Category Archives: ગદ્ય

વાર્તા, કથાઓ, સાહિત્ય લેખો, નિબંધ,

કચ્છની ધરતીનો કાળો નાગ- જેસલ જાડેજા

Standard

જેસલ જાડેજાની આખા કચ્છમાં હાક હતી. લોકો તેના નામથી થરથર કાંપતા હતાં. કહેવાતું કે કચ્છની ધરતીનો કાળુડો નાગ એટલે જેસલ જાડેજા. પણ એકવાર ભાભીના કડવા વેણે આ જાડેજાના અભિમાનને તહસનહેસ કરી દીધો. જાડેજાને ભાભીએ કહેલા કડવા વેણ યાદ રહી ગયાં અને જે કહ્યું એ કરી બતાવવા માટે નિકળી પડ્યો.

અર્ધી રાત વીતી ગઈ હતી. ચારે તરફ સોંપો પડી ગયો હતો. છતા સૌરાષ્ટ્રના સંત સાસતિયા કાઠીને ત્યાં પાટની પૂજનવિધિ પ્રસંગે ભજનમંડળી જામેલી હતી અને જરાય મંદ પડી ન હતી. મંજીરા વાગતા હતા અને એક પછી બીજુ ભજન ચાલુ જ રહેતુ હતુ.

સાસતિયા કાઠી જાગીરદાર હતો અને તેની પાસે તોરી નામની એક પાણીદાર ઘોડી હતી. તોરી ધોડીની ખ્યાતિની વાતો કચ્છના બહાદુર બહારવટિયા જેસલ જાડેજાને કાને આવી. જેસલે આ જાતવંત ઘોડીને કોઈપણ રીતે પ્રાપ્ત કરી લેવાનો નિશ્ચય કર્યો. એટલા માટેજ લાગ જોઈને જેસલ જાડેજા સૌ ભજનમાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે નજર ચૂકવીને તોરી ઘોડી ઉઠાવી જવા અહીં સોસતિયા કાઠીના ઠેકાણે આવી પહોંચ્યો હતો.

આવતા વેંતજ જેસલ કાઠીરાજની ઘોડારમાં પેસી ગયો. પાણીદાર તોરી ઘોડી જેસલને જોતાજ ચમકી અને ઉછળતી, કૂદતી લોખંડનો ખીલો જમીનમાંથી ઉખેડીને બહાર નીકળી ગઈ. ઘોડીને ભડકેલી જોઈને તેના રખેવાળે ઘોડીને પકડી, પટાવી અને પંપાળીને તેને ફરી બાંધી દેવાની કોશિશ કરી.ઘોડીના રખેવાળને ઘોડી સાથે જોઈને ઘોડી લૂંટવા આવેલો જેસલ જાડેજા ઘાંસના ઢગલા નીચે છુપાઈ ગયો. રખેવાળે ઘોડીના ખીલાને ફરીથી જમીનમાં ખોપી દીધો પરંતુ બન્યુ એવુ કે એ ખીલો ઘાસની અંદર પડી રહેલા જેસલ જાડેજાની હથેળીની આરપાર થઈને જમીન મહીં પેસી ગયો. તોરી ઘોડી લેવા આવેલા બહારવટિયા જેસલની હથેળી ખીલાથી વીંધાઈ ગઈ હતી અને પોતે પણ જમીન સાથે સખત રીતે જકડાઈ ગયો હતો. આમ છતા પોતે અહીં ચોરી કરવા આવ્યો હોવાથી તેના મોઢામાંથી એક સીસકારો સુદ્ધા ન નીકળ્યો અને મૂંગો જ પડ્યો રહ્યો.

આ તરફ પાટ પૂજન પૂરુ થતા સંત મંડળીનો કોટવાળ હાથમાં પ્રસાદનો થાળ લઈ પ્રસાદ વહેંચવા નીકળ્યો. પણ સૌને પ્રસાદ વહેંચાઈ જતા એક જણનો પ્રસાદ વધ્યો. કોના ભાગનો પ્રસાદ વધ્યો એની પછીતો શોધખોળ ચાલી.

એટલામાં ઘોડીએ ફરીથી નાચ-કૂદ શરૂ કરી દીધી. ઘોડીના રખેવાળને થયું કે ઘોડારમાં નક્કી કોઈ નવો માણસ હોવો જોઈએ. અંદર આવીને જોયું તો ખીલાથી વીંધાઈ ગયેલી હથેળીવાળા જેસલ જાડેજાને જોયો. લોહી નીતરતા હાથ જોઈને રખેવાળના મોઢામાંથી અરેરાટી નીકળી ગઈ. જેસલ ખીલો હાથમાંથી કાઢવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો એ જોઈને ઘોડીના રખેવાળે તેને મદદ કરી. ખીલો કાઢ્યો અને કાઠીરાજ પાસે લઈ ગયો.

કાઠીરાજે હથેળી સોંસરવો ખીલો જતો રહ્યો હોવા છતા ઉંહકારો પણ ન કરવાની વીરતા બદલ જેસલ જાડેજાને બિરદાવ્યો અને નામ ઠામ પૂછ્યું. જેસલ જાડેજાએ કહ્યું કે હું કચ્છનો બહારવટિયો છું અને તમારી તોરીને લઈ જવા અહીં આવ્યો છું. કાઠીરાજે કહ્યું કે ‘તે એક તોરી રાણી માટે આટલી તકલીફ ઉઠાવી? ‘તો જા એ તારી’ એમ કહીને સાસતિયા કાઠીએ પોતાની તોરલને અર્પણ કરી દીધી. જેસલે કાઠીરાજની ગેરસમજ દૂર કરતા કહ્યું કે હું તો તમારી તોરી ધોડીની વાત કરતો હતો. એટલે સાસતિયા કાઠીએ કહ્યું કે એમ? તો ધોડી પણ તમારી. ખુશીથી લઈ જાઓ. જેસલ જાડેજાને આમ એક જ રાતમાં તોરી ધોડી અને તોરલ રાણી મળી ગઈ.

તોરલને સાથે લઈને જેસલ કચ્છ તરફ ચાલ્યો. રસ્તામાં બહાદુરી બતાવવા જેસલે ગાયોનું અપહરણ કર્યું. આ ગાયોને ધ્રોળ પાસે તરસ લાગી તો જમીનમાં ભાલો મારીને પાણી કાઢી પાણી પીવડાવ્યું. ધ્રોળ(જામનગર જિલ્લો) નજીક આજે પણ જેસલ-તોરલનું સ્થાનક છે જ્યાંથી આજે પણ પાણીનો અખંડ પ્રવાહ વહે છે એમ કહેવાય છે.

સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વચ્ચે દરિયા માર્ગ આવતો હોવાથી જેસલ તોરલ વહાણમાં બેઠા. બરાબર મધદરિયે એકાએક વાદળા ચડી આવ્યા. ભયંકર સૂસવાટા સાથે પવન ફૂંકાવા માંડ્યો. દરિયામાં તોફાન આવ્યુ. ડુંગર જેવા મોજા ઉછળવા લાગ્યા. વહાણ ડોલમડોલ થવા લાગ્યું. અચાનક પલટાયેલો માહોલ જોઈને જેસલને લાગ્યું કે વહાણ હમણાં ડૂબી જશે. અનેક મર્દોનું મર્દન કરનાર જેસલ આજે કાયરની માફક કાંપવા લાગ્યો. સામે તોરલ શાંત મૂર્તિ સમી બેઠી હતી. એના મુખ પર કોઈ ભય ન હતો પણ શાંત તેજસ્વિતા હતી. જેસલને આ જોઈને લાગ્યું કે મોતથી ન ગભરાતી આ નારી સિદ્ધિશાળી સતી છે. એનામા જેસલને દૈવીશક્તિ દેખાવા લાગી. જેસલનું સઘળું અભિમાન ઓગળી ગયું અને તે સતીના ચરણોમાં ઢળી પડ્યો. તેણે આ ઝંઝાવાતમાંથી બચવા માટે તોરલને વિનંતી કરવા માંડી. તોરલે જેસલને પોતે કરેલા પાપો જાહેર કરવાનું કીધું. ગરીબ ગાયની માફક જેસલ પોતાના પાપોનું પ્રકાશન કરવા લાગ્યો. એના અંતરની નિર્દયતા નષ્ટ થઈ ગઈ, અભિમાન ઓગળી ગયું અને બીજી તરફ સમુદ્રનું તોફાન શાંત થઈ ગયું. થોડા જ સમયમાં બહારવટિયા જેસલના જીવનમાં ધરમૂળનો પલટો આવી ગયો અને તેનો હદય પલટો થઈ ગયો.

જેસલને જ્યારે દરિયામાં મોત દેખાયું ત્યારે તેનું બધુ અભિમાન ઓગળી ગયું. મોતથી તે પારેવાની માફક ડરવા લાગ્યો અને તેની શૂરવીરતા પણ નાની પડવા લાગી. આ પછી તેને જે ફિલોસોફી લાધી એ જેસલ તોરલની કથાનો નિચોડ છે જે આપણે લઈ શકીએ છીએ આપણી જિંદગી ઉજાળવા માટે.

આજથી પાંચસો વર્ષ પહેલા કચ્છ કાઠિયાવાડમાં જેસલ જાડેજાની હાક વાગતી. જેસલ દેદા વંશનો ભયંકર બહારવટિયો હતો. કચ્છ-અંજાર એનું નિવાસસ્થાન હતું.અંજાર બહારના આંબલીયોના કિલ્લા જેવા ઝુંડથી એનું રક્ષણ થતુ હતુ. જેસલ રાઉ ચાંદાજીનો કુંવર હતો અને અંજાર તાલુકાનું કીડાણું ગામ એને ગરાસમાં મળ્યુ હતુ પણ ગરાસના હિસ્સામાં વાંધો પડતા એ બહારવટે ચડ્યો હતો. જેસલ બહારવટિયો સતી તોરલના સંગાથથી આગળ જતા જેસલપીરના નામે પ્રખ્યાત થયો.

એ સમયે હાલનું અંજાર સાત જુદા જુદા વાસમાં વહેંચાયેલુ હતુ. સાતે વાસ એ સમયે અજાડના વાસ તરીકે ઓળખાતા. અંજારમાં હાલ સોરઠિયા વાસને નામે ઓળખાતું ફળીઉં એ જૂના વખતનો મુખ્ય વાસ હતો. એનું તોરણ વિક્રમ સંવત ૧૦૬`માં કાઠી લોકોએ બાંધ્યુ હતુ. એ વાસનો ઝાંપો હાલ અંજારની બજારમાં મોહનરાયજીનું મંદિર છે ત્યાં હતો. અંજારની બહાર ઉત્તર તરફ આવેલા આંબલિયોના ઝુંડ એ વખતે અતિ ભયંકર અને એવા ખીચોખીચ હતા કે તેની અંદર સૂર્યનારાયણના કિરણો પણ ભાગ્યે જ પ્રવેશી શકતા. આ અતિ ગીચ વનનું નામ કજ્જલી વન રાખવામાં આવ્યું હતું. જેસલ જાડેજા આ વનમાં વસતો હતો. ચારે તરફ એના નામની ધાક પડતી. મારફાડ અને લૂંટફાટ એ એનો ધંધો હતો. એણે એટલા પાપ કર્યા હતા કે જેનો કોઈ પાર ન હતો. પરંતુ ઉપરના દરિયાના બનાવ પછી જેસલ સુધરી ગયો હતો અને ભક્તિમાં સમય ગુજારવા લાગ્યો હતો.

એક વખત જેસલની ગેરહાજરીમાં એમને ત્યાં એક સંતમંડળી આવી. ઘરમાં સંતોના સ્વાગત માટે પૂરતી સામગ્રી ન હોવાથી મૂંઝાયેલા સતી તોરલ સધીર નામના મોદી વેપારીની દુકાને ગયા. વેપારીની દાનત બગડી અને તોરલ પાસે પ્રેમની યાચના કરી. તોરલે માગણીનો સ્વીકાર કર્યો અને રાત્રે આવવાનું વચન આપી જોઈતી ચીજ વસ્તુઓ લઈ લીધી. સંત મંડળીનો ઉચિત સત્કાર કર્યો.

રાત પડતા ધોધમાર વરસાદ શરૂ થયો. સતી તોરલ વરસતા વરસાદે વચન પાલન કરવા સધીરને ત્યાં પહોંચી. સધીરે જોયું કે સતી તોરલના કપડા પર પાણીનું એક બુંદ સુદ્ધા ન હતું. આ ચમત્કાર જોઈને તેની સાન ઠેકાણે આવી અને સતીના પગે પડી ગયો. પશ્ચાતાપ કરતો એ વાણિયો સતીનો પરમ ભક્ત બની ગયો.

એ સમયે કચ્છમાં જેમ જેસલ અને તોરલ પવિત્ર વ્યક્તિ તરીકે જાણીતા હતા એમ મેવાડમાં રાવળ માલદેવ અને રાણી રૂપાંદેની ગણના થતી હતી. એકબીજાના દર્શન માટે આ બે જોડા તલસતા હોવાથી જેસલ જાડેજાએ રાવળ માલદેવ અને રાણી રૂપાંદેને કચ્છ આવવાનું નિમંત્રણ આપ્યું હતુ. આથી એ બંને અંજાર આવવા નીકળી ગયા હતા પરંતુ તેઓ અંજાર પહોંચે એના આગલે દિવસે જેસલે સમાધિ લઈ લીધી હતી. રાવળ માલદેવ અને રૂપાંરાણીને આવેલા જોઈને તોરલે જેસલને જગાડવા એકતારો હાથમાં લીધો. લોકકથા કહે છે કે પછી જેસલ ત્રણ દિવસની સમાધિમાંથી જાગ્યા અને સૌને મળ્યા. તોરણો બંધાયા, લગ્નમંડપ રચાયો. જેસલ તોરલ મૃત્યુને માંડવે ચોરી ફેરા ફર્યા. એક બીજાની સોડમાં બે સમાધિઓ તૈયાર કરાવીને ધરતીની ગોદમાં સમાઈ ગયા.

કચ્છમાં કહેવાય છે કે આ બે સમાધિઓ દરેક વર્ષે જરા જરા હટતી એકબીજાની નજીક આવતી જાય છે. ‘જેસલ હટે જવભર અને તોરલ હટે તલભર’ એવી લોક કહેવત અનુસાર આ સમાધિઓ એકબીજાથી તદ્દન નજીક આવશે ત્યાર પ્રલય જેવો કોઈ બનાવ બનશે.

– સૌરાષ્ટ્રની રસઘાર
આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણો વારસો

સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ભાગ-૫

Standard

હનુભા

લાઠી ગામની સીમમાં ધેાળી શેરડીનો દોઢ દોઢ માથોડું ઊંચો વાઢ પવનના ઝપાટામાં ઝૂલી રહ્યો છે જાણે પોપટિયા રંગના કોઈ મહાસાગરનાં મોજાં હિલોળે ચડ્યાં હોય તેવો દેખાવ થઈ ગયો છે. એવા ઘાટા એ શેરડીના થર સંધાણા છે કે માંહે ચકલુંય માર્ગ કરી શકે તેમ નથી. બાર બાર મહિના થયાં પટેલના ચાર દૂધમલિયા છોકરાએાએ દિવસ અને રાત કોસ હાંકી હાંકીને આવી થાંભલીઓ જેવી શેરડી જમાવી છે. ચિચોડાની ચીસો ગાઉ ગાઉને માથે સંભળાય છે. દીકરાના વિવાહ થાતા હોય તેમ ગામડે ગામડેથી પટેલનું કુટુંબ ગળ અને શેરડી ખાવા આવ્યું છે. બાવા, સાધુ કે ફકીરફકીરાં તો કીડિયારાંની જેમ ઊભરાણાં છે.

આજ લાઠીના ધણી લાખાજી ગોહિલ પોતાના મહેમાનોને તેડીને આ વાઢે શેરડી ખાવા આવ્યા છે. બાપુએ કહ્યું : “પટેલ, જસદણના ધણી શેલા ખાચરની દાઢમાં ધરતીના સવાદ રહી જાય એવી શેરડી ખવરાવજો, હો કે ! ”

પોરસીલો પટેલ ભારા ને ભારા વાઢી ડાયરાની સામે પાથરવા મંડ્યો. દરબાર શેલો ખાચર અને એના ત્રણસો અસવારો ‘હાંઉ બા, હાંઉ ! ! ‘ ઢગ્ય થઉ ગી બા, બસ કરો !’ – એમ બોલતા બોલતા માથાબંધણાંના ઊંડા ઊંડા પોલાણમાંથી ધારદાર સૂડીઓ કાઢીને એ અધમણઅધમણ ભારના સાંઠાને છોલવા મંડ્યા. પાશેર પાશેર ભારનાં માદળિયાંની ઢગલીઓ આખી પંગતમાં ખડકાવા માંડી; અને છરા જેવા દાંતવાળા પહેલવાન કાઠીઓ, પોતાના મોઢામાં કેમ જાણે ચિચેાડા ફરતા હોય તેમ, ચસક ચસક એ પતીકાંને ભીંસી ભીંસી ચૂસવા લાગ્યા. અમૃત રસના ઘૂંટડા પીતી પીતી કેમ જાણે દેવ-દાનવોની સભા બેસી ગઈ હોય એવી મેાજ આજ લાઠીના વાઢમાં જામી પડી હતી.

“વાહ લાખાજી ! શેરડી તો ભારે મીઠી !” દરબાર શેલા ખાચરે વખાણ શરૂ કર્યા.

લાખાજીએ વખાણને ઝીલીને જવાબ આપ્યો : “ હા, બા ! મીઠપ ઠીક છે. ભગવાનની દયાથી અમારી વસ્તી ઠીક કામે છે. ”

ત્યાં કાઠી-ડાયરામાંથી એક બીજા ગલઢેરાએ સાદ પૂર્યો : “બા, આથી તો પછેં ગળપણનો આડો આંક આવી ગયો હો ! અમૃતના રોગા ઘૂંટડા ઊતરે છે.”

“ હા, બા !” ફરી વાર લાખાજીએ કાઠીઓની તારીફ સ્વીકારી. “તમ જેવા ભાઈઓની દયામાયા, કે લાઠીના લોક બાપડાં મહેનત કરીને ગદર્યે જાય છે.”

પણ લાખાજીના હોઠ મરકતા હતા. એને મર્મના બોલ બોલવાની બૂરી આદત હતી, તેથી હમણાં કંઈક બરછી જેવા બોલ છૂટશે એવી ધાસ્તી લાગવાથી શેલા ખાચરે પોતાના કાઠીઓ તરફ મિચકારો તો ઘણોય માર્યો, છતાં રંગે ચઢેલો કાઠી-ડાયરો અબોલ રહી શકે તેવું નહોતું. ત્રીજો કાઠી તાનમાં બોલી ઊઠ્યો : “ ભણેં, બા લાખાજી ! આવડી બધી મીઠપ આણવાનો કારસો તો બતાવો ! આવો રૂડો ખાતર તે કાણાનો નાખ્યો છે તમે?”લાખાજીથી ન રહેવાયું : “ખબર નથી, બા ! તમારા વડવાએાનાં માથાં વાઢી વાઢીને ખાતર ભર્યું છે, એટલે આવી મીઠપ ચઢી છે, સમજ્યા ?”

લાખાજીથી એટલું બોલાઈ ગયું, અને એનાં વેણ પડતાં તો “થૂ! થૂ !” કરતા તમામ કાઠીઓ શેરડીનાં માદળિયાં થૂકી નાખીને બેઠા થઈ ગયા. સહુની આંખો રાતીચોળ થઈ ગઈ, રંગમાં ભંગ પડ્યો, અને આંખેા કાઢીને કાઠીઓ ચાલવા મંડ્યા. ત્યારે વળી લાખાજીએ બળતામાં ઘી હોમ્યું : “એ બા ! લાઠીમાં બરછિયું ઘણીયુંય મળે છે. એકેક બાંધો છો તો હવે બબ્બે બાંધજો ને લાઠીને ઉખેડી નાખજો !’

શેરડીનો રસ ખારો ધૂધવા જેવો થઈને કાઠીઓની દાઢને કળાવતો રહ્યો.ઉત્તરમાં બાબરા અને કરિયાણાના ખાચરોની ભીંસ થાતી આવે છે; દખણાદી દશે આંસોદર, લીલિયા અને કુંડલાનો ખુમાણ ડાયરો લાઠીને ઉથલાવી નાખવા ટાંપી બેઠો છે; ઉગમણેથી ગઢડા, ભડલી અને જસદણ-ભીમોરા જેવાં ખાચરોનાં જોરાવર મથકો બરછી તોળીને ઊભાં છે, અને આથમણી કોર ચિત્તળ ને જેતપુરનો વાળા ડાયરો જ્યારે જ્યારે બને છે ત્યારે ત્યારે હલ્લા કરી રહ્યો છે. એવી રીતે –

કાઠી બળ થાક્યા કરી, કટકે ત્રાઠી કેક,
(તોય) અણનમ નોઘાટી એક, (તારી) લાઠી લાખણશિયડા !

હે લાખાજી ગોહિલ, કાઠીઓ બળ કરીને થાક્યા, ઘણાં લશ્કર તારા ગામના સાથે ત્રાટક્યાં, તોય તારી લાઠી નમ્યા વિના ઊભી જ છે; તેમ તમારી જમીન પણ નથી ઘટી.

મારુ, માટીવટ તણું, બળ દાખછ બળ ફોડ્ય,
કાઠી ચારે કોર, (વચ્ચે) લાઠી લાખણશિયડા !

હે મારવાડમાંથી આવેલા ગોહિલ કુળના જાયા લાખાજી ગોહિલ, મોટા મરદોનું જોર તેં તોડ્યું છે, અને તારું માટીપણું (પુરુષત્વ) પણ તું અન્યને દેખાડી રહ્યો છે. ચારે બાજુ કાઠી છે, અને વચ્ચે તારી લાઠી સુરક્ષિત ખડી છે.એ જોરાવર લાખાજીના લોહીમાંથી હનુભાઈ નામનો દીકરો પાક્યો. હનુભાઈ ફટાયા હોવાથી જિવાઈમાં લીંબડા નામનું ગામ લઈને લાઠીની ગાદીએથી ઊતર્યા.

એની બરછીની સાધના જબરી હતી. પીઠા ચાંદસૂર નામને ઘોબા ગામનો એક કાઠી ગલઢેરો પોતાના એકસો ઘોડેસવારને લઈને ચડતો ને ચોમેર હાક બેાલાવતો. પણ હનુભાઈ કહેતા : “જો મારી સીમમાં પીઠો ચાંદસૂર પગ મેલે તો જેટલી જમીનમાં હેમખેમ એનાં ઘોડાં ફરી જાય તેટલી જમીન હું દાનમાં દઈ દઉં.”

આવાં કડક વેણ તો રણકાર કરતાં પીઠા ચાંદસૂરને કાને પહોંચ્યાં. મૂછોને ત્રણ વળ દઈને પીઠો લીંબડા લૂંટવા આવ્યો : પણ લાગ દેખીને અચાનક આવ્યો. આવીને સીમમાંથી માલ વાળ્યો. હનુભાઈને પોતાનાં વેણ તો સ્વપ્નેય સાંભરતાં નહોતાં, એટલે એણે ગફલતમાં પોતાનાં બધાં ઘોડાં બહાર મોકલી ફક્ત પાંચ જ અસવાર લીંબડે રાખ્યા હતા. આજ લીંબડા લૂંટાયાની એને જાણ થઈ એટલે ચાર આયર અને ભગા ભૂતૈયા નામના સરદારને લઈ હનુભાઈ પીઠાની પાછળ ગાયોની વહારે ચડ્યા.

લીંબડાથી અઢી ગાઉ ઉપર, લાખાવાડ ગામને સીમાડે, ડુંગરાની સાંકળી નાળ્યમાં, દુશ્મનો સાથે ભેટા થયા, પણ શત્રુ પાસે જાડાં માણસો હતાં. એ ધીંગાણામાં હનુભાઈનાત્રણ આયર કામ આવ્યા, એટલે ભગા ભૂતૈયાએ હાકલ કરી : “બાપુ, હવે ભાગો.”

“ફટ્ય ! હનુભાઈ ભાગે ?”

“હા, હા; જુઓ હમણાં રંગ દેખાડું. તમને નહિ લજાવું ! ફિકર કરો મા. હું વેતમાં છું.”

બેય અસવારે ઊભી નાળ્યે નીચાણમાં ઘોડાં વહેતાં મૂક્યાં. વાંસેવાંસ પીઠાએ પોતાની ઘેાડી છોડી. ઊંટવઢ મારગની અંદર એ ત્રણચાર ઘોડાના ડાબલા એવા તો જોરથી ગાજ્યા કે જાણે એકસો ઘોડાની ઘમસાણ બોલી રહી છે. પીઠો બરાબર લગેાલગ પહેાંચ્યો. એક ભાલું ઝીંકે તો હનુભાઈ ધૂળ ચાટતા થાય એટલી જ વાર હતી. પણ પીઠાનો જીવ લોભમાં પડ્યો : હનુભાઈની પીઠ ઉપર સોનાના કૂબાવાળી ઢાલ ભાળી એણે પછવાડેથી ચીસ પાડી : “એ હનુભા, છોડી નાખ્ય, છોડી નાખ્ય – ઢાલ છોડીને નાખી દે, જો પ્રાણ વહાલા હોય તો !”

