Category Archives: Literature

“મરીઝ” – અજાણ્યો મરીઝ

Standard

કહે છે કે મિર્ઝા ગાલિબે આશરે અઢાર હજાર શેર રચ્યા હતા. જે બધા તો વાંચકોના પલ્લે પડે એવા નહોતા.એટલે પોતાના સસરા ઇલાહીબક્ષના આગ્રહને કારણે ગાલિબે ફક્ત હજારથી બારસો શેર સરળ ઉર્દુમાં ફરી લખ્યા એ જ પાછળથી ‘ક્લિક’ થયા. મોટાભાગના જમાઈઓ તેમના સ્વશુરને ગાંઠતા નથી, એમનું કહેવું લગભગ માનતા નથી, એથી અવળું જ કર્યા કરે છે, પણ ગાલિબે માન્યું ને પરિણામે આ જ શેરોએ એમને કીર્તિ અપાવી . આ કીસ્સામાંથી બોધ એટલો તો તારવી શકાય કે સસરાની (એની દીકરીને સુખી કરવા સિવાયની) સલાહ કાયમ ખોટી નથી હોતી.

👉 અને એક દિવસ મરીઝને પૂછ્યા વગર જ તેમના સમકાલીન કવિ સૈફ પાલનપુરીએ તેમને ગુજરાતના ગાલીબ-‘ગાલિબે ગુજરાત’ કહી દીધા. આપણી આ જ ખૂબી છે, સહેજ-સાજ ઉપરછલ્લું મળતાપણું દેખાય કે તરત જ એકને બીજામાં ઢાળી દઈએ છીએ, પહેલા સાથે સરખાવીને બીજાની આગવી ઓળખ ભૂંસી નાખીએ છીએ. આ કારણે બીજો ઢળી જાય છે,વેરાઈ જાય છે. મરીઝસાહેબના કિસ્સામાં પણ બરાબર એવું જ થયું.ગાલીબ બનવાની લાયમાં મરીઝ તન,મન અને ધનથી ખુવાર થઇ ગયા.

મરીઝે માનો કે પીવામાં ગાલીબની બરાબરી કરી હોય તોપણ ફક્ત એટલા જ કારણસર તે મરીઝ મટી ગાલીબ બની જતા નથી.(અને આપણે ય બે-બે ગાલીબોની ક્યાં જરૂર છે?) આમ થવાથી ગાલીબને તો કઈ ફેર ના પડ્યો ,પણ આથી મરીઝને પારાવાર નુકશાન થયું. તે પોતે ગુજરાતના ગાલીબ છે એ વાત જાગતા કે ઊંઘતા ભૂલી શકતા નહિ. એક મુશાયરામાં મરીઝ રાબેતા મુજબ અસલ ‘રંગ’માં હતા.મોઢામાંથી અવાજ પણ માંડ નીકળી શકે એટલા તે અંદરથી ભરેલા હતા. કવિ શેખાદમ આબુવાલાએ મરીઝને સમજાવતા કહ્યું : ‘દોસ્ત, શરાબ કમ કરી નાખ. જોને તારી આંખોની રોશની ય ઓછી થવા માંડી છે.’ પોતાના બચાવમાં મરીઝ લથડતા અવાજે બોલ્યા :’તને ખબર છે ,આદમ? હું ગુજરાતનો ગાલીબ છું.બધા મને ગાલીબ કહે છે, એટલે ગાલીબ જેટલી તો પિઉં કે નહિ?’

આદમે તેમને ગંભીરતાથી જણાવ્યું કે :’બહુ પીધા કરીશ તો આંધળો થઇ જઈશ પછી તને બધા ગુજરાતનો મિલ્ટન કહેશે.’

👉 મરીઝ માટે એક વાર ફંડફાળો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના માટે એકઠો થયેલો ફાળો લઈને એક જણ નાસી ગયો. કોઈએ મરીઝને આ સમાચાર આપ્યા ત્યારે તેમણે આશ્વર્યથી પૂછ્યું હતું: ‘એમ? તો મારું પીવાનું એ ખાઈ ગયો? કોઈ બાત નહિ એને મારા કરતા પૈસાની વધારે જરૂર હશે.’

  • વિનોદ ભટ્ટ લિખિત ‘તમે યાદ આવ્યાં’ માંથી…. 👉 કપરી આર્થિક સ્થિતિથી તંગ થઈને ૧૬ વર્ષની ઉમ્મરથી જ દારૂની લતમાં ફસાયા હતા. પાછલા જીવનમાં પાંચ-દસ રૂપિયામાં લખેલી ગઝલો દારૂ પીવા માટે વેચતા હતા. પછી દારૂની અસરને કારણે મુશાયરાઓમાં બરાબર રજૂઆત પણ ન કરી શકતા. ધર્મ-નિરપેક્ષ હોવા છતાં, પૈસા માટે મુસ્લીમ ધર્મગુરુઓ માટે ‘ઇન્સાફ’ દૈનિકમાં સુધારા વિરોધી લેખો લખતા.
    ૧૯૬૫માં એક ધનવાન વ્યક્તિએ રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાના આશયથી મરીઝ પાસેથી તેમની ગઝલોનો સંગ્રહ સારી એવી કિંમતે ખરીદી લીધો હતો અને સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામે ૧૨૫ પાનાંના પૂસ્તક રૂપે તે પ્રગટ પણ કર્યો. પરંતુ સાહિત્યજગતમાં આ વાત ખુલ્લી પડી ગઈ અને સાહિત્યકારો તથા મરીઝના ચાહકોએ હોહા મચાવી દેતા તે પુસ્તક તાત્કાલિક વેચાણમાંથી પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું.

👉 ગઝલ

ઊર્મિ પૃથક્ પૃથક્ છે, કલા છે જુદી જુદી
સઘળું કહી રહ્યો છું વિધિસર કહ્યા વિના

ફના થવાની ઘણી રીત છે જગતમાં ‘મરીઝ’
તમે પસંદ કરી છે એ સારી રીત નથી

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું ‘મરીઝ’
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે

જરા સંભાળજો કે કોઈ રમતમાં છે ‘મરીઝ’
કે એ બેઠો છે સુરાલયમાં ને ચકચૂર નથી

કે આ મહેફિલ તો બધી એમની સર્જેલી છે
લાગણી દૂર દૂર હડસેલી છે

દેવાને દિલાસો કોઈ હિંમત ન કરે
દુ:ખ દર્દમાં પણ એવી પ્રતિભા રાખો

મારા અને દુશ્મનમાં ફરક છે એક જ
ટીકાથી એ બેપરવા તારીફથી હું પર

ઈનકાર હતો પત્રમાં પણ પ્રેમ તો જો
હસ્તાક્ષરો તારા મને સુંદર લાગ્યા

  • મરીઝ

-:જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું:-

જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું, ફકત એના મોઘમ ઈશારે ઈશારે.
ગમે ત્યાં હું ડૂબું, ગમે ત્યાં હું નીકળું, છે મારી પ્રતિક્ષા કિનારે કિનારે.
અહીં દુખની દુનિયામાં એક રંગ જોયો, ભલે સુખનું જગ હો પ્રકારે પ્રકારે.
સુજનની કબર કે ગુનેગારની હો, છે સરખી ઉદાસી મઝારે મઝારે.
હૃદય મારું વ્યાપક, નજર મારી સુંદર, કલા મારી મોહક વિચારે વિચારે.
નથી આભને પણ કશી જાણ એની, કે મેં ચાંદ જોયા સિતારે સિતારે.
અમારા બધાં સુખ અને દુખની વચ્ચે, સમયના વિના કંઈ તફાવત ન જોયો.
બધીયે મજા હતી રાતે રાતે, ને સંતાપ એનો સવારે સવારે.
નથી ઝંખના મારી ગમતી જો તમને, તો એનું નિવારણ તમારું મિલન છે.
તમે આમ અવગણના કરતા જશો તો, થતી રહેશે ઈચ્છા વધારે વધારે.
અમસ્તો અમસ્તો હતો પ્રશ્ન મારો, હકીકતમાં કોની છે સાચી બુલંદી.
જવાબ એનો દેવા ઊઠી આંગળીઓ, તમારી દિશામાં મિનારે મિનારે.
જગતમાં છે લ્હાવા કદમ પર કદમ પર, ફક્ત એક શરત છે ગતિમાન રહેવું.
નવા છે મુસાફર વિસામે વિસામે, નવી સગવડો છે ઉતારે ઉતારે.
મરણ કે જીવન હો એ બન્ને સ્થિતિમાં, ‘મરીઝ’ એક લાચારી કાયમ રહી છે.
જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે, જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

  • મરીઝ

-:જીવન બની જશે:-

જ્યારે કલા, કલા નહીં, જીવન બની જશે,
મારું કવન જગતનું નિવેદન બની જશે .
શબ્દોથી પર જો દિલનું નિવેદન બની જશે,
તું પોતે તારા દર્દનું વર્ણન બની જશે .
જે કંઈ હું મેળવીશ હમેશા નહીં રહે ,
જે કંઈ તું આપશે તે સનાતન બની જશે.
મીઠા તમારા પ્રેમના પત્રો સમય જતાં,
ન્હોતી ખબર કે દર્દનું વાચન બની જશે.
તારો સમય કે નામ છે જેનું ફકત સમય,
એને જો હું વિતાવું તો જીવન બની જશે .
તારું છે એવું કોણ કે માગે સ્વતંત્રતા !
મારું છે એવુ કોણ જે બંધન બની જશે ?
આંખો મીંચીને ચાલશું અંધકારમાં ‘મરીઝ’
શંકા વધી જશે તો સમર્થન બની જશે .

  • મરીઝ

-:મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે:-

મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે,
કે હવે સાચે જ લાગે છે કે તારું કામ છે.
છે સ્ખલન બે ત્રણ પ્રસંગોમાં મને પણ છે કબૂલ,
કોણ જાણે કેમ આખી જિંદગી બદનામ છે.
એક વીતેલો પ્રસંગ પાછો ઉજવવો છે ખુદા!
એક પળ માટે વીતેલી જિંદગીનું કામ છે.
આપની સામે ભલે સોદો મફતમાં થઈ ગયો,
આમ જો પૂછો બહુ મોઘાં અમારાં દામ છે.
જિંદગીના રસને પીવામાં જલ્દી કરો ‘મરીઝ’,
એક તો ઓછી મદિરા છે, ને ગળતું જામ છે.

  • મરીઝ

-:કરવી ના જોઇતી’તી ઉતાવળ સવાલ માં:-

એ રીતે છવાઈ ગયા છે ખયાલમાં,
આવેશને ગણી મેં લીધો છે વહાલમાં.
તારા વચનનો કેટલો આભાર માનીએ,
વરસો કઠણ હતાં તે ગયાં આજકાલમાં.
સારું છે એની સાથે કશી ગુફ્તગુ નથી,
નિહતર હું કંઈક ભૂલ કરત બોલચાલમાં.
કરતો હતો જે પહેલાં તે પ્રસ્તાવના ગઈ,
લઈ લઉં છું એનું નામ હવે બોલચાલમાં.
લય પણ જરૂર હોય છે, મારી ગિતની સાથ,
હું છું ધ્વિનસમાન જમાનાની ચાલમાં.
મુજ પર સિતમ કરી ગયા મારી ગઝલના શેર,
વાંચીને એ રહે છે બીજાના ખયાલમાં.
એ ના કહીને સહેજમાં છૂટી ગયા ‘મરીઝ’,
કરવી ન જોઈતી’તી ઉતાવળ સવાલમાં

  • મરીઝ

-:રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !:-

રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !
ફરક રેખા હું ક્યાં દોરું? પ્રણય ક્યાં છે,હવસ ક્યાં છે !
ભલે બેઠો હજારો વાર એનો હાથ ઝાલીને,
પરંતુ એ ન સમજાયું હજી પણ નસ ક્યાં છે .
સમય ચાલ્યો ગયો, જ્યારે અમે મૃગજળને પીતા’તા,
હતી જે એક જમાનામાં હવે એવી તરસ ક્યા છે !
અહીં તો એક ધારી જિંદગી વીતી છે વર્ષો થી,
તમે માનો કે જીવનના બધા સરખા દિવસ ક્યાં છે.

  • મરીઝ

-:મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી:-

મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી,
કોઈ એમ સમજે દવા યાદ આવી.
નથી કોઈ દુ:ખ મારા આંસુનું કારણ,
હતી એક મીઠી મજા યાદ આવી.
જીવનના કલંકોની જ્યાં વાત નીકળી,
શરાબીને કાળી ઘટા યાદ આવી.
હજારો હસીનોના ઈકરાર સામે,
મને એક લાચાર ‘ના’ યાદ આવી.
મોહબ્બતના દુ:ખની એ અંતિમ હદ છે,
મને મારી પ્રેમાળ મા યાદ આવી.
કબરના આ એકાંત,ઊંડાણ,ખોળો,
બીજી કો હુંફાળી જગા યાદ આવી.
સદા અડધે રસ્તેથી પાછો ફર્યો છું,
ફરી એ જ ઘરની દિશા યાદ આવી.
કોઈ અમને ભૂલે તો ફરિયાદ શાની!
’મરીઝ’ અમને કોની સદા યાદ આવી?

  • મરીઝ

-:લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો:-

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.
એની બહુ નજીક જવાની સજા છે એ,
મળતો હતો જે દૂરથી સહકાર પણ ગયો.
રહેતો હતો કદી કદી ઝુલ્ફોની છાંયમાં,
મારા નસીબમાંથી એ અંધકાર પણ ગયો.
સંગતમાં જેની સ્વર્ગનો આભાસ હો ખુદા,
દોઝખમાં કોઈ એવો ગુનેગાર પણ ગયો ?
એ ખુશનસીબ પ્રેમીને મારી સલામ હો,
જેનો સમયની સાથે હ્રદયભાર પણ ગયો ?
એ પણ છે સત્ય એની ઉપર હક નથી હવે,
એવુંય કંઈ નથી કે અધિકાર પણ ગયો.
સાકી છે સ્તબ્ધ જોઈ નશાની અગાઢ ઊંઘ,
પીનારા સાથે કામથી પાનાર પણ ગયો.
કેવી મજાની પ્રેમની દીવાનગી હશે !
કે જ્યાં ‘મરીઝ’ જેવો સમજદાર પણ ગયો

  • મરીઝ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇએ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇયે,—(2)
પન ના કહો છો એમા વ્યથા હોવી જોઇએ
પુરતો નથી નશીબનો આનંદ ઓ ખુદા,—(2)
મરજી મુજબની થોડી મજા હોવી જોઇએ.
એવી તો ભેદી રીતે મને માફ ના કરો,—(2)
હુ ખુદ કહી ઉઠુકે સજા હોવી જોઇએ.
મે એનો પ્રેમ ચહ્યો બહુ સાદી રીત થી,—(2)
નહોતી ખબર કે એમા કલા હોવી જોઇએ.
પ્રુથવી ની આ વિશાળતા એમજ નથી ‘મરીજ’,—(2)
એના મિલનની ક્યાક જગા હોવી જોઇએ

  • મરીઝ આભાર શબ્દ ખુબ જ નાનો લાગે છે છતા પણ આભાર :- કાનજીભાઇ
  • Vasim Landa

પુસ્તક ‘પુનરાગમન’ માટે પુત્ર મોહસીન ભાઈએ તૈયાર કરેલી ‘મરીઝ’સાહેબની જીવનયાત્રા…

Standard

પુસ્તક ‘પુનરાગમન’ માટે પુત્ર મોહસીન ભાઈએ તૈયાર કરેલી ‘મરીઝ’સાહેબની જીવનયાત્રા…

‘બે-ત્રણ પ્રસંગમાં અહીં આખા જીવનનો સાર છે’

સંકલન : મોહસીન વાસી

જન્મ

સૂરતના પઠાણવાડા ખાતે ‘મરીઝ’નો જન્મ થયો હતો. પિતાજીનું નામ અબ્દુલઅલી વાસી. એ સ્કૂલમાં શિક્ષક હતા.

તેં નક્કી કરેલી છે તે ઢબથી આવ્યા,
તું ચાહતો’તો તારી તલબથી આવ્યા;
જીવનને લઈને આ જગતની અંદર,
બે હાથ અમે વાળી અદબથી આવ્યા.

બાળક જન્મે છે ત્યારે તેના બંને હાથ છાતી ઉપર અદબની રીતે વળાયેલા હોય છે તે પ્રત્યે ઇશારો છે.

બાળપણ

માતાનું ટીબીની બીમારીમાં અવસાન થયું ત્યારે ‘મરીઝ’ની વય દસેક વરસની હતી. તેમનું ભણતર ગુજરાતી બીજા ધોરણ સુધી જ રહ્યું હતું. તેનું એક કારણ તેમને ભણવામાં દિલચસ્પી જ નહોતી. શાળાના સમયમાં તેઓ રેલવેસ્ટેશન પર જઈ, આવતી-જતી ટ્રેનનાં એન્જિન જોયા કરતા હતા. તે સમયે સૂરતમાં ઝાંપાબજાર પાસે કસાઈઓની દુકાન હતી. આ કસાઈઓ ઉર્દૂ સાહિત્યના શોખીન હતા. ‘મરીઝ’ સાંજના તેમની દુકાન પર જતા, જ્યાં ‘અનીસ’-‘દબીર’ના મરસિયા, ગાલિબ, દાગ, મીર તકી મીર જેવા શાયરોની ગઝલની મહેફિલ જામતી. જેમાં તેઓ રસપૂર્વક ભાગ લેતા. અહીં જ તેમની મુલાકાત અમીન આઝાદ સાથે થઈ, જે તેમને ગુજરાતી ગઝલ તરફ લઈ આવ્યા. તેમનાં મોટાં બહેન રૂખૈયા પાસે પણ તેઓ ઇમામહુસેનના મરસિયા સાંભળતા. જ્યારે મોટાં બહેન રૂખૈયાના ઘરે દીકરી અવતરી ત્યારે તેમની ઉંમર ૧૪ વરસની હતી. ખુશીના આ પ્રસંગ પર તેમણે જીવનની પહેલી કવિતા રચી.

યુવાવસ્થા

હવે જ્યારે એમને ભણવામાં રસ નહોતો તો એમના પિતાશ્રીએ ૧૫ વરસની વયે મુંબઈમાં નોકરી કરવા માેકલ્યા. મુંબઈમાં તેઓ યુનિવર્સલ રબર વર્ક્‌સ, બૂટ બનાવતી કંપનીમાં નોકરીમાં રહ્યા. તેમના જણાવ્યા મુજબ દુકાનમાં આવતું સાંજનું દૈનિક પહેલાં તે વાંચતા પછી શેઠને આપતા. તેમના પગારનો મોટો હિસ્સો ગુજરાતી, ઉર્દૂ, ઇંગ્લિશ સાહિત્યનાં પુસ્તક ખરીદવામાં વાપરતા. અઘરા શબ્દોની જાણકારી માટે ત્રણે ભાષાનો જોડણીકોશ (Dictionary) હાથવગા રાખતા.
સ્વ. ‘મરીઝ’ની સ્મરણશક્તિ અદ્ભુત હતી. ‘અનીસ’ ‘દબીર’ના મરસિયા જે બેથી ત્રણ ગ્રંથમાં રચાયા હતા તે તેઓ મોઢે પઢતા. આ જ કારણથી તેમની પોતાની રચનાઓને પુસ્તકમાં સંગ્રહસ્થ કરવાનો પ્રયાસ ન કર્યો.

નિખાલસ નિકટ જનના પ્યારોની દુનિયા,
કદી મારી દુનિયા બહારોની દુનિયા.

પ્રણય પ્રયાણ

ઊગતી યુવાનીમાં પહેલો પ્રણય તેમની ફોઈની દીકરી સાથે થયો. કુટુંબીજન હોવાથી અવારનવાર મુલાકાતો થવા લાગી. બંને એકબીજા પ્રત્યે આકર્ષિત હતાં. ‘મરીઝ’ના શબ્દોમાં :

બહુ રૂપાળાં છો તો માનો પ્યારને,
વહી નહીં શકશો આ યૌવનભારને;
આપ છો નાજુક નહીં ઊંચકી શકો,
આમ લાવો રૂપના અંબારને!

આ પ્રેમ શાદીમાં પરિણમી ન શક્યો, જેનાં બે કારણ હતાં : એક, તેમની સ્થાયી આવક નહોતી, બીજું, શરાબસેવનની શરૂઆત. તેમનો લગ્નનો પ્રસ્તાવ મંજૂર ન થયો. પહેલા પ્રેમની નિષ્ફળતા જીવનમાં નવા વળાંકો લાવી.

