने लगे, तब किसी वृद्ध तुर्क की सलाह पर वीर पनराज के शरीर पर नीला(गुळी) रंग छिड़क दिया गया ,वीर पनराज का शरीर ठंडा पड़कर धरती मां की गोद मे समा गया, 

उसी स्थान (बहावलपुर) पर वीर पनराज का स्मारक बना हुआ है जहां मुस्लिम उनकी ‘मोडिया पीर’ व ‘बंडीया पीर’ के नाम से पूजा करते है…..

प्रणवीर पनराज ने क्षात्र धर्म का पालन करते हुए गौ माता व ब्राह्मणों की रक्षार्थ अपना बलिदान दिया तथा अपने पूर्वज विजयराज लांझा से प्राप्त पदवी ” उत्तर भड़ किवाड़ भाटी ” को गौरवान्वित किया…….

यह एक विडम्बना ही रही या तत्कालीन शासकों की लेखन कार्यों में अरुचि कह सकते है कि शूरवीर पनराज की शौर्य गाथा जहां इतिहास के स्वर्णिम पन्नो में लिखी जानी थी वो स्थानीय चारण-भाट कवियों तक ही सीमित रह गई……

महारावल घड़सी जी को जैसलमेर की राजगद्दी पर बिठाने में पनराज जी की महत्त्वपूर्ण भूमिका रही थी, घड़सी जी ने पनराज जी का सम्मान करते हुए उन्हें सोनार दुर्ग के उतर नें सूली डूंगर पर स्थित भुर्ज प्रदान की….

महारावल घड़सीजी ने पनराज जी को 45 कोस की सीमा मे घोड़ा घुमाने पर उन्हें 45 कोस की जागीर दी जो क्षैत्र अाज राहड़की के नाम से जाना जाता है तथा यहां राहड़ भाटियों के गांव स्थित है..

स्वयं पनराजजी द्वारा निर्मित पनराजसर तालाब, जहां उनका सिर गिरा था उस स्थान पर पीले रंग की मूर्ति स्वतः प्रकट हुई,इसी स्थान पर वर्ष में दो बार भाद्रपद व माघ सुदी दशम को भव्य मेला लगता है तथा हजारों श्रदालु यहां मन्नत मांगने आते है व दादाजी उनकी मुरादे पूरी करते है| 

रज उडी रजथाँण री, ग्रहया नर भुजंग |

दुश्मण रा टुकड़ा किया, रंग राहड़ पन्नड़ रंग||

ભાણજી દલ

Standard

​ડો. પ્રદ્યુમ્ન ખાચર   વેંત ચડિયાતો શૂરવીર ” મુંબઈ સમાચાર તા.7/4/2017

આપણે એવું જરૂર સાંભળ્યું હોય, જોયું હોય અને કર્યું હોય કે અસ્થિફૂલ પધરાવવા કોઈ હરિદ્વાર, અલાહાબાદ કે ગયાજી જાય, પણ કદી એવું સાંભળ્યું છે કે પોતે જ પોતાનાં અસ્થિફૂલ પધરાવવા જાય? આજે અહીં એવા એક ભડવીર, શૂરવીરની વાત માંડવી છે કે જેણે પોતાના હાથે જ પોતાનાં અસ્થિ પધરાવ્યાં હતાં. ત્યારે તીર્થગોરો ઘડીક તો હૃદયનો ધબકારો ચૂકી ગયા હતા કે આ ક્યાંક ભૂત થઈને તો નથી આવ્યાને? એ શૂરવીર હતા ગુઆણા ગામના ભાણજી દલ. તેઓ નવાનગરના જામ સતાજીના સમયમાં થઇ ગયા. શૂરવીરતા, ખુમારી, ખાનદાની અને દિલાવરી તો તેમનામાં જાણે કે ભગવાને બધી જ ભરી દીધી હતી.
એક દિવસ સવારના પહોરમાં જ જામ સતાજીએ હુકમ કર્યો કે ચાલો આપણે સહુએ બિલેશ્ર્વર મહાદેવનો રુદ્રાભિષેક કરવા જવું છે. આથી જામનો રસાલો તૈયાર થયો અને જામના રંગત અને બેનમૂન રથ જોડવામાં આવ્યા. બળદોને માથે ચાંદીના મોરાવાળી ઝૂલો ઓઢાડી બળદોને પણ ખોળ ચડાવી. બળદની ખાંધે ચાંદીના પોપટ ઝૂલી રહ્યા હતા. રથમાં બગલાની પાંખ જેવા ધોળા તકિયાને ટેકો દઈને જામસાહેબ બેઠા છે. રથ ધીરે ધીરે હાલ્યો જાય છે. જામસાહેબને આમ તો ક્યાં મોલપાણી જોઈએ, પણ અહીં જામ પોતાની સીમમાં મોલ જોતા જાય છે. એવામાં એકાએક બળદ ઠચકવા લાગ્યો ત્યારે રથ હાંકનારે ઊતરીને જોયું ત્યાં તો બળદને પગે મોટું સોડું નીકળી ગયેલું અને લોહીની ધાર વહે છે. તરત જ રથને ઊભો રાખવામાં આવ્યો અને બળદોને છોડી નાખવામાં આવ્યા.
જામ સતાજી કહે કાં આમ અધવચ્ચે બળદોને છોડ્યા, આટલા પંથમાં તે કંઈ પોરો હોતો હશે. ત્યાં તો સાથીદારે કહ્યું કે ના જામસાહેબ બાપુ એવું નથી, પણ બળદ ઘાયલ થયો છે ને હવે હાલી શકે એવી સ્થિતિમાં નથી.
જામ સતાજીએ રથની બહાર ડોકું તાણીને કહ્યું કે આ ગામ દેખાય એ કોનું છે. જસો વજીર કહે કે બાપુ એ ગામ છે ગુઆણા અને ભાણજી કાકાનું ગામ છે. જામ કહે, લ્યો ત્યારે તો ભાણજી કાકાને ત્યાંથી જ બળદ લઈ આવોને. એટલે જસો વજીર બે-પાંચ જણને લઇ જવાને બદલે આખા લાવ-લશ્કર સાથે ગુઆણા ગામમાં ગયા. ત્યાં ભાણજી કાકા ચોરે ડાયરો ભરીને જ બેઠા હતા. તેના મગજમાં મોટી તિરાડ પડી ગઈ કે આ વળી કોણ આપણી હદમાં રજા લીધા વિના લાવ-લશ્કર સાથે હાલ્યું આવે છે.