પીઠાએ હનુભાઈને એટલો સમય દીધો એટલે સાવધાન ભગે હાકલ દીધી, “હાં બાપુ, હવે ઝીંકો બરછી.”

હનુભાઈએ હાથ હિલોળીને પોતાની બરછીનો ઘા બરાબર પાછળ ઝીંક્યો. નિશાન માંડવાની જરૂર નહોતી. સાંકડી નાળ્યમાં વાંસે પીઠો જ નિશાન બનીને તૈયાર હતો. વળી, એ વેગમાં આવતો હતો. હનુભાઈની બરછીને એ વેગની મદદ મળી. પીઠાની છાતી વીંધીને બરછી પીઠાના શરીરમાં જ ભાંગી ગઈ. પીઠો ધૂળ ચાટતો થયો.

લાઠીની લાઠીધણી, ચોડી છાતીમાંય,
પીઠાને પડમાંય, કાઠી ગળ મીંડું કર્યું.

હે લાઠીના વંશજ હનુભાઈ, લાઠીની બરછીને તેં દુશ્મનની છાતીમાં જ ચોડી. અને બાળકો જેમ ગળમીંડાની રમત રમીનેપોતાના સામાવાળાને પોતાના કૂંડાળામાં રોકી રાખે છે, તેમ તેં પણ આ પીઠાની સાથે રમત માંડીને એને તારા સીમાડારૂપી કુંડાળામાં પૂરો કર્યો.

એક દિવસ ડેલીએ બેઠા હનુભાઈ દાતણ કરે છે. ત્યાં તો ચીસો પાડતો એક કણબી રાવ કરવા આવ્યો; આવીને બોલ્યો : “બાપુ ! મારા બાજરાનું આખું ખેતર ભેળી નાખ્યું. મારા છોકરાને રાબ પાવા એક ડૂડુંય ન રહ્યું.”

“કોણે ભેળવ્યું, ભાઈ ?” કુંવરે પૂછ્યું. “કુંવર”_એ હનુભાઈનું હુલામણું નામ હતું.

“ભાવનગર મહારાજ વજેશંગજીના કટકે.”

“એ શી રીતે ?”

“મહારાજ જાત્રાએથી વળીને ભાવનગર જતા હતા. મારગકાંઠે જ ખેતર હતું. દોથા દોથા જેવડાં ડૂંડાં હીંચકતાં હતાં. દેખીને આખું લશ્કર ખેતરમાં પડ્યું. પોંક પાડવા ડૂડાં વાઢ્યાં ને બાકી રહ્યું તેની, ઘોડાને જોગાણ દેવા, કોળી કોળી ભરી લીધી. હવે મારાં પારેવડાં શું ખાશે, બાપુ ?” એમ કહીને કણબી રોઈ પડ્યો.

કુંવર હસી પડ્યો, જવાબ દીધો : “પણ એમાં રુએ છે શીદને, ભાઈ? એ તો વજેસંગજી બાપુ આપણો બાજરો કઢારે લઈ ગયા કહેવાય ! આપણે એમનો ચારગણો બાજરો વસૂલ કરશું, લે બોલ્ય. તારો બાજરો તું કેટલો ટેવતો હતો ?”

“બાપુ, પચીસેક કળશી.”

“બરાબર ! હવે તેમાંથી સાડાબાર કળશી તો અમારા રાજભાગનો જાત ને ?”

“હા, બાપુ !”ત્યારે જા, તારા ભાગનો સાડાબાર કળશી બાજરો આપણે કોઠારેથી અટાણે જ ભરી જા, પછી વખત આવ્યે હું અને વજેસંગજી બાપુ હિસાબ સમજી લેશું.”

પટેલને તો પોતાનો બાજરો બીજા સહુ ખેડુ કરતાં વહેલો અને વિના મહેનતે કોઠીમાં પડી ગયેા.
ખળાટાણું થયું. લીંબડાને પડખે જલાલપર અને માંડવા નામે ભાવનગરનાં બે ગામ આવેલાં છે. બરાબર ખળાં ભરવાને ટાણે હનુભાઈ ઘોડીએ ચડીને જલાલપર પહોંચ્યા, અને તજવીજદારને કહ્યું : “અમારો બાજરો બાપુ કઢારે લઈ ગયા છે, માટે આ ખળામાંથી ત્રણસો કળશી બાજરો આજ તમારાં ગાડાં જોડીને લીંબડે પહાંચતા કરો.”

દિગ્મૂઢ થયેલા તજવીજદારે કહ્યું : “પણ બાપુ, મને કાંઈ–”

“હા, હા, તમને કાંઈ ખબર ન હોય, પણ મને તો ખબર છે ને ! ઝટ બાજરો પહોંચાડો છો કે નહિ ? નહિતર હું મારી મેળે ભરી લઉં ?”

તજવીજદારે હનુભાઈની આંખમાં અફર નિશ્ચય જોયો. લીલો કંચન જેવા ત્રણસો કળશી બાજરો લીંબડે પહોંચાડ્યો, અને બીજી બાજુથી આ સમાચાર ભાવનગર પહોંચાડ્યા.

વજેસંગજી મહારાજ સમજ્યા કે કુંવરને આખા મલકની ફાટ્ય આવી છે. પણ એમ પરબારા એને માથે હાથ ઉગામાય તેમ નહોતું. આખી કાઠિયાવાડ હનુબાઈ ને એક હોંકારે હાજર થાય તેવી તૈયારી હતી. કુંવરને શિખામણ આપવા એમણે ભાવનગર બોલાવ્યા.

મહારાજા વજેસંગજી ગમે તેવા તોય પોતાના વડીલ હતા. એની સામે ઉત્તર દેવા જેટલી બેઅદબી કરવાની હિંમત કુંવરમાં નહોતી. એટલે આકડિયાવાળા વીકાભાઈ ગઢવીને સાથે લઈને પોતે ભાવનગર ગયા.

કચેરીમાં મહારાજાની બાજુએ પોતાનું માથું ધરતી સામું ઢાળીને કુંવર અદબપૂર્વક બેઠા છે. મહારાજાએ પણ કુંવરને ન શરમાવતાં વીકાભાઈને પૂછ્યું : “વીકાભાઈ, કહેવાય છે કે કુંવર જલાલપુર-માંડવાનાં ખળાં ભરી ગયા !”

“એ તો હોય, બાપ ! એ પણ આપના જ કુંવર છે ને? એટલાં લાડ ન કરે ?” વીકાભાઈ એ મીઠો જવાબ વળ્યો.

“પણ, વીકાભાઈ ! અવસ્થાના પ્રમાણમાં સહુ લાડ સારાં લાગે ને ! અને હવે કંઈ કુંવર નાના નથી. આજ એ લાડ ન કહેવાય, પણ આળવીતરાઈ કહેવાય.”

મહારાજાનાં વેણમાં જ્યારે આટલી કરડાકી આવી ત્યારે ચારણનો સૂર પણ બદલ્યો :

“પણ, મહારાજ ! કુંવરે તો રાણિયુંને ઘણુંય કહ્યું કે, હાલો, આપણે બધા લાણી કરવા સીમમાં જાયીં, એટલે રોટલા જોગું કમાઈ લેશું, માણું માણું મૂલ મળશે. પણ રાણિયુંએ ગઢમાંથી કહેવરાવ્યું કે, ભૂખ્યાં મરી જાયીં તો ભલે, પણ જ્યાં સુધી ભાવનગર રાજ્યનું એાઢણું અમારે માથે પડ્યું છે ત્યાં સુધી તો દા’ડી કરવા નહિં જાયીં; ભાવનગરને ભેાંઠામણ આવે એવું કેમ કરાય ?”

“એટલે શું ?”

“બીજું શું ? કુંવરના ઘરનો બાજરો ખૂટ્યો !”

“કાં ?”

“મહારાજનાં ઘોડાંને જોગાણની તાણ પડી. ને મહારાજના સપાઈનાં છોકરાં પેાંક વિના રેતાં’તાં, તે સો વીઘાંના ખેતરનો બાજરો ભેળી દીધો !”

વજેસંગજી મહારાજને બધી હકીકતની જાણ થઈ. આખી કચેરી હસી પડી. મહારાજનો રોષ ઊતરી ગયો પણ મોં મલકાવીને એમણે કહ્યું : “ભલા આદમી ! પચીસ કળશીને સાટે ત્રણસો કળશી બાજરો ભરી જવાય ?”

વીકોભાઈ કહે : “બાપુ, ઓલ્યા ખેડૂતને અક્કેક આંસુડે સો સો કળશી ભર્યો છે. ખેડુ વધુ રોયો હોત તો તેટલો વધુ બાજરો લેવો પડત.”

“સાચું! સાચું ! ખેડુનાં આંસુ તો સાચાં મોતી કહેવાય. રંગ છે તમને, કુંવર !” મહારાજાએ કુંવરની પીઠ થાબડી, રોકીને મહામૂલી પરોણાગત કરી.

બપોરે મહારાજના કુંવર જસુભા અને હનુભાઈ ચોપાટે રમવા બેઠા. રમતાં રમતાં જસુભાની એક પાકી સોગઠી ઢિબાઈ ગઈ. કુંવરે જસુભાની અાંગળી જોરથી દાબી કહ્યું: “યુવરાજ! અત્યારે તો અમારા – લાઠી ભાયાતોના – ગરાસ પૈસા આપી આપીને બાપુ માંડી લ્યે છે, પણ યાદ રાખજો, જેમ બાજરો કઢાવ્યો છે તેમ અમે એ બધાં ગામ પાછાં કઢાવશું, હો !”

જસુભાની આંગળી એટલા જોરથી ભીંસાણી કે લોહીનો ટશિયો નીકળ્યો. એને જઈને બાપુને વાત કરી. ચતુર મહારાજ ચેતી ગયા કે મારો દેહ પડ્યા પછી કુંવર અા છોકરાએાને ગરાસ ખાવા નથી દેવાનો. પણ એ ટાણે તો મહારાજ વાતને પી ગયા.
એક દિવસ મહારાજ શિકારે નીકળ્યા છે; આઘે આઘે નીકળી ગયા. થડમાં જ હનુભાઈનું લીંબડા દેખાતું હતુંલીંબડાની દિશામાં બાવળનું એક ઝાડ હતું; બાકી, આખું ખેતર સપાટ હતું. મહારાજે મર્મવાણી ઉચ્ચારી :

“જેઠા ગોવાળિયા, મેરામ ગોવાળિયા, આખા ખેતર વચ્ચે એક ઠુંઠું ઊભું છે તે બહુ નડે છે, હો !”

“ફિકર નહિ, બાપુ! કાઢી નાખશું.” એવો માર્મિક જવાબ ગોવાળિયાઓએ વાળી દીધો. આ જેઠો અને મેરામ બાપ-દીકરા હતા. કાઠી હતા. ગોવાળિયા એની સાખ હતી. જોરાવર હતા. ભાવનગરના અમીરો હતા. હનુભાઈ ઉપર મહારાજથી તો હાથ ન થાય એટલે એમણે આ કામ ગોવાળિયા કાઠીએાને ભળાવી દીધું.

મહારાજ ઘેર આવ્યા. ફરી વાર બેાલ્યા : “ગોવાળિયાઓ, મારા વાંસામાં ડાભોળિયું ખૂચે છે, હો !”

તુરત ચાકરો દોડીને પૂછવા મંડ્યા : “ક્યાં છે, બાપુ ? લાવો, કાઢી નાખીએ.”

મહારાજ કહે : “ભા, તમે આઘા રહો. તમારું એ કામ નથી.”

ગોવાળિયા બોલ્યા : “બાપુ, ડાભોળિયું તો કાઢી નાખીએ, પણ પછી રે’વું ક્યાં ?”

“બાપ, હું જીવું છું ત્યાં લગી તો ભાવનગરના પેટમાં.”

ગોવાળિયાને ખબર હતી કે હનુભાઈની ઉપર હાથ ઉપાડ્યે કાઠિયાવાડ હલમલી ઊઠશે, અને ક્યાંય જીવવા નહિ આપે. પણ મહારાજે ભાવનગરનું અભયવચન આપ્યું. ઘાટ ઘડાણો.

જેઠા ગોવાળિયાએ કહ્યું : “પણ, મેરામ, હનુભાઈની હારે બેસીને તો સામસામી કસૂંબાની અંજળિયું પીધી છે, ભાઈબંધીના સોગંદ લીધા છે, અને હવે કેમ કરશું ? મહારાજની પાસેય બેાલે બંધાણા !બાપુ ! એક રસ્તો સૂઝે છે. ખીજડિયાવાળા લાઠીભાયાતોની સાથે હનુભાઈને મોટું મનદુઃખ છે. આપણે લીંબડા ઉપર ન જવાય, પણ ખીજડિયાનો માલ વાળીએ; હનુભાઈ કાંઈ ખીજડિયાવાળા સારુ ચડવાના નથી. એટલે મહારાજને કહેવા થાશે કે, “શું કરીએ, હનુભાઈ બહાર જ ન નીકળ્યો ! આમ પેચ કરીએ તો સહુનાં મોઢાં ઊજળાં રહે એવું છે.”ત્રણ દિવસ થયાં હનુભાઈ ડેલીએ ડાયરાની સાથે કસુંબા લેવા આવતા નથી. કોઈ પૂછે, તો રાણીવાસમાંથી જવાબ મળે છે કે કુંવર લાઠી પધાર્યા છે; પણ વાત જૂઠી હતી. સાવજને સાંકળીને પાંજરે નાખ્યો હતો. ત્રણ દિવસ પહેલાં પછેગામના કોઈ જોષી આવેલા. એણે ભવિષ્ય ભાખ્યું હતું કે, “ આ ત્રણ દિવસમાં તમારે માથે ઘાત છે માટે બહાર નીકળશો મા !”

હનુભાઈ બોલ્યા : “ભટજી ! હું હનુભાઈ ! મોતથી બીને હું રાણીવાસમાં પેસી જાઉં ? ડાયરામાં બેઠા વિના મારે ગળે કસૂંબો શેં ઊતરે ?”

પણ રાણી કાલાવાલા કરવા લાગ્યાં : “ત્રણ દિવસ દેખી-પેખીને શીદ બહાર જવું ? ધીંગાણાનો ગેાકીરો થાય તે ટાણે હું આડી ન ફરું, મારા લોહીનો ચાંદલો કરીને વળામણાં આપું. હુંય રજપૂતાણી છું. પણ ઠાલા ઠાલા જોષીનાં વેણને શીદ ઠેલવાં? અમારા ચૂડા સામું તો જરા જુઓ !”

કુંવરનું હૈયું પીગળી ગયું. છાનામાના એ ગઢમાં કેદ બનીને પડ્યા રહ્યા.

આજ એ કાળ-દિવસમાંથી છેલ્લો દિવસ છે. સાંજ ૫ડશે એટલે કુંવરની બેડીઓ તુટશે. કેદમાં પડેલો ગુનેગાર પોતાના છુટકારાની છેલ્લી સાંજની વાટ જોઈ રહ્યો હોય. તેમ,કુંવર વાટ જોતા તલપી રહ્યા છે. એના નખમાંય રોગ નથી. દસે દિશામાં કોઈ જાતના માઠા વાવડ નથી. એ બેફિકર છે. પ્રભાતે ઊઠીને મેડીને પાછલે ગોખે દાતણ કરે છે, ત્યાં નીચેથી કાળવાણી સંભળાણી :

“બંકો હનુભા કસૂંબાની ચોરીએ બસ આમ બાયડિયુંની સોડ્યમાં પડ્યો રે’ ?” બરછી જેવાં વેણ કુંવરને કાને પડ્યાં.

કુંવર ડોકું કાઢે ત્યાં નીચે ચારણને દીઠો. આગલે દિવસે આવેલા એ સ્વાર્થી ચારણને કસૂંબાપાણી બરાબર નહિ મળ્યાં હોય, એટલે આજ અત્યારે હનુભાઈને ભાળી જવાથી એણે દાઝ કાઢી. એ ચારણ નહોતો, પણ કુંવરના કાળનો દૂત હતો.

કુંવરે જવાબ દીધો : “ ગઢવા ! હું લાઠી ગયો હતો. રાતે મોડે આવ્યો. ચાલો, હમણાં ડેલીએ આવું છું.”

પોતે છતા થઈ ગયા ! હવે કાંઈ ભરાઈ રહેવાય છે ?

રાણી કરગર્યા : “અરે, રાજ ! આજુની સાંજ પડવા દ્યો, પછી તમતમારે કસૂંબાની છોળો ઉડાડજો ! બધાનાં મે’ણાં ભાંગજો. પણ બે બદામના કાળમુખા ચારણને બેાલે કાં મારાં વેણને ઠેલો ! આજ મારું જમણું અંગ ફરકે છે.”

પણ કુંવરનું માથું આજ દેહ ઉપર ડગમગતું હતું. એનાથી ન રહેવાયું. એ ડેલીએ ગયા. ડાયરો કસૂંબામાં ગરકાવ છે. ત્યાં કોઈએ આવીને ખબર દીધા કે, ખીજડિયાનો મોલ વાળીને ગોવાળિયા જાય છે. વાંસે વારે ચઢે એવું ખીજડિયામાં કોઈનું ગજુ નથી.

“ઠીક થયું !” ડાયરામાં કોઈ બોલ્યું : “આપણા અદાવતિયાને આજ ખબર પડશે.”

“બોલો મા ! એવું બોલો મા ! અદાવતિયા તોય મારા
ભાઈ !” – એમ કહેતાં જ હનુભાઈ ઊભા થઈ ગયા. “અમારી નસોમાં એક જ બાપનું લોહી ભર્યું છે. આજ કદાપિ લાજીને એ મારી પાસે ન આવે, પણ હું કેમ બેઠો રહું ? ઘોડી ! ઘેાડી ! અરે. કોઈ મારી ઘોડીને અહીં લાવો. મારા ભાઈએાને આજ ભીડ પડી છે.”

છોકરો ઘોડી છોડવા ગયેા. રાણીજીએ મોતના પડઘા સાંભળ્યા. રાણીજીએ કહ્યું : “એક વાર એને આંહીં મોકલો. એક વાર મોઢું જોઈ લેવા દ્યો, પછી ભલે જાય, પણ મળ્યા વિના ઘોડી છોડવા નહિ દઉં.”

પણ હનુભાઈને અને કાળને છેટું પડે છે. એને ફડકો છે કે રજપૂતાણી કદાચ સ્ત્રી બની જશે, ભોળવી દેશે, સાવજને સાંકળી લેશે. એણે ચીસ પાડી : “ ઘોડી ગઈ ઘોળી ! આ વછેરાને પલાણો.”

“બાપુ ! હજી તાજો ચડાઉ કરેલો આ વછેરો ધીંગાણામાં કેમ કરીને કબજે રહેશે ?”

“આજ મારું હૈયું મારા કબજામાં નથી. આજ હું પોતે જ મારા કાળના કબજામાં જાઉં છું. મને ઝટ વછેરો આપો !”

વછેરા ઉપર સામાન માંડ્યો. હાથમાં ભાલો લઈને હનુભાઈ ચડી ગયા. જાતાં જાતાં લીંબડાના ઝાંપાને હાથ જોડ્યા. વસ્તીને છેલ્લા રામરામ કર્યા. વાંસે ડાયરો પણ ચડીને ચાલ્યો.

રજપૂતાણીએ ગેાખલામાંથી ડોકું કાઢ્યું. પણ હનુભાઈ હવે ગોખે નજર માંડે નહિ.

મારતે ઘોડે કુંવર આકડિયે આવ્યા; આકડિયે વીકાભાઈ ગઢવીને વાવડ પૂછ્યા : “ચોર ગાયુંને કઈ દશ્યે હાંકી ગયા ?”કુંવર, પછી કહું. પ્રથમ છાશું પીવા ઊતરો.”

“ગઢવા, અટાણે – મોતને ટાણે ?”

“પણ તમારે તે માલનું કામ છે કે બસ બાધવાની જ મરજી થઈ છે ?”

“કાં ?”

વીકાભાઈએ વાત કરી : “અહીંથી જ ગોવાળિયા નીકળ્યા હતા; કહીને ગયા કે પડખેના નેરામાં અમે છાશું પીવા બેસીએ છીએ. જો બીજો કોઈ માટી થઈને આવતો હોય તો તો આવવા દેજો, પણ કુંવર હોય તો રોકીને કહેવરાવજો એટલે એકેએક કાન ગણીને આપી દેશું. અમે આજ ન કરવાનો કામો કરી બેઠા છીએ; પણ શું કરીએ ? મહારાજ આગળ જીભ કચરી છે. “

“બસ ત્યારે !” કુંવર બેાલ્યા, “મારા હાથ ક્યાં અમથા અમથા ખાજવે છે ? બાકી, મારા ભાઈયુંને માથે હાથ પડે એટલે તો મારે મરવું જ જોવે ને, વીકાભાઈ!”

હનુભાઈ છાશું પીવા રોકાયા. જ્યાં કસૂંબો લિયે છે ત્યાં પાછળથી વાવડ સાંભળીને એમના ભાઈ ફતેસંગ ફોજ લઈને આવી પહોંચ્યા. એણે જોયું તો કુંવર વીકાભાઈની સાથે શાંતિથી કસૂંબો ઘેાળે છે ! ફતેસંગ ન રહી શક્યા. એણે ત્રાડ નાખી : “એ કુંવર ! અટાણેય કસૂંબાનો સવાદ રહી ગયો કે? આ ચારણ તને ગોવાળિયા ભેળો નહિ થાવા આપે ! હું જાણું છું.” એમ કહીને એણે તો ઘોડાં વાજોવાજ મારી મૂક્યાં. હનુભાઈએ સાદ કર્યો:

“એ ભાઈ ! ઊભો રહે, જરા સમજી લે ! હું આવું છું.”

પણ ફતેસંગ તો ભડભડતી આગ જેવો ચાલ્યો ગયો
હાથમાં અંજલિ ભરી હતી તે ભોંય પર ઢોળીને
હનુભાઈ બે હાથ જોડી ઊભા થયા. બોલ્યા:

“બસ. વીકાભાઈ ! હવે હું નહિ જાઉં તો ફતેસંગના કટકા જોવા પડશે. હું જાણું છું કે એ આખાબોલો સખણો નાહિ રહે. મારા નસીબમાં આજ કસૂંબો નથી, ભાઈ ! મારો વછેરો લાવો !”

માણસ વછેરો છોડવા ગયો ત્યાં વછેરાએ બટકું ભરીને એની આંગળીએ લેાહી કાઢ્યું. કહે : “કુંવર ! લોહી – ?”

“બસ વીકાભાઈ ! હું જાણું છું, આજ મારે માથે કાળ ભમે છે. પણ હવે હું છટકીને ક્યાં જાઉ ? હવે તો હરિ કરે તે ખરી !”

ચડીને હનુભાઈ ચાલ્યા, પહોંચ્યા. ઢોર બધાં નેરામાં ઊભાં છે. ગોવાળિયા કસૂંબા ઘૂંટે છે. ફતેસંગ પણ પહોંચ્યા છે. હનુભાઈને જોતાં જ ગોવાળિયા બોલ્યા : “ ભલે આવ્યા, કુંવર ! કાનેકાન ગણીને લઈ જાઓ. તમારી ઉપર અમારો હાથ ન હોય.”

માલને વાળીને ફતેસંગ પોતાનાં માણસો સાથે વળી નીકળ્યા. હનુભાઈ એકલા જ કસૂંબા લેવા રોકાયા. હજી જાણે કાળ એને ગોતતો હોય એવું કુંવરને લાગે છે. એને માથે માથું ડોલે છે.

જેઠા ગોવાળિયાએ પોતાના હાથની અંજલિ ભરી છે. હનુભાઈએ પણ પોતાના હાથમાં કસૂંબો લીધો છે. બેય જણ સામસામા “અરે, વધુ પડતું ! મરી જાઉં બા !” – એમ બોલી રહ્યા છે. એમાં હનુભાઈએ વેણ કાઢી લીધું : “ હે ખૂટલ કાઠી !”

“હશે બા ! ગઈ ગુજરી !” જેઠો બેાલ્યો. વળી થોડી વારે હનુભાઈએ વેણ કાઢ્યું : “કાઠીનો તે વિશ્વાસ હોય,બા ? કસૂંબો હવે કઈ હોંશે પીવો ? ખૂટલ કાઠી!”

“પત્યુ, ભા ! હવે એ વાત ન સંભારો !”

પણ જ્યાં ત્રીજી વાર કુંવરના મોંમાંથી ‘કાઠી ખૂટલ’ એવો ઉચ્ચાર નીકળ્યો, ત્યારે મેરામ ગોવાળિયાએ જેઠાના હાથને થપાટ મારી અંજલિ ઉડાડી નાખી અને કહ્યું : “બાપુ, સાંભળતા નથી ? કઈ વારનો જે ‘ખૂટલ ! ખૂટલ !’ કહ્યે જ જાય છે એને વળી કસૂંબા કેવા ? ઊઠો, બાળો એનું મોઢું !”

હનુભાઈ બોલ્યા : “મેરામભાઈ ! તું સાચું કહે છે; મને મારો કાળ આ બધું બોલાવે છે. આજ તો મારેય રમત રમી નાખવી છે. ઊઠ ! ઊઠ ! સાત વાર કહું છું કે, કાઠી ખૂટલ ! હવે ઊઠ છ કે, નહિ !”

