Category Archives: ગદ્ય

વાર્તા, કથાઓ, સાહિત્ય લેખો, નિબંધ,

પુસ્તક ‘પુનરાગમન’ માટે પુત્ર મોહસીન ભાઈએ તૈયાર કરેલી ‘મરીઝ’સાહેબની જીવનયાત્રા…

Standard

પુસ્તક ‘પુનરાગમન’ માટે પુત્ર મોહસીન ભાઈએ તૈયાર કરેલી ‘મરીઝ’સાહેબની જીવનયાત્રા…

‘બે-ત્રણ પ્રસંગમાં અહીં આખા જીવનનો સાર છે’

સંકલન : મોહસીન વાસી

જન્મ

સૂરતના પઠાણવાડા ખાતે ‘મરીઝ’નો જન્મ થયો હતો. પિતાજીનું નામ અબ્દુલઅલી વાસી. એ સ્કૂલમાં શિક્ષક હતા.

તેં નક્કી કરેલી છે તે ઢબથી આવ્યા,
તું ચાહતો’તો તારી તલબથી આવ્યા;
જીવનને લઈને આ જગતની અંદર,
બે હાથ અમે વાળી અદબથી આવ્યા.

બાળક જન્મે છે ત્યારે તેના બંને હાથ છાતી ઉપર અદબની રીતે વળાયેલા હોય છે તે પ્રત્યે ઇશારો છે.

બાળપણ

માતાનું ટીબીની બીમારીમાં અવસાન થયું ત્યારે ‘મરીઝ’ની વય દસેક વરસની હતી. તેમનું ભણતર ગુજરાતી બીજા ધોરણ સુધી જ રહ્યું હતું. તેનું એક કારણ તેમને ભણવામાં દિલચસ્પી જ નહોતી. શાળાના સમયમાં તેઓ રેલવેસ્ટેશન પર જઈ, આવતી-જતી ટ્રેનનાં એન્જિન જોયા કરતા હતા. તે સમયે સૂરતમાં ઝાંપાબજાર પાસે કસાઈઓની દુકાન હતી. આ કસાઈઓ ઉર્દૂ સાહિત્યના શોખીન હતા. ‘મરીઝ’ સાંજના તેમની દુકાન પર જતા, જ્યાં ‘અનીસ’-‘દબીર’ના મરસિયા, ગાલિબ, દાગ, મીર તકી મીર જેવા શાયરોની ગઝલની મહેફિલ જામતી. જેમાં તેઓ રસપૂર્વક ભાગ લેતા. અહીં જ તેમની મુલાકાત અમીન આઝાદ સાથે થઈ, જે તેમને ગુજરાતી ગઝલ તરફ લઈ આવ્યા. તેમનાં મોટાં બહેન રૂખૈયા પાસે પણ તેઓ ઇમામહુસેનના મરસિયા સાંભળતા. જ્યારે મોટાં બહેન રૂખૈયાના ઘરે દીકરી અવતરી ત્યારે તેમની ઉંમર ૧૪ વરસની હતી. ખુશીના આ પ્રસંગ પર તેમણે જીવનની પહેલી કવિતા રચી.

યુવાવસ્થા

હવે જ્યારે એમને ભણવામાં રસ નહોતો તો એમના પિતાશ્રીએ ૧૫ વરસની વયે મુંબઈમાં નોકરી કરવા માેકલ્યા. મુંબઈમાં તેઓ યુનિવર્સલ રબર વર્ક્‌સ, બૂટ બનાવતી કંપનીમાં નોકરીમાં રહ્યા. તેમના જણાવ્યા મુજબ દુકાનમાં આવતું સાંજનું દૈનિક પહેલાં તે વાંચતા પછી શેઠને આપતા. તેમના પગારનો મોટો હિસ્સો ગુજરાતી, ઉર્દૂ, ઇંગ્લિશ સાહિત્યનાં પુસ્તક ખરીદવામાં વાપરતા. અઘરા શબ્દોની જાણકારી માટે ત્રણે ભાષાનો જોડણીકોશ (Dictionary) હાથવગા રાખતા.
સ્વ. ‘મરીઝ’ની સ્મરણશક્તિ અદ્ભુત હતી. ‘અનીસ’ ‘દબીર’ના મરસિયા જે બેથી ત્રણ ગ્રંથમાં રચાયા હતા તે તેઓ મોઢે પઢતા. આ જ કારણથી તેમની પોતાની રચનાઓને પુસ્તકમાં સંગ્રહસ્થ કરવાનો પ્રયાસ ન કર્યો.

નિખાલસ નિકટ જનના પ્યારોની દુનિયા,
કદી મારી દુનિયા બહારોની દુનિયા.

પ્રણય પ્રયાણ

ઊગતી યુવાનીમાં પહેલો પ્રણય તેમની ફોઈની દીકરી સાથે થયો. કુટુંબીજન હોવાથી અવારનવાર મુલાકાતો થવા લાગી. બંને એકબીજા પ્રત્યે આકર્ષિત હતાં. ‘મરીઝ’ના શબ્દોમાં :

બહુ રૂપાળાં છો તો માનો પ્યારને,
વહી નહીં શકશો આ યૌવનભારને;
આપ છો નાજુક નહીં ઊંચકી શકો,
આમ લાવો રૂપના અંબારને!

આ પ્રેમ શાદીમાં પરિણમી ન શક્યો, જેનાં બે કારણ હતાં : એક, તેમની સ્થાયી આવક નહોતી, બીજું, શરાબસેવનની શરૂઆત. તેમનો લગ્નનો પ્રસ્તાવ મંજૂર ન થયો. પહેલા પ્રેમની નિષ્ફળતા જીવનમાં નવા વળાંકો લાવી.

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.

પહેલો વળાંક એ હતો કે હવે તેમની પ્રેમિકા તેમને ‘અબ્બાસ’ નામથી સંબોધિત કરવાને બદલે, ‘ભાઈ અબ્બાસ’ કહેવા લાગી. જે તેમની ગઝલમાં આ રીતે વ્યક્ત થઈ.

‘મરીઝ’, એ જ્યારે અમને બોલાવે છે આદરથી,
પ્રતિષ્ઠાથી ભરેલું નામ કડવું નામ લાગે છે.

પત્રકાર ‘મરીઝ’

સાહિત્ય પ્રત્યેનો લગાવ તેમને પત્રકારત્વમાં લઈ આવ્યો. આ તેમનું મનપસંદ ક્ષેત્ર હતું. શરૂઆતમાં ‘વતન’ અને ‘માતૃભૂમિ’ દૈનિકમાં પત્રકાર તરીકે જોડાયા. સમયગાળો ૧૯૪૨થી ૧૯૫૦.

૧૯૫૦ બાદ ‘ઉમ્મીદ’, ‘ખુશબૂ’, ‘અઝાન’ જેવાં માસિકોમાં સંપાદક તરીકે કામ કર્યું. કિંતુ આ માસિકો લાંબા સમય સુધી ચાલ્યાં નહીં તેનું એક કારણ પૈસાની અછત હતું. માસિક ચલાવવા માટે જરૂરી જાહેરખબરો મેળવવામાં તે નિષ્ફળ રહ્યા. ૧૯૬૦માં તે સમયના દાઉદી વહોરા કોમના ધર્મગુરુ મરહૂમ સૈયદના
તાહેર સૈફુદ્દીન (આ. કુ.)ના આશીર્વાદથી ‘ઇનસાફ’ અઠવાડિકના તંત્રી બન્યા. જીવનમાં આર્થિક સ્થિરતા આવી.

પૂરી તું કર નમાઝ અગર હોય ભાનમાં,
ઓ શેખ! મસ્ત થઈ ગયો હું તો અઝાનમાં.