એટલે તરત જ ભાણજી કાકાએ ચોરાની કોરેથી જ પડકારો કર્યો કે એલા એય તમારા શરીર વાએ ઝલાઈ ગયા લાગે છે? જેસો વજીર ભાણજી કાકાનું મગજ ઓળખી ગયો અને ઘોડા નીચે ઊતરીને કહે કે ના કાકા એવું નથી, આ તો જામ સતાજીના રથ માટે એક બળદ લેવા આવ્યા છીએ. ભાણજી કાકાનું મગજ ઊલટાનું વધુ ગરમ થયું કે જાવ જામ સતાજીને કહો કે બળદ નહિ મળે? શું બળદ લેવા આમ અવાય? જાણે ગામ ભાંગવા આવ્યા હોય.
પરંતુ થોડી વાર પછી ભાણજી કાકાને થયું કે અરે એવું થોડું કરાય, એ તો જામ છે. એટલે તરત જ પોતાની દેવાંગી ઘોડી ઉપર સવાર થઇ જામના રથના ઠેકાણે ગયા અને કહ્યું કે આ જે ખેતરમાં બળદો હાલે છે તેમાંથી ગમે તે બળદ લઈ લ્યો. વધુમાં ત્યારે ભાણજી કાકાએ જામ સતાજીને કહ્યું કે આ તો બળદનું કામ હતું, પણ જો ભવિષ્યમાં મારા જેવું કોઇ પણ કામ પડે તો કહેજો. આથી જામના મનમાં એક સાચા શૂરવીરની છાપ ઊભી થઇ.
એવામાં જામના મિત્ર જૂનાગઢના સૂબાએ જામને ચિઠ્ઠી લખી તેડાવ્યા કે જૂનાગઢ ઉપર દિલ્હીની ફોજ ચડી આવી છે તો આપની મદદ જોઈએ છે. જામસાહેબે પોતાની અગાઉની દોસ્તી દાવે તરત જ જૂનાગઢને મદદ કરવા લશ્કર મોકલવા હુકમ કાઢ્યો.
આ સમયે જેસો વજીર કહે, બાપુ આજ મેરુ ન આવ્યો, પણ ગુઆણાના ભાણજી કાકા આમાં ભેગા હોય તો સારું રહે.
આટલા શબ્દો સાંભળતાં તો જામ સાહેબને જૂના સંબંધો સાંભર્યા કે ભાણજી કાકાએ કહેલ કે મેરુ ખડી પડે તે દી યાદ કરજો. એટલે તરત જ મારતે ઘોડે સવારને ગુઆણા મોકલ્યો. જેવી સવારે ભાણજી કાકાને જામની ચિઠ્ઠી મળી કે તરત જ એ સડાક દઈને હોકો પીતા હતા તે ઊભા થઇ ગયા અને તરત જ જામની પાસે મારતે ઘોડે ડાયરામાં પહોંચી સૌને જય માતાજી કર્યા.
ભાણ ચડિયો ભલપે, સહસ્ર છે હથિયાર,
શિશ નમાવ્યા સતિયલને, લઇ ફરમાવો કામ.
નવાનગરના જામનું બધું જ લાવ-લશ્કર દડમજલ કરતું જૂનાગઢના મજેવડી ગામે આવી પહોચ્યું. સામે પક્ષે મુસલમાન સેનાપતિએ તોપું ગોઠવી હતી તેના કાનમાં ખીલા ધરબવાનું કામ જો ભાણજી કાકા સંભાળે તો હું લડાઈમાં ઊતરું એવી જેસા વજીરે હઠ કરી.
ભાણજી કાકા કહે, અરે જેસા વજીર એમાં મૂંઝાવ છો શું, એ કામ હું કરી આવીશ અને તરત જ નાગફ્ણીયું મગાવી લીધી. આ બધું લઇ ભાણજી કાકા તો લશ્કરની રમરમાટી બોલતી હતી એની વચ્ચે જઈ પહોંચ્યા અને અનેક તોપોના કાન બૂરી દીધા. જ્યારે બાદશાહી લશ્કરે તોપુંમાં જામગરી ચાંપી તો એકેય તોપું ન ફૂટી. તેથી બધા વિચારમાં પડી ગયા કે માળું ક્યાંક દારૂ ભેજવાળો આવી ગયો લાગે છે. ત્યાં તો કોકને ખબર પડી કે એલાવ આ તોપના કાનમાં તો કોકે નાગફણીયું જડી દીધી છે અને નાગફણીયું જડનાર પણ દેખાયો એટલે ભાણજી કાકા ઉપર બાદશાહી લશ્કર તૂટી પડ્યું.
પણ જામના લશ્કર સાથેની અગાઉની શરત મુજબ એમણે થાંભલા ઉપર લટકતો ધ્વજ જેવો પાડી દીધો કે સામે જેસા વજીર સમજી ગયા કે તોપું હવે નકામી થઇ ગઈ છે પરિણામે જામની ફોજ રમરમ કરતી તૂટી જ પડી અને માંડી બટાજટી બોલાવવા. લોહીના ફુવારા ઊડ્યા. હસનાપુર પાસે આ રમખાણ મચ્યું અને પળવારમાં બાદશાહી ફોજ હારી ગઈ. ભાણજી કાકા અને જેસા વજીરે જૂનાગઢને જિતાડીને જામસાહેબ પાસે આવીને કહ્યું કે બસને બાપુ, મરદના વેણને માપી લીધુંને.
ભાણજી દલ આ લડાઈ બાદ બે-એક મહિના પરદે રહ્યા અને સાજા-નરવા થયા ત્યારે એમના શરીરમાંથી વૈદ્યોએ દોઢ શેર હાડકાંની કરચું ઘા રુઝાવતાં કાઢી હતી તે પોતે જ હાથે લઈ ગંગાજીમાં પધરાવવા ગયેલા.
જ્યારે ગોર મહારાજે અસ્થિ પધરાવવાની વિધિ શરૂ કરી તો કહે આ જેનાં અસ્થિ હોય એનું નામ બોલો. ત્યારે તે બોલ્યા કે ભાણજી દલ. ગોર દાદા કહે, અરે બાપુ તમારું નામ લેવાનું નથી. આ જેનાં અસ્થિ છે તેનું નામ લ્યો? ભાણજી દલ કહે, અરે ગોરદાદા, આ અસ્થિ મારાં જ છે. આટલું સાંભળતાં તો આખા કાશીના પંડિતો આ શૂરવીરને જોવા ઊમટી પડ્યા કે જીવતે જીવ કોઈ અસ્થિ પધરાવવા આવ્યો હોય એવો આ કદાચ પહેલો દાખલો છે.

કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો…પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું.

Standard

​.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ll કિલ્લાની નગરી લખપત કચ્છના પાટનગર ભૂજથી 150 કિ.મી. દૂર સ્થિત કચ્છના ઐતિહાસિક કિલ્લાનું કચ્છ રાજ્યના સમયમાં ખૂબ જ મહત્વ હતું. કચ્છનો આ અદ્યતન કિલ્લો એ સત્તરમી સદીના અંત અને અઢારમી સદીના પૂર્વાર્ધની કચ્છની અસ્મિતાનો સાક્ષી છે. કચ્છના તીર્થધામ નારાયણ સરોવર અને કોટેશ્વરથી 16-17 કિ.મી.ન અંતરે આવેલું લખપત એક સમયે બસ્તા બંદર તરીકે ઓળખાતું. કચ્છના સિંધ સાથેના વેપારમાં લખપતનું નામ સૌથી મોખરે લેવાય છે. એક સમયે લખપત કચ્છનું મહત્વનું બંદર હતું. સપાટ અને છીછરો દરિયો ધરાવતા આ બંદરમાં માલના પરિવહન માટે સઢવાળા નાના વહાણો ચાલતાં. દેશ-વિદેશ સાથે તેનો દરિયાઈ વેપાર રહેતો. કચ્છના મહારાવ લખપતજીએ આ બંદરનો પાયો નાખ્યો હતો. આ બંદરની સમૃદ્ધિ આંખ ઠરે એવી હતી, પરંતુ માનસર્જિત અવળચંડાઈ અને કુદરતી અવકૃપાએ આ બંદરની જાહોજલાલી છીનવી લીધી. કચ્છની એક સમયની જીવાદોરી સમાન સિન્ધુ નદીના વહેણને સિન્ધના અમીર ગુલામશાહ કલોરાએ નદી પર બંધ બાંધી પાણી રોક્યું તો ઇ.સ. 1819ના વિનાશક ધરતીકંપના કારણે લખપત વિસ્તારમાં સિંધોડીનો દુર્ગ તોડી પાડતા ચાલીસેક કિ.મી.માં દરિયો ધસી આવ્યો. કુદરતી અલ્લાહ બંધનું નિર્માન થયું. પરિણામે લખપત બંદરના વળતા પાણી થયા.
લખપત ખાતે આવેલ એક પુરાતન કિલ્લો છે, જે જમાદાર ફતેહ મહંમદે ઇ.સ. ૧૮૦૧માં બંધાવ્યો હતો. લખપત ખાતે તે સમયે બંદર ધમધમતું હતું. ઇતિહાસમાંની વિગત મુજબ ઈ.સ. ૧૮૧૯ના સમયમાં તે લખપત રજવાડાના સેનાપતિ હતા. તે કચ્છ ક્રોમબેલ તરીકે જાણીતા હતા. આ કિલ્લો આજે પણ ભુતકાળની તથા ઇતિહાસની સાક્ષી પૂરતો અડીખમ ઉભો છે. આજે લખપતમાં મોટા ફેરફારો થયા છે, પણ આ કિલ્લો આજે પણ જેમનો તેમ ઉભો છે. કચ્છમાં ૧૮૧૯ના વર્ષમાં અને ૨૦૦૧ના વર્ષમાં મોટા અને વિનાશક ભૂકંપ આવ્યા હતા, છતાં આ કિલ્લો અડીખમ રહ્યો છે. આ કિલ્લાના નિર્માણકર્તા જમાદાર ફતેહ મહંમદની ફતેહમંદી વિશે કવિ કેશવરામે “ફતેહ સાગર” નામે ગ્રંથ રચ્યો હતો. લખપત વિસ્તારમાં એક જૂની મસ્જિદ છે, જેમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહની પદ્ધતિ હતી, ૧૯૪૭માં ભારતનાં ભાગલા પછી, સિંધ અને કરાંચીનું બંદર પાકિસ્તાન હેઠળ ગયું.
મોટા ભાગનું ગામ આજની તારીખે પણ કિલ્લાની અંદર જ વસેલું છે. મેઈન રોડ પર કિલ્લાનો એક જંગી દરવાજો નજરે ચડે અને સાથે જ બસ સ્ટેન્ડ તથા લખપતનું સાઈન બોર્ડ પણ દેખાય. કિલ્લામાં એટલે કે લખપત ગામડામાં તમે જેવી એન્ટ્રી કરો કે જાણે ખરેખર ૨૦૦ વર્ષ અગાઉના સમયમાં પહોંચી ગયા હોઈએ એવું લાગે. ના, ગામ બે સદી જેટલું પછાત ન લાગે, પરંતુ ૨૦૦ વર્ષ પહેલાંના એના અસબાબના અવશેષો પરથી જ એના ભવ્ય ભૂતકાળની ઝાંખી થઈ જાય. આ ગામનો ભૂતકાળ વૈભવશાળી હોય એમાં શંકાને કોઈ સ્થાન જ નથી. આ નાનકડું શહેર લગભગ ૫૦૦ વર્ષ જૂનું હશે. એ જમાનામાં લખપત એ સિંધ પ્રાંતનો પ્રદેશ હતો. (અત્યારે તે પાકિસ્તાનની હદમાં છે.) કોરી ક્રીકના મુખપ્રદેશ પાસે વસેલું હતું આ શહેર. જૂના દસ્તાવેજોમાં થતા ઉલ્લેખ પ્રમાણે ૧૬મી સદીમાં આ શહેરને ‘બસતા બંદર’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. એક જમાનામાં ‘બસતા બંદર’ તરીકે ઓળખાતો આ પ્રદેશ ‘લખપત’ તરીકે કેવી રીતે ઓળખાયો? એની સ્ટોરી પણ મજેદાર છે. કહેવાય છે કે ૨૦૦-૨૫૦ વર્ષ પહેલાં સિંધુ નદી આ વિસ્તારમાંથી વહેતી અને છેક દેશલપરમાં ભળતી હતી. સિંધુ નદીનાં નીર આ પ્રદેશ માટે આશિષ બનીને આવતાં. સિંધુ નદીનાં પાણી અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને કારણે આ પ્રદેશ ચોખાના ઉત્પાદન માટે નંબર વન ગણાતો. અહીં ચોખાનો મબલક પાક ઉતારવામાં આવતો હતો.
દેશ-દેશાવરમાં લખપતના ચોખા ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતા. ઈતિહાસકારોના મતે ચોખાના પાકને કારણે થતી આવકમાંથી વર્ષે અધધધ! ૮,૦૦,૦૦૦ કોરી (એ સમયનું કચ્છનું ચલણ અને રિમાઈન્ડર કે આ વાત લગભગ ૨૫૦ વર્ષ જૂની છે)નું મહેસૂલ કચ્છ રાજ્યને ચૂકવવામાં આવતું હતું. એટલું જ નહીં, લખપતમાં સાગરી માર્ગે જે વેપાર થતો એમાંથી પણ દરરોજની એક લાખ કોરી જેટલી આવક તિજોરીમાં જમા થતી હતી. બધું જ બરાબર હતું. લખપતવાસીઓ ખુશ હતા. એવું કહેવાય છે કે એ સમયે આ પ્રદેશમાં વસતો પ્રત્યેક માનવી લખપતિ હતો. કચ્છના સાવ છેવાડે આવેલા પ્રદેશ પર કુદરતની એવી રહેમ થઈ હતી કે એકેએક ઘરમાં મિલિયોનેર્સ રહેતા હતા. તેથી જ બસતા બંદર પરથી ધીરે-ધીરે આ ગામનું નામ ‘લખપત’ પડ્યું હશે એવું કહેવાય છે. જોકે કુદરતના ઘરનો નિયમ છે કે બધું સુંવાળું તો ક્યારેય ન ચાલે. કચ્છના આ મુખ્ય વેપારી કેન્દ્રને પણ કાળની એવી થપાટ વાગી કે બધું જ તહેસનહેસ થઈ ગયું. એમ કહોને કે જળ ત્યાં સ્થળ ને સ્થળ ત્યાં જળ થઈ ગયું. ક્યારે થયું આ બધું? લગભગ બે સદી પહેલાં. વર્ષ ૧૮૧૯નો જે ભૂકંપ આવ્યો એણે આખા કચ્છને હચમચાવી દીધું હતું. કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો, પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું. ll

​~~~સુદામાપુરી -પોરબંદર~~~

Standard

પોરબંદરનું પૌરાણિક નામ ‘સુદામાપુરી’ છે. જે નામ ૧૮૬૦ સુધી અહીંના રેલવે સ્ટેશનના બોર્ડ ઉપર લખાતું હતું. આજે પણ હજારો યાત્રાળુઓ સુદામાપુરી કી જય બોલાવતા પ્રતિ વર્ષ અહીંના સુદામા મંદિરે આવે છે અને સુદામાપુરીની યાત્રાની છાપ પોતાના હાથ ઉપર અને વસ્ત્ર ઉપર લગાવીને દ્વારકા જાય છે. આ યાત્રાળુઓમાં રાજસ્થાનીની સંખ્યા વિશેષ હોય છે. ગુજરાતી, રાજસ્થાની તેમજ મરાઠી ભાષાના મઘ્યકાલીન સાહિત્યમાં એકથી વિશેષ કવિઓ દ્વારા ‘સુદામાચરિત’ નામથી સુદામાજીની કથાના આખ્યાનો લખાયેલા છે, જે એમ સૂચવે છે કે પશ્ચિમ ભારતમાં સુદામાજીની કથા વધારે લોકપ્રિય રહી છે. અલબત, આ પૌરાણિક કથા છે, જેનો હજી સુધી કોઈ ઐતિહાસીક પુરાવો પ્રાપ્ત નથી. હમણાં હમણાં આરંભ પામેલા દરિયાઈ પુરાવશેષ શોધ અભિયાનમાં, ૨૦૦૫ના વર્ષ દરમિયાન પોરબંદરના દરિયામાં મોટી સંખ્યામાં પથ્થરના લંગરો તથા હાલના આર્ય કન્યા ગુરુકુળ પાસેના ખાડી કાંઠે પ્રાચીન ધકકો મળી આવ્યા છે. આ શોધથી હવે પોરબંદર, સિંધુ સભ્યતાના લોથલ જેવું પ્રાચીન બંદર સિઘ્ધ થાય છે. આ દિશામાં થઇ રહેલી શોધખોળોના આધારે એવી ધારણા બંધાય છે કે નજીકના ભવિષ્યમાં શ્રી કૃષ્ણ અને સુદામા ઔતિહાસીક સિધ્ધ થશે અને તો આજનું પોરબંદર, પ્રાચીન કાળની સુદામાપુરી છે એવી લોકમાન્યતાને ઈતિહાસનો આધાર મળી રહેશે. પોરબંદરના અભિલેખિત પુરાવાઓની સંખ્યા આશરે એકસોથી વધુ છે, જેમાં તામ્રપત્રો, શિલાલેખો, પાળિયા, અને પ્રતિમાલેખો તેમજ ખતપત્રોનો સમાવેશ થાય છે. હાલ પ્રાપ્ત જૂનામાં જૂનો લેખ ઈ.સ.૯૯૦નો છે. ઘુમલીના મહારાજા બાષ્કલ દેવજીએ આ પંથકનું ‘ચરલી’ નામનું ગામ બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપ્યું છે. તેને લગતો આ લેખ છે. દાનમાં અપાયેલા ‘ચરલી’ ગામની ચતુઃસીમા ગણાવતાં ‘પશ્ચિમે પૌરવેલાકુલ’ એમ યોજના પોરબંદરનો ઉલ્લેખ છે. ચાલુ વર્ષે પોરબંદરને ૧૦૧૬ વર્ષ થાય છે. ગુજરાતી ભાષામાં જે શબ્દ ‘બારૂં’ છે, તેનું ફારસી ‘બંદર’, અંગ્રેજી ’પાર્ટ’ અને સંસ્કૃત ‘વેલાકુલ’ છે. અહીં આવેલો ‘પૌર’ શબ્દ ‘વેપારીપ્રજા’નો વાંચક છે. ‘પોરબંદર’ એટલે વેપારી પ્રજાનું દરિયાકાંઠે વસેલું ગામ.