બેય જુવાનો ઘોડે ચડ્યા. બેય જણાએ ઘોડાં કૂંડાળે નાખ્યાં : આગળ મેરામ ને વાંસે કુંવર; બીજા બધાય બેઠા બેઠા જુએ છે. કુંવર હમણાં મેરામને ઝપટમાં લેશે કે લીધો, લેશે કે લીધો એવી વેળા આવી પહોંચી છે. ભાલાં ખરા બપોરના સૂરજને સામે જવાબ દઈ રહ્યાં છે. આસપાસની ધારો સામા હોકારા કરી રહી છે. ઘેાડાની કારમી હણહણાટી અને શત્રુએાના કોપકારી પડકારાએ બે ઘડી પહેલાંના દોસ્તીના સ્થળને રણક્ષેત્ર બનાવી મેલ્યું છે.

મેરામને માથે ભાલો ઝીંકવાની જરાક વાર હતી ત્યારે ચેતીને જેઠો બેાલ્યો: “એ કુંવર ! છોકરાની સાથે ? લાજતો નથી ?”

“આ લે ત્યારે ભાયડાની સાથે.” એમ કહીને કુંવરે ઘોડે ચડેલા જેઠાનો પીછો લીધો. આગળ જેઠો, વચમાં કુંવર, પાછળ મેરામ: દુશમનાવટ જાગી ગઈ, મિત્રતા ભુલાઈ ગઈ. બીજા કાઠીઓ પણ ત્રાટક્યા. હનુભાઈનો ભાલો જ્યાં જ્યાં પડ્યો ત્યાં ત્યાં એણે ધરતીની સાથે જડતર કરી દીધું. પણ એક અભિમન્યુને સાત જણાએ ગૂડ્યોતેમ આખરે કાઠીઓએ એક હનુને ઢાળી દીધો. મરતાં મરતાં કુંવરે આંખોની પાંપણોને પલકારે દોસ્તોને છેલ્લા રામરામ કીધા. કાઠીએાએ કુંવરના મોંમાં અંજલિ ભરીને પાણી રેડ્યું. હનુભાઈના મરશિયા જોડાણા :

કાલીરે સર કુંભ કેતા દી ?
ખત્રવટ ન છોડતો ખનુ,
રાજે વરસ, ત્રીસ લગ રાખ્યો,
હોળીરો, નાળેર હનુ.

કાલીઘેલી નારીને માથે પાણીનો ઘડો કેટલા દિવસ સાજો રહે ? એમ હનુભાઈના ધડ ઉપર માથું પણ કેટલો વખત ટકી શકે ? ત્રીસ વરસ સુધી હનુભાઈને ભગવાને જીવતો રાખ્યો તે તો હોળીનું નાળિયેર બનવાને માટે જ.

અધપતિયાં હૂતો મન આજો,
સૂરા વરસ ના જીવે સાઠ,
લોઢે લીટ મરે લાખાણી,
ગેાયલ તણી પટોળે ગાંઠ.

શૂરવીરો કાંઈ સાઠ સાઠ વરસ સુધી જીવે ? એને તો જુવાનીમાં જ મોત શોભે. લાખાજીનો દીકરો હનુભાઈ તો હમેશાં લોઢામાં લીટી જેવો નિશ્ચય કરીને જ મરે; એ લીટો જેમ ન ભૂસાય, તેમ હનુભાઈની પ્રતિજ્ઞા પણ કદી ન લોપાય, ગોહિલોની પ્રતિજ્ઞા તો પટોળાંની ગાંઠ જેવી, એ કાપડગાંઠ જેમ ન છૂટે તેમ ગોહિલોની પ્રતિજ્ઞા પણ ન તૂટે.

બકે હનુ એમ કર બોલ્યો,
અવળા પગ ભરુ કેમ આજ ?
જનારા પગ લંગાર જડાણા,
(મારે) લાઠી તણા તખતરી લાજ,

તાડૂકીને હનુભાઈ દુશ્મનોની સામે બોલ્યો કે હું પાછો પગ કેવી રીતે માંડી શકું ? હું તો જૂનાગઢ જેવો અટંકી રાજનો ભાણેજથાઉં. મારા પગમાં મોસાળની કીર્તિરૂપ બેડીઓ જડાઈ ગઈ છે. અને બીજી બાજુથી લાઠીના તખ્તની આબરૂ મને રોકે છે. ધીંગાણાથી હું હલીચલી ન શકું.

હનુભાઈના મૃત્યુ વિષેનું આ લોકરચિત કથાગીત (“બેલડ” )
મળી આવ્યું છે; તે રાસડા તરીકે સ્ત્રીઓ ગાય છે:

રંગ્યા તે રંગ્યા રૂપાના બાજોઠ જો ને,
સાવ રે સોનાનાં સોળે સોગઠાં હો રાજ !

હનુ ફતેસંગ માડીજાયા વીરા જો ને,
ભેરુ ભડીને બેઠા રમવા હો રાજ !

રમ્યા તે રમ્યા બાજીયું બે-ચાર જો ને,
રાયકો આવ્યો ખીજડિયા ગામનો હો રાજ!

વાળ્યું તે વાળ્યું ખીજડિયાનું ધણ જો ને,
જેઠે ગોવાળિયે ધણ વાળિયાં હો રાજ !

કુંવરને કાંઈ ચટકે ચડી રીસ જો ને,
પાસા પછાડી કુંવર ઊઠિયા હો રાજ !

ઘોડારમાંથી રોઝી ઘોડી છોડી જો ને,
ખીંતીએથી લીધાં મશરૂ મોળિયાં રે હો રાજ !

રાણીજીને મેડીએ થિયાં જાણ જો ને,
ફાળું પડી છે રાણીજીના પેટમાં હો રાજ !

ધ્રોડ થેાભી ઘોડીલાની વાગ જો ને,
આજે ઘાત્યું છે રાજને માથડે હો રાજ !

ઘેલા તે રાણી, ઘેલડિયાં શાં બોલો જો ને,
વેરી વળાવી હમણાં આવશું હો રાજ !

મેડી ઊતરતાં લપટાયો ડાબે પગ જો ને,
માઠે શુકને તે રાજા નો ચડો હો રાજ !
ઓશરિયું માં આડી ઊતરી મંજાર જો ને,
ઘોડીએ ચડતાં પડિયાં મશરૂ મોળિયાં હો રાજ !

વારેતે વારે હનુભાનાં માત જો ને,
અવળે અપશુકને કુંવર નો ચડો હો રાજ !

માતા મારાં, કાંઈ ન કરીએ સોસજો ને,
વેરી વળાવી હમણાં આવશું હો રાજ !

ડેલી જાતાં મળી કાનુડી કુંભારણ જો ને,
હાથમાં ત્રાંબડી[૩] એને છાશની હો રાજ !

વારે તે વારે લીંબડા ગામનાં લોક જો ને,
માઠે શુકને રે રાજા મા ચડો હો રાજ !

ઘેલાં તે લોકો, ઘેલડિયાં શાં બોલો જો ને,
વેરી વળાવી હમણાં આવશું હો રાજ !

સીમાડે જાતાં ઊતર્યા આડા સાપ જો ને,
ફોજું માં આયરડા એમ બોલિયા હો રાજ !

અપશુકનનો ન મળે રાજા પાર જો ને,
વાર્યા કરો તો વળો પાછલા હો રાજ !

હું હનુ ભૈ રણજાયો રજપૂત જો ને,
હનુ ચડ્યો તે પાછો ઓ ફરે હો રાજ !

વારનાં ઘેડાં મારગે ચાલ્યાં જાય જો ને,
આડબીડ હાલે હનુભાની રોઝડી હો રાજ !

આકડિયામાં ચારણને થાય જાણ જો ને,
વીકોભૈ ચારણ આડા આવિયા હો રાજ !

કુંવર તમે ચારણનો કરજો તોલ જો ને,
કસૂંબા પીને તે રાજા સંચરો હો રાજ !
નથી ગઢવા કસૂંબાનાં ટાણાં જો ને,
જાવા દિયે વીકાભૈ તમે આ સમે હો રાજ !

પરાણે કાંઈ ઊતર્યા પલાણ જો ને,
રેડિયા કસુંબા તેણે કાઢિયા હો રાજ !

આવ્યાં આવ્યાં વીકાભૈની માડી જો ને,
આવી પૂછે છે એક વાતડી હો રાજ !

મારાં વાર્યા કરે તમે રોજ જો ને,
મારે વીકાભૈ ધણ લૈ આવશે હો રાજ !

તમે કુંવર ઘડીક ધીરા થાવ જો ને,
ધણ રે વાળી વાકોભૈ આવશે હે રાજ !

આઈ મા તમને લળી લાગું પાય જો ને,
ઘડીયે ખેાટી કરો મા આ સમે હો રાજ !

લાજે મારાં સિંહણ કેરાં દૂધ જો ને,
લાજે ગોહેલ ગંગાજળ ઊજળો હો રાજ !

હું હનુભૈ રણુજાયો રજપૂત જો ને,
જુદ્ધે ચડ્યો તે પાછો નો ફરે હો રાજ !

ત્યાંથી હનુભાઈએ રોઝી ઘોડી છોડી જો ને,
જેઠે ગોવાળિયો પડકારિયો હો રાજ !

જેઠિયો કાંઈ લળીને લાગે પાય જો ને,
માફ કરો હનુભૈ આ સમે હો રાજ !

ત્રણ ગાઉને તરભેટે ધણ લાવ્યો જો ને,
હવે વાતુંએ નહિ ઊગરો હો રાજ !

તરવાર્યું નાં બંધાણાં તોરણ જો ને,
ભાલાં ભળકે હનુભાના હાથમાં હે રાજ !

લડે લડે કાઠીડો રજપૂત જો ને,
લડે હનુભા કુંવર વાંકડા હો રાજ !
પાછળ આવી કરેલો પડકારો જો ને,
ફતેશંગે આવા જુદ્ધ જમાવિયાં હો રાજ !
મરાણા કાંઈ હનુ ફતેશંગ વીર જો ને,
રણમાં પડ્યા ફતેશંગ વાંકડા હો રાજ !
મરાણા કાંઈ આયરડા દશબાર જો ને,
લીંબડાધણી ૫ડ્યા રણચોકમાં હો રાજ !
રુએ રુએ લીંબડા ગામનાં લોક જો ને, –
હાટે રુએ રે હાટ વાણિયા હો રાજ !
દાસિયું કાંઈ રુએ છે દરબાર જો ને,
રાણિયું રુએ રે રંગમેાલમાં હો રાજ !
આથમિયે કાંઈ લીંબડા ગામને ભાણ જો ને,
મીંઢોળ સોતા ફતેશંગ મારિયા હો રાજ !

સંબંધ

Standard

હું સવાર ના છાપું વાંચી રહયો હતો… ત્યાં.. રસોડામાંથી મધુર અવાજ પત્નીનો સાંભળ્યો…

એ ય ! સાંભળો છો.. ચ્હા-નાસ્તો તૈયાર છે. મારા દરેક કામ પડતા મૂકી તેનો સુરીલો અવાજ સાંભળવા નો લ્હાવો હું ચુકતો નથી …

આ એજ અવાજ..છે જયારે લગ્ન થયા હતા.. અને આજે ૬૧ વર્ષ ની ઉંમરે પણ આ જ શબ્દ ની મધુરતા….

આ એજ ધર્મપત્ની છે…જેની સાથે ૩૨ વર્ષ પહેલાં લગ્ન કર્યા હતા ત્યારે ..તેની સાથે દલીલ કરતા કરતા હું થાકી જતો.પણ એ હથિયાર કદી નીચે ના મુકતી…

જબરજસ્ત જીવનમાં ઉંમર પ્રમાણે પરિવર્તન છેલ્લા દશ વર્ષ થી હું જોઈ રહ્યો છું….તેનું અાધ્યાત્મિક લેવલ ઉપર જતું હતું.. ઘડપણ..આવે એટલે ઝગડા કરવાની શક્તિ અદ્રશ્ય થતી જાય. સમજ શક્તિ ખીલતી જાય પહેલાં ..નાની.. નાની વાતો ઉપર દલીલ અને ઝગડાનું સ્વરૂપ લેતા હતા આજે.. દલીલો..ને હસવામાં કાઢી નાખીએ છીએ.. કારણ …સમય અને પરિસ્થિતિ ની થપ્પડ એ ભલ ભલાને ઢીલા કરી નાખે છે…

એક કારણ ઉમરનું પણ છે…સતત એક બીજા ને બીક લાગે છે… કયું પંખી કયારે ઉડી જશે તે ખબર નથી.. બચેલા દિવસો આનંદ અને મસ્તીથી વિતાવી લઈએ .

પતિ…પત્ની ના સંબંધોમાં નિખાલસતા આવતી જાય.. જીતવા કરતા હારવામાં મજા આવતી જાય…દલીલ કરવા કરતાં..મૌન રહેવામા મજા આવતી જાય… જેમ..જેમ એક બીજા ના શરીર પ્રત્યે ના આકર્ષણ ઓછું થતું જાય અને પ્રભુ પ્રત્યે ..નું આકર્ષણ વધતું જાય… સમજી જાવ..કે.ઘડપણ બારણે આવી ગયુ છે….

જે લોકો ઘડપણમા ફક્ત રૂપિયાનુંજ આયોજન કરે છે….તે લોકો હંમેશા દુઃખી હોય છે અને બીજા ને કરે છે… તેઓ ઘડપણ મા મંદિર કે બાગ બગીચા મા જવાનુ આયોજન નથી કરતા ..પણ બેંક મા પાસ બુક ભરવાનું આયોજન પહેલેથી કરી રાખે છે… તેમની જીંદગી બેન્ક અને ઘર વચ્ચે જ ખલાસ થઈ જાય છે… રૂપિયા એકલા માનસિક શાંતિનું કારણ નથી….ઘણી વાર રૂપિયા પણ અશાંતિ નું કારણ બનતું હોય છે..

ઘડપણમાં લેવા કરતા છોડવાની ભાવના ,કટાક્ષ કરવા કરતા પ્રેમ ની ભાષા… સંતાન હોય કે સમાજ ..પૂછે એટલા નો જ જવાબ.. આપતા થશો ત્યારે ઘડપણ ની શોભા વધી જશે.. તમારી નિખાલસતા ,આનંદી સ્વભાવ અને જરૂર લાગે ત્યારે તટસ્થ અભિપ્રાય..એ તમારી ઘડપણ ની પહેચાન છે…

મેં છાપામા ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું..ત્યાં જ દીકરીનો ફોન આવ્યો…..સેવા પુરી થઈ ગઇ હતી….પત્નીએ પોતે બનાવેલ સિદ્ધાંતો મુજબ હસી -ખુશી..ની વાતો.. કરવાની કોઈ ની પંચાત સાંભળવાની નહીં ..કે પોતે કરવાની નહી..તબિયતની પુછા કરી…પછી..ફોન મને આપ્યો.

મે સ્વભાવ મુજબ સહેલી શિખામણ આપી..કીધુ બેટા ઘણા દિવસથી તું નથી આવી ..તારો ઘરે કયારે આવવાનો પ્રોગ્રામ છે…?

દીકરી કહે …તમારા જમાઈને પૂછીને કહીશ… સારું બેટા…. જય શ્રી ક્રિષ્ના… કહી મે ફોન મૂકી દીધો….

પત્ની કહે… તમે પણ શું ?એને આવવું હશે ત્યારે આવશે… હવે પૂછવાનું બંધ કરી દો… એ લોકો એમને ત્યાં આનંદ અને મસ્તી માં જીવે છે તો આપણે.. તે લોકોને યાદ કરી આપણો વર્તમાન શું કામ બગાડવો ?… લાગણી માટે યાચક ના થવાય.. સમજ્યા… પત્ની હસતા હસતા બોલી..મારા જેવું રાખો.. “આવો તો પણ સારું..ના આવો તો પણ સારું.. તમારું સ્મરણ તે તમારા થી પ્યારું..”…

પંખી ને પાંખો આવે એટલે ઉડે …ઉડવા દો …કોઈ દિવસ માળો યાદ આવશે ત્યારે આવશે… પણ ત્યારે માળો ખાલી હશે… પત્નીની આંખમા પાણી હતા…પણ જીંદગી જીવવાની જડ્ડી બુટ્ટી તેણે શોધી લીધી હતી…

તરત જ મન મક્કમ કરી બોલી લો ચા પીવો..અને નાહી લો…આજે શ્રાવણ મહિના નો સોમવાર છે…મંદિરે જવાનું છે..

પાંચ મિનિટ બેસ ..ને મેં હસતા.. હસતા કીધું , માલિકી હક્કની અસર છે આ બધી.. પત્ની કહે કંઈ સમજાયું નહીં.. મેં કીધું..તું પહેલા મને કહે… દીકરી ના લગ્ન થાય એટલે માલિકી હક્ક કોનો..માં બાપ નો કે જમાઈનો ?

પત્ની કહે…હસતા..હસતા બોલી..આમ વિક્રમ.. વેતાલ જેવા સવાલ ના કરો..જે હોય તે સીધે સીધું કહો..

આનો મતલબ…પોતાની રીતે નિર્ણય લેવા પૂરતો પણ સક્ષમ નથી….બધું પત્ની ને પૂછી ને… એક માઁ બાપ જ દુનિયા મા એવા છે..કે તે કદી પોતાના સંતાન ની ખોડ..ખાપણ..ને નજર અંદાજ કરી અવિરત પ્રેમ કરે છે… અરે , તમોને સવાર..સવારમાં થઈ શુ ગયું છે..? પત્ની બોલી..

તેં તારી લાગણીઓને દબાવી દીધી છે…અને હું વ્યક્ત કરું છું…ફરક એટલો જ છે.. બાકી બન્ને ની વેદના એક સરખી જ છે.. જો …અપેક્ષા દુઃખો ની જનેતા છે….છોડ ને ..આ બધું…સવાર..સવાર માં મારા તરફ થી ફરિયાદ હોય તો કહે…

પત્ની બોલી તમારી વાત તો સાચી છે..એકલા..છીએ એટલે જ શાંતિ છે….રોજ.. રોજ.. દીકરા વહુના મૂડ પ્રમાણે ચાલવું એના કરતાં એકલા રેહવું સારું…આપણી જરૂરિયાત પણ કેટલી…. રોજ કિલો શાક સમારી ને આપો ,તો પણ વહુ તો એમજ કે ..ઘરડા માણસથી કામ શું થાય ? ગઈ કાલે દીકરાનો પણ ફોન હતો..તે પણ રજાની મુશ્કેલી છે…જમાઇ રાજ પણ આવું જ કેહતા હતા…

પત્ની કહે ..બધાય પ્રવૃતિશીલ છે અને આપણે બન્ને જ નવરા… છીયે… દીકરાને વહુ લઈ ગઈ… અને દીકરી ને જમાઇ રાજ… આપણે તો હતા ત્યાં ને ત્યાં.. ચલ આજે.. મૂડ નથી પિકચર જોવા જઈએ…

કયું પિકચર જોવું છે…પત્ની બોલી.

ચલ હવે ટેકો કર.. તો ઉભો થઇ શકીશ…. આ પગ પણ..

પત્ની ભેટી પડી…એટલું જ બોલી” “મેં હું ના”

હું ફરીથી જાણે ૨૫ વર્ષ નો નવ જુવાન થઈ ગયો… તેવી તાકાત તેના શબ્દોએ મને આપી દીધી..

इक मन था मेरे पास वो, अब खोने लगा है पाकर तुझे … तुम हो जहाँ, साजन, मेरी दुनिया है वहीं पे दिन रात … मेरे प्यार भरे सपने, कहीं कोई न छीन ले…

બધા વડીલમિત્રોને સમર્પિત..

સૌજન્ય ;: અજ્ઞાત

“દુલો રણછોડ”

Standard

સમય કાઢીને ખરેખર વાંચવા લાયક છે. . . .

પાંચાળ પ્રદેશમાં તમે દુલા રણછોડનું નામ આપો એટલે લોકો તમને માર્ગ કરી દે આવી એની હાંક!! એય પાંચ હાથ ઊંચો, કરડી આંખો, હંમેશા લાલચોળ જ હોય!!! કોઈએ એને હસતાં જોયો જ નથી!!

એની જ્યાં હાજરી હોય ત્યાં વાતાવરણ પણ ભારેખમ બની જાય!! પાંચાળમાં એવું કહેવાય કે ચોમાસામાં જો મોરલા ટહુકતા હોય અને જો બુલેટ લઈને દુલો નીકળે તો ટહુકતા મોરલા પણ બંધ થઇ જાય… અને જયારે લાલ રંગનું એનફીલ્ડ બુલેટ રોડ પર નીકળે ત્યારે રસ્તા પર જતાં લોકો એને તરત જ માર્ગ આપી દે!!

ધંધો બાપદાદાનો ત્રીજી પેઢીથી હાલ્યો આવે ઈ વ્યાજ વટાવનો!!! આમાં જો કે બીજાં કરતાં સજ્જન માણસ- વધારે વ્યાજ લેવાનું નહિ પણ જે નક્કી થયું હોય એ ક્યારેય લોઢે લાકડેય મુકવાનું નહિ!! દુલાની બીજી ખાસિયત એ હતી કે એ કદી વ્યાજનું વ્યાજ ના લેતો!!!

અને ત્રીજી અને મહત્વની ખાસિયત એ હતી કે એ વધુમાં વધુ બે વરસ સુધી જ પૈસા વ્યાજે આપતો. બે વરસ સુધીમાં તમે ગમે ત્યારે પૈસા આપી શકો પણ બે વરસ ઉપર એક અઠવાડિયું પણ ગયું હોય ને તો પછી તમારી ઘરે ગમે ત્યારે દુલા રણછોડનું બુલેટ આવીને ઉભું રહે એ નક્કી નહિ !!! અને પછી તમે ઘર વેચો, જમીન વેચો , ઘરેણાં વેચો કે પછી છેવટે જાત વેચો પણ દુલા રણછોડનું બુલેટ પૈસા લીધા વગર જાય નહિ..!!

દર રવિવારે દુલો ઉઘરાણીયે નીકળે!! અરજણ એનો સેક્રેટરી કમ હિસાબનીશ!!! … એ કાપલીયુ આપે…!! કાપલીયુમાં નામ હોય ગામ હોય અને રકમ હોય… જેમકે ” ધના છગન, ભડલી, ૪૦૦૦૦ …. વશરામ જીવણ, ઈતરીયા ૮૦૦૦૦… આવી જેટલી મુદત છાંડી ગયેલ કાપલિયું હોય ને એ ઉઘરાણી રવિવારે પતાવી લેવાની.. બાકી સોમથી શનિ વાડીએ બેસવાનું…

જેને પૈસા જોતા હોય એ વાડીએ આવે.. પૂછપરછ થાય, રકમ નક્કી થાય.. સમય તો નક્કી જ બે વરસ સુધીમાં તમે ગમે ત્યારે આપી જાવ…

અને પછી પછી બાજુમાં ઉભેલા અરજણ ને દુલો કહે ” અરજણ …… આપ આને પચાસ હજાર” એટલે અરજણ જાય વાડીમાં બનાવેલા એક મકાનમાં…..

ત્યાં હોય એક મોટો પટારો અને એમાં બધા બંડલ ગોઠવેલા. હજારના, પાંચસોના, અને સોના બંડલમાંથી અને પૈસા અપાય!! એક કાપલી બને એમાં નામ, ગામ ,અને રકમ, અને તારીખ લખાય!! કામ પૂરું!! બીજું કોઈ જ જાતનું લખાણ નહિ!!

અમુક ને વખાણ ની જરૂર ના પડે એમ દુલા રણછોડને લખાણની જરૂર ના પડે!! અને હા એક વાત તો કહેવાની રહી જ ગઈ કે દુલો ઉઘરાણી એ એકલો જ જતો!! બે ત્રણ ભાડૂતી માણસોને ઉઘરાણી લઇ જઈ ને રોફ જમાવવો એવી લુખ્ખાગીરી એનાં લોહીમાં હતી જ નહિ!!

એનો બાપ રણછોડ હરજી, અને એનોય બાપ હરજી કેશુ પણ એકલાં જ ઉઘરાણીએ જતાં ફેર એટલો કે એ બધા ઘોડી પર જતા અને આ દુલો બુલેટ પર જતો..

પોષ મહિનાની કડકડતી ટાઢનાં એક રવિવારે સવારે આઠ વાગ્યે દુલાનું લાલ રંગનું બુલેટ તૈયાર થયું. અને દુલો બોલ્યો ” અરજણ………..!!!!!

“ અને અરજણ તૈયાર જ હતો ચાર કાપલી લઇને!! દુલાએ કાપલી જોઈ, કાપલી પ્રમાણે ગામનો રૂટ તૈયાર થયો. અને હવે તો મોબાઈલ આવી ગયા હતા એટલે અરજણે અગાઉથી બધાને જાણ કરી દીધી હતી કે દુલા શેઠ રવિવારે આવશે એટલે તૈયાર રહેજો.. ફક્ત એક ખંભાળા ના નાનજી ધનજી પાસે ફોન જ નહોતો.. “બધાને કેવાય ગયું છેને???” દુલાએ કાળું જાકીટ પહેરીને મોઢામાંથી સિગારેટનાં ધુમાડા કાઢતાં કાઢતાં કહ્યું…’

“હા, એક ખંભાળાનો નાનજી ધનજીને સમાચાર નથી અપાણા એની પાસે ફોન જ નથી, પણ બીજાને ફોન કરીને કેવરાવ્યું તો છે પછી સમાચાર આપ્યા હોય કે ના આપ્યા હોય એ ખબર નથી. અરજણે કીધું.