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.

પહેલો વળાંક એ હતો કે હવે તેમની પ્રેમિકા તેમને ‘અબ્બાસ’ નામથી સંબોધિત કરવાને બદલે, ‘ભાઈ અબ્બાસ’ કહેવા લાગી. જે તેમની ગઝલમાં આ રીતે વ્યક્ત થઈ.

‘મરીઝ’, એ જ્યારે અમને બોલાવે છે આદરથી,
પ્રતિષ્ઠાથી ભરેલું નામ કડવું નામ લાગે છે.

પત્રકાર ‘મરીઝ’

સાહિત્ય પ્રત્યેનો લગાવ તેમને પત્રકારત્વમાં લઈ આવ્યો. આ તેમનું મનપસંદ ક્ષેત્ર હતું. શરૂઆતમાં ‘વતન’ અને ‘માતૃભૂમિ’ દૈનિકમાં પત્રકાર તરીકે જોડાયા. સમયગાળો ૧૯૪૨થી ૧૯૫૦.

૧૯૫૦ બાદ ‘ઉમ્મીદ’, ‘ખુશબૂ’, ‘અઝાન’ જેવાં માસિકોમાં સંપાદક તરીકે કામ કર્યું. કિંતુ આ માસિકો લાંબા સમય સુધી ચાલ્યાં નહીં તેનું એક કારણ પૈસાની અછત હતું. માસિક ચલાવવા માટે જરૂરી જાહેરખબરો મેળવવામાં તે નિષ્ફળ રહ્યા. ૧૯૬૦માં તે સમયના દાઉદી વહોરા કોમના ધર્મગુરુ મરહૂમ સૈયદના
તાહેર સૈફુદ્દીન (આ. કુ.)ના આશીર્વાદથી ‘ઇનસાફ’ અઠવાડિકના તંત્રી બન્યા. જીવનમાં આર્થિક સ્થિરતા આવી.

પૂરી તું કર નમાઝ અગર હોય ભાનમાં,
ઓ શેખ! મસ્ત થઈ ગયો હું તો અઝાનમાં.

લગ્ન અને કૌટુંબિક જીવન

૧૯૪૦થી ૧૯૪૭ના ગાળામાં ઓછા મુશાયરા યોજાતા. મોટે ભાગે લોકો ઘરમાં ત્રણથી ચાર શાયરોને બોલાવી ગઝલ રસપાન કરતા. જે બેઠક કહેવાતી. આવી જ એક બેઠકમાં તેઓ તેમનાં પત્ની સોનાબાઈના પરિચયમાં આવ્યાં. તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પ્રત્યે રુચિ ધરાવતાં હતાં. સ્વ. ‘મરીઝ’ તેમને ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયેલી શરદચંદ્ર અને બીજા નામી લેખકોની નવલકથાઓ વાંચવા આપતા. અને તેની ઉપર ચર્ચા કરતા. મુલાકાતો વધવા લાગી અને પ્રણયમાં પરિણમી અને પ્રેમ ધીમેધીમે પાંગરવા લાગ્યો.

જામી રહ્યો છે એમ અમારા પ્રણયનો રંગ,
ધીમી ગતિ જે હોય છે ખીલતા ગુલાબમાં.

મળે આંખોથી આંખો, ને બધા સંવાદ થઈ જાએ,
‘મરીઝ’, એક જ સિતમ છે, એ પ્રસંગ અપવાદ થઈ જાએ.

શરૂમાં મારાં માતાના કુટુંબીજનોને પણ આ સંબંધ મંજૂર નહોતો. તેઓ ચોરીછૂપીથી મુલાકાતો કરવા લાગ્યાં અને પ્રેમ પ્રગાઢ થતો રહ્યો. એક નાનકડી મુલાકાતનો શેર અહીં યથાયોગ્ય રહેશે :

બધો આધાર એના જતી વેળાના જોવા પર છે,
મિલનમાંથી નથી મળતા મહોબતના પુરાવાઓ.

તેમના પ્રેમની વાત હવે વહોરા સમાજમાં પણ ફેલાઈ ગઈ. કોઈ મિત્ર પૂછે તો ઇનકાર કરતા નહીં.

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું, ‘મરીઝ’,
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે.

સુખદ અંત તરીકે ૧૯૪૬માં મારી માતા સોનાબાઈ જોડે તેમની શાદી થઈ. મારો જન્મ ૨૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭માં થયો.

શાદી બાદ તેમનો નિવાસ ૩૧, તવાલેન, કૂપર બિલ્ડિંગ, ચોથા માળે, પાયધૂની, મુંબઈમાં રહ્યો. આ ઘર લગભગ ૨૦૦ સ્ક્વેર ફૂટનું હતું. જેને ઘર કહેવા કરતાં ‘કાતરિયું’ કહેવું વધુ યોગ્ય ગણાય. જેનો આકાર ત્રિકોણિયા ૯૦૦ અંશ (Right angle) જેવો હતો. નીચે તરફ જ્યાં ખૂણો બનતો હતો તે જગા સૂવા માટે વપરાતી. ઘરમાં ૪૦ વૉટના ત્રણ બલ્બ હતા. એક ઓરડામાં, એક રસોડામાં, એક બાથરૂમમાં. ઘરમાં કોઈ પંખાની સગવડ નહોતી. વીજળીનું બિલ અને ભાડું એમના મોટા ભાઈ ભરતા. ઉપરોક્ત ઘરનું વર્ણન હળવી શૈલીમાં ‘મરીઝ’ આ રીતે કરે છે :

બેસો, ઊઠો ગમે ત્યાં, ગમે ત્યાં હરોફરો,
સગવડ જો સાચી પૂછો તો વેરાન ઘરમાં છે.

સગવડની તેમણે એક અલગ વ્યાખ્યા બનાવી કે મોટાં ઘરોમાં બેઠકખંડમાં સૂઈ ન શકાય અને બેડરૂમમાં ભોજન ન લેવાય.

આઝાદીની ચળવળમાં ‘મરીઝ’

૧૯૪૨થી ૧૯૪૭ દરમિયાન તેઓ સ્વ. સાલેહભાઈ અબદુલકાદર જે સગપણના નાતે મારાં માતાના મામા થતા હતા, તેના પરિચયમાં આવ્યા. સ્વ. સાલેહભાઈ સ્વાતંત્ર્યસેનાની હતા અને ગાંધીજી સાથે આઝાદીની લડતમાં જેલમાં પણ ગયા હતા.

આઝાદીની ચળવળ દરમિયાન મુંબઈમાં નાગદેવી, પાયધૂની, ભીંડીબજાર, કાલબાદેવી વિસ્તારમાં કાૅંગ્રેસ દ્વારા રાતના સભાઓ યોજાતી, જ્યાં તેઓ સ્વ. સાલેહભાઈ સાથે જતા અને દેશદાઝ પર રચિત ગઝલો સંભળાવતા :

ગુલામોને મરણ સ્વતંત્રતા આપી નથી શકતું,
ગુલામીનાં કલંકોને કફન ઢાંકી નથી શકતું.

સૂરજ જે બજાવે છે ગગનની સેવા,
ધરતીને એ આપે છે અગનની સેવા,

એ તેજ અને હૂંફ દે મારા ઈશ્વર!
એનાથી બજાવું હું વતનની સેવા.

મુશ્કેલીભર્યાં વર્ષો

જ્યારે હું પાંચ વરસનો હતો ત્યારે મારી બહેન લૂલૂઆનો જન્મ ૧૭–૫–૧૯૫૨ના રોજ થયો.

હવે ઘરની જવાબદારી વધતી ગઈ. તેમના દ્વારા ચાલુ કરાયેલાં માસિકો થોડા સમયાંતરે બંધ થવા લાગ્યાં. ઘરખર્ચાઓ સાથે હવે બાળકોના ભણતરનો ખર્ચ ઉમેરાયો. આર્થિક ભીંસ વધતી ગઈ. કુટુંબની દરેક વ્યક્તિને ગરીબીનો અહેસાસ થવા લાગ્યો.

અહીં અંગ્રેજ વિચારક ઑસ્કાર વાઇલ્ડનો એક પ્રસંગ રજૂ કરું છું ઃ લંડન ઍરપૉર્ટ પર કસ્ટમ અધિકારીએ તેમને પૂછ્યું, “Anything to declare?” જવાબમાં વાઇલ્ડે કહ્યું, “Nothing but my genius”— “મારી પાસે મારી બુદ્ધિમત્તા સિવાય કાંઈ બતાવવા જેવું નથી.”

‘મરીઝ’ને સમજાયું. મારી પાસે પણ આ જ એક વસ્તુ વેચવાલાયક છે. જેમાંથી હું મારો ઘરખર્ચ કાઢી શકું. મારાં બાળકોને ભણાવીને તેમના જીવનનું ઘડતર કરી શકું. કદાચ નૈતિક રીતે એ ગલત હશે, પણ કૌટુંબિક જવાબદારીઓ તો નિભાવ્યે જ છૂટકો. ગઝલો વેચવા સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ ન દેખાયો. આ માટે તેઓ પોતે વ્યથિત હતા.

પણ હવે ઘરમાં સલામત નથી વસ્તુ કોઈ,
છેક નાકા ઉપર ઊભી છે ગરીબી મારી;

કેમ જિવાય આ તસવીરને જોઈ જોઈ,
ક્યાં સુધી કોઈ ઉઠાવી શકે આ લાચારી!

આ જ વિષય પર હરીન્દ્ર દવેએ એક ઠેકાણે ટાંકેલો પ્રસંગ એમના જ શબ્દોમાં રજૂ કરું છું :

“””””””
એક વાર શાળામાં સંતાનની ફી ભરવા માટે કોઈ ધર્મગુરુ વિશે લખેલી ઉર્દૂ નઝમ ‘મરીઝે’ ઉર્દૂમાં નામ ધરાવતા કવિને વેચી હોવાનો હું સાક્ષી છું. એક વાર ‘મરીઝ’ તેમની ગઝલના શેર સંભળાવતા હતા એમાં એક શેર પાસે અટકી ગયા :

ઘણા નિર્દોષ નકશાઓનું દુઃખ સહેવું પડે પહેલાં,
પછી, સાકી, અમારા હોઠ ઉપર જામ લાગે છે.

શેર સંભળાવ્યા પછી કહે, હરીન્દ્રભાઈ, ઘણી વાર હોઠ આગળ પ્યાલો અટકી જાય છે અને બાળકો યાદ આવે છે.
“”””””””””

લોકો માને છે કે એમણે ફક્ત શરાબ માટે એમની ગઝલો વેચી, પણ સાચી હકીકતના અમે કુટુંબીજનો સાક્ષી છીએ.

કાળા વાદળમાં રૂપેરી કોર

જીવન જ્યારે વિપરીત સંજોગોમાં પસાર થઈ રહ્યું હતું ત્યારે વહોરા સમાજના ધર્મગુરુ નામદાર મરહૂમ સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીન (આ.કુ.) ના સમયમાં તેમની ‘ઇન્સાફ’ના તંત્રી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી.

મરહૂમ સૈયદના તરફથી તેમણે ‘અરીબ’ (જાણકાર) તખલ્લુસ એનાયત કરવામાં આવ્યું. આ તખલ્લુસ માટે તેઓ ઘણો ગર્વ અનુભવતા, અને કહેતા આખા વહોરા સમાજમાં આ તખલ્લુસ ફક્ત મારા નામે છે. મારી કલમને મરહૂમ સૈયદનાએ આ રીતે બિરદાવી છે.

મરહૂમ સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીન (આ.કુ.)ના અવસાન પર અંજલિ આપતાં ‘ઇન્સાફ’માં તેમણે લખ્યું :

જીવન સમેટી લીધું, ગજાવી ખુદાનો નાદ,
વાળે મુસલ્લો જેમ નમાઝી નમાઝ બાદ.

નામદાર સૈયદના મરણ બાદ થોડા વખત પછી ‘ઇન્સાફ’ અઠવાડિક બંધ થયું અને તેઓ પાછા છૂટક પત્રકારત્વ (freelance journalism) તરફ વળ્યા.
હવે, એક સારી વાત એ બની કે ગુજરાતી ગઝલસાહિત્યમાં તેમનું માન વધવા લાગ્યું. તેમના મિત્રો અને ચાહકોનું વર્તુળ પણ વધવા લાગ્યું.

૧૯૬૪ની સાલમાં ક્ષયરોગે (ટી. બી.) તેમને ઘેરી લીધા. ઘરમાં તેમને લોહીની ઊલટી થવા લાગી. ડૉક્ટરે તેમને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની ભલામણ કરી. આર્થિક સંકડામણ તો હતી તેમાં આ રાજરોગ. આ સમયે ગઝલચાહક તેમના મિત્ર પ્રવીણ પંડ્યા તેમની વહારે આવ્યા. તેમને સારવાર માટે સર્વોદય હૉસ્પિટલ, ઘાટકોપર, મુંબઈમાં દાખલ કર્યા. લગભગ બે માસ અહીં સારવાર લીધી. સ્વ. ‘મરીઝે’ આગમન ની બીજી આવૃત્તિ તેમને અર્પણ કરી લખ્યું :

અંતરના ઉમળકાથી આ સુંદર સ્વાગત,
આ મિત્રતા, આ પ્રેમ, આ તારી ચાહત,
છે મારી સાથે તારો એ વર્તાવ, ‘પ્રવીણ’,
ધનવાન હું હોત તો ખુશામદ માનત.

‘મરીઝ’ અને ‘તબીબ’

સન ૧૯૬૫માં શ્રીમંત ‘તબીબ’ને શાયર બનવાની અભિલાષા જાગી. આ માટે તેમણે મારા પિતાને પસંદ કર્યા. ફળસ્વરૂપે સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામક પુસ્તકનું સર્જન થયું. ગઝલની શૈલીથી સાચી ઓળખ જાહેર થઈ. ગઝલચાહકો અને સમકાલીન ગઝલકારોના વિરોધથી આ પુસ્તક પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું. સ્વ. ‘મરીઝ’ની અંતરની અભિલાષા એવી હતી કે આ આમદાનીમાંથી પોતાનું નાનકડું ઘર વસાવે.

પહેલું સન્માન (? )

બીજાં ચાર વરસો સુધી ઘર લેવાના તેમના પ્રયાસ ચાલુ રહ્યા, કિંતુ કોઈ ખાસ સફળતા મળી નહીં. ૧૯૭૦માં તેમના ચાહકોએ એક ઘર મળે તે માટે બીડું ઉઠાવ્યું, ‘મરીઝ’ સન્માનસમિતિની રચના કરી. આ સમિતિના પ્રમુખ સ્વ. સાલેહભાઈ અબદુલ કાદર (ભૂતપૂર્વ મેયર, મુંબઈ) અને અતિથિવિશેષ મરહૂમ જાબીરભાઈ મહેતા હતા. તે સમયે મુંબઈના પરાવિસ્તારમાં રૂ. ૧૫,૦૦૦ સુધીમાં એક રૂમ કિચનના ઘર મળતાં. સમિતિએ આ માટે એક મુશાયરાનું આયોજન કર્યું.

આઘાત એનો કોઈ સ્વમાની હૃદયને પૂછ,
હમદર્દીઓ જગતની ખરેખર અઝાબ છે.

સમકાલીન શાયરો અને ચાહકોએ મુશાયરાને સફળ બનાવ્યો. સન્માનના આ મુશાયરામાં જે ગઝલ તેમણે પ્રસ્તુત કરી હતી તે :

બસ, ઓ નિરાશ દિલ, આ હતાશા ખરાબ છે,
લાગે મને કે જગમાં બધા કામિયાબ છે.
શું મસ્ત થઈ સૂએ છે બધા, વાહ રે, ‘મરીઝ’,
માટી અને કફનમાં ગજબની શરાબ છે.

આ સમકાલીન શાયરોમાંથી એક જે મુશાયરાનું સંચાલન કરતા હતા અને સન્માનસમિતિના ખજાનચીપદ પર હતા. તેમને ક્લબમાં જુગાર રમવામાં આ રકમ ગુમાવી દીધી. આમ સન્માનના હેતુનો પૂરેપૂરો રકાસ થયો.

મારી માતા આ રકમ મેળવવા તેમના ઘરે જતાં. ઘણી વેળા હું પણ તેમની સાથે જોડાતો. તેઓ ભીંડીબજાર ખાતે રહેતા હતા. તેમની સવાર, સવારે અગિયાર વાગ્યે પડતી. દરેક વખત તેમને ઊંઘમાંથી ઉઠાડવા પડતા અને અગસ્ત્યના વાયદાઓ લઈ અમે પાછાં વળતાં. લગભગ ત્રણ મહિનાની હેરાફેરી પછી અમને ખાતરી થઈ ગઈ, હવે કંઈ વળવાનું નથી. ઘરનું સ્વપ્ન રોળાઈ ગયું. તેથી મારાં માતા વિશેષ નિરાશ હતાં. સ્વ. ‘મરીઝ’નો આ મક્તા બરાબર સમજાઈ ગયો હતો :

કદમોથી પણ વિશેષ થકાવટ હતી, ‘મરીઝ’,
મંઝિલ ઉપરથી પાછી ફરેલી નિગાહમાં.

સ્વ. ‘મરીઝ’ પોતે ઘણા વ્યથિત હતા. કિંતુ વડીલ હોવાના નાતે ચહેરા પર તે કળવા દેતા નહીં. સૂરતી તરીકે પરિસ્થિતિને હળવાશથી લેવાની કલા અહીં કામ આવી, ગઝલમાં આ રીતે વ્યક્ત થઈ:

હવે જો ઘર ન ફળ્યું તો કરે છે કેમ વિલાપ?
તનેય ક્યાં હતી પરવા, ‘મરીઝ’ ઘર બાબત!

જો કોઈ પૂછતું તો કહેતા, “મારા પીવાના પૈસા ખાઈ ગયો”. વાત વાળી લેતા; જોકે થોડા લોકો આજે પણ સપાટીની આ વાતને સાચી માની તે રીતે મૂલ્યાંકન કરે છે.

મારા ગુનાહો જોઈ, મને બેશરમ ન માન,
સાથે જ ભોગવું છું સજા, કોણ માનશે?

નવા ઘર તરફ

૧૯૭૧માં તેમના મોટા ભાઈ શેખા વાસી તેમની સહાયે આવ્યા. ઘર ખરીદવા માટે જોઈતા રૂ. ૧૪,૦૦૦ તેમને આપ્યા અને કુર્લામાં રાહત ઍપાર્ટમેન્ટમાં ૨૫૦ સ્ક્વેર ફીટ ૧ રૂમ, કિચનનો ફ્લૅટ લેવામાં આવ્યો. ફ્લૅટ લખાવાની તારીખ આજે પણ યાદ છે : તા. ૮–૮–૧૯૭૧. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧માં કુર્લા રહેવા ગયા. આ સમયે હું બૅન્કમાં નોકરી કરતો હતો અને મારી બહેને દાવર કૉલેજમાંથી સ્ટેનોગ્રાફરનો અભ્યાસ કરી નોકરીની શરૂઆત કરી. હવે તેમને ઘરખર્ચ ચલાવવાની ચિંતા નહોતી. અમે બંને ભાઈ-બહેન તેમની સંભાળ લેતાં.

હવે તેઓ રચાતી ગઝલ ડાયરીમાં ટપકાવવા લાગ્યા. પણ તેનું સંકલન જળવાતું નહીં. કોઈ એક ગઝલના બે-ત્રણ શેર આગળના પાના પર હોય તો તે જ ગઝલના બીજા શેરો વચ્ચેના પાના પર મળતા. અમુક શેરો સિગારેટના બૉક્સ પર લખી ડાયરીમાં સાચવતા. ગુજરાતી લિપિમાં અમુક શેરો ઉર્દૂ ભાષામાં પણ લખતા. મેં આ ડાયરી ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદને યાદગીરીરૂપે સાચવી રાખવા આપી છે. મુશાયરા સિવાય મુંબઈ જવું ભાગ્યે જ બનતું. ઘરમાં રહીને તેમણે ઉર્દૂના મહાન શાયર ઇકબાલના પુસ્તક શિકવા-જવાબે શિકવા નો ગુજરાતી અનુવાદ કરવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ આ કામ તેમની હયાતી દરમિયાન પૂરું થઈ શક્યું નહીં.