લગ્ન અને કૌટુંબિક જીવન

૧૯૪૦થી ૧૯૪૭ના ગાળામાં ઓછા મુશાયરા યોજાતા. મોટે ભાગે લોકો ઘરમાં ત્રણથી ચાર શાયરોને બોલાવી ગઝલ રસપાન કરતા. જે બેઠક કહેવાતી. આવી જ એક બેઠકમાં તેઓ તેમનાં પત્ની સોનાબાઈના પરિચયમાં આવ્યાં. તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પ્રત્યે રુચિ ધરાવતાં હતાં. સ્વ. ‘મરીઝ’ તેમને ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયેલી શરદચંદ્ર અને બીજા નામી લેખકોની નવલકથાઓ વાંચવા આપતા. અને તેની ઉપર ચર્ચા કરતા. મુલાકાતો વધવા લાગી અને પ્રણયમાં પરિણમી અને પ્રેમ ધીમેધીમે પાંગરવા લાગ્યો.

જામી રહ્યો છે એમ અમારા પ્રણયનો રંગ,
ધીમી ગતિ જે હોય છે ખીલતા ગુલાબમાં.

મળે આંખોથી આંખો, ને બધા સંવાદ થઈ જાએ,
‘મરીઝ’, એક જ સિતમ છે, એ પ્રસંગ અપવાદ થઈ જાએ.

શરૂમાં મારાં માતાના કુટુંબીજનોને પણ આ સંબંધ મંજૂર નહોતો. તેઓ ચોરીછૂપીથી મુલાકાતો કરવા લાગ્યાં અને પ્રેમ પ્રગાઢ થતો રહ્યો. એક નાનકડી મુલાકાતનો શેર અહીં યથાયોગ્ય રહેશે :

બધો આધાર એના જતી વેળાના જોવા પર છે,
મિલનમાંથી નથી મળતા મહોબતના પુરાવાઓ.

તેમના પ્રેમની વાત હવે વહોરા સમાજમાં પણ ફેલાઈ ગઈ. કોઈ મિત્ર પૂછે તો ઇનકાર કરતા નહીં.

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું, ‘મરીઝ’,
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે.

સુખદ અંત તરીકે ૧૯૪૬માં મારી માતા સોનાબાઈ જોડે તેમની શાદી થઈ. મારો જન્મ ૨૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૭માં થયો.

શાદી બાદ તેમનો નિવાસ ૩૧, તવાલેન, કૂપર બિલ્ડિંગ, ચોથા માળે, પાયધૂની, મુંબઈમાં રહ્યો. આ ઘર લગભગ ૨૦૦ સ્ક્વેર ફૂટનું હતું. જેને ઘર કહેવા કરતાં ‘કાતરિયું’ કહેવું વધુ યોગ્ય ગણાય. જેનો આકાર ત્રિકોણિયા ૯૦૦ અંશ (Right angle) જેવો હતો. નીચે તરફ જ્યાં ખૂણો બનતો હતો તે જગા સૂવા માટે વપરાતી. ઘરમાં ૪૦ વૉટના ત્રણ બલ્બ હતા. એક ઓરડામાં, એક રસોડામાં, એક બાથરૂમમાં. ઘરમાં કોઈ પંખાની સગવડ નહોતી. વીજળીનું બિલ અને ભાડું એમના મોટા ભાઈ ભરતા. ઉપરોક્ત ઘરનું વર્ણન હળવી શૈલીમાં ‘મરીઝ’ આ રીતે કરે છે :

બેસો, ઊઠો ગમે ત્યાં, ગમે ત્યાં હરોફરો,
સગવડ જો સાચી પૂછો તો વેરાન ઘરમાં છે.

સગવડની તેમણે એક અલગ વ્યાખ્યા બનાવી કે મોટાં ઘરોમાં બેઠકખંડમાં સૂઈ ન શકાય અને બેડરૂમમાં ભોજન ન લેવાય.

આઝાદીની ચળવળમાં ‘મરીઝ’

૧૯૪૨થી ૧૯૪૭ દરમિયાન તેઓ સ્વ. સાલેહભાઈ અબદુલકાદર જે સગપણના નાતે મારાં માતાના મામા થતા હતા, તેના પરિચયમાં આવ્યા. સ્વ. સાલેહભાઈ સ્વાતંત્ર્યસેનાની હતા અને ગાંધીજી સાથે આઝાદીની લડતમાં જેલમાં પણ ગયા હતા.

આઝાદીની ચળવળ દરમિયાન મુંબઈમાં નાગદેવી, પાયધૂની, ભીંડીબજાર, કાલબાદેવી વિસ્તારમાં કાૅંગ્રેસ દ્વારા રાતના સભાઓ યોજાતી, જ્યાં તેઓ સ્વ. સાલેહભાઈ સાથે જતા અને દેશદાઝ પર રચિત ગઝલો સંભળાવતા :

ગુલામોને મરણ સ્વતંત્રતા આપી નથી શકતું,
ગુલામીનાં કલંકોને કફન ઢાંકી નથી શકતું.

સૂરજ જે બજાવે છે ગગનની સેવા,
ધરતીને એ આપે છે અગનની સેવા,

એ તેજ અને હૂંફ દે મારા ઈશ્વર!
એનાથી બજાવું હું વતનની સેવા.

મુશ્કેલીભર્યાં વર્ષો

જ્યારે હું પાંચ વરસનો હતો ત્યારે મારી બહેન લૂલૂઆનો જન્મ ૧૭–૫–૧૯૫૨ના રોજ થયો.

હવે ઘરની જવાબદારી વધતી ગઈ. તેમના દ્વારા ચાલુ કરાયેલાં માસિકો થોડા સમયાંતરે બંધ થવા લાગ્યાં. ઘરખર્ચાઓ સાથે હવે બાળકોના ભણતરનો ખર્ચ ઉમેરાયો. આર્થિક ભીંસ વધતી ગઈ. કુટુંબની દરેક વ્યક્તિને ગરીબીનો અહેસાસ થવા લાગ્યો.

અહીં અંગ્રેજ વિચારક ઑસ્કાર વાઇલ્ડનો એક પ્રસંગ રજૂ કરું છું ઃ લંડન ઍરપૉર્ટ પર કસ્ટમ અધિકારીએ તેમને પૂછ્યું, “Anything to declare?” જવાબમાં વાઇલ્ડે કહ્યું, “Nothing but my genius”— “મારી પાસે મારી બુદ્ધિમત્તા સિવાય કાંઈ બતાવવા જેવું નથી.”

‘મરીઝ’ને સમજાયું. મારી પાસે પણ આ જ એક વસ્તુ વેચવાલાયક છે. જેમાંથી હું મારો ઘરખર્ચ કાઢી શકું. મારાં બાળકોને ભણાવીને તેમના જીવનનું ઘડતર કરી શકું. કદાચ નૈતિક રીતે એ ગલત હશે, પણ કૌટુંબિક જવાબદારીઓ તો નિભાવ્યે જ છૂટકો. ગઝલો વેચવા સિવાય બીજો કોઈ માર્ગ ન દેખાયો. આ માટે તેઓ પોતે વ્યથિત હતા.

પણ હવે ઘરમાં સલામત નથી વસ્તુ કોઈ,
છેક નાકા ઉપર ઊભી છે ગરીબી મારી;

કેમ જિવાય આ તસવીરને જોઈ જોઈ,
ક્યાં સુધી કોઈ ઉઠાવી શકે આ લાચારી!

આ જ વિષય પર હરીન્દ્ર દવેએ એક ઠેકાણે ટાંકેલો પ્રસંગ એમના જ શબ્દોમાં રજૂ કરું છું :

“””””””
એક વાર શાળામાં સંતાનની ફી ભરવા માટે કોઈ ધર્મગુરુ વિશે લખેલી ઉર્દૂ નઝમ ‘મરીઝે’ ઉર્દૂમાં નામ ધરાવતા કવિને વેચી હોવાનો હું સાક્ષી છું. એક વાર ‘મરીઝ’ તેમની ગઝલના શેર સંભળાવતા હતા એમાં એક શેર પાસે અટકી ગયા :

ઘણા નિર્દોષ નકશાઓનું દુઃખ સહેવું પડે પહેલાં,
પછી, સાકી, અમારા હોઠ ઉપર જામ લાગે છે.