” એમ!!!!!” કહીને દુલાએ સિગારેટનો છેલ્લો કશ મારીને બુલેટ ઉપાડ્યું.

મગજમાં રૂટ તૈયાર જ હતો. ગોખલાણા,… વાંકીયા, ….સુખપુર ….અને છેલ્લે ખંભાળા….. !!! જસદણ થી ઉપડેલું બુલેટ ગોખલાણા ના પાદર પહોંચ્યું ત્યાં પાદરમાં જ કરમશી તૈયાર હતો પૈસા લઈને!!, વહીવટ પતાવ્યો, વળી પાછી એક સિગારેટ સળગી, પાંચ મિનિટ વાતો થઇ કરમશી હારે અને પછી સિગારેટનો છેલ્લો કશ મારીને બુલેટ ઉપડ્યું વાંકીયા બાજુ…..

આમ ને આમ ત્રણ જણાં નો વહીવટ પતાવીને છેલ્લે બપોરે બાર વાગ્યે બુલેટ ખંભાળાને પાદર આવીને ઉભું.. પાદરમાં પૂછપરછ કરીને નાનજી ધનજીના ઘર નું સરનામું પૂછ્યું. ” એય ને ચોરાથી જમણી બાજુ વળી જાવ ને તે તળાવની પાળ પાસે છેલ્લે એક કાચું મકાન આવે ઈ નાનજીનું ઘર!!”

બુલેટ ઉપડ્યું, નાનજીના ઘર પાસે આવીને ઉભું રહ્યું. ” નાનજી ધનજી છે ઘરે”?

જવાબમાં એક બાઈ બહાર આવી, માથા પર સાડીનો છેડો સરખો કર્યો,ને બોલી. ”હા છેને આવો ઘરમાં”

“એને બહાર મોકલો, કયો કે દુલા રણછોડ આવ્યા છે”.

”એને અઠવાડિયાથી તાવ આવે છે ને ઉભા થઇ શકે એમ નથી તમે અંદર આવો” દુલા રણછોડ ક્યારેય ઉઘરાણીએ જાય ત્યારે કોઈના ઘરે જાય નહિ ,કોઈનું કશું ખાય નહિ, કે કોઈના ઘરનું પાણી ના પીવે.. એના બાપા રણછોડ હરજીએ કીધેલું ” જો કોઈના ઘરનું પાણી કે અન્ન આપણાં શરીરમાં જાયને તો પછી બે આંખોની શરમ નડે ને આ ધંધામાં શરમ આપણને નો પોસાય એટલે બને ને ત્યાં સુધી પાદર, વાડીએ કે રસ્તામાં વહીવટ પતાવી દેવો પણ કોઈના ઘરે જાવું જ નહિ..!!!!!

પણ કોણ જાણે કેમ આજે એના પગ ઘરની ઓશરી તરફ વળ્યાં. ફળિયામાં એક ચીંથરેહાલ કપડામાં એક ડોશીમા સુતા હતાં લીમડાના છાંયે!!

એક કહેવા ખાતરનું મકાન હતું.. બાકી પડું પડું થઇ રહેલ દીવાલો હતી આગળ ઓશરી ની જમણી બાજુમાં એક ખાટલો, એમાં તાવને કારણે નંખાઈ ગયેલા શરીરે નાનજી ધનજી સૂતો તો એ બેઠો થયો. બાજુમાં એક આઠેક વર્ષની છોકરી લેશન કરતી હતી. એક દમ રૂપાળી અને ડાહી કહી શકાય એવી નાની છોકરી ચબરાક નજરે દુલાને સસ્મિત ચહેરે આવકારી રહી હતી એની આંખોમાં વિસ્મયના ભાવ હતાં. જોતાંવેંત જ ગમી જાય એવી છોકરી,અને આમેય છોકરું ઘરે લેશન કરતુ હોયને ત્યારે ખુબજ રૂપાળું લાગતું હોય છે.!!!

દુલાના ઘરનાએ કાથીનો ખાટલો ઢાળ્યો. વચ્ચે છોકરી અને એકબાજુ દુલો અને બીજી બાજુ બીમાર નાનજી.

” આપણો વદાડ પૂરો થયો ધના” દુલાએ એની વારસાગત રુક્ષ ભાષામાં કહ્યું.

ધનજી એની પાસેથી રૂપિયા લાખ બે વરસ પહેલા લઇ આવ્યો હતો, મોટી દીકરીના લગ્ન માટે, કટકે કટકે ધનજી એ વિસ હજાર અને વ્યાજ આપી દીધેલું પણ તોય હજુ એંશી હજાર આપવાના બાકી હતાં, એય અપાઈ જાત પણ છેલ્લાં બે વરહે તો ધનજીને ટાળી દીધેલો!!! એવા નબળા વરહ ગયા ને કે વાત ના પૂછો !!! ને ઉપર ધનજીની વહુને એપેન્ડીક્સનું ઓપરેશન કરાવેલું તે ત્રીસ હજાર ત્યાં ખરપાઈ ગયા ને અધૂરામાં પૂરું એ પડ્યો બીમાર તે પૈસાનો જોગ ના થઇ શક્યો.

” હા ખબર છે દુલા શેઠ પણ થોડી કપાણ છે ને એટલે મેળ નથી થયો, મને કાલે સમાચાર મળી ગ્યાતા કે તમે આવવાના છો પણ સાજો હોતને તો કઈંક ઉછીના પાછીના કરીનેય, થોડા ઘણાં કરી દેત, પણ અત્યારે ઠામુકા પૈસા જ નથી.”

” તમારે ત્યાં કપાણ હતી તો આ દુલાએ ભાંગી તી કે નહિ,??? એમ સહુને કપાણ આવે જ પણ વહેવારમાં રહેવું હોય ને તો ટાઈમે પૈસા તો આપવા જ પડે”!!! દુલાએ કડક અવાજે કહ્યું.

“ચા મુકું” ધનાની વહુ બોલી કે તરત જ દુલાનો ડાબો હાથ ઊંચો થયો. વહુ સમજી ગઈ એ બિચારી અંદરના ઘરમાં જતી રહી.

ધનજીની છોકરી વિસ્મયથી આ બધું જોઈ રહી એક બે વાર એણે દુલાની નજર સામે નજર મિલાવી મીઠું હસી પણ દુલાએ તો કાતર જ મારી !!

આમેય કૂતરાન તમે કાજુ કતરી આપો તો એ સૂંઘેય નહિ અને ખાયેય નહિ!! પણ તોય એ નાની છોકરી દુલા સામે જોઈ જ રહી એણે લેશન કરવાનું હવે બંધ કરી દીધું હતું..

“હવે એ બધી લપ મૂક, ધના, તું ખોરડું વેચ, ખેતર વેચ કે તારી જાતને વેચ, તું ગમે ઈ કર, પણ દુલા રણછોડનું બુલેટ તો પૈસા લઈને જ જાશે.. જો મારે મારું લેવાનું છે, !!! હું કોઈનું ઝુંટવતો નથી, કે હું કોઈને પરાણે પૈસા વ્યાજે આપતો નથી, બીજા બધા ત્રણ ટકા લે, વ્યાજનું વ્યાજ ચડાવે, હું દોઢ ટકો જ લઉ છું, બીજા તમારી પાસે જમીન લખાવે કે ઘરેણાં લે હું એવું કરતો નથી, પણ મારા ટાઈમે મને પૈસા મળવા જોઈએ, બુલેટ પૈસા લીધા વગરનું કોઈ દી ગયું નથી અને જાશે પણ નહિ!!!” દુલાની અસલિયત બહાર આવી રહી હતી.

ધનજીની વહુએ અંદર ઓરડામાં ડૂસકું ભર્યું.. કોણ જાણે પેલી નાની છોકરીને શુંય સુજ્યું કે એણે પોતાનું દફતર ખોલ્યું ને એક જૂનું કંપાસનું બોક્સ કાઢ્યું ને ઉભી થઈને સીધી દુલા પાસે ગઈ, ને હસતા ચહેરે એની સામે તાકી રહી..

એક જાણે કે ત્રાટક થયું. આજુબાજુના ચાલીશ ગામમાં દુલા સામે કોઈ આંખ સામે આંખ મિલાવીને વાત કરવાની કોઈ હિંમત ના કરે એ દુલા સામે એક ત્રીજા ધોરણમાં ભણતી આઠ વરસની છોકરી, એકીટશે જોઈ રહી હતી,દુલાની આંખો પહેલી વાર નીચી થઇ કોણ જાણે એ છોકરીની આંખોને સહન ના કરી શક્યો.

“દાદા તમારે પૈસા જોઈએ ને,?? હું આપું દાદા તમને પૈસા!!” એમ કહીને છોકરીએ દુલાનાં ચહેરા પર પોતાનો હાથ ફેરવ્યો. પોતાનો કંપાસ બોક્સ ખોલ્યું , અને એમાંથી જે નોટું હતી એ દુલાના ખોળામાં નાંખી દીધી. હવે દુલો તેની સામે જોઈ જ રહ્યો.!! છોકરી બોલતી ગઈ ને દુલો સાંભળતો ગયો!!!. બાકી અત્યાર સુધી દુલો બોલતો અને બીજા સાંભળતા આજે દુલો સાંભળતો ગયો એ કાલી ઘેલી, ભાષા…!!

” દાદા કહું આ પૈસા કોણે આપ્યા, ?? આ પચાસની નોટ મારા જીજુ એ આપી દિવાળી એ આવ્યતાને એણે !! અને દાદા આ સોની નોટ મારી દીદી એ આપી ને બાકીની નોટ મને ગામનાં એ આપી બેસતાં વરસે હું બધાને પગે લાગવા ગઈ તી ને તૈ બધાએ આપી. !!

અને દાદા તમને ખબર છે કે આ પૈસા મેં શું કામ ભેગા કર્યા?? વેકેશન પડયુને ત્યારે અમારા સા’બે કિધુતું કે જેને પ્રવાસમાં આવવાનું હોય ને એ પૈસા ભેગા કરજો દિવાળી પર વાપરતા નહિ એટલે દાદા મેં આ પૈસા ભેગા કર્યા, !! છેને ઘણા બધા પૈસા દાદા!!! ??? એમ કરો દાદા તમે રાખો આ પૈસા હું પ્રવાસમાં નહિ જાવ” છોકરી બોલતી હતીને દુલાના કાળજામાં છરીઓ ભોંકાતી હતી.

એક કાળમીંઢ પથ્થરનીની અંદર સળવળાટ થઇ રહ્યો હતો. ધનજીની આંખોમાં આંસુ હતા!!

” સુમી બેટા તું અંદર આવ” ધનજી ની વહુ આટલું બોલી ને એને લેવા આવી કે તરત જ દુલાનો ડાબો હાથ ઊંચો થયો, વહુ બારણાની વચ્ચે જ ઉભી રહી ગઈ દુલા એ સુમિને માથે હાથ ફેરવ્યો ને પૂછ્યું

“કેટલામું ભણે છે”????

“ત્રીજું ધોરણ, સુમીએ ત્રણ આંગળી બતાવીને કહ્યું. દુલો હસ્યો!! ધીમું હસ્યો, !!જિંદગીમાં જાણે પહેલીવાર હસ્યો, !!!અને સુમિ રાજી થઇ એ પાછી બોલવા લાગી અને દુલો, ધનજી,અને સુમિની મા સહુ સાંભળવા લાગ્યા.

” દાદા તમારે ચોકલેટ ખાવી છે?? દાદા તમને ચોકલેટ ભાવે?? એમ કહી ને સુમીએ તેના દફ્તરમાંથી એક પ્લાસ્ટિકની થેલીમાંથી ચોકલેટુ કાઢી.

” દાદા તમને ખબર છે કે આ ચોકલેટ કોની માટે છે? દાદા હું રોજ નિશાળે જાવ ને ત્યાં કોઈ નો હેપ્પી બર્થડે હોય ને દાદા બધાને ચોકલેટ મળે પણ પેલા હું ખાઈ જતી પણ …. હમણાં નથી ખાતી દાદા તમને ખબર છે?? હું નિશાળે જાવ ને તે વચ્ચે એક ઝૂંપડું આવે ને ત્યાં એક નાનો છોકરો ને છોકરી ઉભા હોય તે એને હું ચોકલેટ આપું એ બેય બહુ જ રાજી થાય દાદા !! પછી તો એ રોજ ઉભા હોય..!!

પણ છેલ્લા પાંચ દી થી દાદા આ ચોકલેટ ભેગી થઇ છે. એ છોકરીનો ભાઈ મરી ગયો દાદા.. !!એનો ભાઈ મરી ગયો,, !!! છોકરીએ કીધું મારો ભાઈ મરી ગયો હું ચોકલેટ નહિ ખાવ દાદા.. તે વાતેય સાચી ને મરી જાય ને ત્યારે તો રોવાય ને ચોકલેટ ના ખવાય એટલે હુ ચોકલેટ નથી ખાતી પણ તમે ખાવ દાદા, !!! એમ કરો દાદા આ બધી રાખો તમે..

એય દાદા.. તમે રડો છો!!! દુલો તૂટી ગયો, !! એક નાની સુમી આગળ આજ એ હારી ગયો ને સુમિનો એક એક શબ્દ તેના કાળજાની આરપાર ઉતરી જતો હતો !!અને ચોકલેટ ની વાત આવતાંજ એ સાવ ભાંગી પડ્યો!!

વીસ વરસ પહેલાંની વાત યાદ આવી ગઈ. પોતે એક રવિવારે આવી જ રીતે બહાર ઉઘરાણી એ જતો હતો અને એની આઠ વર્ષની છોકરી એ કીધેલું કે બાપુજી મારે માટે ચોકલેટ લાવજો, અને એ આખી થેલી લાવેલો..!!પણ જેવો ઘરમાં આવ્યો કે હાથમાં ચોકલેટની થેલી પડી ગયેલી!!! પોતાની લાડલી દીકરીનું સર્પ કરડવાથી મૃત્યુ થયેલું હતું!!

એ આખી ઘટના તાજી થઇ ને દુલો સુમિને બથ ભરીને રોયો…!! એકદમ મોકળા મને દુલાએ ડૂસકા ભર્યા.. !! ધનજી , ધનજી ની વહુ બધાજ રોતાં હતાં!! થોડીવાર પછી સહુ શાંત થયા.

” બેન ચા મુકો” દુલાએ કોમળતા થી કહ્યું. કાળમીંઢ પથ્થરમાંથી નીકળતાં ઝરણાનું પાણી હંમેશા મીઠું જ હોય છે.!!

ધનજીની સામે હાથ જોડીને કહ્યું. ” ધનજી મારી આટલી વાત માનજે, ના માને ને તો તને આ સુમિના સોગંદ છે. આજથી તું મુક્ત છે ધનજી તારી માથે મારું કોઈ જ લેણું નથી. અને આ બીજી રકમ આ દીકરી માટે છે..” એમ કહીને આવેલી બધી ઉઘરાણી ધનજીને આપી દીધી.!!

ધનજી પણ રોઈ પડ્યો આ વખતે એની આંખમાં હરખ ના આંસુ હતા. સુમિની મા ચા લાવી. દુલાએ આજ પેલી વાર એના બાપાની સલાહ તોડી હતી. સુમી વિસ્મયથી આ બધું જોઈ રહી હતી, એને તો કશી જ ખબર નહોતી કે શું બની ગયું હતું દુલો ઉભો થયો સુમિને ઊંચકી લીધી અને બુલેટ માથે બેસાડી ને કીધું.

” કાઈ કામ હોય તો બેધડક આવતો રહેજે, આ ને પણ સાથે લાવજે,સુમિને ભણાવજે, !! ખર્ચથી ના મૂંઝાતો અને હા તે તો એક દીકરીને વળાવી છે ને!! આના લગ્ન વખતે તને યોગ્ય લાગે તો મને કન્યાદાન કરવા દેજે.. !!

સુમિને માથે હાથ મૂકીને સુમીને નીચે ઉતારી… અને……બુલેટ ચાલ્યું… !!! અને એ સાંજે વાડીએ દુલો બોલ્યો તાપણું તાપતાં તાપતાં!!!

“અરજણ …….!!! બધી કાપલિયું લાવ્ય!!” અને પછી અરજણ કાપલિયું લાવ્યો!!

બધીજ કાપલિયું દુલાએ તાપમાં નાખી દીધી અને કહ્યું…

” જેને પૈસા આપવા હશે એ જાતે આવીને આપી જશે.. હવે થી આ દુલા રણછોડ કોઈની ઉઘરાણી એ નહિ જાય..!! અને દુલાએ સિગારેટ સળગાવી અને એક ઊંડો કશ માર્યો!!

દુર્જન જયારે પુરે પૂરો સજ્જન બને છે ત્યારે એ વંદનીય બને છે..!!

. . લેખક ની ખબર નથી…

(મને આ પોસ્ટ બહુ ગમી)

શીતળા સાતમ પર્વ મહાત્મ્યઃ સાધનપૂજા અને કર્મપૂજાની સાચા અર્થમાં સમજણ

Standard

પવિત્ર શ્રાવણ માસ ચાલી રહ્યો છે. શ્રાવણ માસને તહેવારોનો મહિનો ગણાય છે. આજે વાત કરીશું શીતળા સાતમ પર્વના મહત્વની.

શ્રાવણ વદ સાતમનો તહેવાર શીતળા સાતમ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. જે વ્રતધારી સાધનપૂજા અને કર્મપૂજાનું મહત્વ સાચા અર્થમાં સમજીને પૂજાવિધિ કરે છે તેમના ઉપર આદ્યશક્તિ શીતળા માતા અતિ પ્રસન્ન થાય છે અને આજીવન શીતળતાની સુખદ અનુભૂતિ માતાજી કરાવે છે.

શ્રાવણ વદ સાતમના દિવસે સ્ત્રીઓ શીતળા માતા પાસે પોતાની સંતતિની રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરે છે. પ્રાતઃકાળે ઊઠી નાહીધોઈ પવિત્ર થઈ, માઁ જગદંબાની પૂજા કરી ટાઢું ખાય છે.

આપણા ત્યાં શીતળા સાતમનો અનન્ય મહિમા રહેલો છે.

આ અંગેની એક કથાની વાત કરીએ તો. એક સમયે એક ઘરમાં રાંધણ છઠ્ઠના દિવસે દેરાણી અને જેઠાણીએ વિવિધ પ્રકારની વાનગીઓ રાંધી હતી અને ચૂલો સળગતો રાખીને સૂઈ ગયા હતા. ત્યારે રાત્રીના સમયે શીતળા માતા ફરવા નીકળ્યા અને દેરાણી રૂપાના ઘરે આવી ચૂલામાં આળોટવા જતાં આખા શરીરે દાઝી ગયાં, એટલે શીતળા માતાએ તેને શાપ આપ્યો કે જેવી મને બાળી એવું જ તારું પેટ એટલે તારી સંતતિ બળજો.

રૂપાએ સવારે ઊઠીને જોયું તો ચૂલો ભડભડ બળી રહ્યો હતો. છોકરો પણ દાઝી ગયેલો હતો અને પથારીમાં મરેલો પડયો હતો. હવે દેરાણી રૂપા સમજી ગઈ કે જરુર મને શીતળા માતાનો શાપ લાગ્યો છે. એટલે રૂપા પોતાના મૃત બાળકને લઈ શીતળા માતા પાસે ગઈ. શીતળા માતાના મંદિરે જતા રસ્તામાં નાનકડી વાવ આવી. આ વાવનુ પાણી એવું હતું કે જે આ પાણી પીવે તેનુ મૃત્યુ થતું હતું.

રૂપા જેવી વાવ પાસે પહોંચી કે તરત જ વાવને વાચા આવી અને વાવે રૂપાને કહ્યું કે બહેન તુ શીતળા માતાના મંદિરે જાય છે તો માતાજીને મારી એક વાત પૂછતી આવજે. વાવે કહ્યું કે બોલો શું પૂછું માતાજીને. વાવે કહ્યું કે બહેન તું માતાજીને પૂછજે કે મેં એવા તો કયા પાપ કર્યા છે કે જેના કારણે મારું પાણી જે પીવે તેનુ મૃત્યુ થાય છે. રૂપા તો વાવની વાત સાંભળીને હા પાડીને ત્યાંથી ચાલી ગઈ. ત્યારબાદ રસ્તામાં એક બળદ મળ્યો આ બળદની ડોકે પથ્થરનો એક મોટો ડેરો બાંધેલો હતો. આ ડેરો એવો હતો કે જ્યારે બળદ ચાલે ત્યારે તે ડેરો તેના પગ સાથે અથડાયા કરે અને પગને લોહીલુહાણ કરી નાંખે.

બળદને પણ વાચા આવી અને તેણે રૂપાને કહ્યું કે બહેન શીતળા માતાને મારા પાપનું નિવારણ પૂછતાં આવજો. રૂપા નામની આ સ્ત્રી હજી તો થોડીક આગળ ગઈ ત્યાં ઘટાદાર વૃક્ષ નીચે એક દાદીમા માથું ખંજવાળતાં હતાં અને તેમણે આ સ્ત્રીને પૂછ્યું કે બહેન ક્યાં ચાલ્યાં. રૂપાએ કહ્યું કે દાદીમા હું શીતળા માતાના મંદિરે દર્શન કરવા જાઉં છું. ત્યાર બાદ રૂપા નામની આ સ્ત્રીએ એ દાદીમાનું માથું જોઈ આપ્યું.

દાદીમાને માથામાં ટાઢક થતાં આશીર્વાદ આપ્યા કે બેટા તેં જેવું મારું માથું ઠાર્યુ એવું તારું પેટ ઠરજો. દાદીમા એ આશીર્વાદ આપતાં જ રૂપાનો મૃત્યુ પામેલો નાનકડો દીકરો સજીવન થયો અને રૂપાની ખુશીનો પાર ન રહ્યો. ત્યારબાદ દાદીમાએ શીતળા માતાનું રૂપ લઈને રૂપા અને તેના દીકરાને દર્શન દીધા અને ત્યારબાદ શીતળા માતાએ પેલી વાવ અને બળદના પણ દુઃખ દૂર કર્યા.

આમ દુઃખમાંથી મુક્તિ મેળવીને જીવનમાં શીતળતાની પ્રાપ્તિ કરવા માટે શ્રાવણ વદ સાતમના રોજ શીતળા માતાની પૂજા કરીને ભક્તો સુખી જીવનની મનોકામના કરે છે.

ચેતના ‘ધ ચેમ્પિયન – મુકેશ સોજીત્રા લિખિત નવી વાર્તા

Standard

August 1, 2017

ચેતના ‘ધ ચેમ્પિયન – મુકેશ સોજીત્રા લિખિત નવી વાર્તા

વરાછાનો મોટો પુલ વટાવીને હું આગળ વધ્યો. આગળ એક સર્કલ આવ્યું એક રસ્તો ઉતરાણ બાજુ જતો હતો અને એક રસ્તો અબ્રામા બાજુ. ઉતરાણ બાજુ પર જતાં રસ્તા પર મેં મારી બાઈક હંકારી મારી પત્ની બાઈકની પાછળ બેઠી હતી. સવારના સાડા દસ વાગી ગયાં હતાં.

આગળ ગયાં પછી મેં ડાબી બાજુ બાઈક વાળી અને એ સોસાયટી આવી ગઈ જ્યાં મારે જવાનું હતું, આજે એક લગ્ન પ્રસંગમાં હાજરી આપવાની હતી. મારા દુરના એક સબંધીના એકના એક છોકરાના લગ્ન હતાં.

સોસાયટીમાં છેલ્લે આઠેક ગાળામાં મંડપ નાંખેલા હતાં ત્યાંજ જવાનું હતું. મે સોસાયટીની આગળ એક વ્રુક્ષ નીચે બાઈક પાર્ક કર્યું અને સોસાયટીમાં આગળ ગયો. સબંધીને મળ્યો. એણે મીઠો ધોખો કર્યો. “બહું વહેલા આવી ગયાં માસ્તર,સાંજે આવ્યાં હોત તો પણ ચાલત!! અમે કાલ સાંજના રાહ જોતા હતાં!! અમે તો આશા મૂકી જ દીધી હતી કે માસ્તર કહેવાય ઈ નોય આવે, પણ અમે ભાગ્યશાળી ખરાને એટલે મોડા મોડા પણ આવ્યાં ખરા”!! “કાલ સાંજે જ આવવાનું હતું પણ ઓચિંતા એક મહેમાન આવી ગયાં અને એ પણ નથી રોકાવું નથી રોકાવું એમ કહેતા કહેતા રોકાઈ ગયાં અને પછી એ આજ સવારે જ ગયાં એટલે ના અવાણું પણ વરઘોડા પહેલાં પહોંચી તો ગયાને” મેં ખુલાસો કર્યો અને એ હસી પડ્યા અને કહ્યું.

“કાઈ વાંધો નહિ પણ તમે બે જ કેમ આવ્યાં,?? ભાણીયો નથી આવ્યો”?? “ના એને એક બીજા લગ્નમાં મોકલ્યો છે, હવે એનેય વહેવારમાં જાવું પડેને” ચા પીધો અને ગાદલા પર મેં જમાવી. મારી પત્ની સ્ત્રીઓના રૂમમાં ગઈ.