પિતા ‘મરીઝ’

૧૯૭૮માં મારી શાદી થઈ. જેમાં ‘મરીઝ’ ઊલટભેર શામિલ થયા અને કુટુંબીજનો અને ચાહકોની મહેમાનનવાઝી કરી.

દે એવી નજર, હોય છે જેવી, ઓ પ્રભુ,
બેટાને દુલ્હો જોતી વખત માની નજર.

આવો જરૂર આવો, મારા થઈને રહી જાઓ,
હું નથી કરી શકતો રોજ રોજ મહેમાની.

બીજું સન્માન

૧૯૮૧માં સ્વ. જયવદન તકતાવાલા હસ્તક તેમના બીજા (હકીકતમાં પહેલું) સન્માનનું આયોજન શ્રી શોભિત દેસાઈએ કર્યું. મુંબઈમાં તેજપાલ હૉલ ખાતે એક ભવ્ય મુશાયરો ગોઠવવામાં આવ્યો. તેમને રૂ. ૭૧,૦૦૦ નો પુરસ્કાર અર્પણ કરવામાં આવ્યો. નામી ગઝલકારો અને સંગીતકારોએ મુશાયરામાં હાજર રહી ‘મરીઝ’ને બિરદાવ્યા.

જીવનમાં કઈ એવી પ્રતિભા આવે,
સત્કારવા સામે બધા રસ્તા આવે,
ચાલું તો જમાનાનો મને સાથ મળે,
થોભું તો મહોબત મને લેવા આવે.

અંત તરફ

૧૯૮૧થી ૧૯૮૩ દરમિયાન મોટે ભાગે તેઓ ઘરે જ રહેતા અને તેમના ચાહકો તેમને ઘરે મળવા આવતા. ગઝલના શેરો ડાયરીમાં લખવાનું ચાલુ રહ્યું. પરંતુ તેને વ્યવસ્થિત કરવાની જરૂર હતી, કારણ કે એક જ ગઝલના જુદાજુદા શેરો જુદાં જુદાં પાનાં પર આલેખાયા હતા. આ પુસ્તકનું નામ તેઓ ‘નકશા’ રાખવા ચાહતા હતા.

૧૩ ઑક્ટોબર, ૧૯૮૩ના સાંજના રસ્તો પાર કરતી વખતે એક અકસ્માત સર્જાયો. ઝડપથી આવતી એક ઑટોરિક્ષા સાથે તેઓ અથડાયા અને રસ્તા પર પડી ગયા. પડતાંની સાથે કમર નીચે થાપા પર મલ્ટિપલ ફ્રૅક્ચર થયું. તેમને ઘરમાં લઈ આવવામાં આવ્યા. તેમના નાના ભાઈ તાહેર જે નજદીકમાં જ રહેતા હતા તે દોડીને આવી ગયા અને ડૉ. મહેતાના નર્સિંગહોમમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. ડૉ. મહેતાએ ઑપરેશન કરવાની સલાહ આપી. ઑપરેશન ૧૯ ઑક્ટોબરે કરવાનું નક્કી કર્યું. મારાં માતા સળંગ છ દિવસ એમની સેવામાં એકપગે હાજર રહ્યાં હતાં.
અંતમાં ઑપરેશન થિયેટરમાં જતાં પહેલાં તેમના વાળમાં કાંસકી ફેરવી ઓળી આપ્યા હતા.

દાવો અલગ છે પ્રેમનો દુનિયાની રીતથી,
એ ચૂપ રહે છે, જેનો અધિકાર હોય છે.

નિકટ કુટુંબીજનો સવારમાં હૉસ્પિટલ પહોંચી ગયા. સવારે તેઓ છાપું વાંચી રહ્યા હતા અને ચહેરા પર હળવાશ હતી. વ્હિલચૅર પર તેમને ઑપરેશન થિયેટરમાં લઈ જવામાં આવ્યા. જતાં પહેલાં અમારી સામે જોઈને તેમણે કહ્યું, ‘ખુદાહાફિઝ’. હાજર કુટુંબીજનોએ પણ એ જ શબ્દમાં જવાબ આપ્યો.

ડૉ. મહેતા ‘મરીઝ’ને શાયર તરીકે ઓળખતા હતા. ઑપરેશન પહેલાં તેમને કંઈક સંભળાવવા કહ્યું, આ શેર કહ્યો :

ન માગ એની પાસે ગજાથી વધુ જીવન,
એક પળ એવી દેશે વિતાવી નહીં શકે.

ઑપરેશન લગભગ એક કલાક ચાલ્યું અને સફળ થયું. ત્યાંથી તેમને વૉર્ડમાં લઈ જવામાં આવ્યા. ૧.૩૦ વાગ્યાની આસપાસ તેઓ ઍનેસ્થેસિયાની અસરથી મુક્ત થયા ત્યારે ઑપરેશન કરેલા ભાગ પર અત્યંત પીડા થવાની ફરિયાદ કરી. હાજર ડૉક્ટરે દર્દશામક ઇન્જેક્શન આપ્યાં પણ તે કારગત નીવડ્યાં નહીં. ફરીથી તેમને બેચેની લાગવા લાગી. હું તેમના પલંગ પાસે જ હતો. તેમણે મને એમની નજદીક બોલાવ્યો અને કહ્યું, મોહસીન, I am going. (હું જઈ રહ્યો છું) તે જ વખતે એક જોરદાર હાર્ટઍટેક આવ્યો અને તેઓ મારા હાથ પર ઢળી પડ્યા. ડૉ. મહેતાએ તેમના હૃદયને પુનઃ ધબકતું કરવા તમામ પ્રયાસ કર્યા કિંતુ તેઓ ફાની દુનિયા છોડી ચૂક્યા હતા.

મારું જીવન જીવન નહીં, મારું મરણ મરણ નહીં,
તારો અનંત કાળ છે, મારી તો એક ક્ષણ નહીં.

દુનિયામાં મને મોકલી પસ્તાયો હતો તું,
મૃત્યુનું બહાનું કરી આ પાછો ફર્યો લે.

દફનવિધિ દાઉદી વહોરા, કુર્લા કબ્રસ્તાનમાં તા. ૨૦ ઑક્ટોબર ૧૯૮૩ના દિવસે થઈ. સવારમાં કુર્લા મસ્જિદ ખાતે જનાજાની નમાઝ થઈ :

રાખો મસ્જિદને સાફ કે એક દિન,
મુજ જનાજાની ત્યાં નમાઝ હશે!

થઈ ગયું એકાંત પૂરું ઓ ‘મરીઝ’
અંતકાળે લોક ભેગા થઈ ગયા.

તેમના અસંખ્ય ચાહકો મસ્જિદ બહાર કાંધ દેવા ઊભા હતા. જ્યારે તેમનો જનાજો નીકળ્યો ત્યારે એક ચાહકે આ મક્તા યાદ કર્યો :

મરણ કે જીવન હો એ બંને સ્થિતિમાં
‘મરીઝ’, એક લાચારી કાયમ રહી છે,

જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે,
જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

કુર્લા કબ્રસ્તાનમાં તેમની દફનવિધિ થઈ. મૈયતને ધીમેથી કબરમાં ઉતારવામાં આવી. ત્યાર બાદ હાજર કુટુંબીજનો, સ્નેહીઓએ કબર પર ઝૂકીને માટી નાંખી.

માટી દીધી, ‘મરીઝ’, બધાયે ઝૂકી ઝૂકી,
જ્યારે મરી ગયો તો આ દુનિયા ઝૂકી મને.

અંતે થયો નમાઝી, હતો શરાબી ‘મરીઝ’,
જુઓ કબરમાં એનું મુખ કાબા તરફ રહ્યું.

મૃત્યુ આવી જ્યાં કહે, ચુપચાપ મારી સાથે ચાલ,
આપણાથી તે પછી એક અક્ષરે બોલાય ના.

કેટલી સંકડામણોમાં સ્થિર થઈને રહી ગયો,
આ ‘મરીઝ’ એવો શખ્સ, પોતાનામાં જે બંધાય ના.

  • મિત્ર શ્રી આશરભાઇની વોલ પરથી

ગિરનારની પરિક્રમા (મહત્વ)

Standard

ગિરનારએ અગ્નિકૃત પર્વત છે. જેના ઉપર સિધ્ધચોરાસી સંતોનાં બેસણા છે. સંતો-શુરાઓ અને સતીઓની આ પાવનકારી ભુમિ છે, કે જેના કણ કણમાં આદિ કવિ નરસિંહ મહેતા,સાહિત્યકારો, કવિઓ અને જગવિખ્યાત ગિરના સાવજની જગપ્રસિધ્ધીની મહેક પ્રસરી રહી છે આવી આ ધરતી માથે ઘણા વર્ષોથી યોજાતી પરિક્રમા દરવર્ષે યોજાય છે. જેને લોકભાષામાં પરકમ્મા અને લીલી પરકમ્મા પણ કહેવાય છે. ગરવા ગિરનારની ફરતે યોજાતી આ ૩૬ કી.મી. ની ચાર દિવસ પરિક્રમામાં જુદા જુદા સ્થળોએથી ભકતો આવે છે. આ પરિક્રમા કારતક સુદ અગીયારસે ચાલુ થાય છે અને પૂનમને દિવસે એટલે કે દેવ દિવાળીનાં દિવસે પુર્ણ થાય છે. આ પરિક્રમા કેટલા સમયથી શરૂ થઈ તેનો પાકો સમય મળતો નથી પરંતુ અગાઉના સમયમાં ફકત સાધુ-સંતોજ કોઈ પણ જાતનાં સરસામાન લીધા વિના કરતા હતા અને તે દરમિયાન ભજન ભકિત થતી હતી. ત્યાર બાદ સમય બદલાતા, આ પરીક્રમા સંસારી માણસો પણ કરવા લાગ્યા જેમાં ભોજન પ્રસાદ થવા લાગ્યો અને સામાજીક સંસ્થાઓ દ્વારા અન્નક્ષેત્ર પણ ચલાવવામાં આવે છે. ગિરનારની આ પરિક્રમા સ્વયંભુ છે.

આ પરિક્રમાનું મહત્વ ખાસતો એટલા માટે વધી જાય છે, કારણકે આવા ધાર્મિક સ્થળે એક સાથે અલગ અલગ પ્રાંત, રીતરીવાજ અને પહેરવેશનાં લોકોની સંસ્ક્રુતિને જાણવાનો મોકો મળે છે. શહેરની તમામ સુખ સુવિધાથી દુર પ્રક્રુતિનાં ખોળે અને જંગલના ઘટાટોપ વનરાઈની વચ્ચે ખળખળ વહેતા ઝરણાઓની સંગાથે સુમધુર કરતા પક્ષીઓનાં કલરવ સાથે પ્રક્રુતિની ગોદમાં જીવનનાં ત્રિવિધ તાપથી રાહત મેળવવા તેમજ તમામ પ્રકારનાં દુ:ખ ભુલીને આવનાર સમયમાં બને તેટલું યથા શક્તિ પુણ્યનું ભાથુ બાંધવા માટે પરમ સત્યને પામવા માટે આ પગપાળા પરિક્રમા યોજાય છે. તે દરમિયાન કેડીઓ, ધુળીયા રસ્તાઓ, ડુંગરો, નાના મોટા ઝરણાઓ, સોળેકળાએ ખીલેલી વનરાઈ અને કુદરતી સૌંદર્ય જે કાશ્મીરની વાદીઓને યાદ કરાવે છે. જે યાત્રિકોને મંત્રમુગ્ધ કરે છે અને આશરે ૩૬ કી.મી.નો પગપાળા રસ્તો કયારે પુર્ણ થઈ જાય છે અને થાક પણ કયાં ગાયબ થઈ જાય છે તે ખબર પડતી નથી.

પરિક્રમાનાં સ્થળ

જૂનાગઢ શહેરથી ૫ કી.મી. દુર ગરવા ગિરનારની ગોદમાં કારતક સુદ અગીયારસે સવારથી જ ભવનાથ તળેટીમાં યાત્રિકો ભેગા થઈ જાય છે. તેજ દિવસે મધરાતે રૂપાયતનથી સંતો-મહંતો, જિલ્લા વહીવટી અધિકારીઓ અને અનેક અગ્રણીઓ સાથે અસંખ્ય ભક્તોની હાજરીમાં દિપ પ્રગટાવીને બંધુકનાં ભડાકા સાથે પરિક્રમાનો પ્રારંભ થાય છે.

બીજા દિવસે આ કામણગારી ધરાને ખુંદતા પ્રક્રુતિને નિહાળતા અને આનંદ પ્રમોદ કરતા પગપાળા પંથ કાપતા જાય છે. દિવસ દરમિયાનનો થાક પ્રથમ દિવસે થોડો ઓછો લાગે છે. અને બપોરનાં ભોજન માટે બધા યાત્રિકો પોતપોતાની રીતે જમવાનુ બનાવીને તૂપ્ત થાય છે. આમ બીજા દિવસે રાત્રિ રોકાણ જીણાબાવાની મઢીએ થાય છે. યાત્રિકો માટે આ પ્રથમ વિસામો છે. અહીં શરૂઆતમાં વડલીવાલા માતાજીની જગ્યા આવેલી છે. તે પછી જીણાબાવાની મઢી આવે છે. અહીં નવાબી કાળમાં જીણાબાવા નામનાં સંત ધુણી ધખાવીને રહેતા હતાં. જેના નામ ઉપરથી આ સ્થળનું નામ પડયુ છે. પહેલા તો અહીં એક ઝુંપડી જ હતી. આજે તો અહીં ભગવાન શિવનું મંદિર અને જીણાબાવાનો ધુણો પણ આવેલો છે. આડે દિવસે કોઈ પણ માણસ જોવા ન મળે ત્યાં લાખો માણસો સાથે રાત્રિ રોકાણ કરે છે. આ દરમિયાન ઘણીબધી સામાજીક સંસ્થાઓ દ્વારા અન્નક્ષેત્ર ચાલે છે. આમ તેરસનાં દિવસે ભગવાન સુર્યનારાયણનાં પ્રથમ કિરણો ધરતી ઉપર પડતાની સાથે જ બધા ચાલવાનું શરૂ કરે છે.

ગિરનાર પરિક્રમામાં સાધુ સંતો
ત્રીજા દિવસે સવારથી જ નવી તાજગી સાથે યાત્રિકો જય ગિરનારી, જય ભોલેનાથ, હર હર મહાદેવ, જય ગુરૂદત જેવા નારા લગાવતા લગાવતા આગળ વધે છે. બપોરનો સમય થતા યાત્રિકો સાથે લાવેલો નાસ્તો કરે છે અથવા તો રસોઈ બનાવે છે. અને સાંજ પડતા જ જંગલનાં ગીચ ઝાડી હોવા છતાં ગમે ત્યાં જગ્યા મેળવીને પડાવ નાખે છે. આમ ત્રીજા દિવસનું રાત્રિ રોકાણ માળવેલા થાય છે. આ સ્થળ ગિરનારનાં જંગલનાં મધ્યમાં આવેલુ અતિ રમણીય છે. અહીં ખૂબજ ઉચી વેલો થાય છે. જયાં દિવસનાં સુર્યના કિરણો પણ પહોંચી શકતા નથી અને તેથીજ તેનુ નામ માળવેલા પડયું છે. જયાં પણ રાત્રે ભજનીકો દ્વારા ભજન અને રાસમંડળીની જમાવટ થાય છે. આમ યાત્રિકો પોતાનો થાક ભક્તિમય અને કુદરતી સૌંદર્યથી ભરપુર જગ્યાએ ઉતારે છે. આમ ચૌદશની સવારે બધા ત્યાંથી ચાલવાનું શરૂ કરે છે.

ચોથા દિવસે સવારે યાત્રિકોની વણજાર માળવેલાથી નીકળીને ગિરનારની પુર્વમાં થઈને દક્ષિણ તરફ વળે છે. અને ધીરે ધીરે ચાલતા વિસામો લેતા આગળ વધે છે. આ દિવસે યાત્રા અંતિમ ચરણ હોવાથી શારિરીક રીતે અશક્ત વૂધ્ધ યાત્રિકો વિસામો લેતા લેતા ધીમે ધીમે આગળ વધતા હોય છે. અને સાંજનાં સમયે આવે છે બોરદેવી. આમ પરિક્રમાનું ચોથા દિવસનું અને છેલ્લા દિવસનું રાત્રિ રોકાણ આવે છે. રળીયામણા અને મનોહર એવા આ બોરદેવી માતાજીની જગ્યામાં જયાં ગાઢ જંગલ છે ત્યાં બોરદેવી માતાજીનું શિખરબંધ મંદિર આવેલુ છે. આ મંદિરના મહંત શ્રી રામનારાયણદાસ ગુરૂ શ્રી જનાર્દનદાસજીનાં જણાવ્યા મુજબ સ્કંદપુરાણમાં આ જગ્યાનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. તે મુજબ શ્રી ક્રુષ્ણનાં બહેન સુભદ્રાના અને અર્જુનના લગ્ન અહીં થયેલ છે. જગદંબા માં અંબિકા માતાજી અહીં બોરડીમાંથી પ્રગટ થયેલ છે તેથી આ સ્થળનું નામ બોરદેવી પડેલ છે તેવી લોકવાયકા છે. જેની એક તરફ પાણી અને બીજી તરફ ગઢ ગિરનારની લીલી વનરાઈઓ જીવનનો તમામ થાક ઉતારી નાખે છે. આમ બોરદેવ માતાજીનાં દર્શન કરીને રાત્રિની મીઠી નિંદર માણી બધા સવારનાં યાત્રાનો પંથ આગળ કાપવાનો ચાલુ કરે છે.

યાત્રાનાં છેલ્લા અને પાંચમા દિવસે એટલેકે કારતક સુદ પૂનમે દેવ દિવાળીએ બધા યાત્રિકો ભવનાથ તરફ વળે છે. આમ આ યાત્રાનાં ઘણા ખરા યાત્રિકો ગિરનાર ચડે છે. અને ત્યાં બિરાજમાન બધા દેવસ્થાનોનાં દર્શન કરે છે. તે સિવાયનાં યાત્રિકો ભવનાથ મહાદેવનાં દર્શન કરીને ત્યાંથી દામોદર કુંડમાં સ્નાન કરીને આ યાત્રા પુર્ણ કરે છે. આમ આ કારતક સુદ અગીયારસથી શરૂ થતી યાત્રા દેવ દિવાળીએ શારિરીક ક્ષમતાની કસોટીરૂપ પરિક્રમા પુરી થાય છે.

ઘોડીને ઘોડેસવાર :- “રંગ ઘેાડી – ઝાઝા રંગ !”

Standard

ઘોડી ને ઘોડેસવાર


ભોં ભીની, ઘોડા ભલા, ડાબા ઉપડિયા,
(કાં) મરઘાનેણી માણવા, (કાં) ખગ વાયા ખડિયા

એક સખી બીજી સખીને પૂછે છે કે, આવી મેઘભીની, મુશ્કેલ ભોમને માથે આવા ભલા ઘોડા પર ચડીને ઊપડતે ડાબલે આ અસવાર ક્યાં જતા હશે ? જવાબ મળે છે કે, બીજે ક્યાં જાય ? – બેમાંથી એક માર્ગે : કાં પોતાની મૃગનયની સ્ત્રીને મળવા, ને કાં સંગ્રામમાં ખડગ વીંઝવા; કાં પ્રેમપંથે ને કાં શૌર્યપંથે.

કોઈ ઘોડો, કોઈ પરખડો, કોઈ સચંગી નાર,
સરજનહારે સરજિયાં, તીનું રતન સંસાર.

પ્રભુએ ત્રણ રત્નો સંસારમાં સરજ્યાં છે : કોઈ તેજી ઘેાડો, કોઈ શુરવીર પુરુષ ને કોઈ એને શોભાવનારી સુલક્ષણી નારી. ત્રણેનો મેળ પ્રભુ જ મેળવી શકે છે.

ભલ ઘોડા, વલ વંકડા, હલ બાંધવા હથિયાર,
ઝાઝા ઘોડામાં ઝીંકવા, મરવું એક જ વાર.

ભલા ઘોડા સવારી કરવાના હોય, શિર પર વાંકડિયા વાળ હોય ને અંગે બાંધવાને હથિયાર હોય, પછી બહોળા શત્રુ-ઘોડેસવારો પર ત્રાટકવાનું હોય, તો પછી ભલે મોત આવે – મરવું તો એક જ વાર છે ને !