શેર સંભળાવ્યા પછી કહે, હરીન્દ્રભાઈ, ઘણી વાર હોઠ આગળ પ્યાલો અટકી જાય છે અને બાળકો યાદ આવે છે.
“”””””””””

લોકો માને છે કે એમણે ફક્ત શરાબ માટે એમની ગઝલો વેચી, પણ સાચી હકીકતના અમે કુટુંબીજનો સાક્ષી છીએ.

કાળા વાદળમાં રૂપેરી કોર

જીવન જ્યારે વિપરીત સંજોગોમાં પસાર થઈ રહ્યું હતું ત્યારે વહોરા સમાજના ધર્મગુરુ નામદાર મરહૂમ સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીન (આ.કુ.) ના સમયમાં તેમની ‘ઇન્સાફ’ના તંત્રી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી.

મરહૂમ સૈયદના તરફથી તેમણે ‘અરીબ’ (જાણકાર) તખલ્લુસ એનાયત કરવામાં આવ્યું. આ તખલ્લુસ માટે તેઓ ઘણો ગર્વ અનુભવતા, અને કહેતા આખા વહોરા સમાજમાં આ તખલ્લુસ ફક્ત મારા નામે છે. મારી કલમને મરહૂમ સૈયદનાએ આ રીતે બિરદાવી છે.

મરહૂમ સૈયદના તાહેર સૈફુદ્દીન (આ.કુ.)ના અવસાન પર અંજલિ આપતાં ‘ઇન્સાફ’માં તેમણે લખ્યું :

જીવન સમેટી લીધું, ગજાવી ખુદાનો નાદ,
વાળે મુસલ્લો જેમ નમાઝી નમાઝ બાદ.

નામદાર સૈયદના મરણ બાદ થોડા વખત પછી ‘ઇન્સાફ’ અઠવાડિક બંધ થયું અને તેઓ પાછા છૂટક પત્રકારત્વ (freelance journalism) તરફ વળ્યા.
હવે, એક સારી વાત એ બની કે ગુજરાતી ગઝલસાહિત્યમાં તેમનું માન વધવા લાગ્યું. તેમના મિત્રો અને ચાહકોનું વર્તુળ પણ વધવા લાગ્યું.

૧૯૬૪ની સાલમાં ક્ષયરોગે (ટી. બી.) તેમને ઘેરી લીધા. ઘરમાં તેમને લોહીની ઊલટી થવા લાગી. ડૉક્ટરે તેમને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની ભલામણ કરી. આર્થિક સંકડામણ તો હતી તેમાં આ રાજરોગ. આ સમયે ગઝલચાહક તેમના મિત્ર પ્રવીણ પંડ્યા તેમની વહારે આવ્યા. તેમને સારવાર માટે સર્વોદય હૉસ્પિટલ, ઘાટકોપર, મુંબઈમાં દાખલ કર્યા. લગભગ બે માસ અહીં સારવાર લીધી. સ્વ. ‘મરીઝે’ આગમન ની બીજી આવૃત્તિ તેમને અર્પણ કરી લખ્યું :

અંતરના ઉમળકાથી આ સુંદર સ્વાગત,
આ મિત્રતા, આ પ્રેમ, આ તારી ચાહત,
છે મારી સાથે તારો એ વર્તાવ, ‘પ્રવીણ’,
ધનવાન હું હોત તો ખુશામદ માનત.

‘મરીઝ’ અને ‘તબીબ’

સન ૧૯૬૫માં શ્રીમંત ‘તબીબ’ને શાયર બનવાની અભિલાષા જાગી. આ માટે તેમણે મારા પિતાને પસંદ કર્યા. ફળસ્વરૂપે સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામક પુસ્તકનું સર્જન થયું. ગઝલની શૈલીથી સાચી ઓળખ જાહેર થઈ. ગઝલચાહકો અને સમકાલીન ગઝલકારોના વિરોધથી આ પુસ્તક પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું. સ્વ. ‘મરીઝ’ની અંતરની અભિલાષા એવી હતી કે આ આમદાનીમાંથી પોતાનું નાનકડું ઘર વસાવે.

પહેલું સન્માન (? )

બીજાં ચાર વરસો સુધી ઘર લેવાના તેમના પ્રયાસ ચાલુ રહ્યા, કિંતુ કોઈ ખાસ સફળતા મળી નહીં. ૧૯૭૦માં તેમના ચાહકોએ એક ઘર મળે તે માટે બીડું ઉઠાવ્યું, ‘મરીઝ’ સન્માનસમિતિની રચના કરી. આ સમિતિના પ્રમુખ સ્વ. સાલેહભાઈ અબદુલ કાદર (ભૂતપૂર્વ મેયર, મુંબઈ) અને અતિથિવિશેષ મરહૂમ જાબીરભાઈ મહેતા હતા. તે સમયે મુંબઈના પરાવિસ્તારમાં રૂ. ૧૫,૦૦૦ સુધીમાં એક રૂમ કિચનના ઘર મળતાં. સમિતિએ આ માટે એક મુશાયરાનું આયોજન કર્યું.

આઘાત એનો કોઈ સ્વમાની હૃદયને પૂછ,
હમદર્દીઓ જગતની ખરેખર અઝાબ છે.

સમકાલીન શાયરો અને ચાહકોએ મુશાયરાને સફળ બનાવ્યો. સન્માનના આ મુશાયરામાં જે ગઝલ તેમણે પ્રસ્તુત કરી હતી તે :

બસ, ઓ નિરાશ દિલ, આ હતાશા ખરાબ છે,
લાગે મને કે જગમાં બધા કામિયાબ છે.
શું મસ્ત થઈ સૂએ છે બધા, વાહ રે, ‘મરીઝ’,
માટી અને કફનમાં ગજબની શરાબ છે.

આ સમકાલીન શાયરોમાંથી એક જે મુશાયરાનું સંચાલન કરતા હતા અને સન્માનસમિતિના ખજાનચીપદ પર હતા. તેમને ક્લબમાં જુગાર રમવામાં આ રકમ ગુમાવી દીધી. આમ સન્માનના હેતુનો પૂરેપૂરો રકાસ થયો.

મારી માતા આ રકમ મેળવવા તેમના ઘરે જતાં. ઘણી વેળા હું પણ તેમની સાથે જોડાતો. તેઓ ભીંડીબજાર ખાતે રહેતા હતા. તેમની સવાર, સવારે અગિયાર વાગ્યે પડતી. દરેક વખત તેમને ઊંઘમાંથી ઉઠાડવા પડતા અને અગસ્ત્યના વાયદાઓ લઈ અમે પાછાં વળતાં. લગભગ ત્રણ મહિનાની હેરાફેરી પછી અમને ખાતરી થઈ ગઈ, હવે કંઈ વળવાનું નથી. ઘરનું સ્વપ્ન રોળાઈ ગયું. તેથી મારાં માતા વિશેષ નિરાશ હતાં. સ્વ. ‘મરીઝ’નો આ મક્તા બરાબર સમજાઈ ગયો હતો :

કદમોથી પણ વિશેષ થકાવટ હતી, ‘મરીઝ’,
મંઝિલ ઉપરથી પાછી ફરેલી નિગાહમાં.

સ્વ. ‘મરીઝ’ પોતે ઘણા વ્યથિત હતા. કિંતુ વડીલ હોવાના નાતે ચહેરા પર તે કળવા દેતા નહીં. સૂરતી તરીકે પરિસ્થિતિને હળવાશથી લેવાની કલા અહીં કામ આવી, ગઝલમાં આ રીતે વ્યક્ત થઈ:

હવે જો ઘર ન ફળ્યું તો કરે છે કેમ વિલાપ?
તનેય ક્યાં હતી પરવા, ‘મરીઝ’ ઘર બાબત!