સુરતના કાઠીયાવાડી માણસોની એક ખાસિયત એ ધોખો કરે પણ તરત જ ભૂલી જાય એકદમ ખમણ જેવા જ પોછા અને માયાળુ માણસો!! ગાદલા પર માણસો ગોઠવાયા હતાં. સુરતમાં આવતા બધાજ છાપા વચ્ચે પડ્યા હતાં. બધાં રાજકારણીઓની વાતોમાં પડ્યા હતાં. મોદીથી લઈને યોગી સુધીની તમામ વાતો થતી હતી.

વરઘોડાના સમય થઇ ગયો હતો. છોકરા અને છોકરીઓ બની ઠની ને તૈયાર હતાં. બેન્ડ વાજા વાળા આવી ગયાં હતાં. જાન થોડે દૂર આવેલી એક બીજી સોસાયટીમાં જવાની હતી. ઘરેથી જ વરઘોડો નીકળવાનો હતો. વરરાજો બહાર નીકળ્યો અને નવી નકોર કોઈ સંબંધીની ગાડીમાં ગોઠવાયો અને તરત જ બધાં ઊંભા થયા અને વરઘોડામાં ગોઠવાયા. શિરડીવાળા સાઈબાબા ના ગીત પછી અજીમો શાન શહેનશાહ ગીત વાગ્યું અને વરઘોડો શરુ થયો. સોસાયટીની બહાર ફટાકડા ફૂટ્યા અને ધીમી ગતિએ વરઘોડો આગળ વધ્યો.

રસ્તાની એક બાજુ ધારો ધાર વરઘોડો નીકળ્યો!! બે ત્રણ ઉત્સાહી યુવાનો મોઢામાં માવા સાથે ટ્રાફિક હવાલદારની ડ્યુટી નિભાવતા નિભાવતા ટ્રાફિકનું નિયમન કરતાં હતાં. યુવાનો નાચતા હતાં, બહેનો બેન્ડવાજા ના તાલે ગરબા ના સ્ટેપ લેતી હતી. વાતાવરણમાં ઉત્સાહ અને ઉમંગ હતો.

વેવાઈની સોસાયટી આવી. સોસાયટી ખાસ લાંબી નહોતી. આગળ જ કન્યા ઉભી હતી. પોતાની બહેનપણીઓ સાથે એકદમ નીચું જોઇને ચહેરા પર શરમને કારણે એની સુંદરતામાં ચાર ચાંદ લાગી રહ્યા હતાં અને આગળના ગાળાના એક ઘર પાસે એક ત્રીસેક વરસની યુવતી પર મારી નજર પડી. એ યુવતી મને જ જોઈ રહી હતી!! મેં નજર ફેરવી ને વરરાજા તરફ જોયું, વળી મેં એ ઘર તરફ નજર કરી. યુવતી મારી સામે જોઇને હસી!! ભારે કરી હું એને ઓળખતો નહોતો તોય યુવતી મારી તરફ હસી રહી હતી!!

એકદમ પ્રમાણસર શરીર અને સુંદર કહી શકાય આ યુવતી મારી તરફ જોઇને કેમ હસતી હશે એ મારા માટે એક કોયડો બની ગયો. કદાચ એને કોઈ ગેરસમજણ પણ થતી હોય!! એનાં કોઈ સબંધીનું મોઢું મને મળતું આવતું હોય એમ પણ બને!! હું નીચું મોઢું રાખીને આગળ ચાલવા લાગ્યો!! થોડી વાર પછી મેં પાછળ જોયું એ યુવતી મારી પત્ની સાથે વાત કરતી હતી. મારી પત્ની અને એ યુવતી એક ખૂણામાં ઉભા રહીને વાતો કરતાં હતાં. ચાલો કદાચ એ મારા સસરીયામાંથી ક્યાંકથી હશે અને હું નહિ ઓળખતો હોવ એમ પણ બને.

વરરાજાને મંડપમાં લઇ ગયાં. મંડપ સોસાયટીની વચ્ચે ગોઠવાયો હતો. સોસાયટીની છેલ્લે જમણવાર શરુ હતું. બધાજ મહેમાનો તે તરફ જઈ રહ્યા હતાં હું પણ તે તરફ જતો જ હતો ત્યાંજ અવાજ સંભળાયો. “એઈ સાંભળો છો,?? ઉભા રહો આ જુઓ આને ઓળખો છો”?? મારી પત્નીનો અવાજ પારખીને હું પાછો વળ્યો અને સામે જોયું તો પેલી યુવતી અને મારી પત્ની ઉભા હતાં. “સાહેબ નહિ ઓળખે હું નહોતી કેતી તમને માસી કે સાહેબ ભૂલી જ ગયાં છે, અને ભૂલી જ જાયને!! ૧૭ વરસનો સમય પસાર થઇ ગયો, પણ માસી તમે મને તરત જ ઓળખી ગયાં!” પેલી યુવતી બોલી અને મને લાઈટ થઇ “માસી” મારી પત્નીને માસી કહેવાવાળી તો એક જ હતી!! અને તરત જ ચહેરો ઓળખાઈ ગયો.

સતર વરસનું અંતર એક જ ક્ષણમાં દૂર થઇ ગયું!! “ચેતના તું?? ચેતના ધ ચેમ્પિયન” અરે તું સાવ કેવી થઇ ગઈ છો!!! સાવ જ બદલાઈ ગઈ છો પછી ક્યાંથી ઓળખાય દીકરી!!”?? અને ચેતના મને પગે લાગી, એની આંખના ખૂણા ભીના થયા. “સાચી વાત છે સાહેબ,સાવ બદલાઈ ગઈ છું!! બધું જ બદલાઈ ગયું છે સાહેબ તમે હવે જમી લો સાહેબ, હું અને માસી જમીને તમને મારા ઘરે લઇ જઈશ, સામેની સોસાયટીમાં એ પેલું ખૂણા પરનું છેલ્લું ઘર દેખાયને એ મારું ઘર છે સાહેબ,!! ચાલો માસી સાહેબને કહો એ જમી લે જ્યાં સુધી તમે નહિ કહો ત્યાં સુધી સાહેબ નહિ જમે!! અને આમેય સાહેબ તમારું બહું જ માને!! સાચુંને માસી ?? એમ કહીને ચેતના મારી પત્નીનો હાથ પકડીને ચાલતી થઇ!!

એજ ખડખડાટ વાળું હાસ્ય સંભળાયું!! જે આજથી વીસ વરસ પહેલાં મને પ્રાથમિક શાળામાં સંભળાતું!! વીસ વરસ પહેલાં ચેતના મારી પાસે પાંચમું ભણતી અને પછી છ અને સાત ત્રણેય ધોરણ એ મારી પાસે જ ભણેલી!! કેવી ગજબની છોકરી હતી!! હતી નાની પણ એની સમજણ અને વાતો જમાનાથી ક્યાંય આગળ હતી.

હું જમવા ગયો અને જમતા જમતા વીસ વરસ પહેલાંનો સમય યાદ આવી ગયો!!! ચેતના નરશીભાઈ પટેલ!! હું શાળામાં વેકેશન પડ્યું હતું એનાં આગલાં દિવસે જ હાજર થયો હતો. બાળકોનો ખાસ પરિચય નહોતો. શાળા ઉઘડી અને આચાર્યશ્રીએ મને કીધું. “તમે ધોરણ પાંચમું લેજો, સારો ક્લાસ છે અને આમેય અહી રોટેશન પદ્ધતિ છે એટલે વારાફરતી તમને છ અને સાત ધોરણ પણ આવશે. તમારા હકીકત પત્રકમાં મેં જોયું છે કે સાયંસના વિષયો માં તમારા સારા ગુણ છે એટલે બાળકોને ગણિત અંગ્રેજી અને વિજ્ઞાન પણ શીખવા મળેને એટલે તમારે આ વખતે પાંચમું લેવાનું છે!” “બરાબર સાહેબ કોઈ વાંધો નહિ અને હું સફાઈ કરાવવા ચાલ્યો ગયો.

શાળામાં ૭ નો સ્ટાફ બે બહેનો અને પાંચ ભાઈઓ!! સાત ધોરણ!! આચાર્યનો પહેલાં ધોરણ પર અબાધિત અધિકાર અને પછી બે બહેનો બીજું અને ત્રીજું લે અને એક નિવૃત થવા આવેલા સાહેબ લે ચોથું!! બાકી વધ્યા ત્રણ ભાઈઓ એ લે પાંચ, છ અને સાત!!

“સાહેબ તમે અમને પાંચમું ધોરણ ભણાવવાનાને”?? એક છોકરીએ વાળતા વાળતા મને પૂછ્યું. બસ ચેતના સાથેનો આ મારો પ્રથમ પરિચય!! એય સરસ આંખો અને ભરાવદાર ગાલ!! ઉમરમાં બધાં કરતાં મોટી અને ખાધે પીધે સુખી એવા ઘરની મને છોકરી લાગી.

“ હા પણ તને કેમ ખબર પડી,??અને બેટા તારું નામ શું છે”? મેં એની સામે સ્મિત કરતાં કહ્યું.

“ ચેતના નરશીભાઈ પટેલ, સાહેબ કારણકે હું જે ધોરણમાં હોવ એ ધોરણ કોઈ ના લે,!! કારણકે હું સાચું કહું એ આ બધાને ના ગમે, મારા પાપા સરપંચ છે એટલે મને કોઈ કાઈ ખોટી રીતે કહી જ ના શકે!!,એક બે વાર મારા બાપાએ આ ટણક ટોળીને એવી ઘચકાવેલીને તે એ મારા પર દાઝ રાખે સાહેબ!! જો જો ને તમને પણ મારા વિષે આડું અવળું ભરાવશે પણ સાહેબ હું ખોટું સહન નથી કરતી એ તમને કહી દઉં બાકી આપણો કોઈ દિવસ વાંક ના હોય પણ જો કોઈ મોઢામાં આંગળા નાંખીને બોલાવે તો હું મૂંગી પણ ના રહું અને એને મુકું પણ નહિ સાહેબ

“ હું અવાક થઇ ગયો એક પાંચમા ધોરણમાં ભણતી છોકરી,!!ઉમર હશે માંડ અગિયાર વરસની અને એ આવું બોલે અને એ પણ અંતરિયાળ ગામડામાં અને એ શિક્ષકો માટે “ટણક ટોળી” શબ્દ વાપરે એ મને જરા ખૂંચ્યું!! “શિક્ષકો માટે એવા શબ્દ ના વપરાય બેટા “ મેં એને પ્રેમથી કહ્યું.

“તમે નવા નવા છોને સાહેબ એટલે તમને અહીની ખબર ના હોય, પણ ધીમે ધીમે તમને ખબર પડશે પણ કાઈ વાંધો નહીં અને સાહેબ તમે મઢવાળી શેરીમાં રહેવા આવ્યાં છોને એની બરાબર પાછળ જ મારું મકાન છે અમારી અગાશી પરથી તમારી અગાશી પર જવાય અને મારા મમ્મીના ગામમાં તમે પરણ્યાં છો એટલે તમારા ઘરનાને હું માસી કહીશ. કાલ તમારા ઘરના અને હું અગાશીમાં વાતો કરતાં હતાં મેં એને કીધું કે તમે મારા માસી થાવ!! મારા મમ્મીના ગામના એટલે માસી જ ને સાહેબ”?? ચેતના બોલતી હતી.

ગજબની હતી આ છોકરી!! “પેલે જ દિવસે મને ક્લાસમાં ખબર પડી ગઈ કે ચેતના એકદમ હોંશિયાર હતી અને આખાબોલી પણ હતી. એને જો મોનીટર બનાવવામાં આવે તો મારો વર્ગ વ્યવસ્થાનો પ્રશ્ન સોલ્વ થઇ જાય એમ હતો.મેં ચેતનાને મોનીટર બનાવી!! મોટાભાગની બધી જવાબદારી એણે લઇ લીધી. વર્ગ ખોલવાથી માંડીને સાંજે તાળા મારવા સુધીની બધી જવાબદારી એણે હોંશે હોંશે લઇ લીધી.

રાબેતા મુજબ અઠવાડિયું વીતી ગયું. એક દિવસ રીશેષમાં મને આચાર્યે એકાંતમાં બોલાવીને કહ્યું. “તમે પેલી છોકરીથી ચેતજો,!!એ ગમે તેનું ગમે ત્યારે ગમે એમ મોઢું તોડી લે છે,!! એનો જીભડો બહું જ મોટો છે!! અને વળી બટક બોલી પણ ખરી,!!! તમે એને મોનીટર બનાવી છે આ તો એક તો ઊંટ અને એમાં તમે એને ઉકરડે ચડાવ્યું એવું થયું!! તમને કોઈ બીજો છોકરો ના મળ્યો કે એને તમે મોનીટર બનાવી??

“મને એમાં એવું કશું નથી લાગતું, છોકરી હોંશિયાર છે!! વધારે પડતી ચપળ છે આવા છોકરાને જ આવા નેતૃત્વના કામ આપ્યા હોય તો એનો વિકાસ થાય છે તમે એની ચિંતા ના કરો, એની કોઈ ફરિયાદ નહિ આવે એની હું ગેરંટી લઉં છું” મેં કહ્યું અને આચાર્યને મારી આંખોમાં વિશ્વાસ દેખાયો એ કશું ના બોલ્યાં પણ ફક્ત હસ્યાં!!

ધીમે ધીમે ચેતનાને ધીમે ધીમે સમજાવવા લાગ્યો કે આવું વર્તન ના કરાય અને ધીમે ધીમે એ સમજવા પણ લાગી તોય ક્યારેક ક્યારેક વળી એ સ્વભાવ બતાવી દેતી. “સાહેબ તમને હજુ પપૈયાની ખબર નથી?? ચેતના કહેતી અને હું સાંભળતો. :સાહેબ જે ત્રીજું ભણાવે છે એ બહેનનું મોઢું તમને પપૈયા જેવું નથી લાગતું!! આખું ગામ એને પપૈયું જ કહે છે. કાઈ ભણાવે જ નહિ. બાર વાગ્યે એટલે ચાર સાતમાં છોકરાવાળા એની ઘરે જાય એનાં છોકરાને ઘોડિયા સાથે નિશાળે લાવે,!! ચાર વાગ્યે એટલે ચાર જણા ઘોડિયું લઈને ઘરે મુકવા જાય આખું ગામ જોવે!! જાણે એનાં છોકરાને હીંચકાવવા માટે જ અમે જાણે નિશાળે આવતાં હશુંને?? હીંચકાવવાના વારા પાડે અને આ બધાં ડોબા રીતસરના દોડે સાહેબના છોકરાને હીંચકાવે!! પોતાના સગા ભાઈ શેરીમાં રખડે એને કોઈ ના હીંચકાવે બોલો સાહેબ મારું સાચું કે ખોટું?? આ બધાં તો બીજી ભાત હતાં પણ એક વખત મારા પપ્પા અને ગામની બાયું આવી અને એવા લંગરાવી નાંખ્યા કે ના પૂછો વાત ત્યાર પછી બધું બંધ થયું છે બાકી આઈ કોઈ સારીનું ન્હોતું!! પછી એને હું ઘણું ખીજાતો ચેતના મારું બધું જ સાંભળતી ધીમે ધીમે એનો સ્વભાવ સુધરી રહ્યો હતો!!

ચેતના સહુથી નાની હતી એનાં કુટુંબમાં. એનાં બે ભાઈઓ બે વરસ પહેલાં જ પરણીને સુરત સ્થાયી થયા હતાં. અહી તો ફક્ત ત્રણ જણા જ ચેતના એનાં પિતા નરશીભાઈ અને એની માતા કંકુબેન!!.

મારી પત્ની સાથે ચેતનાને સારું ફાવી ગયું હતું.પછી તો રવિવાર કે રજાના દિવસે મારી પત્ની અને ચેતના એની વાડીયે જ હોય. મારી પત્નીને ગાય અને ભેંશ દોતાં પણ ચેતનાએ શીખવાડી દીધું.

સમય વીતતો ચાલ્યો. ૧૫મી ઓગસ્ટનો રાત્રીનો સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ શાળામાં ગોઠવવો એવું નક્કી થયું. પ્રાર્થના સભામાં વાત થઇ. મેં વર્ગમાં વાત કરી. થોડાં છોકરાઓ તૈયાર થયાં. પણ રાસ ગરબામાં મારા ધોરણમાંથી કોઈ છોકરી તૈયાર ના થઇ મેં ચેતનાને પૂછ્યું. “કેમ તારે નથી ભાગ લેવો?? તને રાસ ગરબા નથી આવડતાં?? તું તૈયાર કરને તો આપણે બે ગરબા તૈયાર કરાવીએ.”

“સાહેબ બધું જ આવડે છે પણ ઇનામ કોને મળે એ પહેલેથી જ નક્કી હોય છે. ખોટું બળ શું કામ કરવું સાહેબ?? તમે ગમે તેટલું સારું કરો પણ અમુક પેલાં ખોળાના છે છઠ્ઠા વાળા અને સાતમાં વાળા એને જ ઇનામ મળે છે” ચેતનાએ બેધડક કહ્યું.

મેં આચાર્યશ્રીને વાત કરી. આચાર્ય ઘણાં સમયથી ચેતનામાં આવેલ પરિવર્તન નિહાળી રહ્યા હતાં. એણે મને કહ્યું કે તમારી વાત સાચી છે પણ આ વખતે અન્યાય નહિ થાય. અને પંદરમી ઓગસ્ટનો કાર્યક્રમ થયો. આચાર્યશ્રી ખુદ નિર્ણાયકમાં બેઠા બે શિક્ષિકાં બહેનો કાયમ નિર્ણાયકમાં હોય જ આ વખતે એને બીજી કામગીરીમાં રાખ્યા. વાતાવરણમાં થોડાં છણકા અને ધૂંધવાટ થયો પણ આચાર્ય મક્કમ રહ્યા. અને બને ગરબામાં ચેતનાની ટીમ મેદાન મારી ગઈ. બે ઇનામ તો મળ્યાં પણ ગામલોકો તરફથી ઘણી રકમ મળી. એ રકમ કાર્યક્રમ વખતે છોકરીઓને જ આપવામાં આવી.

પછી આવ્યો રમતોત્સવ!! ખો ખો અને કબડ્ડીમાં પણ ચેતનાનો અને એની ટુકડીનો દેખાવ સારો રહ્યો. એ જિલ્લા કક્ષા સુધી લાંબા કુદકામાં સિલેક્ટ થઇ. પછી તો ધોરણ છ અને સાતમાં એની સિદ્ધિઓ આકાશે આંબવા લાગી. એથ્લેટિકસમાં તાલુકા કક્ષાએ સહુથી વધુ એ મેડલ મેળવતી. એ જયારે રમતમાં ભાગ લેતી ત્યારે દર્શકો “ચેતના ધ ચેમ્પિયન….. ચેતના ધ ચેમ્પિયન…. ની બુમો પાડતા અને એ પણ જોરથી કુદકો લગાવતી અને પોતાનો જ રેકોર્ડ તોડતી!!

એક વખત મારે મારી પત્ની સાથે માથાકૂટ થયેલી અને હું રીસનો માર્યો જમ્યા વગર નિશાળે ગયેલો અને ચેતના એ વખતે સાતમું ભણતી અને એ રીશેષમાં મારે ઘરે ગયેલી. એની માસી સાથે વાતચીત થયેલી અને બરાબર છ વાગ્યે એ મારા ઘરે આવેલી અને હું પુસ્તક વાંચતો હતો. શિક્ષક દંપતીમાં જયારે ઝગડો થાય ત્યારે શિક્ષક લગભગ મોઢું ચડાવીને પુસ્તક વાંચતો હોય છે, બીજું એ કરે પણ શું!!??

“કેમ છો સાહેબ,?? કેમ મોઢું ચડાવ્યું છે,?? આ તો સાહેબ કાંધમાં કોરું જાય છે એટલે કહું છું હો, બિચારા માસી બપોરના જમ્યા નથી, તમેય કદાચ સાંજના નહિ જમો અને તમે આ “જિંદગી જીતવાની જડ્ડીબુટ્ટી” વાંચો છો!! સાલું આ ગજબ કહેવાય નહિ? તમારા કારણે મેં રીસાવાનું બંધ કરી દીધું અને અહી “વૈદના જ ખાટલે છે!! ભારે કરી. વળી કાલે તમે પ્રાર્થના સંમેલનમાં કહેતા હતાં કે “અધમણ ઉપદેશ કરતાં અઘોળ આચરણ સારું” તો હવે સાંજે જમવાના છો કે નહિ? માસીની ભૂલ તો ના જ હોય તેમ છતાં એ બિચારાએ માફી માંગી લીધી છે તો હવે પ્રોબ્લેમ શું છે મોટા સાહેબ?? ગઝબની હતી આ છોકરી!! ગઝબની ભાષા હતી એની!! અને મેં જમી લીધેલું!!

પછી તો એ સુરત એનાં ભાઈ ભેગી જતી રહી અને ત્યાં એણે ૧૨ પછી કોલેજ જોઈન કરેલું એવું સાંભળેલું અને પછી તો મારી બદલી થઇ ગયેલી. એટલે એની સાથે કોન્ટેક રહ્યો નહોતો.

એક વખત શૈક્ષણિક અધિવેશનમાં મારા સ્ટાફના એક શિક્ષક મળી ગયાં ને મેં એને ચેતના વિષે પૂછ્યું તો એણે કીધેલું કે “ચેતનાએ લવ મેરેજ કરી લીધા છે!! સુરતમાં જ છે!! ખાનગી શાળામાં શિક્ષિકા છે એનો ઘરવાળો પણ બીજી કોઈ શાળામાં શિક્ષક છે, મોઢે ચડાવેલી,બટકબોલી છોકરી આવું જ કરે એમાં શી નવાઈ,!! એનાં ભાઈ અને ભાભીને ખુબ દુઃખ થયેલું તે લોકોએ એની સાથે વહેવાર જ કાપી નાંખેલો છે” ઉત્સાહથી મારા જુના સ્ટાફના એ શિક્ષક ભાઈ બોલ્યે જતાં હતાં.

બસ પછી તો એનાં કોઈ સમાચાર નહોતા તે આજ આટલા વરસે આ લગ્ન પ્રસંગમાં એ મને મળી ગઈ. મેં જમવાનું પૂરું કર્યું અને એક જગ્યાએ બેઠો. મારી પત્ની અને ચેતના પણ જમવાનું પૂરું કરીને મારી પાસે આવ્યાં.

“સાહેબ સામેની સોસયટીમાં છેલ્લે જે મકાન છે એ મારું છે, ચાલો મારા ઘરે સાહેબ!! ઘણી વાતો કરવાની છે, બસ મારા લગ્ન પછી તમે જ પહેલાં હશો જેને હું મારા ઘરે લઇ જાવ છું સાહેબ,!! ચાલો માસી!! ચેતના બોલી. કેમ જાણે એનો અવાજ પહેલાના જેવો નહોતો મને થયું કે ચેતના સુખી તો હશેને?? પણ બીજી જ ક્ષણે થયું કે ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાં આ છોકરી રસ્તો કાઢી લે તેવી છે!!

અમે તેને ઘરે પહોંચ્યા. સરસ મકાન હતું.ચેતના એ બુમ પાડી “કાવ્યા…… “ અને એક છોકરી આવી એકદમ ગોળ મટોળ ચહેરો અસલ ચેતના જેવો જ દેખાવ ઉમર હશે સાતેક વરસ!! “બેટા આ મારા સાહેબ છે, હું તને ઘણી વાર નહોતી કેતી એની વાત!! અને આ માસી છે” કાવ્યા અમને પગે લાગી, મારી પત્નીએ કહ્યું “વાહ અસલ તારી જેવી જ છે” અને પછી અમે ત્યાં ગોઠવાયેલી ખુરશીમાં બેઠા. ચેતના એ પાણી આપ્યું અને અમે બેઠા. કાવ્યાને ઈશારો કર્યો એટલે એ એનાં રૂમમાં જતી રહી.

ચેતના બોલી. “કાવ્યા બીજા ધોરણમાં આવી છે સાહેબ, મારા સાસુ સસરા અને અમે માં દીકરી બે જ અહી રહીએ છીએ, હું તમને બધી જ વાત કરીશ માસી,!! હું કોઈની આગળ મારી વાત કરતી જ નથી. આ તો જીવનમાં મારા બાપુજી પછી જો કોઈ અંગત હોય તો તમે અને મારા સાહેબ અંગત છો માસી!! હું કોલેજમાં હતી અને સંદીપ સાથે પ્રેમમાં પડી એ પણ મારી જેમ બીએસસી કરતો હતો. એની પાછળ હું પાગલ થઇ ગઈ હતી. સંદીપ દેખાવડો હતો અને વાચાળ પણ મને એ વખતે લાગ્યું કે આના જેવું પાત્ર મને નહિ મળે એટલે મેં એની સાથે કોર્ટ મેરેજ કરી લીધા એ મારા જીવનની સહુથી મોટી ભૂલ માસી!! સહુથી મોટી ભૂલ!! મારા પાપાએ તો મને માફ કરી દીધી પણ મારા ભાઈ અને મારા ભાભી મને માફ ના કરી શક્યા એને મારા પપ્પાને કહી દીધું કે તમે ચેતના સાથે વહેવાર રાખશો તો પછી ભૂલી જજો કે તમારે કોઈ દીકરા પણ છે. મારી મા પણ હતાશ થઇ ગયેલી. ક્યારેક સમાચાર આવતાં પછી એય બંધ થયા.