મેથળી ગામને ચોરે એક દિવસ સાંજે કાઠિયાવાડનાં ઘોડાંની વાતો મંડાણી હતી : કોઈ માણકીનાં વખાણ કરતું હતું, તો કોઈ તાજણનાં પરાક્રમ કહેતું હતું. એમ બેરી, ​ફૂલમાળ, રેશમ, વાંદર્ય…વગેરેની વાતો નીકળી. એક જણે ડુંઘાની ઘૂંટ લેતાં લેતાં કહ્યું, “એ બાપ ! જે ઘડીએ જાતવંત ઘોડાને માથે એવા જ જાતવંત અસવાર ચડે, તે ઘડીએ જાતા આભનેય ટેકો દ્યે, હો !”

એક ચારણ બેઠો હતો, એના હોઠ મરકતા હતા.

“કાં બા, હસો કાં ? મેાટા અસવાર દેખાઓ છો !”

“અસવાર હું તો નથી, પણ એવા એક અસવાર અને એવી જ જોડીદાર ઘોડી મેં જોયેલ છે!”

“ત્યારે, બા, કહો ને એ વાત ! પણ વાતમાં મોણ ન ઘાલજો ! જોયું હોય એવું જ કહી દેખાડજો.”

ખોંખારો મારીને ચારણે પોતાનું ગળું ઠીક કરી લીધું. પછી એણે ડાયરાને કહ્યું : “ બા, જોયું છે એવું જ કહીશ, મોણ ઘાલું તો જોગમાયા પહોંચશે, પણ ચારણનો દીકરો છું, એટલે શૂરવીરાઈને લાડ લડાવ્યા વગર તો નહિ રહેવાય.”

હોકાની ઘૂંટ લઈને એણે વાત માંડી.

વધુ નહિ, પચીસેક વરસ વીત્યાં હશે. સોરઠમાં ઈતરિયા ગામે સૂથો ધાધલ નામનો એક કાઠી રહેતો હતો. પચીસેક વરસની અવસ્થા. ઘરનો સુખી આદમી, એટલે અંગને રૂંવાડે રૂંવાડે જુવાની જાણે હિલોળા લ્યે છે. પરણ્યાં એકાદ-બે વરસ થયાં હશે. કાઠિયાણીને ખોળો ભરીને પિયરિયામાં સુવાવડ કરવા લઈ ગયાં છે. દીકરો અવતર્યો છે. બે મહિના સુવાવડ પહેલાંના, અને બે મહિના સુવાવડ પછીના – એમ ચાર- ચાર મહિનાના વિજોગ થયા એની વેદના તો આપા સૂથાના અંતરજામી વિના બીજું કોણ સમજી શકે ?

એમ થાતાં થાતાં તો આભમાં અષાઢી બીજ દેખાણી. ઇંદ્ર મહારાજ ગેડીદડે રમવા માંડ્યા હોય એમ અષાઢ ધડૂકવા મંડ્યો. ડુંગરાને માથે સળાવા કરતી વીજળી આભ-જમીનનાં ​વારણાં લેવા માંડી. સાત-સાત થર બાંધીને કાળાંઘોર વાદળાં આસમાનમાં મંડાઈ ગયાં.

પછી તો, વાંદળાંનાં હૈયાંમાં વિજોગની કાળી બળતરા સળગતી હોય તેવી વીજળી આકાશનાં કાળજા ચીરી ચીરીને ભડભડાટ નીકળવા લાગી. કોણ જાણે કેટલાયે આઘેરા સાગરને કાંઠે દિલડાંનાં સંગી બેઠાં હશે, તેને સંભારી સંભારીને વિજોગી વાદળાંઓ મનમાં મનમાં ધીરું ધીરું રેાવા માંડ્યાં. પાતાની સાંકળ (ડોક)ના ત્રણ-ત્રણ કટકા કરીને મોરલા ‘કે હૂ…ક! કે હુ…ક !’ શબ્દ ગેહકાટ કરવા મંડ્યા; ઢેલડીઓ ‘ઢેકૂક !… ઢેકૂક!’ કરતી સ્વામીનાથને વીંટળાવા લાગી. વેલડીઓ ઝાડને બાથ ભરી ભરી ઊંચે ચડવા મંડી. આપા સૂથાએ આભમાં નીરખ્યા જ કર્યું . એનો જીવ બહુ ઉદાસ થઈ ગયો. એક રાત તો એણે પથારીમાં આળોટી આળોટીને કાઢી. સવાર પડ્યું ત્યાં એની ધીરજની અવધિ આવી રહી. પોતાની માણકી ઘોડી ઉપર અસવાર થઈને આપો સૂથો સસરાને ગામ મેંકડે રવાના થયા.

મેંકડે પહેાંચીને તરત જ આપાએ ઉતાવળ કરવા માંડી. પણ સાસરિયામાં જમાઈરાજ મહેમાન થાય એ તો પાંજરામાં પોપટ પુરાયા જેવું કહેવાય ! એ પોપટનો છુટકારો એકદમ તો શી રીતે થાય ? એમાંય વળી વરસાદ આપાનો વેરી જાગ્યો : દિવસ અને રાત આભ ઇંદ્રાધાર વરસવા લાગ્યો. હાથીની સૂંઢો જેવાં પરનાળાં ખોરડાંનાં નેવાંમાંથી મંડાઈ ગયાં. એ પાણીની ધારો નહોતી વરસતી. પણ આપાને મન તે ઇંદ્ર મહારાજની બરછીએા વરસતી હતી ! સાસરાના વાસમાં પોતાની કાઠિયાણીના પગની પાની તો શું, પણ એાઢણાનો છેડોયે નજરે ન પડે ! એમ ત્રણ ​દિવસ થયા. આપાનો મિજાજ ગયો. એણે જાહેર કરી દીધું કે, “મારે તો આજે જ તેડીને જાવું છે.”

સાસુ કહે : “અરે બાપ ! આ અનરાધાર મે’ મંડાણો છે… એમાં ક્યાં જશો ?”

“ગમે ત્યાં – દરિયામાં ! મારે તો તમારા ઘરનું પાણી અત્યારથી હરામ છે. મારે વાવણી ખેાટી થાય છે.”

આપાને શાની વાવણી ખેાટી થાતી હતી ! – હૈયાની વાવણી !

ગામનો પટેલ આવ્યો. પટેલે કહ્યું : “આપા ! તમને ખબર છે? આડી શેત્રુંજી પડી છે. આજ ત્રણ-ત્રણ દિવસ થયાં શેત્રુંજીનાં પાણી ઊતરતાં નથી. ચારેકોર જળબંબાકાર થઈ ગયું છે અને તમે શી રીતે શેત્રુંજી ઊતરશો ?”

“ત્યાં વળી થાય તે ખરું, પણ આંહીંથી તો નીકળ્યે જ છૂટકો છે.”

“ઠીક, આજનો દિવસ જાળવો. આંહીંનું પાણી હરામ હોય તો મારું આંગણું પાવન કરો. કાલે સવારે ગમે તેવો મે’ વરસતો હોય તો પણ મારા છ બળદ જોડીને તમને ઈતરિયા ભેળા કરી દઈશ.”

તે દિવસ આપો રોકાણા. બીજે દિવસે છ બળદ જોડીને પટેલ ગાડું લઈ હાજર થયો. વરસાદ તો આભમાં તેાળાઈ રહ્યો હતો. બધાંએ જમાઈના મોં સામે જોયું, પણ જમાઈનું હૈયું ન પીગળ્યું. જુવાન કાઠિયાણીએ માથાબોળ નાહીને ધૂપ[૧] દીધેલાં નવાં લૂગડાં પહેર્યાં. માથું ​એાળીને બેય પાટી ભમરાની પાંખ જેવો કાળો, સુગંધી સોંધો લગાવ્યો. સેંથામાં સુગંધી હિંગળો પૂર્યો. માતા અને બે મહિનાનું બાળક ગાડામાં બેઠાં.

મેંકડા અને ઈતરિયા વચ્ચે, મેંકડાથી અઢી ગાઉ ઉપર, ક્રાંકચ ગામને પાદર, શેત્રુંજી નદી ગાંડીતૂર બને છે. ઠેઠ ગીરના ડુંગરમાંથી શેતલ (શેત્રુંજી)નાં પાણી ચાલ્યાં આવે એટલે આઠ-આઠ દિવસ સુધી એનાં પૂર ઊતરે નહિ. એક કાંઠેથી બીજે કાંઠે જવું હોય તો મુસાફરોને ત્રાપામાં બેસીને નદી ઊતરવી પડે.

ગાડું અને માણકીનો અસવાર શેત્રુંજીને કાંઠે આવીને ઊભાં રહ્યાં. માતેલી શેતલ ઘુઘવાટા કરતી કરતી બે કાંઠે ચાલી જાય છે. આજ એને આ જોબનભર્યા કાઠી જુગલની દયા નહોતી. નદીને બેય કાંઠે પાણી ઊતરવાની વાટ જોતાં વટેમાર્ગુઓની કતાર બંધાઈને બેઠી હતી. હું ય તે દી શેતલને કાંઠે બેઠો હતો, ને મેં આ બધું નજરોનજર જોયું. ત્રાપાવાળાઓ ત્રાપા બાંધીને ચલમ ફૂંકતા હતા. બધાંય વટેમાર્ગુ આ કાઠિયાણીની સામે જોઈ રહ્યાં – જાણે આરસની પૂતળી સામે જોઈ રહ્યાં હોય ! જોગમાયાના સમ શું એ રૂપ ! નદીને જો આંખ્યું હોત તો એ નમણાઈ દેખીને પૂર ઉતારી નાખત !

આપા સૂથાએ ત્રાપાવાળાને પૂછ્યું : “ સામે કાંઠે લઈ જશે ?”

કોળીઓ બોલ્યા : “દરબાર, આમાં ઊતરાય એમ નથી. જુઓ ને – બેય કાંઠે આટલાં માણસો બેઠાં છે !”

“પાણી ક્યારે ઊતરશે ?” ​ ”કાંઈ કહેવાય નહિ.

ગાડાવાળા પટેલે આપાને કહ્યું : “આપા ! હવે ખાતરી થઈ? હજીય માની જાવ તો ગાડું પાછું વાળું.”

“હવે પાછાં વળીએ તો ફુઈ (સાસુ) ત્રણ તસુ ભરીને નાક કાપી લ્યે ! પાછાં તો વળી રિયાં, પટેલ !”

આપાની રાંગમાં માણકી થનગનાટ કરી રહી હતી. હમણાં જાણે પાંખો ફફડાવીને સામે કાંઠે પહોંચી જાઉં’ – એવા ઉછાળા એ મારી રહી હતી. નદીના મસ્ત ઘુઘવાટાની સામે માણકી પણ હણહણાટી દેવા લાગી. ઘડીક વિચાર કરીને ઘોડેસવાર ત્રાપાવાળા તરફ ફર્યો. “ કોઈ રીતે સામે પાર ઉતારશો ?”

“કેટલાં જણ છો ?” લાલચુ ત્રાપાવાળાએાએ હિંમત કરી.

“એક બાઈ ને એક બચ્યું. બોલો, શું લેશો ?”

“રૂપિયા સોળ હોય તો હમણાં ઉતારી જઈએ.”

“ સોળના કાકા !” કહી આપાએ કમરેથી વાંસળી છોડીને “ખડિંગ….ખડિંગ” કરતા સોળ રૂપિયા ગણી દીધા. જાણે એ રણકારમાં આપાની આજની આવતી મધરાતના ટકોરા વાગ્યા. એણે હાકલ કરી “ઊતરો હેઠાં.”

કાઠિયાણી નીચે ઊતરી. બે મહિનાનું બાળક બે હાથે હૈયાસરસું દાબીને બાઈ એ ધરતી ઉપર પગ માંડ્યા. શું એ પગ ! જાણે પગની પાનીએામાંથી કંકુની ઢગલી થાતી જાય. કસૂંબલ મલીરના પાતળા ઘૂંઘટમાંથી એનું માં દેખાતું હતું. કાળાં કાળાં વાદળાંનું કાજળ ઉતારીને આંજેલી જાણે એ બ આંખો : અને એ આંખોના ખૂણામાં ચણોઠીના રંગ જેવી રાતીચોળ ચટકી : હેમની શરણાઈઓ જેવી એના હાથની કળાયું : માથે લીલાં લીલાં છૂંદણાં : બંસીધારી ​કા’ન અને ગોપીનાં એ મોરાં : અને હેમની દીવીમાં પાંચ- -પાંચ જ્યોત સળગતી હોય તેવી, ડાબા-જમણા હાથની પાંચ-પાંચ આંગળીઓ : મુસાફરોની નજર જાણે એ પૂતળીએ બાંધી લીધી. બધાંય બોલી ઊઠ્યાં : “આપા, ગજબ કાં કરો ? આવું માણસ ફરી નહિ મળે, હો ! આવું કેસૂડાના જેવું બાળક કરમાઈ જાશે. આપા, પસ્તાશો; પોક મૂકીને રેાશો.”

“જે થાય તે ખરી, ભાઈઓ ! તમારે કાંઈ ન બોલવું.” આપાએ જરાક કોચવાઈને ઉત્તર દીધો, કાઠિયાણીને કહ્યું : “બેસી જાઓ.”

જરાયે અચકાયા વિના, કાંઈ યે પૂછપરછ કર્યા વિના, “જે માતા !” કહીને કાઠિયાણી ત્રાપા ઉપર બેઠી. પલાંઠી વાળી ખેાળામાં બાળક સુવાડ્યું. ઘૂમટો કાઢીને પગ હેઠળ દબાવી દીધો. ચાર તૂંબડાં, અને એની ઉપર ઘંટીએ દળવાની નાની ખાટલી ગોઠવીને કરેલો એ ત્રાપો ! મોઢા આગળ ધીંગું રાંઢવું બાંધેલું હોય. એ રાંઢવું ઝાલીને બે તરિયા એ ત્રાપાને તાણે. એ રીતે ત્રાપો તણાવા લાગ્યો. આપા માણકીને ઝાલીને કાંઠે ઊભા ઊભા જોઈ રહ્યા છે. ત્રાપો સામે પાર પહેાંચી જાય તે પછી માણકીને પાણીમાં નાખું, અને નાખ્યા ભેળો જ સામે કાંઠે કાઠિયાણીને આંબી લઉં – એવા અડગ વિશ્વાસથી એ ઊભેા હતેા. માણકીને તો એણે આવાં કેટલાંયે પૂર ઉતરાવ્યાં હતાં. અને માણકી પણ જાણે પોતાની સમોવડ કાઠિયાણી પોતાની આગળ પાણી તરી જાય છે એ દેખી શકાતું ન હોય તેમ ડાબલા પછાડવા લાગી. જાણે એના પગ નીચે લા બળતી હોય એમ છબ્યા-ન-છબ્યા પગે એ ઊભી છે.

ત્રાપો શેતલની છાતી ઉપર રમવા લાગ્યો. નાનું બાળક ​નદીની લીલા નિહાળીને ઘુઘવાટા દેતું ઊછળવા લાગ્યું. માતાએ ત્રાપાની સમતોલતા સાચવવા બાળકને દબાવ્યું, ત્યાં તો મધવહેણમાં પહોંચ્યાં.

“ભૂંડી થઈ!” એકાએક આપાના મોંમાંથી ઉદ્ગાર નીકળ્યો.

“ગજબ થયો !” બેય કાંઠાના માણસો એ જાણે પડઘો દીધો.

આશરે એક સો આંખો એ ત્રાપા ઉપર મંડાણી હતી; વાંભ એક લાંબો, એક કાળોતરો સાપ મૂંઝાતો મધવહેણમાં. ઉડતો આવતો હતો. નાગ પાણીમાં અકળાઈ ગયેલો. પાણીના લોઢ એને બહાર નીકળવા દેતા નહોતા. એ ઊગરવાનું સાધન ગોતતો હતો. એણે ત્રાપો દેખ્યો. અર્જુનના ભાથામાંથી તીર જાય તેમ આખું શરીર સંકેલીને નાગ છલાંગ મારી ત્રાપા ઉપર જઈ ચડ્યો, બરાબર કાઠિયાણીના મોં સામે જ મંડાણો. સૂપડા જેવી ફેણ માંડીને “ફૂં…” અવાજ કરતો એ કાઠિયાણીના ઘૂમટા ઉપર ફેણ પછાડવા લાગ્યો. પણ એ તો કાઠિયાણી હતી ! એ ન થડકી. એનાં નેત્રો તેા નીચે બાળક ઉપર મંડાણાં છે. એના મુખમાંથી “જે મા !… જે મા ! ”ના જાપ ઊપડ્યા.

“આપા, ગજબ કર્યો !” માણસો એકશ્વાસે બોલી. ઊઠ્યા. આપા તો એકધ્યાન બની રહ્યા છે. એણે જોયું કે નાગે ફેણ સંકેલી મોં ફેરવ્યું, રાંઢવા ઉપર શરીર લાંબુ કરીને એ ચાલ્યો. આપાએ બૂમ પાડી :

“ એ જુવાનો ! સામા કાંઠા સુધી રાંઢવું ન છોડજો, હો ! સો રૂપિયા આપીશ.”

ત્રાપાવાળાને કાને શબ્દો પડ્યા : આ શી તાજુબી ! સો રૂપિયા બીજા ! પાછું ફરીને જુએ ત્યાં તો કાળને અને એના હાથને એક વેંતનું છેટું ! ‘વોય બાપ !’ ​ચીસ નાખીને એમણે હાથમાંથી રાંઢવું મૂકી દીધું; “ ઢબ – ઢબ – ઢબાક ! ” ઢબતા ઢબતા બેય જણા કાંઠે નીકળી ગયા.

રાંઢવું છૂટ્યું, અને ત્રાપો ફર્યો. મધવહેણમાં ઘૂમરી ખાધી…. ઘરરર ! ઘરરર ! ત્રાપો તણાયો. “એ ગયો…. એ ગયો… કેર કર્યો આપા ! – કેર કર્યો” એવી રીડિયારમણ બેય કાંઠે થઈ રહી. રાંઢવે ચડેલો નાગ પાણીમાં ડૂબકી ખાઈને પાછો ત્રાપા ઉપર આવ્યો, બાઈની સામે મંડાણો. બાઈની નજરના તાર તો બીજે ક્યાંય નથી – એના બાળક ઉપર છે; અને એના અંતરના તાર લાગ્યા છે માતાજીની સાથે. ત્રાપો ઊભે વહેણે ઘરેરાટ તણાતો જાય છે. ‘જે જગદમ્બા ‘નો મૃત્યુ-જાપ જપાતો જાય છે.

આપો જુએ છે કે કાઠિયાણી ચાલી ! એક પલકમાં તો એણે અસ્ત્રી વિનાને સંસાર કલ્પી લીધો, અને –

ડુંગર ઉખર દવ બળે, ખન-ખન ઝરે અંગાર,
જાકી હેડી હલ ગઈ, વો કા બુરા હવાલ.

અને –

કંથા પહેલી કામની, સાંયા , મ માર્યે,
રાવણ સીતા લે ગયો, વે દિન સંભાર્યે.

– એવા એવા ધ્રાસકા પડી ગયા. પણ વિચારવાનું વેળું ક્યાં હતું ?

કાઠીએ માણકીની વગ ઉતારીને કાઠાની મૂંડકી સાથે ભરાવી. મોરડેાય ઉતારી લીધો. ઊગટાને તાણીને માણકીને ત્રાજવે તોળે તેમ તોળી લીધી, ઉપર ચડ્યો. નદીને ઊભે કાંઠે હેઠવાસ માણકીને વહેતી મૂકી. મણીકા-મણીકા જેવડા માટીના પિંડ ઉડાડતી માણકી એક ખેતરવા ઉપર પલક વારમાં પહેાંચી. આ બધું વીજળીને વેગે બન્યું.

“બાપ માણકી! મારી લાજ રાખજે !” કહીને ઘોડીના ​પડખામાં એડી લગાવી. શેત્રુંજીના ઊંચા ઊંચા ભેડા ઉપરથી આપાએ માણકીને પાણીમાં ઝીંકી. “ ધુખાંગ” દેતી દસ હાથ ઉપર માણકી જઈ પડી. ચારે પગ લાંબા કરીને એ પાણીમાં શેલારો દેવા લાગી, પાણીની સપાટી ઉપર ફક્ત માણકીનું મોઢું અને ઘોડેસવારની છાતી એટલો જ ભાગ દેખાતા હતા. માણકી ગઈ બરાબર મધવહેણમાં ત્રાપા આડી ફરી. ત્રાપો સરી જવામાં પલક વાર હતી. આપાના હાથમાં ઉઘાડી તલવાર હતી. બરાબર ત્રાપો પાસે આવતાં જ આપાએ તલવાર વાઈઃ “ડુફ ” દઈને નાગનું ડોકું નદીમાં જઈ પડયું. પલક વારમાં આપાએ રાંઢવું હાથમાં લઈ લીધું.