જો કોઈ પૂછતું તો કહેતા, “મારા પીવાના પૈસા ખાઈ ગયો”. વાત વાળી લેતા; જોકે થોડા લોકો આજે પણ સપાટીની આ વાતને સાચી માની તે રીતે મૂલ્યાંકન કરે છે.

મારા ગુનાહો જોઈ, મને બેશરમ ન માન,
સાથે જ ભોગવું છું સજા, કોણ માનશે?

નવા ઘર તરફ

૧૯૭૧માં તેમના મોટા ભાઈ શેખા વાસી તેમની સહાયે આવ્યા. ઘર ખરીદવા માટે જોઈતા રૂ. ૧૪,૦૦૦ તેમને આપ્યા અને કુર્લામાં રાહત ઍપાર્ટમેન્ટમાં ૨૫૦ સ્ક્વેર ફીટ ૧ રૂમ, કિચનનો ફ્લૅટ લેવામાં આવ્યો. ફ્લૅટ લખાવાની તારીખ આજે પણ યાદ છે : તા. ૮–૮–૧૯૭૧. ડિસેમ્બર ૧૯૭૧માં કુર્લા રહેવા ગયા. આ સમયે હું બૅન્કમાં નોકરી કરતો હતો અને મારી બહેને દાવર કૉલેજમાંથી સ્ટેનોગ્રાફરનો અભ્યાસ કરી નોકરીની શરૂઆત કરી. હવે તેમને ઘરખર્ચ ચલાવવાની ચિંતા નહોતી. અમે બંને ભાઈ-બહેન તેમની સંભાળ લેતાં.

હવે તેઓ રચાતી ગઝલ ડાયરીમાં ટપકાવવા લાગ્યા. પણ તેનું સંકલન જળવાતું નહીં. કોઈ એક ગઝલના બે-ત્રણ શેર આગળના પાના પર હોય તો તે જ ગઝલના બીજા શેરો વચ્ચેના પાના પર મળતા. અમુક શેરો સિગારેટના બૉક્સ પર લખી ડાયરીમાં સાચવતા. ગુજરાતી લિપિમાં અમુક શેરો ઉર્દૂ ભાષામાં પણ લખતા. મેં આ ડાયરી ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદને યાદગીરીરૂપે સાચવી રાખવા આપી છે. મુશાયરા સિવાય મુંબઈ જવું ભાગ્યે જ બનતું. ઘરમાં રહીને તેમણે ઉર્દૂના મહાન શાયર ઇકબાલના પુસ્તક શિકવા-જવાબે શિકવા નો ગુજરાતી અનુવાદ કરવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ આ કામ તેમની હયાતી દરમિયાન પૂરું થઈ શક્યું નહીં.

પિતા ‘મરીઝ’

૧૯૭૮માં મારી શાદી થઈ. જેમાં ‘મરીઝ’ ઊલટભેર શામિલ થયા અને કુટુંબીજનો અને ચાહકોની મહેમાનનવાઝી કરી.

દે એવી નજર, હોય છે જેવી, ઓ પ્રભુ,
બેટાને દુલ્હો જોતી વખત માની નજર.

આવો જરૂર આવો, મારા થઈને રહી જાઓ,
હું નથી કરી શકતો રોજ રોજ મહેમાની.

બીજું સન્માન

૧૯૮૧માં સ્વ. જયવદન તકતાવાલા હસ્તક તેમના બીજા (હકીકતમાં પહેલું) સન્માનનું આયોજન શ્રી શોભિત દેસાઈએ કર્યું. મુંબઈમાં તેજપાલ હૉલ ખાતે એક ભવ્ય મુશાયરો ગોઠવવામાં આવ્યો. તેમને રૂ. ૭૧,૦૦૦ નો પુરસ્કાર અર્પણ કરવામાં આવ્યો. નામી ગઝલકારો અને સંગીતકારોએ મુશાયરામાં હાજર રહી ‘મરીઝ’ને બિરદાવ્યા.

જીવનમાં કઈ એવી પ્રતિભા આવે,
સત્કારવા સામે બધા રસ્તા આવે,
ચાલું તો જમાનાનો મને સાથ મળે,
થોભું તો મહોબત મને લેવા આવે.

અંત તરફ

૧૯૮૧થી ૧૯૮૩ દરમિયાન મોટે ભાગે તેઓ ઘરે જ રહેતા અને તેમના ચાહકો તેમને ઘરે મળવા આવતા. ગઝલના શેરો ડાયરીમાં લખવાનું ચાલુ રહ્યું. પરંતુ તેને વ્યવસ્થિત કરવાની જરૂર હતી, કારણ કે એક જ ગઝલના જુદાજુદા શેરો જુદાં જુદાં પાનાં પર આલેખાયા હતા. આ પુસ્તકનું નામ તેઓ ‘નકશા’ રાખવા ચાહતા હતા.

૧૩ ઑક્ટોબર, ૧૯૮૩ના સાંજના રસ્તો પાર કરતી વખતે એક અકસ્માત સર્જાયો. ઝડપથી આવતી એક ઑટોરિક્ષા સાથે તેઓ અથડાયા અને રસ્તા પર પડી ગયા. પડતાંની સાથે કમર નીચે થાપા પર મલ્ટિપલ ફ્રૅક્ચર થયું. તેમને ઘરમાં લઈ આવવામાં આવ્યા. તેમના નાના ભાઈ તાહેર જે નજદીકમાં જ રહેતા હતા તે દોડીને આવી ગયા અને ડૉ. મહેતાના નર્સિંગહોમમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. ડૉ. મહેતાએ ઑપરેશન કરવાની સલાહ આપી. ઑપરેશન ૧૯ ઑક્ટોબરે કરવાનું નક્કી કર્યું. મારાં માતા સળંગ છ દિવસ એમની સેવામાં એકપગે હાજર રહ્યાં હતાં.
અંતમાં ઑપરેશન થિયેટરમાં જતાં પહેલાં તેમના વાળમાં કાંસકી ફેરવી ઓળી આપ્યા હતા.

દાવો અલગ છે પ્રેમનો દુનિયાની રીતથી,
એ ચૂપ રહે છે, જેનો અધિકાર હોય છે.

નિકટ કુટુંબીજનો સવારમાં હૉસ્પિટલ પહોંચી ગયા. સવારે તેઓ છાપું વાંચી રહ્યા હતા અને ચહેરા પર હળવાશ હતી. વ્હિલચૅર પર તેમને ઑપરેશન થિયેટરમાં લઈ જવામાં આવ્યા. જતાં પહેલાં અમારી સામે જોઈને તેમણે કહ્યું, ‘ખુદાહાફિઝ’. હાજર કુટુંબીજનોએ પણ એ જ શબ્દમાં જવાબ આપ્યો.

ડૉ. મહેતા ‘મરીઝ’ને શાયર તરીકે ઓળખતા હતા. ઑપરેશન પહેલાં તેમને કંઈક સંભળાવવા કહ્યું, આ શેર કહ્યો :

ન માગ એની પાસે ગજાથી વધુ જીવન,
એક પળ એવી દેશે વિતાવી નહીં શકે.

ઑપરેશન લગભગ એક કલાક ચાલ્યું અને સફળ થયું. ત્યાંથી તેમને વૉર્ડમાં લઈ જવામાં આવ્યા. ૧.૩૦ વાગ્યાની આસપાસ તેઓ ઍનેસ્થેસિયાની અસરથી મુક્ત થયા ત્યારે ઑપરેશન કરેલા ભાગ પર અત્યંત પીડા થવાની ફરિયાદ કરી. હાજર ડૉક્ટરે દર્દશામક ઇન્જેક્શન આપ્યાં પણ તે કારગત નીવડ્યાં નહીં. ફરીથી તેમને બેચેની લાગવા લાગી. હું તેમના પલંગ પાસે જ હતો. તેમણે મને એમની નજદીક બોલાવ્યો અને કહ્યું, મોહસીન, I am going. (હું જઈ રહ્યો છું) તે જ વખતે એક જોરદાર હાર્ટઍટેક આવ્યો અને તેઓ મારા હાથ પર ઢળી પડ્યા. ડૉ. મહેતાએ તેમના હૃદયને પુનઃ ધબકતું કરવા તમામ પ્રયાસ કર્યા કિંતુ તેઓ ફાની દુનિયા છોડી ચૂક્યા હતા.