ઈતિહાસની અટારીએ:

ગાંધીજીના જન્મ સ્થાન તરીકે પોરબંદરે વિશ્વના નકશા પર તેનું ગૌરવ ભર્યું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. પહેલા પણ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના પરમ સખા ભકત શ્રી સુદામાના પુનિત સ્થાન સુદામાપુરી તરીકે પ્રસિઘ્ધ થયેલું છે. પુરાણો પ્રમાણે દ્વારાકા અને પ્રભાસપાટણ એટલું જ સુદામાપુરી પ્રાચીન ગણાય છે. શ્રીમદ્દ્ ભાગવત્ના દસમા સ્કંધમાં ભકત સુદામાનું પાવન ચરિત્ર આપેલું છે. સ્કંદ પુરાણમાં તો સુદામાપુરીનું વર્ણન પણ છે. અને તેને અશ્વામતિ નદીના ઘાટ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે. સૌરાષ્ટ્રના પશ્ચિમ કિનારે ૨૧.૪૫ ઉ. અંક્ષાશ અને ૬૯.૩૩ પૂ. રેખાંશ ઉપર પૌરાવેલા કુલનું અસ્તિત્વ સંભવ્યું, પોરબંદર શહેરની ઉતરે અને ઈશાને ખાડી કાંઠે પૌરમાતાનું સ્થાન હયાત છે. બીજા વિશ્વ યુઘ્ધના સમય પછી પોરબંદરના નવસજર્નમાં મહારાણા નટરવરસિંહજી અને રાજરત્ન નાનજી કાલિદાસ મહેતાનો હિસ્સો સૌથી વિશેષ છે. સૌરાષ્ટ્રના અન્ય શહેરો કરતા આ શહેરની શોભા અને સફળતા ઘ્યાન ખેચનાર બન્યા છે. તેનું શ્રેય આ બે વ્યકિતને ફાળે જાય છે. પોરબંદરનો ઈતિહાસ કેટલો પ્રાચીન છે ? પોરબંદરને લગતા ઐતિહાસીક ઉલ્લેખો પ્રમાણમાં ઉતર કાલીન જોવા મળે છે. એનો જુનામાં જુનો ઉલ્લેખ ઘુમલીના ઈ.સ.૯૮૮ના તુલ્યકાલીન વર્ષના બાષ્કલદેવના તામ્ર શાસનમાં જોવા મળે છે. ઘુમલીમાંથી અણહિલપુરના એક બ્રાહ્મણને અપાયેલા દાન પત્રમાં પણ ‘પૌરવેલા કુળ’ એટલે કે પોરબંદરનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. પોરબંદરને લગતા ઉલ્લેખ અને ત્યારપછીના પુરાતત્વીય પ્રમાણો વચ્ચે અઢીસો વર્ષ જેટલું અંતર દેખાય છે.
કીર્તિમંદિર:

પોરબંદરના મહારાણા શ્રી નટવરસિંહજી અને શેઠશ્રી નાનજીભાઈ કાલીદાસ મહેતાના માતબર દાન અને પ્રયત્નોથી, એમની અભિરુચી પ્રમાણે સર્વ ધર્મના સંપુટ જેવું સુંદર કલાકારીગીરીવાળું થયું છે.
સુદામા મંદિર:

સુદામાજીના મંદિરનો જિર્ણાદ્વાર પોરબંદરના રાજવીની દેણગી.
મેર અને રબારી:

છાંયાના રાજમાતા કલાબાઈના ગુપ્ત સમયકાળમાં જામનગર ના રાજવી મામા તરફથી ભાણેજની હત્યા થયાથી રાજકુંવરને જુદી જુદી જગ્યાએ છુપાવવામાં આવેલ અને તેમને વહાણ ભાંગતા કિનારે સોના-ચાંદીની ઈંટો મળી આવેલી તે રાણીમાને ચરણે ધરી અને તેમાંથી મેર અને રબારી યોઘ્ધાઓની ભરતી કરેલી અને ધ્રોળ પાસેના ભૂચર મોરી યુઘ્ધમાં જામની હાર થતા તેનો લાભ લઈને જેઠવાઓનો વિસ્તાર લડાઇ કરી પરત મેળવેલો અને તેના બદલા રુપે મેર અને રબારીને ગિરાસદાર બનાવેલ. ત્યારથી રાજતિલકનો હકક પણ મેર સમાજની ખૂંટી રાજશાખા કુળના મેરોને આપવામાં આવેલો.
કવિ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર:

૧૯૨૩માં બંગાળના કવિ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર પોરબંદર રાજયના મહેમાન થયા. નટવરસિંહજી કલબ અને પેલેસમાં તેમના ફોટોગ્રાફ હયાત છે.
ક્રિકેટ:

૨૫,૨૭,૨૮,જૂન, ૧૯૩૨ની ફર્સ્ટ ટેસ્ટ અમે.સી.સી.ટીમ સામે લોર્ડઝન ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ લંડન ખાતે રમનાર ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના પહેલા કેપ્ટન રાજવી નટવરસિંહજી હતા. તેઓએ કેપ્ટનનો ચાજર્ ટીમના વિશાળ હિતમાં સી.કે.નાયડુને સોંપેલ હતો.

૧૯૪૫-૪૬માં જગ વિખ્યાત પ્રિન્સ દુલીપના નામે એશિયા બેસ્ટ ક્રિકેટ સ્કૂલ સ્થાપી, વિજય મરચન્ટ પેવેલિયન અને ક્રિકેટના નિયમો-માર્ગદર્શન આપતી પુસ્તિકા પણ રાજવી નટવરસિંહજી પ્રસિઘ્ધ કરી.
મોટા ઉદ્યોગો:

એ.સી.સી. સિમેન્ટ ફેકટરી (સૌથી જૂની દેશની), મહારાણા મિલ, મીઠા ઉદ્યોગ, ચોક પાવડર, આદિત્યાણા પથ્થર ખાણ (ઘોડા), મીઠી પથ્થર ખાણ (ઓડદર), બાકસ કારખાનું, કાચ કારખાનું, સિમેન્ટ હયુમ પાઇપ, ઓઇલ મિલ, જીન મિલ, દેશી વહાણ બાંધકામ, ગજ્જર બ્રધર્સના-તાળા, હેન્ડપમ્પ, મોઝેક ટાઇલ્સ, ફાયરબ્રિકસ, ચાંદીની આઇટમો, ગીફટ આર્ટિકલ્સ, દેશી વહાણ વટા ઉદ્યોગ અસ્તિત્વમાં હતા.
નાના ઉદ્યોગો:

ખાદી વણાટની વણકરોને રોજીરોટી, સોના-ચાંદીના દાગીના, છાંયા ગેરેજની હાથસાળની વણાટ, જેલની અંદર કેદીઓ દ્વારા પાટી, દોરડા, ધાબળી, અન્ય-વણાટ કામગીરી, ખત્રીઓના રંગાટ-બાંધણી-પટોળાં, વોરાજી દ્વારા પોટાશ, ફટાકડાં, આતશબાજી, રેશમ-જરીકામ, વાસણનું કલીકામ, ગંગાધર ફાર્મસીની આયુર્વેદીક દવાઓ, ડિનેચર્ડ ફ્રેન્ચ પોલીશ.
સ્મારકો:

‘‘પોરબંદર’’નો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ વાલ્મીકિ રામાયણમાં જોવા મળે છે. હનુમાનજીના પુત્ર મકરઘ્વજીની કથા દસમી સદી પછી લખાયેલા ‘આનંદ રામાયણ’ માંથી મળે છે. કારણ કે પોરબંદરના જેઠવા રાજપૂતો મકરધ્વજવંશી રાજપૂતો હતા. ઐતિહાસિક પુરાવાઓને આધારે ઇ.સ. ૯૯૦થી પોરબંદર અસ્તિત્વમાં હતું, એવો ઉલ્લેખ દસમા સૈકાનાં એક દાનપત્રમાં ‘‘પૌરવેલા કુલ’’ તરીકે થયેલો છે. આ દૃષ્ટિએ પોરબંદરની પુરાણકથા હનુમાનજી સાથે સંકળાયેલી છે. બીજી કથા સુદામાજી સાથે સંકળાયેલી છે. ઇતિહાસકારો ‘સુદામાપુર’ એ જ આજનું ‘પોરબંદર’ છે, એવું દર્શાવે છે. સ્કંદ પુરાણમાં સુદામાપુરી અને તેના અસ્માવતી, કેદારેશ્વર અને કેદારકુંડની વાતો થયેલ છે. પ્રાચીન સમયનાં સૌરાષ્ટ્રના બે ધાર્મિક ક્ષેત્રો દ્વારકા અને પ્રભાસ (સોમનાથ)ની સીમારેખાઓ પોરબંદરમાં મળે છે. આ દૃષ્ટિએ પણ પોરબંદરનું ધાર્મિક મ ત્ત્વ સવિશેષ ગણાવી શકાય. પોરબંદરની ઉત્તરે ખીમેશ્વર, કાંટેલાનું વિષ્ણુ મંદિર, મુળ દ્વારકા અને દેવી હરિસિઘ્ધિ માતાના મંદિરો છે. ઇશાન ખૂણે ચામુંડા માતા, નંદેશ્વર અને કિંદર ખેડાનું સૂર્યમંદિર, હાથલાનું શનિશ્વર, રાણપુરની બૌઘ્ધ ગુફા, ઘૂમલી, ભાણવડ અને ગોપનાં સ્થાનો આવેલા છે. પૂર્વ દિશાએ જાંબુવતીનું ભોંયરું, જડેશ્વરનું મંદિર અને બિલેશ્વરનું મંદિર આવેલું છે. અગ્નિખુણે છાંયાનો ગઢ, ધીંગેશ્વર, રહાડેશ્વરનાં શિવમંદિરો આવેલાં છે અને પશ્ચિમે સમુદ્ર લહેરાય છે.
મેર કોમનું ભાતીગળ લોકજીવન:

પ્રાચીન સૌરાષ્ટ્રની શૂરવીર જાતિઓમાં મહિયા હાટી, આહિર, રબારી અને મેર કોમ મુખ્ય છે. ખાનદાની, ખુમારી અને ખમીર ધરાવતી મેર કોમની આગવી સંસ્કૃતિ અને અલગ સભ્યતા છે. મેર સૌરાષ્ટ્રની મૂળ કોમ નથી. વસાહત થયેલી પ્રજા છે. મેર પ્રજા ઇ.સ.ની શરૂઆતમાં સિંધુ કાંઠે રહી હોવાનું જણાય છે. એનાં ઘાટીલા શરીર, જલાદ અને જુસ્સાદાર પ્રકૃતિ, મરદાનગી ભરી ટેવો અને તીરંદાજીમાં નિપૂણતા કાસ્પીઅન સમુદ્રની આસપાસ મઘ્ય એશિયામાંથી ઊતરી આવ્યાનું અનુમાન છે. આ પ્રજા મઘ્ય એશિયામાંના જોડિયા અને જ્યોજિર્યાના સામ્રાજ્યની પ્રજા હૂણોના આક્રમણ થતાં દક્ષિણ તરફ ભાગી ગુપ્તકાળ દરમિયાન ભારતમાં પ્રવેશી સિંધુના પૂર્વ ભાગ પર વસવાટ કર્યો હોય એમ મનાય છે. ઇ.સ. ૭૧૨માં આરબ લોકોએ સિંધ પર વિજય મેળવ્યો તે વખતે મ્હેડ માંડ કે મિહિર તરીકે ઓળખાતી આ કોમ સિંધમાં હતી અને નવમા કે દસમા સૈકામાં જેઠવાઓની સાથે સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યાએ નિર્વિવાદ છે. મેર કોમ પોતાની જાતને રાજપૂત કહેવડાવે છે. વલ્લભી રાજાઓના તામ્રપત્રમાં જે મૈત્રક લોકોએ કાઠિયાવાડમાં આવી મંડળ અથવા રાજ્ય સ્થાપન કર્યાનું લખ્યું છે તે મૈત્રક લોકો ગુપ્ત હાકેમોને હરાવનાર બળવાન પ્રજા હશે. એમ લાગે છે આ મૈત્રક લોકો એ જ મિહિર અથવા મેર લોકો છે અને આ મેર લોકો હાલમાં પોરબંદર, જામનગર અને જૂનાગઢ જિલ્લામાં સ્થાયી થયેલ છે. આ સિવાય ગુજરાતમાં બીજે કયાંય આ કોમ નથી. મિહિરનો અર્થ સંસ્કૃતમાં સૂર્ય થાય છે. મેર પ્રજા સૂર્યપૂજક છે. મ્હેડ, મૈત્રક મિહિર કે મેર એકબીજાના પર્યાય નામો છે. પંડિત ભગવાનલાલ, ડો. ફલીટ તેમજ કર્નલ ટોડ વગેરે વિદ્રાનો અને ઇતિહાસવિદો પણ લગભગ આ બાબતને સમર્થન આપતા આવ્યા છે.
ખારવા કોમનું લોકજીવન:

ભારતનાં વિશાળ સાગરનો કિનારો, દરિયાનાં છોરું અને સાગરના સંગાથી એવા ‘ક્ષા-રવા’ (ખારવા)ના ભાતીગળ ખારવા સમાજના લોક સંસ્કૃતિક, રિવાજો, રહેણીકરણીમાં વિશેષ ભાગ ભજવ્યાં છે. પોરબંદરના ખારવા સમાજ દરિયાનાં છોરુંએ વિદ્યા અને સંસ્કૃતિમાં વિશેષ ભાગ ભજવ્યો છે અને રત્નાકર અફાટ જલ સાગર માંજા પર તન નીચવી-સાત સાત સાગરની સફરે જતા અને દરિયાપારના દેશ સાથે લાખો રૂપિયાનો વહેવાર-વેપારના ખારવા લોકોને આભારી છે. માત્ર પોરબંદરની જ વાત કરીએ તો એની સમૃદ્ધિના પાયામાં ખારવા કોમીની ઝિંદાદિલી, વફાદારી, ઇમાનદારી અને બલિદાનો ઇતિહાસને ટાંકણે સમાયેલ છે.
સુદામા મંદિર:

ગૃહસ્થજીવનમાં લાંબા હાથ કર્યા વગર નીતિમત્તાથી સંસારની નાવ પર કરવાનું દિવ્ય મહાત્મ્ય આપનાર ભગવાન કૃષ્ણના મિત્ર સુદામજીનું પવિત્ર યાત્રાધામ પોરબંદરમાં છે. આજીવન અકિચન અવસ્થામાં સ્થાનિક જીવન જીવવા અને ઇશ્વરની મૈત્રીના અતૂટ નાતાથી સુદામાજીએ વિશ્વના નકશામાં સૌરાષ્ટ્રનો મહિમા અંકિત કર્યો છે.
ચોપાટી:

પોરબંદરનો સાગર કિનારો સહેલાણીઓ માટે ફરવાનું અનોખું આકર્ષણ પૂરું પાડે છે. મુંબઇની માફક પોરબંદરમાં પણ ચોપાટી છે. ખાસ કરીને ઉનાળામાં પોરબંદરની આબોહવા બહારથી ઘણા મુલાકાતીઓને ખેંચી લાવે છે.
ઉદ્યોગો:

પોરબંદર વિસ્તાર એક વિશિષ્ટ પ્રકારનો અનેક કુદરતી સંપત્તિઓ, સંરક્ષણ અને રોજગારલક્ષી તકોથી ભરેલો જિલ્લો છે. આ વિસ્તારમાં મળી શકતાં ખનીજોમાં લાઇમ સ્ટોન અને વ્હાઇટીંગ ચોક મુખ્ય છે. લાઇમ સ્ટેશનનો જે કાંઇ જથ્થો તે ખૂબ જ ઉંચા ગ્રેડનો છે, સોડાએશના કેમિકલ પ્લાન્ટો માટે તે વપરાય છે.
તટરક્ષક દળ:

ગુજરાત સરહદી રાજ્ય છે. ભુમિ સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઇ હદ પણ ગુજરાતમાં છે. દરિયા માર્ગે નાપાક ઇરાદા નિષ્ફળ બનાવીને દુશ્મન દેશની આવી હરકતો નાકામિયાબ બનાવવામાં તટરક્ષક દળની નોંધપાત્ર સેવા છે. ૧૬૦૦ કિ.મી. સાગર કાંઠો ધરાવતા ગુજરાતમાં દરિયાઇ સુરક્ષા જાળવવા તથા સમગ્ર પશ્ચિમ ભારતનાં ઘર આંગણાના રખોપાં કરવાની કામગીરી સાથે ભારતીય તટરક્ષક દળના જવાનો દરિયાઇ પર્યાવરણની જાળવણી માટે લોક જાગૃતિનું કામ પણ કરે છે.