સંદીપ અને હું એક ખાનગી શાળામાં શિક્ષક તરીકે ગોઠવાયા. શરૂઆતમાં સારું ચાલ્યું પણ પછી ખબર પડી કે સંદીપ ખાલી કહેવા ખાતર જ પટેલનો દીકરો હતો પણ એક પણ લખણ એનાં પટેલના હતાં નહિ. ઘણી બધી સ્ત્રી સાથેના એનાં સંબંધો બહાર આવવા લાગ્યા. આ સોસયટીમાં એની આબરૂ સહેજ પણ નહોતી અને એનાં ભાઈબંધ પણ સાવ આવારા હતાં. હું સામે ચાલીને એક એવા કુવામાં ફસાઈ ચુકી હતી કે બહાર નીકળી શકું તેમ નહોતી. મેં એને સમજાવવાનો પ્રયત્ન શરુ કર્યો પણ સાહેબ અમુક જે બીજાની જિંદગી બગાડવા જ પેદા થયાં હોય એ સુધરે તો શાના?? મારા સાસુ સસરા પણ એને સમજાવતા કે હવે લગ્ન થયા છે નાલાયક હવે તો સુધર પણ એનાં લખણ વધતાં ચાલ્યા!!

એક વખતની વાત છે કાવ્યા મારા પેટમાં હતી અને સંદીપ એનાં બે ભાઈબંધ સાથે આવ્યો રાતના લગભગ દસ થયા હશે વરસાદી વાતવરણ હતું. માસી હું જમી પણ નહોતી. સંદીપ આવે પછી જ હું જમતી!! ગમે તેમ તોય મારો એ પતિ હતો. મને ઊંડો ઊંડો વિશ્વાસ હતો કે એ સુધરી જશે. પણ બધું જ નિરર્થક એ એનાં ભાઈબંધ સાથે આવ્યો ફૂલ પી ને છાકટો થયો હતો. આ ગેટ પર જ એણે બુમ બરડા શરુ કર્યા. મારા સસરાએ એને વાર્યો તો એને ધક્કો દીધો. હું સમજાવતી હતી. એ ગાળો બોલવા લાગ્યો એનાં હરામી ભાઈબંધો એને પાનો ચડાવતા હતાં. એવામાં એ રાક્ષસે સાહેબ મારી કુખ પર પાટું માર્યું સાહેબ!! કાવ્યા મારા પેટમાં હતી અને મને પાટું માર્યું સાહેબ!!! મારી કુખ પર લાત મારી એ હેવાને!! અને હું બધો સબંધ ભૂલી ગઈ બાજુમાં પડેલો લોખંડનો પાઈપ લઈને મેં સબોડવાનું શરુ કર્યું!! એનેય સબોડ્યો અને એનાં ભાઈબંધોને પણ સબોડ્યા!! કોઈ એની મદદે ના આવ્યું. શરૂઆતમાં તો નશાને કારણે એને કઈ ના થયું પણ લોખંડનો પાઈપ કાઈ એનો સગો થાય!! સરખાઈના ઝૂડી નાંખ્યા એને અને એના ભાઈબંધને!! સાહેબ પછી તો એ ત્રણેય હાથ જોડતા તા બરાડા પાડતા હતાં.હું એને મારતી ગઈ સાહેબ!! પાઈપ વળી ગયો ત્યાં સુધી ત્રણેય ને ઠમઠોરી નાંખ્યા સાહેબ!! આખી સોસાયટી ભેગી થઇ ગઈ વરસાદ શરુ થઇ ગયો હતો. ત્રણેય પડ્યા હતા શેરીની વચાળે!! હું ઘરે આવીને સુઈ ગઈ!! આખી રાત રડી માસી!! મારા ભાગ્ય પર રડી!! સવારે જોયું તો એ જતાં રહ્યા હતાં.

દસેક વાગ્યે પોલીસની જીપ આવી. એક લેડી પીએસઆઈ અને એક પુરુષ કોન્સ્ટેબલ ઉતર્યા!! મારા ઘર આગળ આવીને મને કીધું કે તમારે પોલીસ સ્ટેશન પર આવવાનું છે ,તમારી પર ફરિયાદ થઇ છે મેં ધરપકડ વોરંટ માંગ્યું એની પાસે નહોતું. સોસાયટી આખી ભેગી થઇ પોલીસનો હુરિયો બોલાવ્યો. મેં એને કીધું કે એમાં એક પોલીસવાળો ફૂલ થઈને હતો પેલાં એનું મેડીકલ કરાવો. આખી સોસાયટી તૈયાર થઇ બાયું અને ભાયું બધાજ નીકળ્યાં બધાએ કીધું કે અમારે એ ત્રણ વિરુદ્ધ ફરિયાદ કરવી છે એ ત્રણ કાલે અહી ગાળો બોલતા હતાં. પોલીસ વાળા ભાગ્યા ફટાફટ!! બસ પછી આ બાજુ પોલીસ આવી જ નથી.

મારા સાસુ સસરાએ મને ટેકો આપ્યો. ત્રણ દિવસ પછી એ હેવાન આવ્યો. સાથે શાળાના સંચાલકો અને એક બે બહેનો હતાં. સમાધાન માટે એ લોકો આવ્યાં હતાં. પણ મારી કુખ પર પાટું મારનાર સામે હું કોઈ જ સમાધાન નથી કરવાની એમ મેં સ્પષ્ટ કહી દીધું. મને એ શાળામાંથી શિક્ષિકા તરીકે દૂર કરી. બીજી જગ્યાએ મેં પ્રયત્નો કર્યા પણ કોઈ મને નોકરી આપવાં તૈયાર નહોતું,!! સગા ધણીને સબોડે એને કોણ રાખે??

છેવટે મે ઘરે ભણાવવાનું શરુ કર્યું.!! એક આ ડબ્બો રાખ્યો છે. ચેતનાએ મને ડબ્બો બતાવ્યો. શરૂઆત આ સોસાયટીથી કરી છે. દીકરીઓને ભણાવું છું. મહિનાના અંતે જેને જે યોગ્ય લાગે એ રકમ નાંખી દે!! કોઈ પાસે ઉઘરાણી નહિ સાહેબ!! પછી તો આજુબાજુની સોસાયટી ની છોકરીઓ પણ આવવા લાગી હવે ના પાડવી પડે છે માસી કે જગ્યા નથી.અને મહીને આ ડબ્બામાંથી ૫૦૦૦૦ જેટલા મળી રહે છે અલગ અલગ પાળીમાં ૨૦૦ કરતાં વધારે છોકરીઓ આવે છે સાહેબ!! આ છે મારી વાત સાહેબ!! આવી જ રીતે જીવન સામે લડી રહી છું” ચેતના એ પૂરું કર્યું એની આંખોમાં આંસુ હતાં.

“એવું હોય તો એનાથી છૂટાછેડા લઇ લેવાય, બીજું સારું પાત્ર જોઇને લગ્ન કરી લેવાય”?? મેં એને કહ્યું.

“વાત તો સાચી સાહેબ પણ મારા સાસુ સસરાનું શું??? એક માં બાપ ને દુભવીને મેં લગ્ન કર્યા પણ મારા સાસુ સસરાનું શું સાહેબ?? એતો એકદમ ભોળા અને ભગવાનના માણસ છે આજ એ લગ્નમાં ગયાં છે બીજે એક સંબંધીને ત્યાં નહીતર તમને મળત.. સાહેબ એણે આ મકાન મારા નામે કરી દીધું. મારા સસરાના સગા અને કુટુંબ આવ્યું હતું એને સમજાવવા પણ એણે કહી દીધું કે સંદીપ આ ઘરમાં નહિ રહે મારી દીકરી ચેતના અને કાવ્યા જ આ ઘરમાં રહેશે, મારી માટે એણે એનાં દીકરાનો ત્યાગ કરી દીધો એને હું મૂકી ના શકું સાહેબ!! અને હું શું કામ છૂટાછેડા આપું?? એને એમને એમ લબડાવવાનો છે સાહેબ!! હજુ તો એનો બદલો લેવાનો બાકી છે સાહેબ બસ આ કાવ્યા મોટી થાય ને પરણી જાય પછી એ હેવાનની વાત છે સાહેબ” ચેતના બોલતી વખતે ધ્રુજતી હતી.

“સહુની ભૂલ થાય બેટા, હવે એને પસ્તાવો થતો હોય તો સુધારી લેવાય, માફ કરવામાં મજા છે, જગતમાં સહન કરનાર જીતે છે, એની ભૂલનું પરિણામ એ ભોગવી ચુક્યો હોય એને પસ્તાવો થતો હોય તો હું સમાધાન કરાવી આપું , એક બીજા સામે બેસીને વાત કરી લો ઘીના ઠામમાં ઘી પડી જશે” મેં કહ્યું.

“હાહા હાહા માસી સાહેબ હમણા હમણા લખવાના રવાડે ચડ્યા છે ને એટલે એને આવું સુજે માસી!! પણ સાહેબને ખબર નથી માસી કે અમુક નાલાયકો માફીને પાત્ર નથી. જીવન બરબાદ કરી નાંખ્યું માસી એણે મારું!! હું ક્યાય જતી નથી બહાર, જ્યારથી આ પ્રસંગ બન્યો ત્યારથી હું કોઈ જગ્યાએ જતી નથી. ઘરમાં કોઈ વસ્તુ જોઈતી હોય તો મારી પાસે ભણવા આવતી દીકરીઓ પાસે મંગાવી લઉં. પ્રસંગ હોય તો મારા સાસુ સસરા જઈ આવે. બસ મારી કાવ્યા અને આ મારું ઘર એ જ મારું વિશ્વ છે, કોઈને વાત કરવાનો મોકો જ નથી આપ્યો ને મેં!! બહાર જાવ તો વાત થાયને મારી?? નહીતર મનેય અરમાન હતાં મારા બાળક સાથે અને પતિ સાથે!! મારી પણ ઘણી ઈચ્છાઓ હતી પણ એ મેં દબાવી દીધી છે. લોકો પરિવાર સાથે કેવા ફરતાં હોય છે નહિ?? પણ મારી ભૂલ મનેજ નડી છે સાહેબ, મને જ નડી છે. બસ હવે તો એ સડી સડીને મરે એમાજ મને રસ છે. એ શાળામાંથી તો એનેય કાઢી નાંખ્યો છે ડભોલી બાજુ છે ક્યાંક કોઈ સોસાયટીમાં વોચમેન છે એવા સમાચાર છે. સવાર સાંજ ખાવા પીવાનું મળી રહે છે. પી ને જ્યાં ત્યાં પડ્યો રહે છે. ઘરે સબંધીઓ આવે એ વાત કરે મારા સસરાને એટલે મને આ બધી ખબર પણ જેવી હું આવું એટલે એ વાત ના કરે મેં તો મારા સસરાને કીધેલું કે તમને જયારે મળવાનું મન થાય ત્યારે મળી આવજો પણ એ નથી મળતાં અને જે એને વાત કરે એને પણ હવે એ ખીજાય છે. વચ્ચે ક્યાંક હોસ્પીટલમાં દાખલ કર્યો હતો એને પણ મારા સાસુ કે સસરા એની ખબર કાઢવા પણ નથી ગયાં” ચેતના બોલી.

“એક ભૂલ તો ભગવાન પણ માફ કરે ચેતના અને તું તો સમજુ છો, હજુ કહું તને કે ખરેખર જો એને પસ્તાવો હોય તો માફ કરી દેવાય” હું બોલ્યો.

“પણ હું ભગવાન નથી મારે ભગવાન થવું પણ નથી, માસી તમે ચા જ પીઓ છો ને એય ડબલ એલચી વાળી અને સાહેબ માટે કોફી બનાવી લાવું” એમ કહી ચેતના રસોડામાં ગઈ. કાવ્યા પાણી લઈને આવી. અમે ચા અને કોફી પીધી. મેં કાવ્યાને ૫૦૦ની નોટ આપી.ચેતના બોલી.

“સાહેબ આશીર્વાદ આપો કે એ મારા જેવી જ થાય, ભલા અને ભોળાનો જમાનો ગયો સાહેબ” પછી તો લગ્નવિધિ પૂરી થઇ ગઈ હતી કન્યા વિદાયનો સમય આવી ગયો હતો. કન્યા બધાને મળી મળીને રડતી હતી, વાતાવરણ એકદમ ભારેખમ બની ગયું હતું. ચેતનાને મળી અને કન્યા ખુબ જોરથી રડી. ચેતના પણ ખુબ જોરથી રડી પડી હતી.કારણ હું જાણતો હતો. ચેતના એનાં ભાગ્ય પર રડી રહી હતી.

એક વખતની ચેતના ધ ચેમ્પિયન આજ ભાગ્યની સામે મુકાબલો કરી રહી હતી. પ્રસંગ પતી ગયો હતો. ચેતના મારી પત્નીને ભેટી પડી અને અમે છુટા પડ્યા કાવ્યા એમની બાજુમાં ઉભી હતી.


લેખક : મુકેશ સોજીત્રા

૪૨,શિવમ પાર્ક સોસાયટી સ્ટેશન રોડ, મુ.પો ઢસાગામ તા.ગઢડા જી.બોટાદ પીન ૩૬૪૭૩૦

“વિવાહ”

Standard

“વિવાહ”

રાતનો બીજો પહોર જામતો ગયો તેમતેમ શરણાઈઓ માંથી બિહાગના સૂર નીકળવા લાગ્યા. ઢોલ નગારાનો કોલાહલ બંધ છે. માયરાની નીચે છેડાછેડી બાંધેલ વરકન્યા આંખો નમાવીને સપ્તપદીના મંત્રો સાંભળી રહ્યા છે. ચોપાસના ઝરૂખાની બારીઓ ખોલી ખોલીને નગરની રમણીઓ ઘુમટાના ઝીણા બાકોરામાંથી વરકન્યાને જોઈ રહી છે. આષાઢના નવમા દિવસની એ ઝરમર ઝરમર વરસતી રાત્રીએ, ધીરુ ધીરુ આકાશ ગરજે છે ને ધરતી ઉપર ધીરી ધીરી શરણાઈ બોલે છે.

એ કોણ પરણે છે? એક ક્ષત્રિય રાજા પરણે છે. મારવાડનો એક મંડલેશ્વર મેડતાનો તરુણ રાજા. શરણાઇના એકલા સૂર ક્ષત્રિયના વિવાહમાં નહીં તો બીજે ક્યાં વાગે?

ઈશાન ખૂણામાંથી વાયુના સુસવાટા વાય છે. આકાશની છાતી ઉપર વાદળા ઘેરાય છે. માયરામાં મણીજડિત ઝુમ્મરો લટકે છે, દીવાઓ જાણે એ મણીઓની અંદર પોતાના હજારો પ્રતિબિંબો નિહાળી નિહાળીને નાચી રહ્યા છે.

જ્યોતિઓથી ઝળહળતા એ લગ્નમંડપમાં અચાનક કોણ વિદેશી આવીને ઉભો રહ્યો? દરવાજે આ રણભેરી કોણે બજાવી? આ ગઢના નગારા પર દાંડી કેમ પડી? જાનૈયાઓ વીજળીના ચમકારની જેમ ખડા કેમ થઇ ગયા? તલવાર ખેંચીને ક્ષત્રીઓ વરકન્યાની આસપાસ કાં વીંટળાઈ વળ્યાં? કોઈ યમદૂત આવી પહોંચ્યો કે શું?

ના; એતો મારવાડરાજનો દૂત આવ્યો છે, વરરાજાના હાથમાં એક લોહીથી છાંટેલો કાગળ મૂકે છે અને સંદેશો સંભળાવે છે : “દુશ્મનો મારવાડમાં આવીને ઉભા છે, મરધરપતિ રામસિંહ રણે ચડી ચુક્યા છે. જોધાણનાથે કહાવ્યું છે કે, હે માંડળીકો ! હથિયાર લઈને હાજર થજો. બોલો, રાજા રામસિંહનો જય !”

મેડતાનો રાજા માયરામાં ઉભો ઉભો ગરજી ઉઠ્યો કે ‘જય, રાજા રામસિંહનો જય.’ એની ભ્રુકૂટી ખેંચાઈ ગઈ અને કપાળ પર પરસેવાના બિંદુ જામ્યા. પરણતી કન્યાની નમેલી આંખોમાં આંસુ છલ છલ થાય છે. એનું અંગ થર થર થાય છે. પુરુષ પોતાની પરણેતરની સામે ત્રાંસી એક નજર નાખવા જાય ત્યાં તો દૂત બૂમ પાડી ઉઠ્યો કે “રાજપૂત સાવધાન ! હવે સમય નથી.” એ ભીષણ અવાજથી આખો મંડપ જાણે કંપી ઉઠ્યો, દીવાની જ્યોતો જાણે થંભી ગઈ.

“અશ્વ લાવો, રે કોઈ દોડો ! અશ્વ લાવો.” રાજાએ સાદ કર્યો, ચાર નેત્રો મળી ન શક્યા. મુખમાંથી વિદાયનો એક ઉચ્ચાર પણ ન કરી શકાયો. એ વિરની છાતીમાંથી આંસુ ઉઠ્યા તે આંખોને ખૂણે પહોંચ્યા પહેલા જ પાછા વળી ગયા. હણહણતો અશ્વ આવી પહોંચ્યો. એનો એ લગ્નમુગટ, એની એ ગુલાલભરી અંગરખી, હાથમાં એનો એ મંગળમીંઢોળ : ને રાજા અશ્વ ઉપર ચડી ચાલી નીકળ્યો, કન્યા તો ઘોડાના ડાબલા સાંભળતી રહી. મંડપના દીવા મણીમાળામાં પોતાના મો નિહાળતા રહ્યા. પુરોહિતનો મંત્રોચ્ચાર અરધે આવીને ભાંગી ગયો અને શરણાઇના સૂરો શરણાઇના હૈયામાં જ સમાયા.

અધૂરી રહેલી સપ્તપદી હવે ક્યારે પુરી થવાની હશે?

કન્યાને અંતઃપુરમાં લાવીને માએ રડતા રડતા કહ્યું : “દીકરી ! પાનેતર ઉતારી નાખ, મીંઢોળ છોડી નાખ. ગયેલો ઘોડેસવાર હવે ક્યાંથી પાછો આવે?”

કુમારી કહે : “પાનેતર ઉતારવાનું કહેશો નહીં માં ! ને બાંધ્યા મીંઢોળ હવે છુટવાના નથી. આ વેશે જ હું હમણાં મેડતાપુરને માર્ગે ચાલી નિકળીશ. ચિંતા કરશો નહીં, માં ! રાજપૂત પાછા આવ્યા વિના રહેશે નહીં, અધૂરા રહેલા ફેરા ત્યાં જઈને ફરી લેશું.”

પુરોહિતે આવીને આશીર્વાદ દીધો. દુર્વાના પવિત્ર તરણાં સાથે બંધાવ્યા, નગરની નારીઓના મંગળ ગીત સાંભળતી સાંભળતી રાજકુમારી વેલડામાં બેઠી. સાથે રંગીન વસ્ત્રો પહેરીને દાસ દાસીઓ નીકળ્યા.

માતા બચ્ચી ભરીને કહે છે : “બેટા ! આવજે હો !” એની આંખમાં આંસુ સમાયા નહીં.

બાપુ માથે હાથ મેલીને બોલ્યા : “દીકરી ! આવજે હો !” એણે મોં ફેરવી લીધું. છાનીમાંની એણે આંખો લૂછી.

ઘુઘરીયાળી વેલ્ય, ધૂળના ગોટા ઉડાડતી પાદર વળોટી ગઈ. નદીને પેલે પર ઉતરી ગઈ, સ્મશાનની પડખે થઈને નીકળી ગઈ. માબાપ જોઈ રહ્યા. ઓ જાય ! ઓ દેખાય ! ઓ આકાશમાં મળી જાય. ઓ શરણાઇનો સૂર સંભળાય !

અધરાત થઇ, અને મેડતાપુરના દરવાજા પાસે મશાલોનો પ્રકાશ ઝળહળી ઉઠ્યો. શરણાઈઓના ગહેકાટ સાથે રાજકુમારી આવી પહોંચી. નગરના દરવાજા પાસે પ્રજાજનોની મેદની જામેલી છે. સહુના અંગો ઉપર સફેદ વસ્ત્રો છે. પ્રજાજનો બૂમ પડી ઉઠ્યા : “શરણાઈ બંધ કરો.”

શરણાઈ બંધ પડી. દાસદાસીઓએ પૂછ્યું : “શી હકીકત છે?”

નગરજનો બોલી ઉઠ્યા : “મેડતાના રાજા આજે યુદ્ધમાં વીરગતી પામ્યા. અહીં એમની ચિતા ખડકાય છે, એમને અગ્નિદાહ દેવાશે.”

કાન માંડીને રાજકુમારીએ વાત સાંભળી. આંસુનું એક ટીપું પણ એ બે આંખોમાંથી ટપકયું નહીં. વેલડીનો પડદો ખોલીને કુમારીએ હાકલ મારી : “ખબરદાર ! શરણાઈ બંધ કરશોમાં ! આજે અધૂરા લગ્ન પુરા કરશું. છેડાછેડીની જે ગાંઠ બંધાઈ છે તેને ફરી ખેંચી બાંધશું, આજે સ્મશાનના પવિત્ર અગ્નિદેવની સમક્ષ, ક્ષત્રીઓની મહાન મેદની વચ્ચે સપ્તપદીના બાકી રહેલા મંત્રો બોલશું.”

“બજાવો શરણાઈ, મીઠા મીઠા સૂરની બધી રાગિણીઓ બજાવી લો.”

ચંદનની ચિતા ઉપર મેડતારાજનો પાર્થિવ દેહ સૂતો છે, માથા પર એનો એ લગ્નમુગટ : ગળામાં એની એ વરમાળા : કાંડા ઉપર એનો એ મીંઢોળ : વિવાહ વખતેનું એ મૃદુ હાસ્ય હજી હોઠ ઉપર ઝલકી રહ્યું છે. મૃત્યુએ એ વરરાજાની કાંતિનું એક કિરણ પણ નથી ઝુંટી લીધું. સૂતેલો વરરાજા શું કન્યાની વાટ જોતો જોતો મલકી રહ્યો છે?

વેલ્યમાંથી રાજકુમારી નીચે ઉતર્યા. છેડાછેડી બાંધીને વરરાજાના ઓશિકા આગળ બેઠા, સુતેલા સ્વામીનું માથું ખોળામાં લીધું. સપ્તપદીનો ઉચ્ચાર આરંભ્યો. નગરની નારીઓ આવીને મંગળ ગીતો ગાય છે, પુરોહિત ‘ધન્ય ! ધન્ય !’ પુકારે છે, ચારણો વીરાંગનાનો જય-જયકાર બોલાવે છે, અને ભડભડાટ કરતી ચિતા સળગી ઉઠે છે.


જય હો એ ક્ષત્રિ જુગલનો !

“હવાલદાર”

Standard

​”હવાલદાર”

     “દેવલા ! ઉપરથી તારો પે ઉતરી આવે તો પણ આજ તો તને હું લઇ જઈશ.”

     “પણ હજી કાલે હું વેઠ કરી ગયો અને આજ પાછો મારો જ વારો?” કૉસ હાંકતો હાંકતો દેવો વરત પકડી ઉભો રહ્યો.

     “એ કાલ-બાલમાં હું કઈ ન સમજુ, તારે આજે વેઠે આવવું જ પડશે.” મેરુ હવાલદારે સત્તાદર્શક અવાજે કહ્યું. 

     “આજ વળી શું છે?”

     “એ પૂછનારો તું કોણ? તારે તો હું કહું કે તરત મારી સાથે આવવું જોઈએ.”

     “ત્યારે આ કૉસ છોડી નાખું એમ?”

     “જરૂર.” મેરુએ મૂછો મરડી.

     “આ બકાલું સુકાઈ જશે એનું શું?”

     “ખાડમાં પડે તારું બકાલુ, હું ધીમે ધીમે વાત કરું છું ત્યાં તો આ કેમ ને તે કેમ એમ પૂછી પૂછી ને મારો દમ કાઢી નાખ્યો.” મેરુનો પિત્તો ઉછળ્યો.

     “હવાલદાર ! આ બધું બોલો છો એ અમે તો નીચી મૂંડીએ સાંભળીયે છીએ પણ પ્રભુ નહીં સાંખે હો.”

     “બેસ, બેસ પ્રભુ વારી ! જોયો તને ને તારા પ્રભુને, કૉસ છોડે છે કે ભાઈડાના ઝપાટા જોવા છે?”

     આમ દેવો ખેડૂત અને મેરુ હવાલદાર વચ્ચે ટપાટપી ચાલે છે એ વખતે એક ખેડૂત જેવો લાગતો જુવાન ધોરીમાં હાથપગ ધોતો ધોતો આ વાતો ગુપચુપ સાંભળતો હતો.

     દેવા એ કૉસ છોડવાની તૈયારી કરી. 

     “બળદ ને ગાડું સાથે લેવાના છે-સમજ્યો?” મેરુએ ત્રાડ મારી.

     “કેમ?”

     “કાલે દરબાર આવવાના છે એને માટે સીમમાંથી મગબાફણાં સારવા છે.”

     “દરબાર માટે જોઈએ એટલા મગબાફણાં હું આપીશ, પછી છે કઈ? હવે હું કૉસ જોડું?”

     “તું તો ડાહ્યલીનો દીકરો લાગછ.”

     “કા?”

     “કા શું? સીધે સીધો મારી મોર થઇ જા. અમે કહીયે તેમ તારે કરવાનું છે.”