મારું જીવન જીવન નહીં, મારું મરણ મરણ નહીં,
તારો અનંત કાળ છે, મારી તો એક ક્ષણ નહીં.

દુનિયામાં મને મોકલી પસ્તાયો હતો તું,
મૃત્યુનું બહાનું કરી આ પાછો ફર્યો લે.

દફનવિધિ દાઉદી વહોરા, કુર્લા કબ્રસ્તાનમાં તા. ૨૦ ઑક્ટોબર ૧૯૮૩ના દિવસે થઈ. સવારમાં કુર્લા મસ્જિદ ખાતે જનાજાની નમાઝ થઈ :

રાખો મસ્જિદને સાફ કે એક દિન,
મુજ જનાજાની ત્યાં નમાઝ હશે!

થઈ ગયું એકાંત પૂરું ઓ ‘મરીઝ’
અંતકાળે લોક ભેગા થઈ ગયા.

તેમના અસંખ્ય ચાહકો મસ્જિદ બહાર કાંધ દેવા ઊભા હતા. જ્યારે તેમનો જનાજો નીકળ્યો ત્યારે એક ચાહકે આ મક્તા યાદ કર્યો :

મરણ કે જીવન હો એ બંને સ્થિતિમાં
‘મરીઝ’, એક લાચારી કાયમ રહી છે,

જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે,
જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

કુર્લા કબ્રસ્તાનમાં તેમની દફનવિધિ થઈ. મૈયતને ધીમેથી કબરમાં ઉતારવામાં આવી. ત્યાર બાદ હાજર કુટુંબીજનો, સ્નેહીઓએ કબર પર ઝૂકીને માટી નાંખી.

માટી દીધી, ‘મરીઝ’, બધાયે ઝૂકી ઝૂકી,
જ્યારે મરી ગયો તો આ દુનિયા ઝૂકી મને.

અંતે થયો નમાઝી, હતો શરાબી ‘મરીઝ’,
જુઓ કબરમાં એનું મુખ કાબા તરફ રહ્યું.

મૃત્યુ આવી જ્યાં કહે, ચુપચાપ મારી સાથે ચાલ,
આપણાથી તે પછી એક અક્ષરે બોલાય ના.

કેટલી સંકડામણોમાં સ્થિર થઈને રહી ગયો,
આ ‘મરીઝ’ એવો શખ્સ, પોતાનામાં જે બંધાય ના.

  • મિત્ર શ્રી આશરભાઇની વોલ પરથી

ઘોડીને ઘોડેસવાર :- “રંગ ઘેાડી – ઝાઝા રંગ !”

Standard

ઘોડી ને ઘોડેસવાર


ભોં ભીની, ઘોડા ભલા, ડાબા ઉપડિયા,
(કાં) મરઘાનેણી માણવા, (કાં) ખગ વાયા ખડિયા

એક સખી બીજી સખીને પૂછે છે કે, આવી મેઘભીની, મુશ્કેલ ભોમને માથે આવા ભલા ઘોડા પર ચડીને ઊપડતે ડાબલે આ અસવાર ક્યાં જતા હશે ? જવાબ મળે છે કે, બીજે ક્યાં જાય ? – બેમાંથી એક માર્ગે : કાં પોતાની મૃગનયની સ્ત્રીને મળવા, ને કાં સંગ્રામમાં ખડગ વીંઝવા; કાં પ્રેમપંથે ને કાં શૌર્યપંથે.

કોઈ ઘોડો, કોઈ પરખડો, કોઈ સચંગી નાર,
સરજનહારે સરજિયાં, તીનું રતન સંસાર.

પ્રભુએ ત્રણ રત્નો સંસારમાં સરજ્યાં છે : કોઈ તેજી ઘેાડો, કોઈ શુરવીર પુરુષ ને કોઈ એને શોભાવનારી સુલક્ષણી નારી. ત્રણેનો મેળ પ્રભુ જ મેળવી શકે છે.

ભલ ઘોડા, વલ વંકડા, હલ બાંધવા હથિયાર,
ઝાઝા ઘોડામાં ઝીંકવા, મરવું એક જ વાર.

ભલા ઘોડા સવારી કરવાના હોય, શિર પર વાંકડિયા વાળ હોય ને અંગે બાંધવાને હથિયાર હોય, પછી બહોળા શત્રુ-ઘોડેસવારો પર ત્રાટકવાનું હોય, તો પછી ભલે મોત આવે – મરવું તો એક જ વાર છે ને !

મેથળી ગામને ચોરે એક દિવસ સાંજે કાઠિયાવાડનાં ઘોડાંની વાતો મંડાણી હતી : કોઈ માણકીનાં વખાણ કરતું હતું, તો કોઈ તાજણનાં પરાક્રમ કહેતું હતું. એમ બેરી, ​ફૂલમાળ, રેશમ, વાંદર્ય…વગેરેની વાતો નીકળી. એક જણે ડુંઘાની ઘૂંટ લેતાં લેતાં કહ્યું, “એ બાપ ! જે ઘડીએ જાતવંત ઘોડાને માથે એવા જ જાતવંત અસવાર ચડે, તે ઘડીએ જાતા આભનેય ટેકો દ્યે, હો !”

એક ચારણ બેઠો હતો, એના હોઠ મરકતા હતા.

“કાં બા, હસો કાં ? મેાટા અસવાર દેખાઓ છો !”

“અસવાર હું તો નથી, પણ એવા એક અસવાર અને એવી જ જોડીદાર ઘોડી મેં જોયેલ છે!”

“ત્યારે, બા, કહો ને એ વાત ! પણ વાતમાં મોણ ન ઘાલજો ! જોયું હોય એવું જ કહી દેખાડજો.”

ખોંખારો મારીને ચારણે પોતાનું ગળું ઠીક કરી લીધું. પછી એણે ડાયરાને કહ્યું : “ બા, જોયું છે એવું જ કહીશ, મોણ ઘાલું તો જોગમાયા પહોંચશે, પણ ચારણનો દીકરો છું, એટલે શૂરવીરાઈને લાડ લડાવ્યા વગર તો નહિ રહેવાય.”

હોકાની ઘૂંટ લઈને એણે વાત માંડી.

વધુ નહિ, પચીસેક વરસ વીત્યાં હશે. સોરઠમાં ઈતરિયા ગામે સૂથો ધાધલ નામનો એક કાઠી રહેતો હતો. પચીસેક વરસની અવસ્થા. ઘરનો સુખી આદમી, એટલે અંગને રૂંવાડે રૂંવાડે જુવાની જાણે હિલોળા લ્યે છે. પરણ્યાં એકાદ-બે વરસ થયાં હશે. કાઠિયાણીને ખોળો ભરીને પિયરિયામાં સુવાવડ કરવા લઈ ગયાં છે. દીકરો અવતર્યો છે. બે મહિના સુવાવડ પહેલાંના, અને બે મહિના સુવાવડ પછીના – એમ ચાર- ચાર મહિનાના વિજોગ થયા એની વેદના તો આપા સૂથાના અંતરજામી વિના બીજું કોણ સમજી શકે ?

એમ થાતાં થાતાં તો આભમાં અષાઢી બીજ દેખાણી. ઇંદ્ર મહારાજ ગેડીદડે રમવા માંડ્યા હોય એમ અષાઢ ધડૂકવા મંડ્યો. ડુંગરાને માથે સળાવા કરતી વીજળી આભ-જમીનનાં ​વારણાં લેવા માંડી. સાત-સાત થર બાંધીને કાળાંઘોર વાદળાં આસમાનમાં મંડાઈ ગયાં.