Post : – http://www.kathiyawadikhamir.com

હાજી કાસમ, તારી વીજળીરે મધદરિયે વેરણ થઇ

Standard

​લોકગીત તો સાંભળ્યું હશે.પૂરું વાંચો રસપ્રદ છે.
વૈતરણા જહાજ, જે વીજળી અથવા હાજી કાસમની વીજળી તરીકે જાણીતું હતું, એ. જે. શેફર્ડ અને કુાં, મુંબઈની માલિકીનું જહાજ હતું. આ જહાજ ૮ ડિસેમ્બર ૧૮૮૮ ના રોજ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર નજીક વાવાઝોડાંમાં માંડવીથી મુંબઈ જતી વખતે ખોવાઈ ગયું હતું. આ દુર્ઘટનામાં ૭૪૦થી વધુ લોકો ડૂબી ગયા હતા.

આ જહાજને વૈતરણા નામ મુંબઈ વિસ્તારની વૈતરણા નદી પરથી અપાયું હતું. જહાજનું હુલામણું નામ વીજળી હતું, કારણ કે જહાજ વીજળીના ગોળાઓ વડે પ્રકાશિત હતું. જહાજને ઘણીવાર “ગુજરાતના ટાઈટેનિક” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, વૈતરણા ગ્રેંજમથ ડોકયાર્ડ કાું. લિ. દ્વારા ૧૮૮૫માં બનાવવામાં આવેલું વરાળથી ચાલતું અને સ્ટીલથી બનેલું જહાજ હતું. તેને બનતા ત્રણ વર્ષ લાગ્યા હતા. તેમાં ત્રણ મજલા, પચ્ચીસ ઓરડા હતા અને બે જહાજસ્થંભો હતા. તેની વજન ક્ષમતા ૨૯૨ ટન હતી જેમાં ૨૫૮ ટન તૂતકની નીચે હતી. વરાળ એન્જિનને બે સિલિન્ડર હતા, જેનો વ્યાસ ૨૧” હતો અને જે ૪૨” અને 30″ ના હડસેલા વડે ૭૩ હોર્સપાવર શક્તિ ઉત્પાદન કરતા હતાં. આ એન્જિનનું ઉત્પાદન ડુન્સમુર એન્ડ જેક્સન, ગ્લાસગોએ કર્યું હતું. જહાજની લંબાઈ ૧૭૦.૧ ફીટ, પહોળાઈ ૨૬.૫ અને ઊંડાઈ ૯.૯ ફીટ હતીજહાજ માંડવી, કચ્છ (તે સમયનું કચ્છ રજવાડું) અને મુંબઈ વચ્ચે મુસાફરો અને માલ-સામાન લઇને આવન-જાવન કરતું હતું. ૮ રૂપિયાના દરે આ જહાજ માંડવીથી મુંબઈની સફર ૩૦ કલાકમાં પૂરી કરતું હતું. આ વિસ્તારનાં જહાજો તોફાનોનો સામનો કરવા માટે બનાવેલા નહોતા કારણ કે સામાન્ય રીતે જહાજો બંદરોથી બંદર પર શાંત વાતાવરણમાં સફર કરતાં હતાં અને તોફાનો દરમિયાન બંદરો પર લાંગરેલા રહેતા હતા.

વૈતરણા માંડવી બંદર પર ગુરૂવાર, ૮ નવેમ્બર ૧૮૮૮ (વિક્રમ સવંત ૧૯૪૫ની કારતક સુદ પાંચમ)ના રોજ બપોરે લાંગર્યું હતું અને ૫૨૦ પ્રવાસીઓને લઈને દ્વારકા માટે રવાના થયું. દ્વારકા પહોંચ્યા બાદ વધુ પ્રવાસીઓ લીધા બાદ સંખ્યા ૭૦૩ પર પહોંચી. તે પોરબંદર માટે રવાના થયું. લોકવાયકા મુજબ, પોરબંદર બંદરના સંચાલક લેલીએ કપ્તાનને સમુદ્રમાં સફર કરવાની ના પાડી હતી પણ પછી થયેલા સંશોધનો મુજબ આ વાત ખોટી હતી. ખરાબ હવામાનને કારણે જહાજ પોરબંદર પર રોકાયું નહી અને સીધું મુંબઈ જવા રવાના થયું. સાંજ પડતાં તે માંગરોળના દરિયા કિનારે દેખાયું હતું અને કેટલાંક લોકોએ તેને માધવપુર (ઘેડ) નજીક ભારે તોફાનમાં તૂટેલું દેખાયું હોવાનો દાવો કર્યો હતો. બીજાં દિવસે જહાજને ખોવાયેલું જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.તૂટેલા જહાજનો કોઈ ભાગ અથવા કોઇ મૃતદેહો મળ્યાં નહી. જહાજ મોટાભાગે અરબી સમુદ્રના તોફાનમાં તૂટી ગયેલ માની લેવાયું. લોકવાયકા મુજબ ૧૩૦૦ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા પરંતુ જહાજ પર ૭૪૬ લોકો (૭૦૩ પ્રવાસીઓ અને ૪૩ જહાજના કર્મચારીઓ) સવાર હતા.બીજા અહેવાલો મુજબ  (૩૮ જહાજી કર્મચારીઓ અને ૭૦૩ પ્રવાસીઓ)૭૪૪ લોકોનો સમાવેશ થાય છે. જહાજમાં અંજાર ના  ૧૩ જાનના જાનૈયાઓ અને ડિસેમ્બરમાં મુંબઈ યુનિવર્સિટીની મેટ્રીકની પરીક્ષા આપવા માટે જતાં સંખ્યાબંધ વિદ્યાર્થીઓ સામેલ હતા.

કાસમ ઇબ્રાહિમ અથવા હાજી કામ જહાજનો કપ્તાન હતો. તે બોરિવલી અને દહીંસર વચ્ચેની જમીનનો જમીનદાર હતો. તેનું કાર્યાલય અબ્દુલ રહેમાન સ્ટ્રીટ પર આવેલું હતું અને તે મલબાર હીલમાં રહેતો હતો. કોઇ ફકીરે તેને આશીર્વાદ આપ્યા હતા કે તે ૯૯ જહાજોનો માલિક થશે અને વીજળી તેનું છેલ્લું જહાજ હશે. મુંબઈ સેન્ટ્રલ વિસ્તારની હાજી કાસમ ચાલનું નામ તેના પરથી પડેલું છે.

જહાજની દુર્ઘટના પછી, મુંબઈ પ્રેસિડેન્સીએ આ મામલાની તપાસ માટે એક સમિતિની સ્થાપના કરી.તપાસમાં એવું તારણ નીકળ્યું કે વૈતરણા જહાજ સલામતીની દ્રષ્ટિએ સજ્જ નહોતું. તેમાં પૂરતી સંખ્યામાં જીવનરક્ષક નૌકાઓ અને પોષાકો નહોતાં. ભારે તોફાનને કારણે જહાજ ડૂબી ગયું હતું. વૈતરણા પ્રકારના જહાજોમાં તપાસ કરતાં તેમાં ખરાબીઓ જોવા મળી હતી.મુંબઈ પ્રેસિડેન્સી અને જહાજી કંપનીઓએ જહાજનો ભંગાર શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ તે અસફળ નીવડ્યો.

આ ઘટનાને કારણે ઘણી દરિયાઈ લોકવાયકાઓ, દંતકથાઓ અને ગીતોની રચના થઇ અને ગુજરાતમાં લોકપ્રિય અને જાણીતી બની. લોકગીતોમાં આ જહાજને વીજળી તરીકે ઓળખાયું અને તેના કપ્તાન હાજી કાસમ સાથે જાણીતું બન્યું. હાજી કાસમ નૂર મહંમદ એ પોરબંદરમાં શેફર્ડ કંપનીનો બૂકિંગ એજન્ટ પણ હતો.