“ રંગ આપા ! વાહ આપા!” નદીને બેય કાંઠેથી લેાકેાએ ભલકારા દીધા. મસ્તીખોર નદીએ પણ જાણે શાબાશી દીધી હોય તેમ બેય ભેડામાંથી પડછંદા બેાલ્યા.

ચારે દિશામાં રાક્ષસ જેવા લોઢ ઊછળી રહ્યા છે ! કાઠિયાણી અને બાળક પાણીમાં તરબોળ છે : મા-દીકરાનાં મોંમાં પણ પાણી જઈ રહ્યું છે. આપો ઉપરવાસ નજર કરે ત્યાં તેા આરો અર્ધો ગાઉ આઘે રહી ગયેલો; સામે પાણી- એ ઘોડી ચાલી શકશે નહિ. સન્મુખ નજર કરે ત્યાં નદીના બેડા માથેાડું-માથેાડું ઊંચા! કેવી રીતે બહાર નીકળવું ?

“બાપ માણકી! બેટા માણકી !” કરીને આપાએ ઘોડીની પીઠ થાબડી. ઘોડી ચાલી.

“કાઠિયાણી, હવે તારું જીવતર રાંઢવામાં છે, મા બરાબર ઝાલજે.” કાઠીએ કહ્યું.

કાઠિયાણીએ બાળકને પલાંઠીમાં દબાવ્યો : બે હાથે રાંઢવું ઝાલ્યું, રાંઢવાના છેડા આપાએ કાઠાની મૂંડકીમાં ​ભરાવ્યેા. માણકી કાંઠા પાસે પહોંચી, એના પગ માટી ઉપર ઠેરાણા.

“કાઠિયાણી ! ઝાલજે બરાબર !” કહીને આપાએ માણકીના પડખામાં પાટું નાખી. ચારે પગ સંકેલીને માણકીએ એ માથોડું-માથોડું ભેડા ઉપર છલાંગ મારી… પણ ભેડા પલળેલા હતા, માટીનું એક ગાડા જેવડું ગાંદળું ફસક્યું. માણકી પાછી પાણીમાં જઈ પડી. ત્રાપો પણ, એ બાળક અને માતા સોતો, પાછો પછડાણો. મા-દીકરા મૂંઝાઈને પાછાં શુદ્ધિમાં આવ્યાં.

“બાપ માણકી !” કહીને ફરી વાર ભેખડ પાસે લઈને આપાએ માણકીને કુદાવી. ઉપર જઈને માણકી પાછી પાણીમાં પછડાણી. ભૂતાવળ જેવાં મેાજાં જાણે ભેાગ લેવા દોડ્યાં આવ્યાં.

ત્રીજી વખત જ્યારે માણકી પડી, ત્યારે કાઠિયાણી બોલી : “કાઠી, બસ ! હવે ત્રાપો મેલી દ્યો ! તમારો જીવ બચાવી લ્યો. કાયા હેમખેમ હશે તે બીજી કાઠિયાણી ને બીજો છોકરો મળી રહેશે. હવે દાખડો કરો મા.”

“બોલ મા ! – એવું વસમું બોલીશ મા ! નીકળીએ, તો ચારે જીવ સાથે નીકળીશું; નીકર ચારે જણાં જળસમાધિ લેશું. આજની રાત રહેવાની પ્રતિજ્ઞા છે – કાં ઈતરિયાને એારડે, ને કાં સમદરના પાતાળમાં.”

“માણકી ! બાપ ! આંહી અંતરિયાળ રાખીશ કે શું ?” કહીને ચોથી વાર એડી મારી. માણકી તીરની માફક ગઈ. ભેડાની ઉપર જઈ પડી. કૂવામાંથી બોખ નીકળે તેમ કાઠિયાણી અને એના બાળક સહિત હેમખેમ ત્રાપો કાંઠે નીકળી પડ્યો. “રંગ આપા ! રંગ ઘોડી !” એમ કિકિયારી કરતાં માણસો ટેાળે વળ્યાં, આપા માણકીને પવન નાખવા ​મંડ્યા. પણ માણકીને હવે પવનની જરૂર નહોતી : એની આંખો નીકળી પડી હતી, એના પગ તૂટી ગયા હતા, એના પ્રાણ છૂટી ગયા હતા.

માથા ઉપર સાચી સોનેરીથી ભરેલો ફેંટો બાંધ્યેા હતો તે ઉતારીને સૂથા ધાધલે માણકીના શબ ઉપર ઢાંક્યો. માણકીને ગળે બથ ભરીને પોતે પોકે પોકે રોયો. “બાપ માણકી ! મા માણકી !” – એવા સાદ પાડી પાડીને આપાએ આકાશને રોવરાવ્યું, ત્યાં ને ત્યાં જળ મૂકયું કે જીવતા સુધી બીજા કોઈ ઘોડા ઉપર ન ચડવું. કાઠિયાણીનાં નેત્રોમાંથી પણ ચોધાર આંસુ ચાલ્યાં જતાં હતાં.

એંસી વરસનો થઈને એ કાઠી મર્યો. પોતાના ભાણેજ દેવા ખાચરની ઘોડારમાં બાર-બાર તો જાતવંત ઘોડાં હતાં : પણ પોતે કદી કોઈ ઘોડે નહોતો ચડ્યો.

“ રંગ ઘેાડી – ઝાઝા રંગ !” એમ કહીને આખા ડાયરાએ કાન પકડ્યા.
તસ્વીર- પ્રતિકાત્મક છે
નોંધ :-
કાઠિયાણીઓ અને ચારણ્યો આઇ ઓ સુગંધી ધૂપ જુદી જુદી સુગંધી વનસ્પતિમાંથી પોતાને હાથે જ બનાવતી, અને ધોયેલાં વસ્ત્રોને એનો ઘુમાડો દઈ સ્નાન કર્યા પછી પહેરતી. એકેક મહિના સુધી ખુશબો ન જાય તેવો એ ધૂપ હતો, સોંઘા નામનો ‘પોમેટમ’ જેવો જ ચીકણો. પદાર્થ પણ તે સ્ત્રીઆ જાતે તૈયાર કરતી. એાળેલા વાળ ઉપર એનું લેપન થતું તેથી વાળ કાળા, વ્યવસ્થિત અને સુગંધી રહેતા. પણ એ સોપો ભરીને સ્ત્રીએ સુંદર કમાનો કોરતી. ગાલ ઉપર પણ એની ઝીણી ટપકી કરીને સૌંદર્ય વધારતી.
🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹
સૌરાષ્ટ્ર ની રસધાર – ઝવેરચંદ મેઘાણી

ગઝલનું ગૂજતું એક નામ : જુગલ દરજી

Standard

ગઝલનું ગૂજતું એક નામ : જુગલ દરજી


લેખન-‘શિલ્પી’ બુરેઠા (કચ્છ)


છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગઝલ લખતા ઘણા નવોદિત સર્જકો ગઝલ ક્ષેત્રે કાઠું કાઢી રહ્યા છે એમાં કચ્છની ધરતી પણ બાકાત નથી. ગઝલની સાચી શબ્દ સાધના કરતાં થોડાંક નામ મને સહજ રીતે હોઠ પર આવી જાય છે એમાંનું એક નામ , એક એવી સર્જક પ્રતિભાનો મારે પરિચય કરાવવો છે જેમને ચાર-પાંચ વર્ષ પહેલા કોઇ ગઝલચાહક જાણતું પણ નહોતું એ નામ જે આજે દરેકના દિલમાં વગર પ્રિન્ટરે છપાઈ ચુક્યું છે.

‘પ્રિન્ટર દિલે રાખી શકાતા હોત તો !
ગમતા સ્મરણ છાપી શકાતા હોત તો!’આ એક એવી પ્રતિભા છે જેમાં તમને અપાર વૈવિધ્ય જોવા મળવાનું . તેઓ શિક્ષક છે . લખે છે ગુજરાતી ગઝલ , ભણ્યા છે ઇતિહાસ અને હાલમાં ભણાવે છે ગણિત. છેને વૈવિધ્ય ! કોઈ ધનવાન માણસના અલગ અલગ બેંક ખાતામાં અલગ અલગ રીતે ધન જમા પડ્યું હોય અને એક ખાતુ જ સક્રિય હોય એમ આ માણસ પાસે પણ આવી જ કલા પ્રતિભાનું ધન જમા પડ્યું છે અને એમણે એક જ ખાતું હા, ગઝલનું એક જ ખાતું સક્રિય રાખ્યું છે એમ કહું તો અતિશયોક્તિ નથી (એક તૂ હી ધનવાન હૈ...)આપણે એમને ફક્ત ગઝલકાર તરીકે જ ઓળખીએ છીએ પરંતુ જુઓ:

‘એકાદ હોય તો ચલો સ્વાગત કરું હું પણ ,
આવે છે ઊર્મિઓય લબાચા લઈ હજાર.’કેટકેટલી ઉર્મિઓ- આવડત આ માણસમાં ભર્યું છે,તેઓ રમત-ગમતમાં પણ માહિર છે. ક્રિકેટના બેસ્ટ પ્લેયર વોલીબોલ ના બેસ્ટ નેટી છે, પેન્સિલ પીંછી સાથે પણ ઘરોબો ચિત્રો ય દોરી જાણે છે અને મિમિક્રી પણ કરી જાણે છે મિમીક્રી સાંભળવા માટે રૂબરૂ મળવું પડે નાના પાટેકર, રમેશ મહેતા, નરેશ કનોડીયા, સ્નેહલતાજેવા અનેક કલાકારો ના અવાજો સાંભળવા માટે ફરમાઈશ કરી જુઓ મોજ પડશે ! એમનું ગઝલ પઠન સાંભળવા જેવું છે મને એમના પઠનમાં અનિલ ચાવડાની ઝલક દેખાય છે( જેમણે તેમને રૂબરૂ સાંભળ્યા નથી એમણે

જલસો એપ પર અને youtube પર અથવા બીજા કાર્યક્રમના વિડીયો જોઈ લેવા ) અભિનયકળા પણ રરગરગમાં વહેતી હોય એમ અભિનય પણ એવો અદ્દલ કરી જાણે છે એમના ટીકટોક પરના વિડીયો જોતાં લાગે છે કે આ માણસ બોલીવુડમાં ચાલે એવો નહીં પણ દોડી શકે એવો છે ,અને હા રસોઈકળામાં પણ એટલા જ પારંગત.એક એવો માણસ જે ગઝલને સંપૂર્ણ નિષ્ઠા સાથે સતત અભ્યાસ સાથે ગઝલ ના મૂળ તત્વો ને એના લયને આત્મસાત કરીને સાચી ગઝલ ને પામવા માટે પોતાની કલમને ધારદાર કરવા માટે ઊંડા અભ્યાસને જ એક માત્ર ધ્યેય માની રાતની રાત ઉજાગરા વેઠીને ગઝલ પામવા મથે છે તેઓ લખે છે કે,

**
‘ ગીરવે મુકવા પડે છે રાત દી ,
શાયરી બસ આટલી મોંઘી પડે.’
**
આ એક એવો શબ્દસાધક છે જેમને મળવા ઈચ્છો તો માણ્યા વગર ન રહી શકો અને માણવા ઇચ્છો તો મળ્યા વગર ન રહી શકો.
**
‘ મારી સરળતા એટલે સ્પર્શી જશે તને ,
ગઝલોમાં થાય એવી બોલચાલ છું.’
**
આ સર્જકની સરળતા અને મિલનસાર સ્વભાવ આપણને તરત સ્પર્શી જાય અને સાથે સાથે ગઝલ સાથે કયાંય ખોટું તો બિલકુલ ન ચલાવી લેનાર એવા ચિંતિત પણ. ગઝલની સતત ચિંતા અને ચિંતન કરનાર એવા અભ્યાસુ અને પારખુ પણ. ગઝલના છંદની એના બંધારણની ગઝલ તત્વની થોડીક પણ ભૂલ કે નાનકડી ચૂક પણ હોય તો ભલભલાને બેધડક સંભળાવી શકે એવો સ્પષ્ટ વક્તા પણ છે . અને આ બધું એમને નથી આવતું એમના સતત અભ્યાસનું પરિણામ જ છે.
**
‘જીવતર મોંઘો તાકો દરજી,
સમજી સમજી કાપો દરજી.
**
જીવનને સારી રીતે સમજી જનાર આ કવિ એટલે જુગલ દરજી. એમનોનો જન્મ 20 ઓક્ટોબર 1988માં મહેસાણામાં થયો મૂળ વતન પાટણના રણુંજ જોડે ગંગેટ ગામ. પિતાજી મહેન્દ્રભાઈનો વ્યવસાય દરજીકામ એ ધંધાર્થે વડોદરામાં સ્થાયી થતાં સર્જકનુંબાળપણ વડોદરામાં વીત્યું. કુટુંબમાં બે ભાઈઓ માં મોટાભાઈ જુગલભાઈ એ બારમા ધોરણ સુધીનું શિક્ષણ વડોદરામાંજ મેળવ્યું બહુચરાજી સેલ્ફ ફાઇનાન્સ કોલેજમાંથી પી.ટી.સી.પૂરું કરી કરીને તારીખ 2-12-2008માં રાપર તાલુકાની ‘રબારીવાંઢ’ -બાલાસર ગામમાં પ્રાથમિક શિક્ષક તરીકે જોડાયા એ પછી વિવિધ સ્કૂલમાં બદલી થઈ,અત્યારે હાલ અંજાર તાલુકાના મોડવદર પ્રાથમિક શાળા માં ધોરણ ૩ થી ૫ ગણિત વિષય બાળકોને ભણાવી રહ્યા છે .2017 થી આદિપુરમાં સ્થાયી થયેલા આ સર્જક વિશે અને સર્જન પ્રક્રિયા વિશે જાણીને આપણને અચરજ થાય કે ધોરણ 11- 12 માં એમને ગીત, ભજન કે એના ઉપર પેરોડી બનાવવાનો શોખ હતો પણ કવિતા લખવા વિશે કયારેય વિચાર્યુ પણ નહોતું તેઓ પોતે જ જણાવે છે કે “કવિતા કરવી એમના માટે એટલા માટે વિસ્મયથી છે કે એમને સ્વપ્નેય ખ્યાલ નહોતો કે પોતે કવિતા લખશે” એ કવિતાએ એમના સર્જકત્વને એવો વેગ આપ્યો કે આજે એક કવિતાના માધ્યમથી આ કવિ ઘરે-ઘરે જાણીતા થયા છે એ કવિતા હતી રમજાન ઈદ અને અષાઢી બીજ અષાઢી બીજ અને રમઝાન ઈદ એકજ દિવસે હતી એ સમયે લખાયેલી એક છંદ વગરની પરંતુ ભાવ સાથે આવેલી ગીત પ્રકારની કવિતા
**
‘ ચાલને આજે અષાઢી ઈદ અને રમઝાન બીજ ઉજવીએ તું જગન્નાથ ના લાડુ ખાજે ને હું રમઝાન ની ખીર’
**
બસ આ કવિતા એવી સોશ્યલ મીડિયામાં વાયરલ થઇ કે રથયાત્રાના હોર્ડિંગ્સમાં અને લોકોના હૈયામાં પણ કોમી એખલાસના ઉદાહરણરૂપ છાપ અંકિત કરી ગઈ પ્રસિદ્ધ લેખક પત્રકાર શ્રી રમેશભાઈ તન્નાએ એમના પર એક લેખ કર્યો.
ગીતો પર પેરોડી બનાવતા આ સર્જક ને કવિતા તત્વની જરાય પણ સૂઝ નહોતી પરંતુ 2016માંઅમરાપુરની ગઝલ શિબિર માં માધવ રામાનુજની સલાહ સુચન થી ગીત ગઝલ કે કવિતા વિશેની સમજ મળી કે પછી કવિતા પ્રત્યે ગંભીર થઈને વિવિધ પુસ્તકોનું વાંચન થયું અને 2016 -17 માં અમદાવાદ બુક ફેરમાં રઈસ મણિયારનું ગઝલ વિષયક શેસન ખુબ જ મહત્વનું રહ્યું એ પછી કુકમા ની ગીત શિબિર રૂદ્રમાતા ભુજ ની ગીત ગઝલ શિબિર અને પાલનપુરની ગીત ગઝલ શિબિર ગઝલ ના માર્ગદર્શનમાં ઘણો બધો ભાગ ભજવ્યો ઘણા બધા સર્જકોનું માર્ગદર્શન મળી રહ્યું છે જેમાં મુખ્યત્વે પ્રવીણ ખાંટ , રાજ લખતરવી, માધવ રામાનુજ ,શકીલ કાદરી, સંજુ વાળા અને બીજા ઓનલાઈન કાર્યક્રમો અને ઘણાબધા વહોટસેપ ગૃહના બધા સર્જક મિત્રોના માર્ગદર્શનથી કોના કોના નામ લઇ શકાય ?કોઈનું નામ રહી શકે રહી જાય એ બીકે નામ એ કરતા ઘણા બધા સર્જકોના માર્ગદર્શન એમ કહીને આગળ વધીએ વિવિધ પુસ્તકોનો અભ્યાસ કરીને આ સર્જકે ગઝલ પર ખુબ સરસ હથોટી મેળવી લીધી છે ,આજે તેમની ગઝલોના ચાહકોની સંખ્યા ઓછી નથી એમના ગઝલ ના ભાવ ,કલ્પનો ઊર્મિ, બંધારણ અને ગઝલના મૂલ્યોને આપણે એક ઉત્તમ ગઝલકાર તરીકે ઓળખવા મજબુર કરી દે એવા બળકટ છે.


‘થઈ જાય કંકુ ત્યાં લગી શબ્દોને ઘૂંટવા,
કાગળ છો કરગર્યા કરે લખવાને શ્રી સવા.


કવિ જુગલ દરજી પોતાની સર્જન પ્રક્રિયા વિશે જણાવતા કહે છે કે મને ગઝલ લખવા માં વિવિધ વિષયો પ્રેરણાત્મક બનતા રહે છે .જ્યાં સુધી સંવેદના અને લય સાથે શબ્દો મનમાં ઘુમરાતા રહે છે બસ ઘૂંટાતા જ રહે ઘૂંટાઈ ઘૂંટાઈને જ્યારે ચંદનની જેમ સુવાસ ફેલાવવા તૈયાર થાય કે હું ઉલા કે સાની મારા મનમાં જ ઢળી ગયા પછી જ હું મોબાઈલ ઉપર કે કાગળ પર સંપૂર્ણ ઉતારી કે લખી લઉં છું પરંતુ ઘણી વખત એવું બને છે કે મને પોતાને પણ ખ્યાલ નથી હોતો કે આ વસ્તુ મારામાં આવી ક્યાંથી? અને ઘણી વખત અનુભૂતિ થતાં શબ્દો કવિતાનું રૂપ ધારણ કરીને આવી પડે છે જેમકે એક વખત બાઈકમાં પેટ્રોલ ખૂટી પડતા સહજ રીતે વિચાર આવ્યો ક્યાંક પેટ્રોલની જેમ શ્વાસ ખૂટી જાય અને એને રિઝર્વ રાખી શકાતા હોત તો? તેઓ લખે છે કે ,


‘પેટ્રોલ ની માફક આ બળતા શ્વાસને ,
રિઝર્વ માં રાખી શકાતા હોત તો.’


અને આમ સર્જાય છે સંવેદનાઓ ગઝલસ્વરૂપે.