પછી તો, વાંદળાંનાં હૈયાંમાં વિજોગની કાળી બળતરા સળગતી હોય તેવી વીજળી આકાશનાં કાળજા ચીરી ચીરીને ભડભડાટ નીકળવા લાગી. કોણ જાણે કેટલાયે આઘેરા સાગરને કાંઠે દિલડાંનાં સંગી બેઠાં હશે, તેને સંભારી સંભારીને વિજોગી વાદળાંઓ મનમાં મનમાં ધીરું ધીરું રેાવા માંડ્યાં. પાતાની સાંકળ (ડોક)ના ત્રણ-ત્રણ કટકા કરીને મોરલા ‘કે હૂ…ક! કે હુ…ક !’ શબ્દ ગેહકાટ કરવા મંડ્યા; ઢેલડીઓ ‘ઢેકૂક !… ઢેકૂક!’ કરતી સ્વામીનાથને વીંટળાવા લાગી. વેલડીઓ ઝાડને બાથ ભરી ભરી ઊંચે ચડવા મંડી. આપા સૂથાએ આભમાં નીરખ્યા જ કર્યું . એનો જીવ બહુ ઉદાસ થઈ ગયો. એક રાત તો એણે પથારીમાં આળોટી આળોટીને કાઢી. સવાર પડ્યું ત્યાં એની ધીરજની અવધિ આવી રહી. પોતાની માણકી ઘોડી ઉપર અસવાર થઈને આપો સૂથો સસરાને ગામ મેંકડે રવાના થયા.

મેંકડે પહેાંચીને તરત જ આપાએ ઉતાવળ કરવા માંડી. પણ સાસરિયામાં જમાઈરાજ મહેમાન થાય એ તો પાંજરામાં પોપટ પુરાયા જેવું કહેવાય ! એ પોપટનો છુટકારો એકદમ તો શી રીતે થાય ? એમાંય વળી વરસાદ આપાનો વેરી જાગ્યો : દિવસ અને રાત આભ ઇંદ્રાધાર વરસવા લાગ્યો. હાથીની સૂંઢો જેવાં પરનાળાં ખોરડાંનાં નેવાંમાંથી મંડાઈ ગયાં. એ પાણીની ધારો નહોતી વરસતી. પણ આપાને મન તે ઇંદ્ર મહારાજની બરછીએા વરસતી હતી ! સાસરાના વાસમાં પોતાની કાઠિયાણીના પગની પાની તો શું, પણ એાઢણાનો છેડોયે નજરે ન પડે ! એમ ત્રણ ​દિવસ થયા. આપાનો મિજાજ ગયો. એણે જાહેર કરી દીધું કે, “મારે તો આજે જ તેડીને જાવું છે.”

સાસુ કહે : “અરે બાપ ! આ અનરાધાર મે’ મંડાણો છે… એમાં ક્યાં જશો ?”

“ગમે ત્યાં – દરિયામાં ! મારે તો તમારા ઘરનું પાણી અત્યારથી હરામ છે. મારે વાવણી ખેાટી થાય છે.”

આપાને શાની વાવણી ખેાટી થાતી હતી ! – હૈયાની વાવણી !

ગામનો પટેલ આવ્યો. પટેલે કહ્યું : “આપા ! તમને ખબર છે? આડી શેત્રુંજી પડી છે. આજ ત્રણ-ત્રણ દિવસ થયાં શેત્રુંજીનાં પાણી ઊતરતાં નથી. ચારેકોર જળબંબાકાર થઈ ગયું છે અને તમે શી રીતે શેત્રુંજી ઊતરશો ?”

“ત્યાં વળી થાય તે ખરું, પણ આંહીંથી તો નીકળ્યે જ છૂટકો છે.”

“ઠીક, આજનો દિવસ જાળવો. આંહીંનું પાણી હરામ હોય તો મારું આંગણું પાવન કરો. કાલે સવારે ગમે તેવો મે’ વરસતો હોય તો પણ મારા છ બળદ જોડીને તમને ઈતરિયા ભેળા કરી દઈશ.”

તે દિવસ આપો રોકાણા. બીજે દિવસે છ બળદ જોડીને પટેલ ગાડું લઈ હાજર થયો. વરસાદ તો આભમાં તેાળાઈ રહ્યો હતો. બધાંએ જમાઈના મોં સામે જોયું, પણ જમાઈનું હૈયું ન પીગળ્યું. જુવાન કાઠિયાણીએ માથાબોળ નાહીને ધૂપ[૧] દીધેલાં નવાં લૂગડાં પહેર્યાં. માથું ​એાળીને બેય પાટી ભમરાની પાંખ જેવો કાળો, સુગંધી સોંધો લગાવ્યો. સેંથામાં સુગંધી હિંગળો પૂર્યો. માતા અને બે મહિનાનું બાળક ગાડામાં બેઠાં.

મેંકડા અને ઈતરિયા વચ્ચે, મેંકડાથી અઢી ગાઉ ઉપર, ક્રાંકચ ગામને પાદર, શેત્રુંજી નદી ગાંડીતૂર બને છે. ઠેઠ ગીરના ડુંગરમાંથી શેતલ (શેત્રુંજી)નાં પાણી ચાલ્યાં આવે એટલે આઠ-આઠ દિવસ સુધી એનાં પૂર ઊતરે નહિ. એક કાંઠેથી બીજે કાંઠે જવું હોય તો મુસાફરોને ત્રાપામાં બેસીને નદી ઊતરવી પડે.

ગાડું અને માણકીનો અસવાર શેત્રુંજીને કાંઠે આવીને ઊભાં રહ્યાં. માતેલી શેતલ ઘુઘવાટા કરતી કરતી બે કાંઠે ચાલી જાય છે. આજ એને આ જોબનભર્યા કાઠી જુગલની દયા નહોતી. નદીને બેય કાંઠે પાણી ઊતરવાની વાટ જોતાં વટેમાર્ગુઓની કતાર બંધાઈને બેઠી હતી. હું ય તે દી શેતલને કાંઠે બેઠો હતો, ને મેં આ બધું નજરોનજર જોયું. ત્રાપાવાળાઓ ત્રાપા બાંધીને ચલમ ફૂંકતા હતા. બધાંય વટેમાર્ગુ આ કાઠિયાણીની સામે જોઈ રહ્યાં – જાણે આરસની પૂતળી સામે જોઈ રહ્યાં હોય ! જોગમાયાના સમ શું એ રૂપ ! નદીને જો આંખ્યું હોત તો એ નમણાઈ દેખીને પૂર ઉતારી નાખત !

આપા સૂથાએ ત્રાપાવાળાને પૂછ્યું : “ સામે કાંઠે લઈ જશે ?”

કોળીઓ બોલ્યા : “દરબાર, આમાં ઊતરાય એમ નથી. જુઓ ને – બેય કાંઠે આટલાં માણસો બેઠાં છે !”

“પાણી ક્યારે ઊતરશે ?” ​ ”કાંઈ કહેવાય નહિ.

ગાડાવાળા પટેલે આપાને કહ્યું : “આપા ! હવે ખાતરી થઈ? હજીય માની જાવ તો ગાડું પાછું વાળું.”

“હવે પાછાં વળીએ તો ફુઈ (સાસુ) ત્રણ તસુ ભરીને નાક કાપી લ્યે ! પાછાં તો વળી રિયાં, પટેલ !”

આપાની રાંગમાં માણકી થનગનાટ કરી રહી હતી. હમણાં જાણે પાંખો ફફડાવીને સામે કાંઠે પહોંચી જાઉં’ – એવા ઉછાળા એ મારી રહી હતી. નદીના મસ્ત ઘુઘવાટાની સામે માણકી પણ હણહણાટી દેવા લાગી. ઘડીક વિચાર કરીને ઘોડેસવાર ત્રાપાવાળા તરફ ફર્યો. “ કોઈ રીતે સામે પાર ઉતારશો ?”