જહાજના ખોવાયાં પછી, જામનગરના કવિ, દુર્લભરાય વી. શ્યામજી ધ્રુવે વિજળી વિલાપ નામના ગીતોનો સંગ્રહ પ્રગટ કર્યો. ભીખારામ સાવજી જોષીએ પણ આ નામનું બીજુ પ્રકાશન પ્રગટ કર્યું. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આ પ્રકારના લોકગીતો ભેગા કરીને સંગ્રહ, રઢિયાળી રાત, માં “હાજી કાસમ, તારી વીજળી રે મધદરિયે વેરણ થઈ” હેઠળ પ્રકાશિત કર્યું. ગુજરાતી લેખક ગુણવંતરાય આચાર્ય એ હાજી કાસમ તારી વીજળી (૧૯૫૪) ના નામે આ ઘટના પરથી નવલકથા લખી હતી.
હાજી કાસમ, તારી વીજળી રે મધદરિયે વેરણ થઇ
શેઠ કાસમ, તારી વીજળી રે સમદરિયે વેરણ થઇ
ભુજ અંજારની જાનું રે જૂતી, જાય છે મુંબઇ શે’ર
દેશ પરદેશી માનવી આવ્યાં, જાય છે મુંબઇ શે’ર
દશ બજે તો ટિકટું લીધી, જાય છે મુંબઇ શે’ર
તેર તેર જાનું સામટી જૂતી, બેઠા કેસરિયા વર
ચૌદ વીશું માંય શેઠિયા બેઠા, છોકરાંઓનો નહીં પાર
અગિયાર બજે આગબોટ હાંકી, જાય છે મુંબઇ શે’ર
બાર બજે તો બરોબર ચડિયાં, જાયછે મુંબઇ શે’ર
ઓતર દખણના વાયરા વાયા, વાયરે ડોલ્યાં વા’ણ
મોટા સાહેબની આગબોટું મળિયું, વીજને પાછી વાળ્ય
જહાજ તું તારું પાછું વાળ્ય રે માલમ આભે ધડાકા થાય
પાછી વાળું, મારી ભોમકા લાજે, અલ્લા માથે એમાન
આગ ઓલાણી ને કોયલા ખૂટ્યા, વીજને પાછી વાળ્ય
મધદરિયામાં મામલા મચે, વીજળી વેરણ થાય
ચહમાં માંડીને માલમી જોવે, પાણીનો ના’વે પાર
કાચને કુંપે કાગદ લખે, મોકલે મુંબઇ શે’ર
હિન્દુ મુસલમીન માનતા માને પાંચમે ભાગે રાજ
પાંચ લેતાં તું પાંચસે લેજે, સારું જમાડું શે’ર
ફટ ભૂંડી તું વીજળી મારાં, તેરસો માણસ જાય
વીજળી કે મારો વાંક નૈ, વીરા,લખિયલ છઠ્ઠીના લેખ
તેરસો માણસ સામટાં બૂડ્યાં, ને બૂડ્યા કેસરિયા વર
ચૂડી એ કોઠે દીવા જલે ને, જુએ જાનું કેરી વાટ
મુંબઇ શે’રમાં માંડવા નાખેલ, ખોબલે વેં’ચાય ખાંડ
ઢોલ ત્રંબાળુ ધ્રુસકે વાગે, જુએ જાનુંની વાટ
સોળસેં કન્યા ડુંગરે ચડી, જુએ જાનુંની વાટ
દેશ,દેશથી કંઈ તાર વછૂટ્યા, વીજળી બૂડી જાય
વાણિયો વાંચે ને ભાટિયા વાંચે, ઘર ઘર રોણાં થાય
પીઠી ભરી તો લાડડી રુએ, માંડવે ઊઠી આગ
સગું રુએ એનું સાગવી રુએ, બેની રુએ બાર માસ
મોટાસાહેબે આગબોટું હાંકી, પાણીનો ના’વે પાર
મોટા સાહેબે તાગ જ લીધા, પાણીનો ના’વે પાર
સાબ, મઢ્યમ બે દરિયો ડોળે,પાણીનો ના’વે તાગ
હાજી કાસમ, તારી વીજળી રે મધદરિયે વેરણ થઇ

​!!””जोगीदास भाटी की कटारी””!!

Standard

मारवाङ जिसे नर सांमद भी कहते है, मारवाङ के अनेकानेक सूरमाओंमे भाटी गोविन्ददासजी
का नाम अग्रिम पंक्ति में आता है सपूतसमझने वाले गोयंददास ने अति साधारण परिवार मे जन्म लेकर अपनी प्रतिभाबल से इतनी भारी कामयाबी, प्रतिष्ठा व प्रसिध्दि प्राप्त की थी कि इस समानता का उदाहरण इतिहास में कहींपर भी देखने को नहीं मिलता है जोधपुर महाराजा सूरसिंहजी ने अपने इस प्रधानामात्य को लवेरा गांव का पट्टा वि. संवत १६६३ में दिया था इस सरदार ने मारवाङ की शासन व्यवस्था मे बङा आमूलचूल परिवर्तन कर मुगलों की शासन की प्रणाली अपनाकर राजकोष को लबालब भर दिया था दीवान बख्शी हाकिम पोतदार खान सामा प्यादाबख्शीआदि अधिकारी नियुक्त कर कर दिए थे ! राजा के उमरावों की आठ मिसल कायमकर दांई बांई बैठक के नियम निर्धारित कर दिए थे तथा उसमें भी निश्चित नियम बना दिए थे महाराजा की ढाल तलवार तथा चंवर रखने वालों का भी नियम तयकर दिया था छंद निसाणी में गोयंददास की परिचायक पंक्ति !!!
गोयंदास गरज्जिया, सूर हंदै वारै !

कै थापै कै ऊथपै , मेवासां मारै !!
इनकी मृत्यु षडयंत्र में किसनगढ महाराजा ने करदी जिसका बदला महाराजा सूरसिंहजी व कुंवर गजसिंहजी ने चार छह घंटे बाद ही ले लिया था !! अस्तु !!
इनके पुत्र जोगीदास भाटी बङे वीर पुरुष हुए हैं और महाराजाके बङे विश्वस्त रहेहै और साहस में अपने पितासेभी बढकर हुऐ थे वि.सं.१६६८ में बादशाह जहाँगीरकी फौजे दक्षिण भारत की और कूच कर रही थी जिसमें सभी रियासतों की सेना भी शामिल थी और आगरा से दक्षिण में ऐक जगह पङाव में ऐक विचित्र घटना घटी आमेरके राजामानसिंहके ऐक उमरावका हाथी मदोन्मत हो गया था और संयोग से जोगीदास भाटी का उधर से घोङे पर बैठकर निकलना हो गया! उस मतगयंद ने आव देखा न ताव लपक कर जोगीदास को अपनी सूंडमें लपेटकर घोङे की पीठ से उठाकर नीचे पटका और अपने दो दांतों को जोगीदास की देह में पिरोकर उपरकी तरफ उठालिया !

       “”जोगीदासभाटी नें हाथी के दांतों में बिंधे और पिरोये हुये शरीर से भी अपनी कटारी को निकालकर तीन प्रहार कर उस मदांध हाथी का कुंभस्थल विदीर्ण कर डाला””
जोगीदास के साहसिक कार्य को देखकर वहां पर उपस्थित लोग दंग रह गये ! तथा मानसिंह राजा ने तो इससे प्रभावित होकर वह हाथी ही महाराजा सूरसिंह को भेंट कर दिया कुछ समय बाद उस हाथी को सूरसिंह ने शाहजादा खुर्रम को उदयपुर में भेंट कर दिया ! भाटी जोगीदास की कटारी वाली घटना उनदिनो राजपुताना के इतिहास में विशेष चर्चा का विषय बन गई और कवि कौविदौं को सृजन करनें का स्रौत बन गई समकालीन कवियों ने उस वीर की वीरता के व अदभुद साहसिक कार्य की भरपूर सराहना की ऐक दोहा दर्शनिय है !!

                !! दोहा !!

कुंभाथऴ बाही किसी, जोगा री जमदड्ढ !