‘લખું છું ગઝલ એક કારણથી હું તો,
હ્રદયના એ ખોરાક જેવું કશું છે.’
**
કવિશ્રી જુગલ દરજીએ ઓછી ગઝલો લખી છે લગભગ પચ્ચીસથી ત્રીસ ગઝલો લખી છે ઓછી લખી છે પરંતુ આછી નથી લખી, એમના ગઝલમાં નવીનતા તાજગી અને વિશેષ ભાવ ધ્યાનાકર્ષક બની રહે છે નવા નવા રાજદીપ હો નવી નવી રાજદીપ જેમકે કબીરા શબ્દ ગઝલ માટે બહુ જ પ્રખ્યાત રદીફ છે એમ એમણે માલમ, તોરલદે , જેસલ, દરજી વગેરે જેવા રદીફ લઈને ખુબ સુંદર ગઝલો આપી છે આપણે કહીએ કે ખૂબ જ ઝડપથી જુગલ દરજી ની ગઝલો નું પુસ્તક આવે મેં આ વિશે ભારપૂર્વક પૂછતાં કવિ જુગલ દરજી જણાવે છે કે “મને કોઈ ઉતાવળ નથી ગઝલ એ મારે મન સાધના છે અને ભલે દસ વર્ષ લાગે પરંતુ મારે ગુણવત્તાસભર ગઝલો આપવી છે હજુ મારે જે આપવું છે એ હજુ હું આપી શકયો નથી જ્યારે મને સંતોષ થશે ત્યારે હું પુસ્તકરૂપે ચોક્કસ આપીશ, ભલે એ પુસ્તક પાતળું હોય પરંતુ પામર તો નહીં જ હોય. “


આજે કવિ શ્રી જુગલ દરજીની ગઝલોમાંથી
વધુ શેર અને ગીત રચનાઓને માણીએ અને જુગલોત્સવ ઉજવીએ.


યુદ્ધ પૂરું થઈ ચૂક્યું છે શસ્ત્ર પણ સૂતાં જ છે ,
પણ હજુ અંદરનું હણહણ ઊંઘવા દેતું નથી.


‘ જોઈ ગરીબી અને તપેલી બોલી કે ,
આ પથ્થરો બાફી શકાતા હોત તો .


મહેંકી જવાની ઈચ્છા દિલમાં હતી,
પરંતુ હાલત ફૂલોની જોઈ પાછો વળી ગયો છું.


અવશેષમાંય તારા છે સભ્યતા જરૂરી ,
ખંડેર તો થવાશે લોથલ નથી થવાતું .
**
તંબુરાના તારા આગળ,
બુઠ્ઠા હથિયારો જેસલ.


ભૂખ પણ ઉઘડી રહી છે ઝૂંપડીની ,
સાંભળ્યું છે કે નગરમાં ચૂંટણી છે.


‘અહાહા ,’ વાહ’ ,દોબારા અને ક્યા બાત ‘વાગે છે,
ગઝલની દાદ રૂપે ફેંકો એ ખેરાત વાગે છે.


ગીતરચનાઓ


કોક આવીને કહી ગ્યુ છે કાનમાં ,
આવ્યા વાસંતી વાયરા ચોગાનમાં.


આટલુ લીલા લોહીમાં એના ,
ક્યાંક કદી જો ઝાડને ફૂટે જીભ અચાનક તોય
તને ફરિયાદ કરે ના


તાંબાના બેડા પર લખજો રે નામ મારા મૈયર ની છેલ્લી નિશાની રે સો,
સાત સાત વીર ચડ્યા કાળની થપેડે ને માડીની કૂખે હું નાની રે સૈ.


જીવનમાં સભ્યતાની બાબતમાં એક ગરીબ સ્ત્રી એક ગોલ્ડ મેડાલીસ્ટ ડોક્ટર કરતા આગળ નીકળી ગઈ – વાંચો હૃદયસ્પર્શી વાર્તા ‘બે કપ ચા’

Standard

સાતમ આઠમના તહેવારો હતાં. શહેરના ખ્યાતનામ ડોકટર દંપતી સુકેતુ પટેલ અને નેહલ પટેલે ત્રણ દિવસની ટુર ગોઠવી હતી. પોતાની હોન્ડા અમેઝ કારમાં જ તેઓ જવાના હતા. આમેય ઘન સમયથી બહાર ગયાં નહોતા અને હજુ પરણ્યા એને બે જ વરસ થયા હતા. સંતાનનું કાઈ વિચાર્યું નહોતું એટલે જેટલું ફરવું હોય એટલું ફરી લેવું એ એમની ગણતરી હતી. બને સાથે જ મેડીકલ કોલેજમાં ભણતાં હતા અને ત્યાંજ પ્રેમાંકુર ફૂટ્યા અને જોતજોતામાં પ્રેમનું એક મોટું વટ વ્રુક્ષ બની ગયું. શહેરમાં બેંકની લોન લઈને દવાખાનું કર્યું હતું. સુકેતુ એમડી મેડીસીન હતો અને નેહલ ગાયનેકોલોજીસ્ટ. સ્વભાવ અને હથરોટીને કારણે બને જણાએ ટૂંક સમયમાં જ ખ્યાતી હાંસલ કરી લીધી હતી. ગયા ઉનાળામાં એ લોકો મહાબળેશ્વર અને પંચગીની ગયાં હતાં. આ વખતે ઇન્દોર અને ઉજ્જૈન જવાના હતાં.
બનેની સમાન ખાસિયતો હતી. બને ને બીજા ડોકટરો સાથે સમુહમાં જવાનું ફાવતું નહિ. પોતાની ગાડી અને પોતાના સ્થળોએ પોતાને ગમે ત્યાં સુધી રહેવું. વારફરતી બને ગાડી ડ્રાઈવ કરી લેતાં હતા. ગુરુવારે બધી જ તૈયારીઓ થઇ ગઈ હતી. તૈયારીમાં તો ખાસ કશું નહોતું બસ કપડાં, જરૂરી દવાઓ અને પાણીનો મોટો જગ લઇ લીધો હતો. વરસાદ આ વરસે ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં પડ્યો હતો એટલે જ બને એ મધ્યપ્રદેશ પર પસંદગી ઉતારી હતી. સુકેતુ પટેલ ખાવાનો શોખીન જીવડો હતો. એ ભણતો ત્યારથી જ એણે ઇન્દોર વિષે ઘણું સાંભળ્યું હતું. ત્યાં રાતે શરાફા બજારમાં ખાવાની અવનવી વાનગીઓ મળે છે. વળી દિવસે એક જગ્યાએ ખાવાની છપ્પન દુકાનો હતી. ઇન્દોર એટલે મધ્યપ્રદેશનો અસલી સ્વાદ એમ કહેવાતું હતું!!
શુક્રવારે સ્વારથી જ વરસાદ શરુ હતો. અને બને મધ્યપ્રદેશની સહેલગાહે ઉપડ્યા. વરસાદને કારણે વાહનોની અવરજવર બહુ ઓછી હતી. સારા વરસાદને કારણે રોડની બને બાજુએ પ્રકૃતિ પૂરબહારમાં ખીલી હતી. દોઢસો કિલોમીટર પછી મધ્યપ્રદેશની બોર્ડર આવવાની હતી. ગાડીની અંદર સુમધુર સંગીત વાગતું હતું. સાથે સાથે બને જણા ભરૂચની પ્રખ્યાત હાજમાં શીંગ ખાઈ રહ્યા હતા. વરસાદમાં શીંગ ખાવાનો એક અદ્ભુત લ્હાવો હોય છે. બને નવયુવાન ડોકટર દંપતી ખુશમિજાજ મુડમાં મુસાફરીનો આનંદ માણી રહ્યા હતા.
મધ્યપ્રદેશની બોર્ડર હવે ચાલીશ કિમી દૂર બતાવતી હતી. એક નાનકડું શહેર આવ્યું. અને અચાનક જ વરસાદ વધી ગયો. નાના એવા શહેરમાંથી ગાડી ટ્રાફિકને કારણે માંડ માંડ કાઢી. તેઓ બને જેમ જલદી બને તેમ મધ્યપ્રદેશમાં પ્રવેશવા માંગતા હતા. આગળ હવે બને બાજુઓ ઘેઘુર વ્રુક્ષોથી છવાયેલી હતી. વરસાદ સતત વધતો જતો હતો. રસ્તો પણ હવે ચડાવ વાળો અને ઉતરાણ વાળો હતો. ના છૂટકે સુકેતુએ ગાડીની સ્પીડ ઓછી કરી. વરસાદની સાથે પવન પણ હરીફાઈમાં ઉતર્યો હોય એમ લાગતું હતું. આજુબાજુની કંદરાઓમાં મોરલા બેવડ વળી વળીને ગહેંકતા હતા. ચારેક કિલોમીટર ગાડી ચાલી ત્યાં રોડ સાઈડ પર એક નાનકડી દુકાન હોય એમ લાગ્યું. બને એ નક્કી કર્યું કે કદાચ ત્યાં ચા મળી જાય તો ચા પીને આગળ વધવું. ગાડીને પણ સહેજ પોરો થઇ જાય બાકી બપોરનું ભોજન તો બે વાગ્યે મળે તો પણ ચાલશે.. આમેય રોજ તેઓ બપોરના બે વાગ્યે જ જમવા પામતા હતા. એક નાનકડું છાપરું હતું ત્યાં ગાડી ઉભી રાખી અને બને જણા ત્યાં ઉતર્યા. ઘર ખાસ કોઈ મોટું નહોતું ત્રણ ઓરડા હતા એકમાં દુકાન કરી હતી બીજા બે ઓરડામાં એ લોકો રહેતા હશે એમ માન્યું. દુકાનની આગળ વેફર્સના પેકેટ લટકતા હતા. બે કુતરા એક ખૂણામાં બેઠા હતા. દુકાનમાં કે આજુબાજુ કોઈ ચહલ પહલ નહોતી. નેહલ ખુરશી પર બેઠી અને સુકેતુ એ દુકાન પાસે જઈને બોલ્યો.
“ છે કોઈ દુકાનમાં?” જવાબમાં એક સ્ત્રી આવી તેણે ચારેક વરસનું છોકરું તેડ્યું હતું. તેને જોઇને સુકેતુ એ બે વેફર્સના પડીકા બહાર ટીંગાતા હતાં એ લીધા અને કહ્યું.
“ બે સ્પેશ્યલ ચા બનાવોને બહેન!! ઝડપ કરજો હો!! અમારે દૂર જવાનું છે” સાંભળીને સ્ત્રી અંદર ચાલી ગઈ. અંદર કોઈ પુરુષનો ખાંસવાનો અવાજ આવ્યો અને પુરુષ અને સ્ત્રી વાતચીત કરતા હોય એમ લાગ્યું. વાતાવરણમાં ઠંડી વધી ગઈ હતી. વરસાદ શરુ જ હતો. આજુબાજુના ડુંગરો પરથી સુસવાટા મારતો પવન છેક કાળજા સુધી ઊંડે ઉતરી જતો હતો. બને જણા વેફર્સ ખાઈ રહ્યા હતા અને આજુબાજુના કુદરતના નજારાને જોઈ રહ્યા હતાં. લગભગ દસ મિનીટ પસાર થઇ ગઈ. ચાના કોઈ ઠેકાણા હજુ હતાં નહિ!! સુકેતુ પાછો દુકાનમાં જઈને ચાની ઉઘરાણી કરી. વળી પુરુષનો ઉધરસ વાળો અવાજ આવ્યો અને પેલી સ્ત્રી આવી એ થોડી પલળી ગઈ હોય એમ લાગ્યું. આવીને એ બોલી.
“ ચા ઉકળે છે.. તુલસીના પાન વાડામાં લેવા ગઈ હતી એટલે મોડું થયું.સાહેબ થોડી વાર જ લાગશે.. બેસો તમે હમણા જ ચા આપું છું” કહીને એ વળી પાછી અંદર અદ્રશ્ય થઇ ગઈ!! નેહલ તો આજુબાજુ જોઈ જ રહી હતી. વેફર્સ ખવાઈ ગઈ હતી. ત્યાં પેલી સ્ત્રી દેખાણી. એક ડીશમાં બે મેલા ઘેલા કપ હતાં. એમાં ગરમાગરમ ચા હતી. કપ જોઇને જ સુકેતુનો મુડ ખરાબ થઇ ગયો. પણ નેહલે એનો હાથ દબાવ્યો એટલે એ શાંત રહ્યો. કચવાતા મને બેય કપ લઈને વળી પાછો એ ખુરશી પર બેઠો. એક કપ એણે નેહલને આપ્યો અને એક કપ એણે મોઢે માંડ્યો!!
“ તુલસી અને આદુના સ્વાદ વાળી અદ્ભુત ચા બની હતી. મેલાઘેલા કપનો ગુસ્સો જે હતો એ ઓગળી ગયો હતો. વરસાદી વાતાવરણમાં ગરમાગરમ ચા બનેના કાળજામાં એક અનેરો આનંદ આપી રહી હતી. ચા પીવાઈ ગયા પછી બિલ ચુકવવા સુકેતુ દુકાન પાસે ગયો. અને સોની નોટ પેલી સ્ત્રીને આપી. પેલી સ્ત્રી બોલી.
“ વિસ રૂપિયા છુટ્ટા આપોને મારી પાસે છુટ્ટા નથી” સુકેતુ એ બીજા વીસ રૂપિયા છુટ્ટા આપ્યા અને પેલી સ્ત્રીએ સો રૂપિયા પાછા આપ્યાં. સુકેતુ બોલ્યો.
“ બે વેફર્સ પણ લીધી છે એના પૈસા પણ લઇ લો”
“ વેફર્સના પૈસા જ લીધા છે.. ચાના પૈસા નથી લીધા” પેલી સ્ત્રી બોલી.
“કેમ ચાના પૈસા નથી લીધા”??? સુકેતુએ નવાઈથી પૂછ્યું.
“ ચા અમે વેચતા નથી.. આ તો આ છોકરા માટે દૂધ રાખ્યું હતું એમાંથી તમારે પીવી હતી એટલે બનાવી દીધી. બાકી ચા અમે વેચતા નથી એટલે એના પૈસા અમે નો લઈએને “ પેલી સ્ત્રી મક્કમતાથી બોલી. અને સુકેતુ એકદમ પથ્થરનું પુતળું બની ગયો. નેહલે પણ વાત સાંભળી અને એપણ દુકાન પાસે આવી ગઈ.
“ હવે તમે આ છોકરા માટે દૂધનું શું કરશો?? આટલામાં દૂધ ક્યાંથી મળશે??”
“તે એક દિવસ દૂધ નહિ મળે તો છોકરો કાઈ મરી નહિ જાય!! આ તો એના બાપા બીમાર છે નહીતર એ સાયકલ લઈને નજીકના શેરમાંથી દૂધ લઇ આવે..પણ એને તાવ આવે છે કાલનો પણ આજ રાતે મટી જાશે એટલે કાલ સવારે એ દૂધ લઇ આવશે. આ તો તમે માંગી ચા એટલે બનાવી દીધી” પેલી સ્ત્રી બોલી અને આ વાત સુકેતુના કાળજામાં ઉતરી ગઈ. નેહલ પણ ઘડીભર કાઈ બોલી ન શકી. છેલ્લે સુકેતુ બોલ્યો!!
“ અમે ડોકટર છીએ ક્યાં છે આ છોકરાના બાપા? ”
“ એ અંદર છે આવો” સ્ત્રી બોલી અને બને ડોકટર દંપતી અંદર ગયા. કાચા ઓરડામાં ગરીબાઈ આંટા લઇ ગઈ હતી. ચુલા પર અગ્નિ સળગતો હતો. તપેલી હજુ નીચે જ પડી હતી. જેમાં તેમના માટે આદુ અને તુલસી વાળી ચા બની હતી. એક ભાંગલા તૂટલાં ખાટલામાં એક નંખાઈ ગયેલો દેહ પડ્યો હતો. સુકેતુએ એ દર્દીના માથે હાથ ફેરવ્યો!! આખું માથું અને શરીર ધગી રહ્યું હતું. પોતાની ગાડીમાંથી એ તાવની દવા લઇ આવ્યો. એક બોટલ પણ આપી. નેહલ હેઠી બેસી ગઈ હતી. સુકેતુ દર્દીને તપાસી રહ્યો હતો. થોડી વાર પછી એ બોલ્યો.
“બહેન આ ટેબ્લેટસ થી કદાચ તાવ નહિ ઉતરે. બોટલ ચડાવવી પડશે. બીજા ઇન્જેક્શન આપવા પડશે. એક કામ કરું હું શહેરમાંથી બોટલ અને જરૂરી ઇન્જેક્શન લેતો આવું છું. નેહલ તું અહી બેસ આ બહેન પાસે” કહીને જવાબની અપેક્ષા રાખ્યા વગર જ એ પોતાની કાર લઈને ઉપડ્યો. અર્ધી કલાક પછી એ ઇન્જેક્શન અને બાટલા પણ લાવ્યો.સાથે દુધની પાંચ કોથળી અને સફરજન પણ લેતો આવ્યો. સ્ત્રીના પતિને ઇન્જેક્શન આપ્યાં અને બોટલ શરુ કરી. દુધની લાવેલ કોથળીમાંથી એક કોથળીની ચા પેલી સ્ત્રીએ બનાવી અને ફરથી સુકેતુ અને નેહલે ચા પીધી. પેલી સ્ત્રી અને એના પતિએ ડોકટરની સામે હાથ જોડ્યા!! પૈસા આપવાની કોશિશ કરી પણ નેહલ અને સુકેતુની આંખમાં આંસુ જોઈ ને એણે વધારે આગ્રહ ન કર્યો. વાતાવરણમાં એક મધુર પ્રસન્નતા છવાઈ ગઈ હતી. અને ફરીથી કાર ઉપડી મધ્યપ્રદેશની બોર્ડર પર!! વરસાદ રોકાઈ ગયો હતો. થોડીવાર પછી નેહલ બોલી.
“આગળ કોઈ જગ્યાએ તમને ભાવે એ ખાઈ લેજો. હું તો બે કપ ચા પીને ધરાઈ ગઈ છું.”
“મને પણ ભૂખ નથી. આવી ચા જીંદગીમાં ક્યારેય પીધી નથી” સુકેતુ બોલ્યો અને નેહલ તેની સામે મીઠું હસી. ગાડી આગળ ચાલી રહી હતી.
ત્રણ દિવસ મધ્યપ્રદેશમાંથી ફરીને તેઓ પાછા આવ્યાં હતા. ફરીથી એ પેલી દુકાન આગળ ઉભા રહ્યા હતા. નાના છોકરાઓ માટે એ ઘણા બધા રમકડા લાવ્યા હતા. સાથે દુધની કોથળીઓ પણ હતી. પેલી સ્ત્રીનો પતિ સાવ સાજો થઇ ગયો હતો. બને ખુબજ ભાવુક થઇ ગયા હતા. પોતાનું કાર્ડ આપ્યું અને ઘરે આવવા આમંત્રણ આપ્યું. ફરી એક વાર ચા પીને તેઓ પોતાના શહેર તરફ ચાલ્યાં.
સોમવારે દવાખાનું ખોલ્યું અને કેઈસ લખવા વાળાને બોલાવીને કીધું કે હવે તમારે દર્દીના ફક્ત નામ જ લખવાના છે. કેસ ફીના પૈસા દર્દી મારી પાસે આવશે ત્યારે હું લઇ લઈશ.
અને પછી સુકેતુ અને નેહલે સેવા શરુ કરી દીધી. ગરીબ અને જરુરીયામંદની તેઓ કશી જ ફી ના લેતા હા સુખી સંપન્ન હોય એની રાબેતા મુજબ ફી લેતા!! થોડાક સમયમાં જ આખા શહેરમાં આ ખબર ફેલાઈ ગઈ. ડોકટર એશોશિએશનના પ્રમુખ શર્મા તેમને મળવા ઘરે આવ્યા અને કહ્યું.
“ કેમ મોટો એવોર્ડ લેવો છે કે મહાન થઇ જવું છે?? તમે જે આ પ્રવૃત્તિ આદરી છે એ બીજા ડોકટરને હલકા દેખાડવા માટે છે. આ આપણા સંગઠનનાં નિયમ વિરુદ્ધ છે” સુકેતુ અને નેહલે તેને બધી જ વાત કરી અને છેલ્લે સુકેતુ બોલ્યો એ ડોકટર શર્માના અંતરમાં કોતરાઈ ગયું. સુકેતુ એ કહેલું.
“ જ્યારથી ભણતો આવ્યો છું ત્યારથી પહેલો નંબર લાવતો આવ્યો છું. મેડીકલમાં પણ કોલેજ પ્રથમ હતો. પણ તે દિવસે જીવનમાં સભ્યતાની બાબતમાં એ સ્ત્રી મારી કરતાં આગળ નીકળી ગઈ!! પોતાના છોકરા માટે રાખેલ દુધની ચા બનાવીને પાઈ દીધી એ પણ સાવ નિસ્વાર્થ ભાવે!! હવે તમે જ વિચારો કે આ સુકેતુ પટેલ ગોલ્ડ મેડાલીસ્ટ સભ્યતાની બાબતમાં પ્રથમ નંબર ના લાવી શકે!! હું તો ભણેલ ગણેલ સાધન સંપન્ન આદમી શું હું પેલી સ્ત્રીની સભ્યતાની આગળ હું ઉણો ઉતરું?? ક્યારેય નહિ હું કોઈ કાળે સભ્યતાની બાબતમાં ક્યારેય ઓછો ઉતરીશ નહિ!! હું તો ઈચ્છું કે તમામ ડોકટરો આનું અનુસરણ કરે તો આ પવિત્ર વ્યવસાય પુરેપુરો ખીલી જશે” અને ડોકટર શર્માને આ ડોકટર દંપતી પર આજે ખુબ જ ગર્વ થયો.
અત્યારે ઘણી બધી હોડ ચાલે છે. કોઈને પછાડવાની તો કોઈને જડમુળથી ટાળી દેવાની હોડ!! પણ જે દિવસથી આ જગતમાં સભ્યતાની બાબતમાં શ્રેષ્ઠ બનવાની હોડ ચાલશે તેજ દિવસથી જગત ખરેખર નંદનવન બની જશે. {કથા બીજ અકીલ કાગડા તરફથી સાભાર}
લેખક:- મુકેશ સોજીત્રા
૪૨, “હાશ”, શિવમ પાર્ક સોસાયટી, સ્ટેશન રોડ, મુ.પો ઢસા ગામ તા. ગઢડા જી. બોટાદ પીન ૩૬૪૭૩૦

આપણું જે પ્રથમ કર્તવ્ય હોય તે બજાવવાથી જ ઊંચે ચઢાય છે, અને આમ ઉત્તરોત્તર શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને ઊંચામાં ઊંચી ભૂમિકાએ પહોંચાય છે

Standard

આપણું જે પ્રથમ કર્તવ્ય હોય તે બજાવવાથી જ ઊંચે ચઢાય છે, અને આમ ઉત્તરોત્તર શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને ઊંચામાં ઊંચી ભૂમિકાએ પહોંચાય છે.