     “તમે લોકો દરબારને નામે તમારે ઘેર મગબાફણાંના ઢગલા કરાવો છો. તમારે ઘેર ગાદલા, ગોદડાં અને ગાલમશુરીઆ એકઠા કરો છો એ અમે બધું સમજીએ છીયે.”

     “દેવલા, આવી વાતો કરીશ તો ચામડું ઉતરડાઈ જશે.”

     “તો તો, તમે દરબારના પણ દરબાર…”

     “હા, હા, અમે દરબાર છીએ બોલ તારે શું કહેવું છે?”

     “દરબાર તો અમલપુર બેઠો છે, પણ ખેડધરના તો અમે જ દરબાર છીએ.”

     મેરુની છાતી અભિમાનમાં ઉછળી, દેવાએ કૉસ છોડી નાખ્યો અને ગાડું જોડવા બળદ દોર્યા.

     “હું પાસેના આણંદને વેઠે તેડવા જાઉં છું – તું ગાડું જોડી ખળાવાડ આગળ ઉભો રહેજે.”

     આમ કહેતો કહેતો મેરુ ખેતરને શેઢે શેઢે આણંદના ખેતર તરફ જવા નીકળ્યો.

—————————————

     મેરુના જવા પછી પેલો ધોરીયામાં હાથ ધોવાનો ઢોંગ કરીને બેઠેલો યુવાન ઉભો થયો. તે ધીમે પગલે દેવો ગાડું જોડતો હતો ત્યાં આવી ઉભો રહ્યો.

     “ક્યાં રે’વું?”

     “રે’વું તો કઠાળમાં પણ તમારે ત્યાં તો વેઠનો ખુબ જુલમ લાગે છે.”

     “વાત પુછોમાં ભાઈ, આ મેરુ હવાલદારે તો ખેડૂતોના હાલહવાલ કરી મુક્યા છે.”

     “તે એના ઉપરી કાંઈ સાંભળે છે કે નહીં?”

     “ઉપરી પણ મરેલા, ઠેઠ ઉપરથી નીચે સુધી સડી ગયું છે એટલે કોઈ કોઈને કઈ કહે તેમ નથી.” દેવાએ ચારે તરફ નજર ફેરવી ધીમેથી કહ્યું.

     “ત્યારે દરબારને જઈને કહો તો?”

     “દરબાર અહીંથી દશ ગાઉ દૂર અમલપુરમાં રહે છે. એટલે કામ ધંધો છોડી ત્યાં અમારાથી કેમ પહોંચાય?”

     “આમ રોજનું દુઃખ ખમો એના કરતા એકાદ વખત દરબાર પાસે જાઓ તો રોજનું સુખ થઇ જાય ના?”

     “ભાઈ રહેવા દિયોને એ વાત ! દરબાર પાસે જાઇયે અને જો આ કાળમુખાને ખબર પડે તો અમારે રોજનો ત્રાસ વેઠવો પડે, પાણીમાં રહેવું અને મગર સાથે વેર કરવું એના જેવો એ ઘાટ છે.”

     “દરબાર અહીં આવે ત્યારે એને મળો તો?”

     “પણ અમારાથી દરબારને શું કહેવાય?”

     “જે વાત છે એ સાચે સાચી કહી દેવી…”

     “અને દરબાર જાય એ પછી આ લોકો વેર વાવે એનું શું?”

     આ વખતે દેવો ગાડું જોડી મેરુની વાટ જોતો ખેતરમાં ઉભો હતો.

     “મને તમારી સાથે વેઠમાં લેશો?”

     “ના રે ભાઈ ! તમને એ દુઃખમાં નખાય?”

     “મારે તમારા ગામની વેઠ જોવી છે. અમારા દેશમાં તો વેઠ એટલે પ્રેમથી રાજાનું કામ અમે કરી આપીએ છીયે, પણ અહીં કાઈ જુદું જણાય છે. મારી ઈચ્છા છે કે એ અનુભવ પણ લેવો.”

     “તો હાલો આજેજ અનુભવ લ્યો.”

     “પણ એક કામ તમે કરજો, તમને કોઈ કઈ પૂછે તો કહેજો કે મારો માણસ છે.”

     “તમારું નામ શું?”

     “મારુ નામ અજો.”

     અજો અને દેવો બંને મેરુની વાટ જોઈને ઉભા ઉભા વાતો કરે છે એટલામાં મેરુ બબડતો બબડતો આવ્યો. 

     “મારા, ખેડૂત ફાટી ગયા છે વેઠે આવવું પડે છે એ વસમું લાગે છે.”

     “કા, આણદો આવેછ નાં?” દેવાએ પૂછ્યું.

     “એના માથામાં રાઈ ભરાણી છે, એને હું હવે જોઈ લઈશ. દેવા આણંદની બેનનું નામ શું?”

     “જીવી”

     “ચાલ તારું ગાડું કણબીપા તરફ હાંક, આણંદ પણ જુએ કે મેરુની શું તાકાત છે?”

     ગાડું ખેતરમાંથી ગામ તરફ ચાલ્યું.

     મેરુ ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં કંઈક બાજી ગોઠવી રહ્યો હતો એટલે એની સાથે ગાડાંમાં બેઠેલા અજા વિષે એને કઈ વિચાર આવ્યો નહીં. થોડે દૂર ગયા પછી એણે દેવાને પૂછ્યું.

     “આ જુવાન કોણ છે?”

     “એ મારો માણસ છે, મગબાફણાં સારવા કામ લાગશે એમ ધારી સાથે લીધો છે.”

     મેરુએ પોતાની ધૂનમાં એ વિષયમાં કઈ તપાસ કરી નહીં.

—————————————

     “જીવલી ! બહાર નીકળ ઘરમાંથી?” મેરુએ આણંદના ઘર આગળ જઈ અવાજ કર્યો.

     “કોણ છે?” ઘરમાંથી છાસ ફેરવતા ફેરવતા જીવીએ પૂછ્યું.

     “છે તારો બાપ ! બહાર નિકળને.” મેરુ કંટાળ્યો હોય એમ બરાડી ઉઠ્યો.

     “કાં શું છે?” પોતાના ઓઢણાનો છેડો સરખો કરતી કરતી જીવી બહાર આવી.

     “તારી આજ વેઠ છે બીજું શું?”

     “વેઠ હોય તો આણંદભાઈને મળો.”

     “તારે આવવું પડશે સમજી.”

     “વેઠમાં ભાઈડાઓ આવે છે તે આવશે.” જીવીએ રોકડું પરખાવ્યું.

     “બાઈડીઓએ પણ આવવું પડશે, એતો અમારી મરજી ઉપર છે કે બાઈડીયુ આવશે કે ભાઈડાઓ.”

     “એ તો આટલા વર્ષમાં આજ સાંભળ્યું.”

     “આજ સાંભળ્યું તો ભલે સાંભળ્યું ; તું આવછ કે ચોટલો પકડીને ઘસડું?”

     “મો સંભાળીને બોલ-ચોટલો પકડીને ઘસડનારા તો મરી ગયા મરી.”

     “જીવી તું કેની સાથે વાત કરછ તેની ખબર છે? જીભ ખેંચી કાઢીશ જીભ.”

     આ રકઝકમાં આખો કણબીપા ભેળો થઇ ગયો. 

     વૃદ્ધ કણબીઓએ મેરુને ઠંડો પાડવા પ્રયત્ન કર્યો. 

     “હવાલદાર ! તું આણંદને જઈને કહે કે વેઠે આવે, આતો બિચારું બાઇમાણસ.”

     “એ બાઇમાણસનું અભિમાન મારે ઉતારવું છે. એનો ચોટલો પકડી મારા ઘરનું વાસીદુ વળાવું ત્યારે જ મને ટાઢક વળે.”

     “હવાલદાર ! મોટું પેટ રાખો, મોટું. એતો છોકરું છે. તમારે એના બોલવા સામું ન જોવું જોઈએ.” બીજા કણબીએ મેરુને સમજાવ્યો.

     મેરુ બબડતો બબડતો ત્યાંથી દેવાનું ગાડું લઇને ચાલ્યો. રસ્તામાં તેને કંઈક યાદ આવ્યું એટલે ગાડેથી પોતે ઉતરી ગયો.

     “દેવા ! તું અને તારો આ માણસ નદીમાંથી રેતીનું ગાડું ભરી મારા ફળિયામાં નાખી આવો.”

     “મગબાફણાં લાવવાતા એનું શું?”

     “એ પછી થઇ રહેશે. તું રેતીનું ગાડું ભરી આવ જા.”

     “દેવો નદીએ જઈ રેતીનું ગાડું ભરી મેરુના ઘરે ગયો, દેવાના માણસ તરીકે આવેલો અજો તો આ બધું જોઈ થંભી ગયો.”

     “દેવો અને અજો રેતી સારતા હતા એટલામાં મેરુ આવ્યો.”

     “દેવા ! આ તારા માણસને મારી સાથે મોકલ, ઝવેરચંદને ત્યાંથી ગાદલા લાવવા છે.”

     તુરત મેરુ સાથે અજો ગાદલા ઉપાડવા ગયો.

     “ઝવેરીયા ! એ ઝવેરીયા !” ડેલી બહાર ઉભા રહી મેરુએ હાક મારી.

     “કોણ છે?”

     “એતો હું મેરુ.”

     તુરત ડેલીનું બારણું ઉઘડ્યું.

     “કેમ?”

     “દરબાર કાલે આવવાના છે એને માટે ગાદલા જોઈએ છે.”

     “ગાદલા કેટલાક ભેળા કરશો? આખા ગામના તો ઉઘરાવ્યા?”

     “દરબાર આવે એટલે ગાદલા તો જોઈએનાં?”

     “પણ ગાદલાનો ગંજ કરીને શું કરશો?”

     “તારે શું પંચાત? મૂંગો મૂંગો ગાદલા કાઢી આપને.”

     “તમારા લોકોનો તો ત્રાસ છે ત્રાસ.”

     “એ અમે તો ઘણાય સારા છીયે, બીજા ગામમાં જાઓ તો ખરા એટલે ખબર પડે કે હવાલદાર એટલે શું?”

     તુરત ઝવેરિયાએ બબડતાં ગાદલું કાઢી આપ્યું.

     “ગાદલું ક્યાં લઇ જવું છે? દરબાર ક્યાં ઉતરવાના છે?” અજા એ મેરુને પૂછ્યું.

     “તુંતારે મ્હારે ઘેર લઇ જા. આ ગાદલું તો મેરુ દરબાર માટે છે.”

—————————————

     ખેડધરના ધણીની સવારી ગામમાં આવી પહોંચી. ખેડધર અમલપુર રાજ્યનું ગામ હતું. દરબાર ગાદીએ આવ્યા પછી પહેલીજ વાર ગામડાઓમાં ફરવા નીકળ્યા હતા.

     ખેડૂતોએ, વસવાયાઓએ અને વ્યાપારીઓએ પોતાના ગામધણીને દિલનો આવકાર આપ્યો. દરબારને ઉતારે પહેલા વ્યાપારીઓનું મહાજન ગયું, ત્યાર પછી ખેડૂતો આવ્યા. દેવો ખેડૂતો સાથે દરબારની સલામીએ ગયો. એતો દરબારને જોઈ આભો થઇ ગયો.

     “આતો કાલ મારી સાથે રેતીના સુંડલા સારતો હતો એ અજા જેવો લાગે છે.” એમ મનમાં ને મનમાં તે લવ્યો, છતાં એની એ વિષયમાં કોઈને કહેવાની હિંમત ચાલી નહીં.

     “કેમ તમારે કઈ કેહવું છે?” ગામના પટેલિયાઓ તરફ ફરીને ખેડધરના ઘણી અજિતસિંહે પૂછ્યું.

     “ના, માબાપ, અમે તો આપના પ્રતાપથી સુખી છીએ.”

     “અમલદારો સાથે તો બધાને ઠીક છે નાં?”

     “બહુ સારા અમલદારો છે, બાપુ !”

     “વેઠ-બેઠનું કેવુંક દુઃખ છે?” અજિતસિંહે દેવા તરફ ઝીણી નજરે જોયું.

     “જરાય દુઃખ નથી બાપુ ! આપ આવો ત્યારે અમારે વેઠ તો કરવીજ જોઈએ નાં?”

     “ના, એમ નહીં. વેઠ એટલે તમે ખેડૂતો તમારા રાજા તરફના પ્યાર અને માનને ખાતર એને બધી સગવડ કરી આપો એ ખરું, પણ એ વિષયમાં તમારા તરફ કોઈ જોર જુલમ તો ન જ કરી શકે.”

     “બાપુ આપના રાજ્યમાં જોર જુલ્મ છે જ નહીં.”

     “સાચે સાચું કહો છો?”

     “બાપુ, આપ આગળ અમે ખોટું શું કરવા બોલીએ?”

     “તમારો હવાલદાર ઠીક છે નાં?”

     “હા, બાપુ ! બહુ સારો માણસ છે.”

     અજિતસિંહને આ સાંભળીને ખુબ દુઃખ થયું. પોતાની પ્રજા આવી ભીરુને કાયર છે તેની તેને આજ ખબર પડી.

     “પટેલ ! સાચે સાચું કહો છો નાં?” દરબારે ફરી ભાર દઈને ખેડૂતોના મુખીને એનોએ પ્રશ્ન ફરીથી કર્યો.

     આ વખતે ખેડૂતો એક બીજા તરફ જોવા લાગ્યા, પણ કોઈમાં સાચી વાત કહેવાની હિંમત આવી નહીં.

     અજિતસિંહને આથી ખાતરી થઇ કે ખેડધરનો પોતે દરબાર નથી પણ મેરુ જ દરબાર છે. તે મનમાં ને મનમાં હસ્યો.

     “કેમ દેવા ! તું શું કહે છે? આ ગામમાં હવાલદારનું કંઈ દુઃખ છે કે નહીં?”

     દેવાને હવે બરાબર ખાત્રી થઇ ગઈ હતી કે કાલે પોતાની સાથે વેઠ કરવા દરબાર પોતે જ વેશપાલટો કરીને આવ્યા હતા. એ જવાબમાં માત્ર હસ્યો.

     “કેમ કંઈ બોલતો નથી?”

     “બાપુ, મારી સાથે આપેય રેતીના સુંડલા સાર્યા છે એટલે હવાલદાર કેવા છે એ જેટલું હું જાણું છું એટલું આપ પણ જાણો છો.”

     “દેવા, ઉઠ-જા આણંદની બેન જીવીને અહીં તેડી આવ.”

     દરબાર અને દેવા વચ્ચેની વાત ખેડૂતો કઈ સમજી શક્યા નહીં.

     થોડીવારમાં દેવો જીવીને તેડી આવ્યો. 

     “બહાર કોણ છે?”

     ” જી હાજર” એક પસાયતાએ દરબારને નમન કર્યું.

     “હવાલદારને બોલાવ.”

     તુરત મેરુ દરબાર સમક્ષ નમન કરી ઉભો રહ્યો. શરૂઆતમાં તો એને કઈ સમજાયું નહીં પણ જીવીને જોઈ એના દિલમાં ધ્રાસકો પડ્યો.

     “હવાલદાર ! કાલે તે મારે માટે શું એકઠું કર્યું છે?” દરબાર મુછમાં હસ્યાં.

     “બાપુ ! આપને જોઈતી બધી તૈયારી કરી રાખી છે.”

     “કેટલા માણસોને વેઠે પકડ્યા હતા?” દરબારની આખો ચમકી.

     “એકાદ-બેને.”

     “સાચું કહે છે? એક તો હું પોતે હતો, તારે ઘેર રેતી તો મેં પાથરી છે.”

     મેરુ આ સાંભળી કાળો શાહીવર્ણો થઇ ગયો.

     “એક વખત આ ખેડુની દીકરીની માફી માંગ, એનો ચોટલો તારે પકડવો હતો તો હવે એના પગમાં તારી પાઘડી નાખ.”

     મેરુનો અરધો જીવ ઉડી ગયો હતો, તેને તમ્મર આવવા માંડ્યા.

     “હવાલદાર – એ બહેનની માફી માગ. એક રાજાનો અમલદાર પ્રજાને રાજાને નામે કનડે તો રાજા પણ એ પાપનો ભાગીદાર છે.”

     મેરુએ દરબારના કહ્યા પ્રમાણે ધ્રુજતા ધ્રુજતા કર્યું.

     “બહેન, આ પાપીએ ગઈકાલે તારું અપમાન કર્યું છે, એ માટે હું રાજા તરીકે તારી માફી માંગુ છું. અને આજથી આ રાજ્યમાં વેઠ કાઢી નાખું છું.”

     જીવી આ સાંભળી રડી પડી, તેણે દરબારના ચરણમાં પોતાનો છેડો પાથર્યો.

     આખા ખેડધરમાં વાયુવેગે ખબર પડી ગયા કે દરબાર ગઈકાલે ખેડુના વેશમાં દેવાને ખેતરે આવ્યા હતા અને પોતે મેરુને ઘેર વેઠે ગયા હતા. મેરુને રાજ્યની હદપાર કર્યો અને અમલપુર રાજ્યમાંથી વેઠ બંધ થઇ. દરબારે ખેડૂતોના આશીર્વાદથી પચાસ વર્ષ સુધી દરબારપદું ભોગવ્યું.

—————————————

“મોભ કે આડી”

Standard

​”મોભ કે આડી”

                      (૪)

     “એલા ! આવું સ્વાદિષ્ટ દૂધ આજે ક્યાંથી લાવ્યો?”

     “સાહેબ ! હમણાં ખંભાતની બજારમાં એક ગોવાલણ આવી છે તે આ દૂધ વેચે છે.”

     “કેટલા પૈસા આપ્યા?”

     “આ તો એણે નમૂનો મફત આપ્યો છે.”

     “એટલે?”

     “આજે બજારમાં જતા એ ગોવાલણને દૂધ વેચતી જોઈ. તેના ઓટલા આગળ ઘરકોની ભીડ જામી હતી એટલે હું પણ ગયો. મેં દૂધનો ભાવ પૂછ્યો એટલે એણે શેરના રૂપિયા અઢી કહ્યા. મને આ ભાવ જોઈ હસવું આવ્યું અને મારાથી ‘રૂપિયા અઢી?’ એમ બોલાઈ ગયું. તો એ લટકાળી ગોવાલણ મને કહે કે ‘તું અને તારો શેઠ કઢી ખાઓ કઢી; દૂધ પીધા તમે’એમ કહી મને એણે આ નમૂનો આપ્યો છે.”

     પોતાના નોકર પાસેથી દૂધ લઇને એક ઘૂંટડો પીતાં તો શેઠના દિલમાં એક ચસકો થઇ ગયો. આસપાસ અત્તરના ફુવારા ઉડતા હોય એવા એ દૂધના મઘમઘાટે એને તર કરી દીધો.

     યાત્રાનું બહાનું કરી કસ્તુરી મુનિમને બધો વહીવટ સોંપી પતિની શોધમાં નીકળી. તેણે ગીરની મદમાતી ચાર ભેંસો સાથે લીધી. બે ત્રણ વિશ્વાસુ માણસોને પોતે પોતાની સહાયતામાં લીધા અને ફરતી ફરતી ખંભાત શહેરમાં આવી પહોંચી. લાંબી તપાસને અંતે તેને જણાયું કે અમરચંદ અહીં આવીને રહ્યો છે. વ્યાપારમાં તેને મોટી ખોટ ગઈ છે. અને માંડ માંડ વ્યવહાર ચલાવે છે. આ પ્રકારની બાતમી મેળવ્યા પછી તેણે ખંભાતની બજારમાં એક સુંદર ઘર ભાડે લીધું. અને ગોવાલણ તરીકે તેણે દૂધ વેચવું શરુ કર્યું. ઘરની બહાર ઓસરી હતી અને ઓસરીનું દ્વાર બજારમાં પડતું.

     રોજ સવાર સાંજે તે કાઠીયાવાડી પેરણુ અને કાળો પછેડો ઓઢીને બેસતી ત્યારે ખંભાતના છેલબટાઉઓ તેની આસપાસ મધમાખોની માફક ગણગણતા. આખાય ખંભાતમાં આ કાઠીયાવાડી ગોવાલણ ‘કમળી’ સહુનું આકર્ષણ બની. અઢી રૂપિયાનું શેર દૂધ લેનાર કોણ મળે? લેનાર કોઈ ન મળે એટલે દૂધની રૂપાની તાંબડી ભરી, ઉઠતી વખતે આખીને આખી તાંબડી દૂધ ગામના કુતરાઓ ભેગા કરી તે રોજ સવાર સાંજ તેને પાતી. ખંભાતીઓ કમળીના આ વર્તનથી આશ્ચર્ય પામતા. મોંઘા ભાવનું દૂધ કોઈને સસ્તે આપવા સાફ ના પાડતી અને કૂતરાઓને લહેરથી પાતી. કોઈ કોઈ રસીયો યુવાન કમળીના સૌંદર્ય તેજમાં અંજાઈ એના હાથનું દૂધ લેવામાં પોતાને મોટો ભાગ્યશાળી માનતો હોય તેમ કોઈ વખત સવા રૂપિયો ખર્ચીને અરધો શેર દૂધ લઇ પીતો, પણ એ દૂધ એણે જન્મારામાં દીઠું ન હોય એવું લાગતું. ઊંચા મસાલા અને સુગંધી પદાર્થોથી કઢેલું ગીરની ભેંસોનું ચોખ્ખું દૂધ પીનારાના દિલમાં અજબ ચેતન પ્રકટાવતું. આખા ખંભાતમાં ગોરી કમળી અને એના ગોરા દૂધ, એ સર્વ સ્થળે અને સર્વ વખતે એક સામાન્ય વિષય થઇ પડ્યો.

     કસ્તુરીને બીજા કોઈ દૂધ લે કે ન લે તેની પરવા નોતી, તેને તો અમરચંદ સાથે પરિચય કેમ વધે તે એજ મુખ્ય કાર્ય હતું. અમરચંદે પોતાના ગામમાંથી નીકળી ખંભાતમાં રહી દરિયા માર્ગે મોટો વ્યાપાર કર્યો, હાલમાં વ્યાપારમાં મોટી ખોટ હોવાથી તે મૂંઝાયો હતો, છતાં દેશમાં તો એ સ્થિતિમાં ન જ જવું એવો તેણે નિશ્ચય કર્યો હતો.

     પોતાના માણસ પાસેથી કમળીએ આપેલ નમૂનાનું દૂધ ચાખતા અમરચંદની તબિયત ખુશ થઇ ગઈ. બીજે દિવસે તેણે ફરીથી માણસને મોકલ્યો અને એક શેર દૂધ મંગાવ્યું, દૂધ પીતાં પીતાં તેણે નક્કી કરી લીધું કે એક મહિનાના પોણોસો રૂપિયા બેસે તો ભલે બેસે પણ આ દૂધ તો જરૂર પીવું. 

     બરોબર મહિનો દિવસ ગીરની ભેંસોનું કઢેલું દૂધ પીતાં અમરચંદના શરીરનું તેજ વધ્યું. તેનામાં નવું જીવ આવ્યું હોય એમ દૂધની અસર તેના ચહેરા પર સ્પષ્ટ તરવરવા લાગી.

     “લ્યો આ તમારા દૂધના પોણોસો રૂપિયા.” અમરચંદના માણસે મહિના દિવસના પૈસા ચૂકવવા કમળી પાસે આવ્યો.

     “પૈસા તે ક્યાં ભાગી જાય છે? તમે ગુજરાતીઓ તો પૈસાના જ ભૂખ્યા લાગો છો. પૈસાની શી ઉતાવળ છે? તમારા શેઠને કહેજો કે ફુરસદે પોતે જાતે ભલે વરસ દિવસે આપે.”

     માણસે આવીને અમરચંદને કમળીએ કહેલ વાત કહી કમળીનું વર્ણન કર્યું. કાળી કાળી વાદળીઓ વચ્ચે ઝબુકતી વીજળી સરીખું એનું ગૌર વદન, એનું ઘાટીલું માંસલ શરીર, અને એથીય અધિક એનું કઢીયલ દૂધ એ સર્વ વાતોએ અમરચંદ લોભાયો, તે સહજ કમળી તરફ ખેંચાયો.

     પોતેજ કમળી જે બજારમાં બેસતી તે તરફ ગયો, કમળીને દ્વારે આજે સોનાના સૂરજ ઉગ્યા, શેઠને આવતા જોઈ તે સાવધ બની. 

     “કેમ શેઠ દૂધ લેવું છે?” બોલતા બોલતા તેના નૈયના નાચ્યા.

     “દૂધ તો મારો માણસ રોજ લઇ જાય છે.”

     “ત્યારે કાલે ચાર વિસુ ને પંદર રૂપિયા મોકલ્યા તે જ શેઠ તમે કે?”

     “હા તમારું દૂધ એક મહિનો પીધું એના પૈસા તો મારે મોકલવા જોઈએ ને?” અમરચંદે કમળીને નીરખી નીરખીને જોઈ.

     “પૈસા તો શેઠ શું ચીજ છે તમારે જોઈએ તેટલા વરસ દિવસે આપજોને ! તમારા જેવા શોખીન પીનારે હજી દૂધની લહેર બરાબર ચાખી નથી.”

     “કેમ? રોજ તો એજ દૂધ હું પીઉં છું.”

     “ના, ના, એ દૂધ તો બીજા.”

     “એનો કઈ વધારે ભાવ છે?”