जांण असाढी बिजऴी, काऴै बादऴ कड्ढ !!
इस ऐतिहासिक घटना की साक्षी में तीन प्रसिध समकालीन चारण कवियों ने डिंगऴगीत रचे हैं कैसोदासजी गाडण “गुण रूपक बंध” !!

                   !! गीत !!

गजदंत परे फूटै गज केहर,

                 गज चै कमऴ तङंतै गाढ !

जादव मांहि थकां जमदाढां,

                  जोगे आ वाही जमदाढ !!1!!

गोयंदऊत दाखवै गाढम, 

                      दंत दुआ सूं थाकै दऴ !

काऴ तणै वश थियै कटारी,

                      काऴ तणै वाही कमऴ !!2!!

भागै डील भली राव भाटी,

                     कुंजर धकै भयंकर काऴ !

आये जमरांणा मुख जंन्तर,

              मुख जम तणै जङी प्रतमाऴ !!3!!

आधंतर काढे अणियाऴी,

                    कुंभाथऴ वाही कर क्रोध !

अंतक सूं जोगै जिम आगै,

                  जुध कर मुऔ न कोई जोध !!4!!

अर्थातः…… हाथी के दांत शरीर के आरपार फूट जाने तथा गजमस्तक का जोर लगजाने के उपरांत भी भाटी (जादव) जोगीदास ने कटारी के प्रहार किये, मानो जम की दाढों मे होते हुऐ भी उसी जम पर जमदाढ (कटारी) भौंक दी हो गोयंददास के पुत्र जोगीदासने अपने साहस का परिचय देते हुऐ हाथी के दांतों में बिंध जाने पर भी कटारीके वार किये, मानो कालके वशीभूत व्यक्ति ने काल के ही मस्तक पर घाव किऐ हों टूटे हुए शरीर से भी उस भाटी यौध्दा ने कमाल कर डाला जब हाथी ने दांतों मे पिरोकर हवा में अधर घुमाया उस विकट स्थिति में भी कुंभथल पर क्रोध के साथ कटारी के तीक्ष्ण प्रहार करते हुए साक्षात यम से युध्द करते हुए ऐसी मौत कोई अन्य यौध्दा नहीं मरा जिसभांती मरण को जोगीदास ने वरण किया ! वस्तुतः यह अपने आप में इतिहास की अद्वितिय घटना थी !!
गीत जगमाल रतनूं कृत दूसरा !!

               !! गीत !!

फिरियै दिन डसण दुआं सूं फूटा,

गिरतै असि हूंतां औगाढ !

तैं गजरुप कमऴ गोदावत, 

जोगीदासा जङी जमदाढ !!1!!

उभै डसण नीसरै अणी सिर,

भाटी साराहै कर भूप !

वांकै दिन सूधी वाढाऴी,

रोपी सीस हसत जम रूप !!2!!

आतम डसण थियै आधंतर,

सूरांगुर कुऴवाट संभाऴ !

पांचाहरा गयंद सिर परठी,

तैं अंतरीख थकै अणियाऴ !!3!

दांतां विचै थकै जमदाढी,

अन नह वाही किणि एम !

जिम किअ सूर सांभऴी जोगी,

तैं किय दूजी अचङ तेम !!4!!

अर्थातः…..दिन फिरने पर हाथी के दोनों दांत शरीर के आरपार फूट जाने तथा अश्व से गिरने के उपरान्त भी गोयंददासके पुत्र जोगीदास तैने कुभंस्थल पर कटारी का प्रहार करने का अपूर्व साहस दिखलाया, हस्ती के उभय दशनों की अणी पार निकल गई, उस टेढे दिन मेंभी सीधी कटारी द्वारा यम रूपी हाथी के मस्तक पर घाव करने के कारण हे भाटी (जोगीदास) तेरे हस्त लाघव की सभी राजा महाराजा भी सराहना करते हैं तन का मध्यभाग गजदन्त में पिरोया जाने के पश्चात ऊपर आकाश में झूलते हुए भी पंचायण के वंशज उस वीर शिरोमणी ने अपने कुल गौरव को याद कर कुंजर के शीश पर जोर से कटारी मारी, हाथी दांतों में इस प्रकार बिंधे हुए अन्य किसी भी यौध्दा नें गजमस्तक पर इस प्रकार का वार नही किया ! हे जोगीदास तूनें सच्चे शूरवीर की भांति अतुलित साहस दिखा कर यशस्विता अर्जन की है !!
गीत तीसरा उदयसी वरसङा का कहा !!

                 !! गीत !!

राव राणां जोगीदास वदै रिण,

अचङां गौयंद का अवगाढ !

वाय हंस गये गयंद सिर वाही,

दांत दुआ सहुऐ जमदाढ !!1!!

कऴ कथ जरू रहावी कटके,

भाटी सूरत दीख भुजाऴ !

रमियै हंस कुभांथऴ रोपी,

पार डसण होतां प्रतमाऴ !!3!!

दूजां भङां आंवणी देसी,

रावत वट जोगा रिम राह !

सास गये गजराज तणैं सिर,

वणियै दांत कटारी वाह !!3!!

अर्थातः….. हे गोयंददास के पुत्र जोगीदास तेरा कीर्तिगान सभी राव और राणां इसलिए कर रहे हैं कि हाथी के दोनों दांतों में बिंध जाने पर मृत व निष्प्राण अवस्था में भी तूने गज मस्तक पर कटारी के वार किए ! भाटी के उस वीरत्व की कहानी सैन्यदल के द्वारा सर्वत्र प्रसिध्दि पा गई क्योंकि उसके प्रांणपंखेरु उडनेके साथही स्वंय दांतों में झूलते हुए कुभंस्थल पर कटारी भौंकी थी क्षात्रवट के अनुयायी वीर अन्य लोगों के सन्मुख इस वीर का उदाहरण प्रस्तुत करगें जो  कि शत्रु संहारक के रूप में हाथी के दांतों बीच में झूलती हुई देह में से सांस निकलनेके क्षण में कटारी के तीक्ष्ण घाव किए थे !!
गीत चौथा खीमा कविया का कहा हुआ !!

                !! गीत !!

ठवि डाडर डसण कढाया पूठी,

अविऴग हसती हीलै आंम !

जोगङा काढ कटारी जादम,

वाही दऴै मुजरौ वरियाम !!1!!

दऴ चीरियो विचि गज दांतां,

जमदढ वाहण ठौङ जिसौ !

दौलत निजर करै दैसोतां,

देखो जोगीदास दिसो !!2!!

ऊपङियौ हसती आधिंतर,

दांतूसऴ भेदिया दुवै !

गोयंद तणै साचवा गुंणकी,

हाडां हाड जुजुवै हुवै !!3!!

मैंगऴ डसण गयण माङेचा,

सूंरां आ वाही सम्मथ !

हिन्दु तुरक तणैं मुंह हुई,

कटक कटारी तणी कथ !!4!!

     भाटी जोगीदास के इस अद्वितिय शौर्य एंव साहस की प्रामाणिकता सिध्द करने वाले उस समय के कवियों के रचे हुए इन महत्वपूर्ण एंव अद्यावधि अज्ञात रहे डिंगऴ गीतों के अतिरिक्त “बांकीदासरी ख्यात” मेंभी इसका संक्षिप्त रूप में उल्लेख है यथाः…..
“”गोइंददास रै बेटौ जोगीदास, पटै गांमां च्यारां सूं गांम बीजवाङियौ, महाराजा सूरजसिंह जी रौ उमराव जिणांनूं राजा मान कछवाहा रा एक चाकर रा एक हाथी रा दांतां में पोयोङै कटारी तीन उणीज हाथी रै कुभांथऴ वाही, राम कह्यौ संवत १६६८ पातसाह री फौज दिखण में जावै जद””!!

     जोगीदास भाटी की कटारी का उक्त वृतान्त सुन कर सूर्यमल्ल मिश्रण कृत ‘वीरसतसई’ का यह दौहा सहज ही स्मरण हो आता है !!

              !! दोहा !!

साम्है भालै फूटतौ, पूग उपाङै दंत !

हूं बऴिहारी जेठरी, हाथी हाथ करंत !!
                ऐसे वीरों के कारण ही यह मरूधरा वीरवसुन्धरा के नाम और रूप मे विश्वविख्यात है !!
राजेन्द्रसिंह कविया संतोषपुरा सीकर  (राज.)