“કેટલાં જણ છો ?” લાલચુ ત્રાપાવાળાએાએ હિંમત કરી.

“એક બાઈ ને એક બચ્યું. બોલો, શું લેશો ?”

“રૂપિયા સોળ હોય તો હમણાં ઉતારી જઈએ.”

“ સોળના કાકા !” કહી આપાએ કમરેથી વાંસળી છોડીને “ખડિંગ….ખડિંગ” કરતા સોળ રૂપિયા ગણી દીધા. જાણે એ રણકારમાં આપાની આજની આવતી મધરાતના ટકોરા વાગ્યા. એણે હાકલ કરી “ઊતરો હેઠાં.”

કાઠિયાણી નીચે ઊતરી. બે મહિનાનું બાળક બે હાથે હૈયાસરસું દાબીને બાઈ એ ધરતી ઉપર પગ માંડ્યા. શું એ પગ ! જાણે પગની પાનીએામાંથી કંકુની ઢગલી થાતી જાય. કસૂંબલ મલીરના પાતળા ઘૂંઘટમાંથી એનું માં દેખાતું હતું. કાળાં કાળાં વાદળાંનું કાજળ ઉતારીને આંજેલી જાણે એ બ આંખો : અને એ આંખોના ખૂણામાં ચણોઠીના રંગ જેવી રાતીચોળ ચટકી : હેમની શરણાઈઓ જેવી એના હાથની કળાયું : માથે લીલાં લીલાં છૂંદણાં : બંસીધારી ​કા’ન અને ગોપીનાં એ મોરાં : અને હેમની દીવીમાં પાંચ- -પાંચ જ્યોત સળગતી હોય તેવી, ડાબા-જમણા હાથની પાંચ-પાંચ આંગળીઓ : મુસાફરોની નજર જાણે એ પૂતળીએ બાંધી લીધી. બધાંય બોલી ઊઠ્યાં : “આપા, ગજબ કાં કરો ? આવું માણસ ફરી નહિ મળે, હો ! આવું કેસૂડાના જેવું બાળક કરમાઈ જાશે. આપા, પસ્તાશો; પોક મૂકીને રેાશો.”

“જે થાય તે ખરી, ભાઈઓ ! તમારે કાંઈ ન બોલવું.” આપાએ જરાક કોચવાઈને ઉત્તર દીધો, કાઠિયાણીને કહ્યું : “બેસી જાઓ.”

જરાયે અચકાયા વિના, કાંઈ યે પૂછપરછ કર્યા વિના, “જે માતા !” કહીને કાઠિયાણી ત્રાપા ઉપર બેઠી. પલાંઠી વાળી ખેાળામાં બાળક સુવાડ્યું. ઘૂમટો કાઢીને પગ હેઠળ દબાવી દીધો. ચાર તૂંબડાં, અને એની ઉપર ઘંટીએ દળવાની નાની ખાટલી ગોઠવીને કરેલો એ ત્રાપો ! મોઢા આગળ ધીંગું રાંઢવું બાંધેલું હોય. એ રાંઢવું ઝાલીને બે તરિયા એ ત્રાપાને તાણે. એ રીતે ત્રાપો તણાવા લાગ્યો. આપા માણકીને ઝાલીને કાંઠે ઊભા ઊભા જોઈ રહ્યા છે. ત્રાપો સામે પાર પહેાંચી જાય તે પછી માણકીને પાણીમાં નાખું, અને નાખ્યા ભેળો જ સામે કાંઠે કાઠિયાણીને આંબી લઉં – એવા અડગ વિશ્વાસથી એ ઊભેા હતેા. માણકીને તો એણે આવાં કેટલાંયે પૂર ઉતરાવ્યાં હતાં. અને માણકી પણ જાણે પોતાની સમોવડ કાઠિયાણી પોતાની આગળ પાણી તરી જાય છે એ દેખી શકાતું ન હોય તેમ ડાબલા પછાડવા લાગી. જાણે એના પગ નીચે લા બળતી હોય એમ છબ્યા-ન-છબ્યા પગે એ ઊભી છે.

ત્રાપો શેતલની છાતી ઉપર રમવા લાગ્યો. નાનું બાળક ​નદીની લીલા નિહાળીને ઘુઘવાટા દેતું ઊછળવા લાગ્યું. માતાએ ત્રાપાની સમતોલતા સાચવવા બાળકને દબાવ્યું, ત્યાં તો મધવહેણમાં પહોંચ્યાં.

“ભૂંડી થઈ!” એકાએક આપાના મોંમાંથી ઉદ્ગાર નીકળ્યો.

“ગજબ થયો !” બેય કાંઠાના માણસો એ જાણે પડઘો દીધો.

આશરે એક સો આંખો એ ત્રાપા ઉપર મંડાણી હતી; વાંભ એક લાંબો, એક કાળોતરો સાપ મૂંઝાતો મધવહેણમાં. ઉડતો આવતો હતો. નાગ પાણીમાં અકળાઈ ગયેલો. પાણીના લોઢ એને બહાર નીકળવા દેતા નહોતા. એ ઊગરવાનું સાધન ગોતતો હતો. એણે ત્રાપો દેખ્યો. અર્જુનના ભાથામાંથી તીર જાય તેમ આખું શરીર સંકેલીને નાગ છલાંગ મારી ત્રાપા ઉપર જઈ ચડ્યો, બરાબર કાઠિયાણીના મોં સામે જ મંડાણો. સૂપડા જેવી ફેણ માંડીને “ફૂં…” અવાજ કરતો એ કાઠિયાણીના ઘૂમટા ઉપર ફેણ પછાડવા લાગ્યો. પણ એ તો કાઠિયાણી હતી ! એ ન થડકી. એનાં નેત્રો તેા નીચે બાળક ઉપર મંડાણાં છે. એના મુખમાંથી “જે મા !… જે મા ! ”ના જાપ ઊપડ્યા.

“આપા, ગજબ કર્યો !” માણસો એકશ્વાસે બોલી. ઊઠ્યા. આપા તો એકધ્યાન બની રહ્યા છે. એણે જોયું કે નાગે ફેણ સંકેલી મોં ફેરવ્યું, રાંઢવા ઉપર શરીર લાંબુ કરીને એ ચાલ્યો. આપાએ બૂમ પાડી :

“ એ જુવાનો ! સામા કાંઠા સુધી રાંઢવું ન છોડજો, હો ! સો રૂપિયા આપીશ.”

ત્રાપાવાળાને કાને શબ્દો પડ્યા : આ શી તાજુબી ! સો રૂપિયા બીજા ! પાછું ફરીને જુએ ત્યાં તો કાળને અને એના હાથને એક વેંતનું છેટું ! ‘વોય બાપ !’ ​ચીસ નાખીને એમણે હાથમાંથી રાંઢવું મૂકી દીધું; “ ઢબ – ઢબ – ઢબાક ! ” ઢબતા ઢબતા બેય જણા કાંઠે નીકળી ગયા.

રાંઢવું છૂટ્યું, અને ત્રાપો ફર્યો. મધવહેણમાં ઘૂમરી ખાધી…. ઘરરર ! ઘરરર ! ત્રાપો તણાયો. “એ ગયો…. એ ગયો… કેર કર્યો આપા ! – કેર કર્યો” એવી રીડિયારમણ બેય કાંઠે થઈ રહી. રાંઢવે ચડેલો નાગ પાણીમાં ડૂબકી ખાઈને પાછો ત્રાપા ઉપર આવ્યો, બાઈની સામે મંડાણો. બાઈની નજરના તાર તો બીજે ક્યાંય નથી – એના બાળક ઉપર છે; અને એના અંતરના તાર લાગ્યા છે માતાજીની સાથે. ત્રાપો ઊભે વહેણે ઘરેરાટ તણાતો જાય છે. ‘જે જગદમ્બા ‘નો મૃત્યુ-જાપ જપાતો જાય છે.