એક જુવાન સંન્યાસી જંગલમાં ગયો. ત્યાં તેણે ધ્યાન ધર્યું, લાંબા સમય સુધી ઉપાસના અને સાધના કરી. ઘણાં વર્ષો સુધી સખત તપ અને સાધના કર્યા પછી, એક દિવસ એ વૃક્ષ નીચે બેઠો હતો, ત્યારે વૃક્ષ પરનાં સૂકાં પાંદડાં એના માથા પર પડ્યાં.

એણે ઊંચે જોયું તો, વૃક્ષની ટોચે એક કાગડો અને એક બગલો ઝઘડી રહ્યાં હતાં. આ જોઈને સંન્યાસીને ખૂબ ગુસ્સો ચડ્યો. તેણે બંને પક્ષીઓને સંબોધીને કહ્યું : ‘તમે સૂકાં પાંદડાં મારા માથા પર શા માટે નાંખો છો ? તમારું હવે આવી બન્યું લાગે છે !’

આ શબ્દો બોલતાંની સાથે એણે ગુસ્સાભરી નજરે પેલા કાગડા અને બગલા ભણી જોયું , ત્યાં તો પેલાં બંને પક્ષી બળીને ખાખ થઈ ગયાં ! આ જોઈને સંન્યાસીને બહુ આનંદ થયો. નજર માત્રથી પોતે કાગડાને અને બગલાને પળવારમાં બાળીને ભસ્મ કરી શક્યો એ સિદ્ધિના પરચાથી એને ભારે આનંદ થયો. થોડા વખત પછી ભિક્ષા માટે સંન્યાસીને શહેરમાં જવાનું થયું. એ શહેરમાં ગયો. એક ઘરને બારણે જઈને ઊભો . તેણે કહ્યું : ‘માં, મને ભિક્ષા આપો.’

ઘરમાંથી અવાજ આવ્યો : “દીકરા, જરા થોડો વખત થોભજે !’

આ સાંભળીને પેલા સંન્યાસીનું મગજ તપી ગયું : ‘અરે ! તું મને રાહ જોવાનું કહે છે ? મારી શક્તિનું તને હજી ભાન નથી.’ આવો વિચાર તે કરતો હતો ત્યાં તો ઘરની અંદરથી ફરી અવાજ આવ્યો : ‘દીકરા ! તપનું બહુ અભિમાન ન રાખ. અહીં કંઈ કાગડો કે બગલો નથી.’

યોગીને આશ્ચર્ય થયું. એને રાહ પણ જોવી પડી. આખરે સ્ત્રી બહાર આવી. યોગી એના પગે પડ્યો અને પૂછવા લાગ્યો : ‘મા, તમને કાગડા અને બગલાની વાતની ખબર કેવી રીતે પડી ?’

પેલી સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો : ‘મારા દીકરા ! હું તારા યોગને તેમજ સાધનાને જાણતી નથી. હું તો એક સામાન્ય સ્ત્રી છું. મારે તને રાહ જોવડાવવી પડી ! મારા પતિ બીમાર છે. હું તેમની સેવામાં હતી. આખા જીવનમાં મારું કર્તવ્ય બજાવવાની મેં મથામણ કરી છે. જ્યારે હું કુમારિકા હતી ત્યારે મારાં માબાપ પ્રત્યેનાં કર્તવ્ય મેં બજાવ્યાં ; આજે હું પરણેલી છું ત્યારે મારા પતિ પ્રત્યેનું કર્તવ્ય હું બજાવું છું. એકમાત્ર આ યોગ હું સાધું છું. પણ મારું કર્તવ્ય બજાવવાથી મારામાં જ્ઞાન આવ્યું છે, આથી તારા મનમાં ચાલતા વિચારો હું જાણી શકી અને તે જે વનમાં કર્યું તે સમજી શકી. આથી વિશેષ જાણવાની જિજ્ઞાસા હોય તો હું કહું છું કે ગામની બજારમાં તું જા. ત્યાં તને એક વ્યાધ મળશે. તને ખૂબ આનંદ આવે એવું કંઈક એ તને કહેશે.’

પહેલાં તો એ સંન્યાસીને થયું : ‘મારે એ ગામમાં અને વળી એ વાઘ પાસે શું કામ જવું જોઈએ?’ પણ પોતે જે જોયું તેથી એની આંખો જરા ખૂલી હતી. એ ગયો. એણે બજારમાં દૂર એક વ્યાઘને જોયો. એ વ્યાઘ મોટા છરા વતી માંસના ટુકડા કાપતો હતો, અને સાથોસાથ જુદા જુદા લોકો સાથે સોદો કરતાં કરતાં વાતો કરતો હતો.

પેલા જુવાન સંન્યાસીને થયું : ‘ઓ પ્રભુ ! આવા માણસની પાસે મારે શીખવાનું શું હોય ? આ તો રાક્ષસ જેવો છે !’ એટલામાં એ વ્યાધે ઊંચે જોયું અને કહ્યું : ‘સ્વામીજી ! તમને પેલી સ્ત્રીએ અહીં મોકલ્યા ? જરા મારું કામ પતાવી લઉં ત્યાં સુધી બેસો,’ સંન્યાસી ચમક્યો : ‘આ શું થઈ રહ્યું છે !’

તે બેઠો અને વાઘ એનું કામ કરતો રહ્યો. કામ પતી ગયા પછી પૈસા ટકા સંભાળી લઈ તેણે સંન્યાસીને કહ્યું : ‘ચાલો સ્વામીજી, મારે ઘેર ચાલો.’ ઘેર પહોંચ્યા એટલે વ્યાધે બેસવાને આસન આપી કહ્યું : ‘બેસો, સ્વામીજી !’

આમ કહી વ્યાઘ ઘરમાં ગયો. વ્યાધે ઘરમાં પોતાનાં ઘરડાં માતાપિતાને નવડાવ્યાં, જમાડ્યાં અને એમને રાજી રાખવા જે કાંઈ થઈ શકે એ બધું કર્યું.

ત્યાર પછી એ વ્યાધ સંન્યાસી પાસે આવ્યો અને બોલ્યો : ‘ચાલો ત્યારે, તમે મને મળવા આવ્યા છો તો તમારે માટે હું શું કરું ?’

સંન્યાસીએ એને આત્મા અને પરમાત્મા વિશે થોડા સવાલ પૂછ્યા. વ્યાધે એને એ વિશે એક આખ્યાન આપ્યું , જે ‘મહાભારત’ ના એક ભાગ તરીકે ‘ વ્યાઘ – ગીતા ’ નામે ઓળખાય છે . એમાં વેદાંતનું ઊંચું રહસ્ય છે.

જ્યારે વ્યાધે પોતાનો ઉપદેશ પૂરો કર્યો, ત્યારે સંન્યાસી આશ્ચર્યચક્તિ થયો. તેણે પૂછ્યું : ‘તમારી પાસે આવું જ્ઞાન છે, તો પણ તમે વ્યાઘના શરીરમાં શા માટે રહો છો ? આવું ગંદું અને હલકું કામ શા માટે કરી રહ્યા છો ?’

વ્યાઘે જવાબ આપ્યો : ‘હે વત્સ, કોઈ કર્તવ્ય ગંદું નથી, કોઈ કર્તવ્ય હલકું કે અશુદ્ધ નથી. મારા જન્મ મને આ સંજોગોમાં અને વાતાવરણમાં મૂક્યો છે. મારા બાળપણમાં હું આ ધંધો શીખ્યો છું. હું અનાસક્ત છું અને ગૃહસ્થ તરીકે હું મારાં માતાપિતાને સુખી કરવાનું કર્તવ્ય સારી રીતે બજાવવાનો પ્રયત્ન કરું છું. હું તમારા યોગને જાણતો નથી, હું સંન્યાસી થયો નથી, તેમજ જગત છોડી હું વનમાં ગયો નથી, તેમ છતાં તમે જે કંઈ જોયું અને સાંભળ્યું, તે મારી પરિસ્થિતિને અનુરૂપ અનાસક્ત ભાવે કર્તવ્ય કરવામાંથી મને પ્રાપ્ત થયેલું છે.’

ગીતામા શ્રી કૃષ્ણ અે પણ કહ્યુ છે

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥१८-४५॥

પોત પોતાના સ્વાભાવિક કર્મમાં નિરત રહેલો મનુષ્ય સત્વ શક્તિને(સિધ્ધી)ને પામે છે પોતાના કર્મમાં તત્પર રહેલો
મનુષ્ય જે પ્રકારે મોક્ષની સિદ્ધિને પામે છે, તે તું સાંભળ.(૪૫)

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥३-३५॥
એટલું યાદ રાખજે કે પરધર્મ ગમે તેટલો સારો હોય પણ સ્વધર્મ કરતાં ઉત્તમ કદાપિ નથી. એથી તું તારા સ્વધર્મનું પાલન કરીને વીરગતિને પ્રાપ્ત કરીશ તો એ પરધર્મ કરતાં ઉત્તમ અને કલ્યાણકારક છે.3.35

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ૧૬.૨૩
જે શાસ્ત્રોઅે દર્શાવેલ આજ્ઞા વિધિ છોડી પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે વર્તે છે, તેને સિદ્ધિ, સુખ કે ઉત્તમ/પરલોકની ગતિ પ્રાપ્ત થતી નથી.(૨૩)

આજે જ્યારે ભારત દેશમાંથી વિશ્વ આદર્શ જન્મના વર્ણવ્યવસ્થા, વિવાહ સમયે સ્ત્રી પુરુષના ધર્મ ના વિભાજનથી નિર્ધારિત કરેલ કુંટુંબ વ્યવસ્થાનુ પાલન કરવાનુ લુપ્ત થઈ રહ્યુ છે ત્યારે પ્રત્યેક સનાતની અે ભગવાન કૃષ્ણ ની ગીતા ના આ સંદેશ અંગે વિચારવુ જોઈઅે.
શુ ભૌતિક સુખ ના આ માર્ગ પર આપણો મોક્ષ નો માર્ગ પ્રશસ્ત થશે.???શુ આ લોક માં પણ આપણે આ સિધ્ધાંત નો ત્યાગ કરી સુખ પામી શકીશુ.???
હર હર મહાદેવ

વાત્સલ્ય – ડૉ. નિલેષ ઠાકોર

Standard

વાત્સલ્ય..
– ડૉ. નિલેષ ઠાકોર

અમદાવાદ ના સિવિલ હોસ્પિટલ ના કેમ્પસ માં આવેલી બી. જે. મેડિકલ કોલેજ ની લાઇબ્રેરિ માં વાંચી રહેલા સક્ષમ ની નજીક એક છોકરી આવી અને સક્ષમ ને કહ્યું
“ હું અહી તમારી પાસે વાંચી શકું ?”

થોડા ખચકાટ અને શરમ ના મિશ્ર પ્રતિસાદ સાથે સક્ષમ એ કહ્યું “ હા, કેમ નહીં! જરૂર થી બેસો ” એ છોકરી વચ્ચે વચ્ચે પોતાને જે સમજણ ના પડે એ ટોપિક સક્ષમ પૂછતી અને સક્ષમ પણ આત્મવિશ્વાશ પૂર્વક એના જવાબ આપી પૂરો ટોપિક સમજાવતો. ધીમે ધીમે આ ક્રમ રોજિંદો બની ગયો.

સક્ષમ એમબીબીએસ ના ત્રીજા વર્ષ માં અભ્યાસ કરતો સૌથી તેજસ્વી વિદ્યાર્થી હતો. પોતાના ક્લાસ માં પૂછાતા બધાજ પ્રશ્નો ના જવાબ આપવામાં હમેંશા અવ્વલ રહેતો. ક્લાસ માં હાજર રહેલા તમામ વિદ્યાર્થીઓ પણ સક્ષમ ના જવાબ સાંભળી અભિભૂત થઈ જતાં. કોલેજ ની અને યુનિવર્સિટિ ની દરેક પરીક્ષામાં સક્ષમ નું નામ પ્રથમ ક્રમાંકે હોતું. સક્ષમ એક મૃદુ અને સહજ સ્વભાવ નો સીધો સાદો છોકરો હતો.પોતે દરેક પરીક્ષામાં અવ્વલ હોવા છતાં નિર્ભીમાની હતો અને બીજાની મદદ કરવા હમેંશા તત્પર રહેતો. આ કારણસર સક્ષમ પર ફીદા થનારી છોકરીઓ ની સંખ્યા પણ વધારે હતી. આ બધી છોકરીઓ માં શિખા ને સક્ષમ માટે કઇંક વિશેષ લાગણી હતી અને પોતે જ પહેલ કરી એ સક્ષમ પાસે લાઈબ્રરી માં પહોંચી ગઈ અને રોજ એના પાસે લાઇબ્રેરિ બેસી વાંચવાનો ક્રમ રોજિંદો બનાવી દીધો. ધીમે ધીમે લાઇબ્રેરિ ની બહાર પણ તેમની મુલાકાતો વધવા લાગી. ક્યારે તેમનો સંબંધ પ્રેમ માં પરિણમ્યો તેની તેમને ખબર જ ના રહી. સક્ષમ અને શિખા એકબીજા ના ગાઢ પ્રેમ માં ગળાડૂબ અને નિજ મસ્તી માં ગુલ હતા.

અચાનક એક દિવસ લાઇબ્રેરિમાં વાંચી રહેલા સક્ષમ ના મોબાઇલ પર આશરે રાત્રે 9 વાગ્યા ના સુમારે કોલ આવ્યો. કોલ ઉપાડી જરા ગંભીર મુદ્રા સાથે એને સામે રહેલી વ્યક્તિ ને બસ આટલું કહ્યું

“ હા, હું આવું છું.” અને એ પાસે વાંચી રહેલી શિખાને કશું કહ્યા વગર નીકળી ગયો.
રાત્રે 11 વાગ્યા ના સુમારે સક્ષમ પાછો આવ્યો.

શિખા ના મનમાં હજાર સવાલો હતા છતાં સક્ષમ ને ખોટું ના લાગે એ કારણસર એને પૂછવાનું ટાળ્યું.

થોડા દિવસ પછી આ જ રીતે રાત્રે 11 વાગ્યા ના સુમારે કોલ આવ્યો. એ જ ગંભીર મુદ્રા સાથે એને કોલ માં કહ્યું “ હા, હું આવું છું.” અને એ સડસડાટ નીકળી ગયો.

શિખા લાઇબ્રેરિ માં રાહ જોતી રહી. આશરે રાત્રિ ના 2 વાગ્યે સક્ષમ પાછો આવ્યો અને શિખાના ચહેરા પર છવાયેલા હજાર સવાલો ને નજર અંદાજ કરી જાણે કઈંજ ના બન્યું હોય એમ શિખા જોડે બેસી વાંચવા લાગ્યો. થોડા થોડા દિવસે આવી રીતે કોલ આવતા અને સક્ષમ ચાલ્યો જતો અને ક્યારેક ક્યારેક તો લાઇબ્રેરિ માં રાતભર પાછો જ ના આવતો. શિખાના મન માં હવે શંશય થવા લાગ્યો.

“સક્ષમ ક્યાં જતો હશે ? કદાચ સક્ષમ બીજી કોઈ છોકરી ના પ્રેમ માં ? ના, ના, મારો સક્ષમ આવું કદાપિ ના કરે મને સક્ષમ પર પૂરો વિશ્વાશ છે ? તો પછી એ મને કશું કહેતો કેમ નથી ?” વિચારો નું યુદ્ધ શિખા ના મનમાં ફરી વળ્યું.

થોડા દિવસ ના અંતરાલ, પછી રાત્રે 10 વાગ્યે આવો કોલ આવ્યો અને સક્ષમ નીકળી ગયો. હકીકત જાણવા આ વખતે શિખા પણ સક્ષમ ની પાછળ પાછળ સક્ષમ ને ખબર ના પડે એ રીતે સક્ષમ ને અનુસરવા લાગી. દૂર થી એને જોયું તો સક્ષમ ટ્રોમા અને ઇમર્જન્સિ વિભાગ ના સિસ્ટર ઇન ચાર્જ પૃચ્છા કરી ત્યાં હમણાં જ એડ્મિટ થયેલા એક વૃદ્ધ દાદા ને મદદ કરતો હતો. થોડીવાર પછી એ વૃદ્ધ દાદાને ટેકો આપી x-ray પાડવા x-ray રૂમ માં લઈ ગયો.

શિખા ઝડપ થી સિસ્ટર ઇન ચાર્જ પાસે પહોંચી જીજ્ઞાશા પૂર્વક પૂછ્યું “આ સક્ષમ ના દાદા છે ? શું થયું છે એમને ?”

“હા, આ સક્ષમ ના દાદા છે અને આવા કેટલાંય સક્ષમ ને દાદા અને દાદી છે.” સિસ્ટર ઇન ચાર્જ એ જરા હાસ્ય સાથે કહ્યું.

“મતલબ ?” શિખા એ આંખો ની ભ્રમરો ઊંચી ચડાવી ફરી પાછો સવાલ પૂછ્યો ?

“જ્યારે પણ અહીં કોઈ વૃદ્ધ અને અશક્ત અને જેમની કોઈ મદદ કરવા વાળું સાથે હોતું નથી ત્યારે અમે સક્ષમ ને કોલ કરીએ છીએ અને સક્ષમ એક પળ નો વિચાર કર્યા વગર અહી આવી એમની સારવાર માં મદદ કરે છે, એમની ટિફિન ની વ્યવસ્થા કરે છે જ્યાં સુધી એમની પરિસ્થિતી માં સુધાર ના થાય ત્યાં સુધી એમની પાસે જ બેસે છે.” સિસ્ટર ઇન ચાર્જ એ ખુશી ની લાગણી સાથે શિખા ને કહ્યું.

થોડીવાર પછી સક્ષમ ઇમર્જન્સિ વિભાગ માંથી બહાર આવ્યો અને બહાર પોતાની રાહ જોઈ ને ઊભી રહેલી શિખા ને જોઈ થોડું અચરજ પામ્યો. શિખા સક્ષમ ને જોઈ ત્યાં જ ભેંટી પડી અને સહેજ આંખ ના ખૂણાઓ ભીના કરી કરી કહ્યું “ મને માફ કરી દે સક્ષમ મેં તારા પર ખોટો શંશય કર્યો પણ તે મને કશું કહ્યું કેમ નહીં ?”