     “ભાવ તો એ જ, પણ એ દૂધ કઢેલું તરત પીવું જોઈએ. તમારો માણસ અહીંથી તમારે ત્યાં લઇ જાય તેટલામાં ટાઢું પડી જાય છે. એતો તમે જો રોજ સવાર સાંજ અહીં આવીને પીતાં જાઓ તો જ એ દૂધની લિજ્જત આવે.”

     અમરચંદ તો કમળીને જોઈ પાગલ બનતો જતો હતો. એટલે એને તો આ વાત ગમી, અને રોજ સવાર સાંજ કમળીને ત્યાં દૂધ પીવા આવવાની શરૂઆત કરી. 

     કમળીના કામણમાં અમરચંદ પડ્યો, વેપાર રોજગાર એક કોરે મુક્યા. તેને મન તક કમળી એટલે ઈશ્વર. તેનો એ ભક્ત બન્યો, દીવાનો બન્યો, કમળીને તો એજ જોઈતું હતું. તેણે અમરચંદને એક દિવસ પૂછ્યું,

     “શેઠ ! તમે રોજ અહીં પધારો છો, એ જોઈ મારી આંખ્યું ઠરે છે પણ તમે કઈ ઉદાસ જણાઓ છો, મેં સાંભળ્યું છે કે તમને વેપારમાં કાંઈ નાણાંની જરૂર છે, તમે મુંજાઓ છો શા માટે? મેં તમારે માટે દસ હજાર રૂપિયા રાખ્યા છે. લઇ જાઓ હું પોતે તમારી છું તો રૂપિયા પણ તમારા જ ગણાય.”

     અમરચંદને આ અણીને વખતે મળેલા રૂપિયા મીઠા લાગ્યા. એના વેપારમાં આ રકમથી ટેકો મળી ગયો. એને તો પ્રભુ પ્રસન્ન થયા હોય એમ રૂપ અને રૂપિયા બંને મળવાથી એ હવે કમળીને ત્યાં જ રહેવા લાગ્યો.

     “વ્હાલા ! તમે હમણાં જે પ્રેમ મારા તરફ બતાઓ છો તે હંમેશ રહેશે કે?”

     “કમળી ! આ ભવમાં આ કમલનયનીને તો નહીં ભૂલું. પણ આવતા ભાવમાં પણ એને…..”

     “હં-હં-હં શેઠ ! મ્હારે કંઈપણ વચન જોઈતું નથી. તમારા હાથની આ વીંટી છે તે મને આપો એટલે મારા બાળકને એ પહેરાવી તમે તજી દેશો તો હું એ જોઈને સંતોષ પામીશ.”

     “બાળક !” અમરચંદ સહેજ ઢીલો દેખાયો.

     “હા, હું થોડા મહિનામાં એક બાળકની માતા થઈશ. મને ભય છે કે કદાચ તમે મને તજી દેશો તો આ વીંટી આપો એટલે હું એમાં જીવનનું કલ્યાણ માનીશ.”

     અમરચંદે તુરત પોતાની પહેરવાની વીંટી એને કાઢી આપી.

     “પણ કમળી, તને બાળક આવશે તો લોકો આપણી વાત જાણી જશે તેનું હવે શું કરશું?”

     “કેમ ગભરાયા? હું તમારી આબરૂ બચાવી લઈશ, તમે બેફિકર રહો.”

     આજે અમરચંદે આખી રાત કમળીને ત્યાં બેચેનીમાં ગાળી, સવારે ઉઠીને તે પોતાને ત્યાં ગયો ત્યારે એનામાં હંમેશનો ઉત્સાહ નહોતો.

     આખો દિવસ કમળીના તેણે વિચાર કર્યા, કમળીના થનારા બાળક વિષે લોકો જાણશે ત્યારે જરૂર સમાજ તેના તરફ આંગળી કરશે, તે પોતે સાંજ સુધી એ પ્રશ્નનો કઈ નીકર કરી શક્યો નહીં. સાંજ પડતા કમળીના ઘર તરફ આજ તેના પગ ઉપડતાં નહોતા, છતાં કમળી તરફના પ્રેમે એ ઘર તરફ ખેંચાયો. પણ તે કમળીના ઘર આગળ આવ્યો ત્યાં તો આખુંય ઘર ખાલી જોયું. 

     તપાસ કરતા એક પાડોશી બોલી ઉઠ્યો,

     “શેઠ ! તમારું બુલબુલ ઉડી ગયું. એ તો આજે બપોરે જ અહીંથી સમાન સંકેલીને રવાના થઇ ગઈ.”

     “ક્યાં ગઈ?”

     “એતો એ જાણે પણ હવે કોઈ બીજું બુલબુલ શોધો, બીજું.”

     કસ્તુરી ત્યાંથી ગોકુલ, મથુરા થોડા દિવસ રોકાઈને પોતાને ગામ આવી પહોંચી. તેને જે જોઈતું હતું તે મળી ગયું હતું. 

     કસ્તુરી ગામમાં આવતા ફરીથી મુનિમ રાજી થયો. મુનિમે શેઠાણીની ગેરહાજરીમાં જે વ્યાપાર કર્યો હતો તે સર્વસ્વ જોઈ તે ખુશી થઇ, અને મુનિમને પાંચ હજાર રૂપિયા ઇનામમાં આપ્યા.

     દિવસો એકપછીએક વીતવા લાગ્યા એક દિવસે આખા ગામમાં ઓચિંતી વાત આવી કે અમરચંદ શેઠની કસ્તુરી થોડા વખતમાં એક બાળકની માતા થશે. શેરીએ, ચકલે, ચૌટે સર્વત્ર કસ્તુરીની નિંદા થવા લાગી. કુથલીખોરોને અને અદેખાઓને નવો વાણીનો ખોરાક મળ્યો, એટલે એમનું બજાર તેજ થયું.

     “શેઠાણી ! ગજબ થઇ ! તમે મારા ધોળામાં ધૂળ નાખી.”

     “શું થયું? કકલભાઈ મુનિમ ! એવું તે શું થયું?”

     “આજે આખું ગામ તમારી જ વાતું કરે છે, શેઠ આવશે ત્યારે હું શું મ્હોં બતાવીશ, મ્હારે તો આપઘાત કરવો પડશે આપઘાત !” વૃદ્ધ મુનિમને ખુબ આઘાત થયો હોય એવી એની મુખમુદ્રા દેખાઈ.

     “કકલબાપા ! તમે બેફિકર રહો બેફિકર…”

     “મ્હારુ કપાળ બેફિકર રહું, માંડ માંડ જગતમાંથી નિષ્કલંક થઇને નીકળ્યો હતો ત્યાં નસીબે આ ચક્કરમાં નાખ્યો, આજે ગામ શું બોલે છે તેની કઈ તમને ખબર છે?” કકલભાઈ અકળાયો.

     “કઈ ગરણું બંધાય છે બાપા?”

     “ત્યારે એ વાત શું ખોટી છે?”

     “વાત સાવ સાચી પણ એ બાળક તમારા શેઠનું જ છે.”

     “હે !”

     “હા, બેફિકર રહો.”

     “એ કેમ બને?”

     “આ વીંટી કોની?”

     “એ તો મારા શેઠની અને શેઠ એ વીંટી કોઈ દિવસ આંગળીએથી ઉતારતા જ નહીં. એજ વીંટી છે પણ તમે શી રીતે લાવ્યા.”

     તુરત કસ્તુરીએ સઘળી હકીકત પહેલેથી છેલ્લે સુધી વિગતવાર કકલભાઈને સમજાવી.

     જીવીતને આરે ઉભેલા વૃદ્ધે પણ કસ્તુરીની હિમ્મત, ચતુરાઈ અને પવિત્રતા જોઈ પોતાનું મસ્તક તેના સમક્ષ ઝુકાવ્યું. 

     “પણ આ વાત હમણાં ખાનગી રાખજો, લોકો જે કહે તે સાંખી લેજો, માત્ર દરબાર સાહેબને તમે ખાનગીમાં બધી વાતથી વાકેફ કરી આવજો.”

     “નવ મહિના થયા ત્યાં તો કસ્તુરીને ત્યાં પુત્ર જન્મ થયો, આખા ગામમાં હાહાકાર થઇ ગયો. વિરોધીઓ રાજી થયા, મિત્રોના દિલોમાં દુઃખ થયું, ધર્મીષ્ટો કલિયુગ આવ્યું છે એમ પોકારી ઉઠ્યા. કકલભાઈ અને કસ્તુરી તરફ લોકો ધિક્કારના શબ્દો જેમ ફાવે તેમ ફેંકવા લાગ્યા.

     વાત વાતમાં પાંચ વર્ષ વીતી ગયા ત્યાં એક સવારે ખબર આવ્યા કે અમરચંદશેઠ પરદેશથી કમાઈને આવે છે.

     કસ્તુરીને તો રાજ્યે ગામ ઇનામમાં આપેલ હોવાથી તે પણ ગામધણી ગણાતી, તેના ગામના નિશાન ડંકા વિગેરેથી તેણે પોતાના પતિનો સત્કાર કર્યો.

     અમરચંદ તો એમ જ માનતો હતો કે કસ્તુરી કોઈના દળણાં દળી, પાણી ભરી માંડમાંડ પેટ ભરતી હશે, કારણકે તેણે તો તેને માટે જતા જતા માત્ર ઘરમાં એક મહિનાનું જ અનાજ મુક્યું હતું. આજે પોતાની મૂંછનું પાણી વધશે, અને એ આડીને આધારે મોભ કહેનાર કસ્તુરી પોતાને નમશે એ વિચારે તે ગામ નજદીક આવ્યો હતો પણ તેની અજાયબી વચ્ચે સત્કારનો રાજવૈભવ જોઈ આશ્ચર્ય પામ્યો. તપાસ કરતા તેને માલુમ પડ્યું કે કસ્તુરી તો ગામધણી બની છે.

     આ વખતે ગામનાં લોકો સહુ એક જ વાત કરી રહ્યા હતા કે છોકરો જોઈ અમરચંદ જરૂર કસ્તુરીને કાઢી મુકશે.

     અમરચંદ પોતાને ઘેર આવ્યો તો ત્યાં પણ પોતે ન ધારે તેવો વૈભવ અને લક્ષ્મી પોતાને આંગણે નાચતા જોયા, એટલામાં તો ઘરના બારણામાં સોળ શણગાર સજી કસ્તુરી છોકરાને સામે લઇને ઉભી.

     “કમળ ! આ તારા પિતાને પૂછ કે તારે માટે પરદેશથી શું લાવ્યા?” હસતી હસતી કસ્તુરીએ પતિ આગળ પુત્રને ધર્યો.

     અમરચંદને તો આ જોઈ આખા શરીરે આગ લાગી. તેના ક્રોધને એક ક્ષણભર તેણે અટકાવ્યો, તે ગુપચુપ ઘરમાં ગયો. કસ્તુરી શેઠના દિલમાં લાગેલી ઝાળનું કારણ સમજી ગઈ.

     જમવાનો વખત થયો ત્યાં કસ્તુરી એ છોકરાની સાથે અમરચંદને જમવા બોલાવા આવી. 

     “બાપુ ! જમવા …”

     આ શબ્દો સાંભળતા અમરચંદે પોતાના પરનો કાબુ ખોયો.

     “કસ્તુરી ! કસ્તુરી ! આ કોનું ફરજંદ?” તેણે જોરથી ત્રાડ પાડી.

     “ફરજંદ આપનું- બીજા કોનું હોય?”

     “મ્હારુ?”

     “તમને શંકા કેમ જાય છે?”

     “એ કેમ બને-કસ્તુરી? તે હરામના હમેલ…”

     “છોકરે ગળામાં શું પહેર્યું છે તે જુઓ પછી જે બોલવું હોય તે ખુશીથી બોલો.”

     જુસ્સામાં ને જુસ્સામાં અમરચંદે છોકરાના ગળામાં સાંકળી વચ્ચે પોતાની વીંટી જોઈ. બીજી પળે તેણે કસ્તુરી સ્હામે શંકાથી જોયું. કમળીનું ને કસ્તુરીનું મુખ એક સરખું લાગ્યું. તે ભોંઠો પડ્યો, શરમાયો અને તેણે નીચે જોયું.

     “ક્યમ, આડીને આધારેય કોઈ વખત મોભ ખરો કે?” કસ્તુરીએ પતિ તરફ નયનબાણ ફેંક્યું.

     “હું હાર્યો, તું જીતી. હું જાણતો હતો કે મોભને આધારે આડી રહે છે પણ મોભનેય આડીનો આધાર છે ખરો !”

     “તમારું વચન પળાયું છે કે નહીં?”

     “જરૂર, એટલે જ તું જીતી.”

     તુરત આખા ગામમાં આ પતિ પત્નીની વાતો પવનવેગે ફેલાઈ ગઈ. મોભને આધારે આડી કે આડીને આધારે મોભ, અમરચંદનું પરદેશ જવું, કસ્તુરીની હુશિયારી, કસ્તુરીનું કમળી બનવું વિગેરે વાતો ઘરે ઘરે થવા લાગી. ઘણાય સ્ત્રી પુરુષોએ મોભને આડી વિષે ચર્ચા કરી.

                          (સમાપ્ત)

“મોભ કે આડી”

Standard

​”મોભ કે આડી”

                                      (૩)

     “જુઓ કકલબાપા ! તમારા શેઠ આ પટારામાં ખુબ જોખમ મૂકી ગયા છે. આપણાં ગામના નગરશેઠ દીપચંદભાઈને જઈને કહો કે મહેરબાની કરી એ પટારો સાચવે. હું બાઇમાણસ રહી એટલે ઘરમાં એ જોખમ રાખવું સારું ઠીક નહીં.”

     મુનિમને શેઠાણીની આ વાત ગમી. તે પોતે નગરશેઠ દીપચંદને જઈ મળ્યો અને તેને એ પટારો સાચવવા સમજાવ્યો. અમરચંદ શેઠના કુટુંબ સાથે દીપચંદને અસલથી સારાસારી હતી તેથી તે પણ કબુલ થયો.

     તુરત કકલમુનિમ એક ગાડું જોડાવી લાવ્યો પણ પટારાનો ભાર ગજબ હતો. અંદર નક્કર માલ ભરેલો એટલે એ પટારો તો ત્યાંથી ચસે તેમ નહોતો. આખરે બળદની ચોસર બોલાવી અને ચાર બળદના જોરે એ પટારો ગાડાંમાં દીપચંદને ઘેર પહોંચાડ્યો, દીપચંદ પણ પટારાનું વજન જોઈ આભો બની ગયો. અમરચંદનું ઘર અસલથી શ્રીમંત ગણાતું – અને આજેતો એની શ્રીમંતાઈએ અવધિ કરી.

     “બોલો શેઠાણી હવે શો હુકમ છે?” કકલમુનિમ પટારો દીપચંદ શેઠને ત્યાં સહીસલામત મુકાવી પાછો કસ્તુરી પાસે આવ્યો.

     “હુકમ તો બસ તમે શેઠને નામે દુકાન ચાલતી કરો. શેઠ આવ્યા પછી દ્વારકા જરૂર જજો.”

     “બાઈ પણ મૂડી વિના દુકાન ક્યાંથી ચાલુ કરાય?”

     “અરરર- એ તો હું ભૂલી જ ગઈ, શેઠે આ પટારો બંધ કર્યો ત્યારે એ વાતનું તો મને કઈ સ્મરણ જ ના રહ્યું. હવે એ પટારો શેઠની રજા વિના મારાથી ઉઘાડાય નહીં-ફિકર નહીં, દીપચંદ શેઠને કહો કે આપણો એ કિંમતી પટારો  એમને ત્યાં અમાનત છે એના ઉપર આપણને જોઈતી મૂડી આપે.”

     મુનિમ શેઠાણીની વ્યવહારુ બુદ્ધિથી તાજુબ થયો. અમરચંદે આગલા ભવમાં સારા પુણ્ય કર્યા હશે એટલે આવી ચતુર સ્ત્રી મળી એમ આ વૃદ્ધ વણિકને લાગ્યું. 

     શેઠાણીના કહ્યા મુજબ તે દીપચંદને ત્યાં ગયો, સઘળી હકીકત તેને કહી. દીપચંદે કંઈપણ આનાકાની કર્યા વિના જેટલી જોઈએ તેટલી મૂડી આપવા કબૂલ્યું. 

     અમરચંદને નામે દુકાનો પછી શરુ થઇ. મહિના દિવસમાં ખાવાનો દાણો કસ્તુરીનો ખૂટ્યો તેટલામાં તો દુકાનનો વકરો આવવો શરુ થયો.

     થોડા મહિના પછી રાજાના કુંવરનો લગ્નપ્રસંગ આવ્યો. આ લગ્નપ્રસંગે મોદીખાનું નક્કી કરવા માટે સઘળા વ્યાપારીઓને બોલાવ્યા, હિંગ મરચાથી માંડી રેશમી કપડાં સુધીનો સઘળો સમાન પૂરો પાડવાનો એમાં કરાર હતો. લગભગ પાંચથી દસ લાખનો એ સોદો હતો. સઘળા વણિક વ્યાપારીઓ ગભરાયા રાજા છે ને વખતે નાણાં ન આપે તો પાઘડી ફેરવવી પડશે. એક નન્નો છત્રીસ રોગ હરે એમ ધારી ગામના બધા વ્યાપારીઓએ અંદર અંદર સંતલસ કરી મોદીખાનું લેવાની અશક્તિ જાહેર કરી. તેઓએ જણાવ્યું કે કોઈની વખારમાં આજે માલ નથી એટલે આટલો બધો લાખો રૂપિયાનો માલ પૂરો ક્યાંથી કરી શકાય? રાજા આ વ્યાપારીઓની વાતથી ગુસ્સે થયો. કસ્તુરીનાં સાંભળવામાં આ વાત આવી. તેણે પોતાના મુનિમને રાજા પાસે મોકલ્યો અને કહેવરાવ્યું કે શેઠ ઘરે નથી પણ શેઠાણીની હિમ્મત છે કે તે રાજયનું લગ્નપ્રસંગનું મોદીખાનું પૂરું પાડશે. બીજા વ્યાપારીઓએ ઘસીને નાં પાડેલી હોવાથી રાજા આ માંગણીથી ખુશી થયો, અને મોદીખાનું આપવા તૈયાર થયો. કરારનામું કરતી વખતે મુનિમે રાજાને વિનંતી કરી.

     “દરબાર સાહેબ ! મારા બાઈએ કરારનામામાં સહી કરતા પહેલા બે માંગણી આપ સમક્ષ રજુ કરવાની મને સૂચના કરી છે.”

     “બોલો.”

     “એક તો એક જ્યાં સુધી મોદીખાનું અમારું હોય ત્યાં સુધી બહારથી આયાત થતો માલ અમારા સિવાય કોઉ ખરીદી શકે નહીં.”

     “કબૂલ-બીજું?” રાજાએ આ મુનિમની શરતની નોંધ લીધી.

     “બીજું ગામમાં માલ સંઘરવા માટે ગમે તે વેપારીની વખાર કામચલાઉ અમને મળવી જોઈએ.”

     “એ પણ કબૂલ.”

     રાજાએ બંને શરતો કરારનામામાં લખી. અને લગ્ન પછી બીજે દિવસે નાણાં ભરી આપવાનું નક્કી થયું. સહી સિક્કા થયા. આખા ગામમાં આ વાત પવનવેગે પ્રસરી ગઈ કે અમરચંદની સ્ત્રીએ રાજા સાથે મોદીખાનાનો કરાર કર્યો છે.

     વ્યાપારીઓ બધા અદેખાઈથી હસ્યા, અને અંદર અંદર વાતો કરવા લાગ્યા કે હવે અમરચંદનું નામ અને નાણું આ બાઈ જરૂર ગુમાવશે.

     બીજે દિવસે નગરમાં બહારથી જે માલ આવ્યો તેના ગાડાં બજારમાં ઉભા રહ્યા પણ કોઈપણ વેપારીથી તે માલ શકાય તેમ નહોતો. સાંજ સુધી બધા ગાડાં ઉભા રહ્યા પણ ખરીદનાર જ ન મળે. રાજ્યનો હુકમ વેપારીઓ પર થયેલો હતો તેથી તેમનાથી તો કઈ ખરીદી શકાય તેમ નહોતું. લીલવડમાં ચોરાસી ગામનું બજાર હતું એટલે માલનો તો રોજ ભરાવો થવા લાગ્યો. માલ વેચનારા આઠ દિવસ સુધી રાહ જોઈ ગભરાયા. તેઓ સઘળા કકલમુનિમ પાસે આવ્યા અને પોતાનો માલ રાખવા તેને વિનવ્યો. કકલભાઈ તેઓને કસ્તુરી પાસે તેડી લાવ્યો. વેચનારા કંટાળ્યા હતા એટલે પચાસ ટકા ઓછા ભાવે અને ત્રણ મહિનાની નાણાંની મુદતે સઘળો માલ તેઓએ શેઠાણીને આપ્યો. આમ માલ તો અમરચંદશેઠની દુકાને વિના માંગ્યો અરધે ભાવે આવીને એકઠો થવા લાગ્યો.

     હવે કસ્તુરીએ કકલભાઈને બોલાવી ગામના મોટા વેપારીઓની વખારોનો કબ્જો લેવાનું સૂચવ્યું. કકલભાઈ રાજ્યના અમલદારોને સાથે લઇ દરેકની દુકાને ગયો અને વખાર ખાલી કરવાનું કહ્યું. 

     વેપારીઓના મનમાં તો લુચ્ચાઈ હતી. તેઓએતો પૈસા નહીં મળે એ વિચારે જ રાજા સાથે કરાર નહોતો કર્યો. બાકી તેઓની વખારમાં તો માલ પુષ્કળ હતો. કકલભાઈયે જયારે વખાર ખાલી કરવાનું કહ્યું ત્યારે તેઓ ગભરાયા. જો એમ કહે કે વખારમાં માલ છે તો રાજાને છેતર્યો ગણાય, અને માલ નથી એમ કહે તો પોતે માલ ક્યાં નાખે?

     વ્યાપારીએ એક પછી એક કકલભાઈને ખાનગીમાં બોલાવી પોતા પાસેનો માલ વગર નફે પડતર ભાવે લખી આપ્યો અને નાણાં ચાર મહિને આપવાની કબૂલાત થઇ. વ્યાપારીઓ તો બધી રીતે સપડાયા હતા, એટલે ન છૂટકે તેઓએ પોતાનો માલ મૂળ ભાવે આપ્યો. 

     લગ્નપ્રસંગ આવ્યો, અમરચંદના મોદીખાનેથી સર્વ વસ્તુઓ મળી. પરિણામમાં રાજાને ખુબ સંતોષ થયો. સઘળા નાણાં રાજાએ ચૂકવી આપ્યા. આ સોદામાં કસ્તુરીને લખો રૂપિયાનો ફાયદો થયો, કારણકે માલ અડધી અને પડતર કિંમતે બધો મળ્યો અને નાણાં પુરા ભાવના મળ્યા.

     લગ્નમાં દરબાર ભરાયો તેમાં ગામના વ્યાપારીઓએ કુંવરસાહેબને વધાવો કર્યો, વધુમાં વધુ નગરશેઠના પાંચસો રૂપિયા વધાવામાં હતા. કકલભાઈ મુનિમે પોતાની શેઠાણી તરફથી એક લાખ રૂપિયા વધાવામાં નોંધાવ્યા. રાજા તાજુબ થઇ ગયો, બધા વ્યાપારીઓએ દાંતમાં આંગળા ઘાલ્યા.

     રાજાએ રાણીને મળી કસ્તુરીનાં વધાવાની વાત કરી. રાજ્યનું મોદીખાનું જયારે બધાએ રાખવાની ના પાડી ત્યારે પોતે રાખ્યું, કુંવરને એક લાખ રૂપિયાનું વધાવું કર્યું. હવે તેની કદર રાજ્યે જરૂર કરવી જોઈએ, રાજાએ કકલભાઈ મારફત કસ્તુરીને રાજ્યમહેલમાં પાલખીમાં બેસાડીને બોલાવી, અને રાજકુમાર ની ફઈ તરીકે તેમનું સન્માન કરી વંશપરંપરા બે ગામ બક્ષીશ આપ્યા. 

     આખી પ્રજામાં આ ઇનામી ગામ આપ્યાની વાત ઝડપથી પ્રસરી ગઈ. બીજે દિવસે કસ્તુરીનાં વખાણ સર્વત્ર થવા લાગ્યા. કુંવરની ફઈ થઇ એટલે રાજ્યમાં પણ એનું માન વધ્યું.

     કસ્તુરીને હવે જે ઈચ્છા હતી તે પૈસો અને માન-મરતબો બરાબર રીતે પ્રાપ્ત થયા. કકલભાઈ મુનિમને તેણે મોટું ઇનામ આપ્યું.

     “કકલબાપા, શેઠની ગેરહાજરીમાં તમે ઠીક કામ કર્યું હો !”

     “એ બધા આપણી બુદ્ધિના પ્રતાપ છે, આજે શેઠનું નામ તમે સવાયું કર્યું છે.”

     “બાપા, હવે ! હું જરા છ-આઠ મહિના ગોકુળ-મથુરા રહેવા માંગુ છું તમે બધું અહીં સંભાળજો.”

     “એકલા જશો?”

     “સાથે એક બે માણસ લઇ જઈશ.”
———————————-

વધુ આવતા ભાગમાં…

To be continued…