સક્ષમ એ શિખાનો હાથ પોતાના હાથ માં લઈ તેને સમજાવાતો હોય એમ કહ્યું “ શું કહું શિખા ? તું જાણે જ છે કે હું બહુ નાનો હતો ત્યારથી જ મારા માતા પિતા ગુજરી ગયાં, હું મારા મામા-મામી ના ત્યાં રહી મામી ના મ્હેણોં ટોણાં સાંભળી ઉછર્યો છું. એક માનું વાત્સલ્ય અને પિતા નું હેત શું એની મને આજ દિન સુધી ખબર નથી એટલે અહી જ્યારે પણ કોઈ વૃદ્ધ, અશક્ત અને એકલા બા કે દાદા એડ્મિટ થાય છે તો આવી જાઉં છું, એમના ટિફિન ની વ્યવસ્થા કરું છું,એમને મારા હાથે જમાડું છું, ક્યારેક ક્યારેક કોઈ બા મને એટલું પૂછી લે છે કે “બેટા, તું જમ્યો તો ખરો ને ?” ત્યારે એવું લાગે છે કે મારી મમ્મી મને પૂછી રહી છે અને પછી જ્યારે એ મને એ પોતાના હાથથી જમાડે છે ત્યારે એવું લાગે છે કે જાણે મારી મમ્મી મને જમાડી રહી છે. હું બસ આમ એમના હાથ નો એક કોળિયો ખાવા અહીં આવું છું. જ્યારે કોઈ દાદા ની મદદ કરું છું ત્યારે થતી વાતચીત માં દાદા મારા પરિક્ષાના પરિણામ વિષે પૂછે છે ત્યારે એવું લાગે કે જાણે મારા પપ્પા મને પૂછી રહ્યા છે, દરેક પરીક્ષામાં અવ્વલ આવું છું પણ પરિણામ પછી મારી પીઠ પર હાથ ફેરવી શાબાશી આપવા વાળું કોઈ નથી શિખા. એટલે જ જ્યારે એ દાદા મારૂ પરિણામ જાણી મારી પીઠ અને માથા પર હાથ ફેરવી આશીર્વાદ આપે છે ત્યારે જાણે એવું લાગે છે કે મારા પપ્પા પાછા આવી ગયાં. અહી આ રીતે દાખલ થતાં દરેક બા- દાદા માં હું મારા મમ્મી-પપ્પા શોધું છું. ક્યારેક એમની બહુ યાદ આવી જાય તો હોસ્ટેલ પર પાછો જઈ મમ્મી પપ્પા ના ફોટા ને છાતી સરસો ચાંપી થોડુક રુદન કરી સૂઈ જાઉં છું.” આટલું કહેતાં કહેતાં સક્ષમ ની આંખ માંથી અશ્રુ ધારા વહેવા લાગી.

શિખા પણ સક્ષમ ના આંસુ લૂછતાં લૂંછતા બોલી “ સક્ષમ, થોડા સમય માં હું તારી જીવનસંગિની બનવાની છું અને હવેથી તારા આ દરેક કાર્ય માં પૂરો સાથ અને સહકાર આપીશ.જાસિસ્ટર ઇન ચાર્જ ને કહી દે કે હવે થી સક્ષમ એકલો નહીં પરંતુ સક્ષમ અને શિખા બંને આવશે.”

હાલ માં, સક્ષમ અને શિખા અમદાવાદ નજીક અમદાવાદ થી ગોધરા હાઇવે પર આવેલી ટ્રસ્ટ ની હોસ્પિટલ માં ફરજ બજાવે છે અને “દીકરા નું ઘર” નામનું વૃદ્ધાશ્રમ ચલાવી એમાંજ રહે છે. અત્યારે સક્ષમ અને શિખા ના પુત્ર વાત્સલ્ય પર 33 દાદી અને 46 દાદા ઓ ના વાત્સલ્ય અને હેત નો ધોધ વર્ષી રહ્યો છે જેના એક ટીંપા માટે પણ સક્ષમ પોતાના નાનપણ વંચિત રહ્યો હતો.

“નીલ”
ડૉ. નિલેષ ઠાકોર , જીએમઇઆરએસ મેડિકલ કોલેજ, ગાંધીનગર

ચિંતન – અસ્તાંચળ ની છેલ્લી જ્યોત

Standard

ચિંતન

અસ્તાંચળ ની છેલ્લી જ્યોત

– જે આચરણ માં ચીલો ચાતરી જાય એ આડંબર નો સહારો લે બાકી મર્યાદા,કુળ-ગૌત્ર પરંપરાઓ ની સીમા માં રહિને અનુશાસન યુક્ત જીવન જીવતા હોય એને ખોટો ભભકો કરવાની જરૂર નથી પડતી.
આ તો માદેવો મર્યો અને ભવાઈ ભાંગી એના જેવું થયું.પરિવર્તન અને વિકાસ ની રાહે મળેલ સ્વાતંત્ર્યમાં સ્વચ્છંદી બનેલ પ્રજા રિવાજો અને પરંપરા તો દુર નૈતિકતા પણ ગુમાવી ચુકી છે.
પૂર્વજો બલિદાની થઈને જે વિશેષણો,પદ કે કિર્તી પામ્યા વર્તમાન પેઢી પ્રસાર માધ્યમ માં એ જ કીર્તિ ના નામે ગોરખધંધા કરે છે અને જે શૈશુદ્ધ જીવન જીવે છે એ આવી આછકલાઈ અને ભભકા થી દુર રહિ તેમનું નૈતિક કર્તવ્ય કરે છે પણ એવા લોકો ની નોંધ નથી લેવાતી કારણ કે એમને આડંબર અને ભભકો કરતા નથી આવડતું.
વ્યથા વકરી ને બંડ પોકારે અને વેદના સખે સુવા નથી દેતી ત્યારે અડધી રાત્રે ઉઠી શાબ્દિક અભિવ્યક્તિ ના શિશુ પ્રયત્નો કરવા પડે છે.
પરિવર્તન અને વિકાસ ની રાહે નીકળેલો સમાજ છેલ્લી અણી એ પહોંચ્યો છે અસ્તાંચળ પર રાજપુતાઈ ની છેલ્લી જ્યોત ઝબકી રહી છે બાકી સમાજ સુધારણા ના નામે મુળ વિસરાઈ રહ્યું છે પેલા જે કાર્ય નિષેધ હતા અત્યારે એ કાર્યો સહજ બન્યા છે.એક મર્યાદા ની સીમા માં રહીને વધુ સ્પસ્ટિકરણ ન થઈ શકે પણ એટલી વાત સૌ એ ધ્યાન માં લેવી કે બાહ્ય,આર્થિક કે ભૌતિક રીતે ભલે સમાજ ખુબ મજબૂત બન્યો હોય પણ આંતરિક દુષણો ના કારણે અંદર થી ખોખલો બની રહ્યો છે.
વાતાવરણ નો વિકાર નો ગમે તેવા શીલવાન વ્યક્તિ ને પણ ક્ષણવાર માટે અસર કરી જાય છે માટે વધુ સ્વાતંત્ર્ય મળવાથી વાતાવરણ નો વિકાર અસર કરવાનો જ છે.આજની પેઢી માં એવો સંયમ નથી કે એ વિપરિત સંજોગો માં પણ સ્વયં પર કાબુ રાખી ધીરજ ધારણ કરી શકે એટલે દુષિત વાતાવરણ ના વધુ સંપર્ક માં રહેવાથી માનસ માં વિકાર આવવાનો જ છે. જેવી રીતે કોઈ વ્યક્તિ એ ઉપવાસ કર્યો હોય અને એની નઝર ની સામે સતત મિષ્ટાન્ન રાખવામાં આવે તો ક્યારેક એ સંયમ ગુમાવી મિષ્ટાન્ન જમી લેશે,કારણ કે એના શરીર ની જરૂરિયાત છે અને મિષ્ટાન્ન એની સામે છે.જરૂરિયાત માણસ ને મજબુર બનાવે છે. પણ જો એ વ્યક્તિ ની સામે મિષ્ટાન્ન જ ન હોય તો….? તો એ પોતાના મન ને મનાવી થોડો સંયમ રાખી ઉપવાસ પૂર્ણ કરી શકશે.(આડકતરી રીતે ચોખવટ નો પ્રયત્ન છે,વિવેકબુદ્ધિ થી સમજવું).સમાજ નો પુનઃઉદ્ધાર કરવા માટે અધ્યાત્મ માર્ગ જવું જરૂરી છે,જે શિવ અને શક્તિ એ રાજપુતો ને અભયતા બક્ષી અને ધરાતલ ના સ્વામી બનાવ્યા એ જ શિવ અને શક્તિ ના સાનિધ્ય અને સાત્વિક ઉપાસના વડે જ અસ્તાંચળ ની છેલ્લી જ્યોત માં દિવેલ પુરાશે અને તે પુનઃપ્રકાશી ઉઠશે.
ક્ષાત્રજ્યોતિ ઝળહળે સંયમ થકી સંસાર માં.
ભાવ સમજી શકે અને ઊંડાણ માપી શકે એ સૌ ને વંદન.

– જામોત્તર ધ્રુવરાજજી જાખોત્રા(શાશ્વત)

।। જગત જનની જગદંબા આદ્યશક્તિ માઁ ભગવતી ના ચરણો માં કોટી કોટી વંદન ।।

।। જય માતાજી ।। ।। જય ક્ષાત્રધર્મ ।।

“વીરડાનાં વરદાન”

Standard

🌸 “વીરડાનાં વરદાન” 🌸

પ્રસંગસ્થાન : ભટ્ટવદર, જાફરાબાદ (અમરેલી)

ભટ્ટવદર ગામ એટલે દાદા ખાચર નું સાસરું અને એમના જ લગ્ન સમય નો આ પ્રસંગ છે. બધા ન્યાતીલાઓ ભટ્ટવદર આયા અને કહે, “તમે સમાચાર મોકલ્યા એટલે આયા છીએ. સાંભળ્યું છે કે ગઢપૂર થી શ્રીજી મહારાજ આવી રયા છે. અને તમે દીકરીબાનાં લગન લખી દેવાનાં છો. ઈ સાચી વાત ?”

“હા ભાઇ ! દીકરી જસુબાને, ગઢપૂરમાં દાદા ખાચરને દીધાં, એટલે ન્યાત ના રિવાજે વેવાઇ લગન લેવા પોતે આવતા હોય છે. પણ આપણે ત્યાં તો વેવાઇને બદલે શ્રીજી મહારાજ પોતે આવી રયા છે ! ધન્ય ભાગ્ય આપણાં…!’‘

“એમાં તો કાંઇ જ ખોટું નથી, આપા નાગપાલ ! પણ પાણીનું શું કરીશું ? આપણું ભટ્ટવદર તો ખારાપાટનું ગામ ! તળમાં મીઠાં પાણીનો છાંટો ય નથી ! તો તમો, જાનને પાણી કઇ રીતે પાશો ? એકલાં માણસ હોય તો પહોચી ય વળાય ! પણ જાનમાં તો ગાડાનાં બળદો, ઘોડા, ઊંટ અને હાથી પણ આવશી ! ઓછામાં ઓછાં પાંચસો જેટલા તો પશુઓ જ હશે. આટલાં બધાં જાનવરોને પાણી પાવાની વાત, હથેળીનો ગોળ નથી હો, આપા !”

અને વાત ને લઈને સૌવ મૂંઝાઇ ગયા. ત્યાં સમજદાર માણસે સમાધાન દેખાડ્યું, “આપા ! આપણે એમ કરીએ કે, લગન આપણે રૂડી રીતે લખી દઇએ. અને પછી મહારાજ પાસે પાણીનો પ્રશ્ન મૂકવો કે, અમારી આ મૂંઝવણનો ઉકેલ આપ જ કરી આપો. આખી જાનને, અમે પરંપરા મુજબ બધી અને સરસ રીતે સાચવશું. સાત પકવાન ય જમાડીશું. પણ મહારાજ ! પાણી માટે નું કાઈંક કરો !.

વાહ વાહ સાથે બેઠક માં આ સમાધાન ને સૌવે વધાવી લીધું. “ભારે રસ્તો કાઢ્યો, તમે તો ! પાણી જેવી ચીજ માંગવામાં કોઈ જ વાંધો નથી.”

મળસ્કે મહારાજને તેડવા માટે શણગારેલા બળદવાળા ચાર ગાડાં સામે મોકલ્યાં. અને .વાજતે ગાજતે શ્રીજી મહારાજ ભટ્ટવદર પધાર્યા. શુભ ચોઘડિયે લગન લખવા માટે બાજોઠ ઢળાયા. ગોર મહારાજ પણ આવી ગયા. અને કાઠી રિવાજ પ્રમાણે ઓસરીમાં દાયરો ભરાયો. નિર્વિધ્ને લગ્ન ય લખાઇ ગયાં. પણ ઈ વખતે ત્યાં પાણીની વાત કરવા કોઇની હિંમત જ નો થઈ. સૌ મૂંઝાતા રયા કે, રજૂઆત કેવી રીતે કરીએ ?

પણ શ્રીજી મહારાજ સૌની મૂંઝવણ પામી ગયા અને સામે થી કીધું “બોલો દરબાર ! અમારા માટે કાંઇ કામકાજ હોય, તો ખુશી થી જણાવો ! તમે અમારા વેવાઇ થાવ છો. અમારે તમને બધી રીતે ઉપયોગી થવું જોઇએ..!”

દરબાર કહે, “મહારાજ ! આપને બીજું તો શું કામકાજ સોંપવાનું હોય ? આપ જેવા મહાન પુરુષનાં પગલાં, અમારે આંગણે થયાં છે. ઇ જ અમારા ધનભાગ્ય. પણ બીજી બૌવ જ નાની એક મૂંઝવણ છે. કહેતાં જીવ જ નથી હાલતો..”

મહારાજ કહે, “પણ જણાવો તો ખરાં, શાની મૂંઝવણ છે?”

દરબાર કહે, “મહારાજ ! અમારો આ આખો વિસ્તાર ખારાપાટનો છે. જાફરાબાદનો દરિયો નજીક હોવાથી અમારી ધરતી માં ખારાસ ઊંડે સુધી પછી ગઈ છે. અમારા ગામમાં મીઠું પાણી ક્યાય પણ નથી. બીજું તો બધુ ઠીક. પણ, પાણી વિના અમે શું કરી શકીશું ?”

મલકાઇ ને મહારાજ કહે, “અચ્છા, તો મુંજવણ પાણીની છે. એમ ને ? તો પાણી, અમે લેતા આવીશું..!”

દરબાર કહે, “અરે, પણ મહારાજ ! જાન કેવી રીતે, પાણી લઇને આવે ? અને લેતા આવે, તો કાંઇ સારું લાગે ? અમારી કેટલી ટીકા થાય.”

અને મહારાજ ગભીર થઈને કહે, “એવું ના હોય. તમારી ટીકા તો ત્યારે થાય કે, ભોજન અમે લઇને આવીએ ! આમાં ટીકા શાની થાય ? કોઈ જાતરાએ જાય ત્યારે પાણી સાથે લઈને જતાં જ હોય છે ને !’

દરબાર કહે, “પણ મહારાજ ! છેક ગઢપુર થી અંહિયા સુધી પાણી કેવી રીતે આવશે ?”

‘તમે આની ચિંતા નઈ કરો’ એમ કહીને મહારાજ લગ્નોતરી લઇને ગઢડે પહોચ્યા. અને દાદા ખાચર ના લગ્નોત્સવ નિમિત્તે ત્રણ દિવસ પહેલા ગઢડા થી ભટ્ટવદર જવા રવાના થઈ.

વિસામો, ભોજન અને રાતમુકામ કરતાં ત્રીજા દિવસ ની વહેલી સવારે ભટ્ટવદર પહોચ્યા. એ વખતે મોંડ સાઇઠેક જેટલા માણસ ની વસ્તી ધરાવતું ભટ્ટવદરખૂબ જ નાનું ગામ હતું. પાંચસો જાનૈયા સાથે બળદગાડાં, ઘોડા, ઊંટ અને એક હાથી થી આખાય ગામ ની વસ્તી ઘેરાઇ ગઇ.

પાદરના વડલે હાથી બાંધ્યો.. ચાકળા નખાયા. વાજિંત્રો વાગ્યાં અને લગ્ન ગીતોની ઝંકોળ બોલી. માંડવેથી જાનૈયાઓ માટે કિઢયેલ દૂધનાં બોઘરાં આયા. અને સ્વાગત કરતા કરતા માંડવિયા ઝીણી નજરે જોવા લાગ્યા કે, “શ્રીજી મહારાજ હીને ગયા’તા કે, પાણી અમે લેતા આવીશું. તો પાણી ક્યાં છે ? આજુ બાજુ, આગળ પાછળ બધે જોઇ વળ્યા પણ ક્યાંય પાણીનો ટાંકો કે કોઠી કે પખાલ દેખાયાં જ નઈ !

અને ફફડતા જીવે દરબાર ને ખબર આપ્યા કે, જાનવાળા પાણી નથી લાવ્યા. અને માંડવેથી બે ચાર મોટેરાને સાથે લઇને આપા, શ્રીજી મહારાજ પાસે પહોંચ્યા, “મહારાજ ! પાણી નથી. આપ પાણી સાથે લાવ્યા છો ?’

મહારાજ કહે, “દરબાર ! પાણી તો તમારા ગામની ધરતીમાં જ છે. પછી અમારે શું કામ સાથે લાવવું જોઈએ ?’

દરબાર કહે, ‘અરે, પણ મહારાજ ! આ ધરતીમાં તો ખારો ઉસ દરિયો જ છે. ઇ ખારું પાણી કેવી રીતે પીવાય ?”

અને મહારાજ કહે, “તમે તીકમ અને પાવડો લઇને મારી સાથે આવો. હું તમને મીઠું પાણી દેખાડું છું.’

અને મહારાજ પોતે ઊભા થયા. અને માંડવિયા તીકમ પાવડો લઇ આવ્યા. પછી મહારાજ ભટ્ટવદર ગામની દક્ષિણે જઇને ઊભા રયા. થોડી વાર જમીનમાં નિરીક્ષણ કરીને, તીકમ પોતાના હાથમાં લઈ ને ખોદવાનું ચાલુ કર્યું.

આ અદ્દભુત લીલા જોઈને લોકો નવાઈ અને રમૂજથી જોઈ ર’યા કે, મહારાજ પણ ખરા છે ને ? તરસ લાગી ત્યારે કૂવો ખોદવા મંડ્યા. થોડી વારમાં તીકમ ચલાવીને, મહારાજે બીજાને કીધું, “તમે થોડું ખોદો. હવે પાણી આવવાની તૈયારી છે. ભગવાનની કૃપાથી ઘણું બધું પાણી નીકળશે..!”

અને ઈ વીરડો માંડ બે હાથ જેટલો ઊંડો થયો કે, સુસવાટ કરતું પાણી આવ્યું ! એકાદ બે મિનિટ માં તો આખો વીરડો છલકાઇ ગયો. પછી સૌએ પાણી ચાખ્યું તો, એકદમ મીઠું ટોપરા જેવું ચોખ્ખું અને નિર્મળ પાણી…!

આખા ય ગામમાં આ ચમત્કારની વાત ફેલાઇ ગઇ, અને થોડી જ વારમાં તો હર્ષઘેલા માણસો ના ટોળાં ભેગા થઈ ગયા. અને મહારાજે, નિષ્કુળાનંદ સ્વામી ના હાથે, વીરડાને કાંઠે હનુમાનજી મહારાજની મૂર્તિ પધરાવી. અને વરદાન આપ્યું, “આ જળ ક્યારેય ખૂટશે નહીં. હમેશા અખૂટ જ રહેશે ! ભગવાનમાં શ્રદ્ધા રાખજો…!”

નાનકડા એવા ભટ્ટવદર ગામની ચારેય છેડા વચ્ચે ની ધરતીમાં ક્યાંય પણ, મીઠું પાણી નહોતું. અને આ વીરડામાં ગંગાજળ સમુ મધુર પાણી જોઇને લોકોએ મહારાજના પરચાનો દિવ્ય અનુભવ કર્યો. આના કારણે બધી બાજુ દાદા ખાચર ના લગ્નનો ઉત્સાહ પણ ડબલ થઈ ગયો

આજે પણ આ મીઠી વીરડીના નામે ઓળખાતો એ કૂવો, ભટ્ટવદરના દક્ષિણ તરફના છેડા ઉપર મોજૂદ છે. એના પર ડંકી મૂકીને આખું ય ગામ, આ અખૂટ જળનો લાભ લઈ રહ્યું છે.

🙏🏼 જય શ્રી સ્વામિનારાયણ…!

લેખક : નામ મળ્યું નથી, જેમ પોસ્ટ આવી તેમ મૂકી. લેખક નામ આપને ખ્યાલ હોય તો જણાવશો.