આપો જુએ છે કે કાઠિયાણી ચાલી ! એક પલકમાં તો એણે અસ્ત્રી વિનાને સંસાર કલ્પી લીધો, અને –

ડુંગર ઉખર દવ બળે, ખન-ખન ઝરે અંગાર,
જાકી હેડી હલ ગઈ, વો કા બુરા હવાલ.

અને –

કંથા પહેલી કામની, સાંયા , મ માર્યે,
રાવણ સીતા લે ગયો, વે દિન સંભાર્યે.

– એવા એવા ધ્રાસકા પડી ગયા. પણ વિચારવાનું વેળું ક્યાં હતું ?

કાઠીએ માણકીની વગ ઉતારીને કાઠાની મૂંડકી સાથે ભરાવી. મોરડેાય ઉતારી લીધો. ઊગટાને તાણીને માણકીને ત્રાજવે તોળે તેમ તોળી લીધી, ઉપર ચડ્યો. નદીને ઊભે કાંઠે હેઠવાસ માણકીને વહેતી મૂકી. મણીકા-મણીકા જેવડા માટીના પિંડ ઉડાડતી માણકી એક ખેતરવા ઉપર પલક વારમાં પહેાંચી. આ બધું વીજળીને વેગે બન્યું.

“બાપ માણકી! મારી લાજ રાખજે !” કહીને ઘોડીના ​પડખામાં એડી લગાવી. શેત્રુંજીના ઊંચા ઊંચા ભેડા ઉપરથી આપાએ માણકીને પાણીમાં ઝીંકી. “ ધુખાંગ” દેતી દસ હાથ ઉપર માણકી જઈ પડી. ચારે પગ લાંબા કરીને એ પાણીમાં શેલારો દેવા લાગી, પાણીની સપાટી ઉપર ફક્ત માણકીનું મોઢું અને ઘોડેસવારની છાતી એટલો જ ભાગ દેખાતા હતા. માણકી ગઈ બરાબર મધવહેણમાં ત્રાપા આડી ફરી. ત્રાપો સરી જવામાં પલક વાર હતી. આપાના હાથમાં ઉઘાડી તલવાર હતી. બરાબર ત્રાપો પાસે આવતાં જ આપાએ તલવાર વાઈઃ “ડુફ ” દઈને નાગનું ડોકું નદીમાં જઈ પડયું. પલક વારમાં આપાએ રાંઢવું હાથમાં લઈ લીધું.

“ રંગ આપા ! વાહ આપા!” નદીને બેય કાંઠેથી લેાકેાએ ભલકારા દીધા. મસ્તીખોર નદીએ પણ જાણે શાબાશી દીધી હોય તેમ બેય ભેડામાંથી પડછંદા બેાલ્યા.

ચારે દિશામાં રાક્ષસ જેવા લોઢ ઊછળી રહ્યા છે ! કાઠિયાણી અને બાળક પાણીમાં તરબોળ છે : મા-દીકરાનાં મોંમાં પણ પાણી જઈ રહ્યું છે. આપો ઉપરવાસ નજર કરે ત્યાં તેા આરો અર્ધો ગાઉ આઘે રહી ગયેલો; સામે પાણી- એ ઘોડી ચાલી શકશે નહિ. સન્મુખ નજર કરે ત્યાં નદીના બેડા માથેાડું-માથેાડું ઊંચા! કેવી રીતે બહાર નીકળવું ?

“બાપ માણકી! બેટા માણકી !” કરીને આપાએ ઘોડીની પીઠ થાબડી. ઘોડી ચાલી.

“કાઠિયાણી, હવે તારું જીવતર રાંઢવામાં છે, મા બરાબર ઝાલજે.” કાઠીએ કહ્યું.

કાઠિયાણીએ બાળકને પલાંઠીમાં દબાવ્યો : બે હાથે રાંઢવું ઝાલ્યું, રાંઢવાના છેડા આપાએ કાઠાની મૂંડકીમાં ​ભરાવ્યેા. માણકી કાંઠા પાસે પહોંચી, એના પગ માટી ઉપર ઠેરાણા.

“કાઠિયાણી ! ઝાલજે બરાબર !” કહીને આપાએ માણકીના પડખામાં પાટું નાખી. ચારે પગ સંકેલીને માણકીએ એ માથોડું-માથોડું ભેડા ઉપર છલાંગ મારી… પણ ભેડા પલળેલા હતા, માટીનું એક ગાડા જેવડું ગાંદળું ફસક્યું. માણકી પાછી પાણીમાં જઈ પડી. ત્રાપો પણ, એ બાળક અને માતા સોતો, પાછો પછડાણો. મા-દીકરા મૂંઝાઈને પાછાં શુદ્ધિમાં આવ્યાં.

“બાપ માણકી !” કહીને ફરી વાર ભેખડ પાસે લઈને આપાએ માણકીને કુદાવી. ઉપર જઈને માણકી પાછી પાણીમાં પછડાણી. ભૂતાવળ જેવાં મેાજાં જાણે ભેાગ લેવા દોડ્યાં આવ્યાં.

ત્રીજી વખત જ્યારે માણકી પડી, ત્યારે કાઠિયાણી બોલી : “કાઠી, બસ ! હવે ત્રાપો મેલી દ્યો ! તમારો જીવ બચાવી લ્યો. કાયા હેમખેમ હશે તે બીજી કાઠિયાણી ને બીજો છોકરો મળી રહેશે. હવે દાખડો કરો મા.”

“બોલ મા ! – એવું વસમું બોલીશ મા ! નીકળીએ, તો ચારે જીવ સાથે નીકળીશું; નીકર ચારે જણાં જળસમાધિ લેશું. આજની રાત રહેવાની પ્રતિજ્ઞા છે – કાં ઈતરિયાને એારડે, ને કાં સમદરના પાતાળમાં.”

“માણકી ! બાપ ! આંહી અંતરિયાળ રાખીશ કે શું ?” કહીને ચોથી વાર એડી મારી. માણકી તીરની માફક ગઈ. ભેડાની ઉપર જઈ પડી. કૂવામાંથી બોખ નીકળે તેમ કાઠિયાણી અને એના બાળક સહિત હેમખેમ ત્રાપો કાંઠે નીકળી પડ્યો. “રંગ આપા ! રંગ ઘોડી !” એમ કિકિયારી કરતાં માણસો ટેાળે વળ્યાં, આપા માણકીને પવન નાખવા ​મંડ્યા. પણ માણકીને હવે પવનની જરૂર નહોતી : એની આંખો નીકળી પડી હતી, એના પગ તૂટી ગયા હતા, એના પ્રાણ છૂટી ગયા હતા.

માથા ઉપર સાચી સોનેરીથી ભરેલો ફેંટો બાંધ્યેા હતો તે ઉતારીને સૂથા ધાધલે માણકીના શબ ઉપર ઢાંક્યો. માણકીને ગળે બથ ભરીને પોતે પોકે પોકે રોયો. “બાપ માણકી ! મા માણકી !” – એવા સાદ પાડી પાડીને આપાએ આકાશને રોવરાવ્યું, ત્યાં ને ત્યાં જળ મૂકયું કે જીવતા સુધી બીજા કોઈ ઘોડા ઉપર ન ચડવું. કાઠિયાણીનાં નેત્રોમાંથી પણ ચોધાર આંસુ ચાલ્યાં જતાં હતાં.

એંસી વરસનો થઈને એ કાઠી મર્યો. પોતાના ભાણેજ દેવા ખાચરની ઘોડારમાં બાર-બાર તો જાતવંત ઘોડાં હતાં : પણ પોતે કદી કોઈ ઘોડે નહોતો ચડ્યો.

“ રંગ ઘેાડી – ઝાઝા રંગ !” એમ કહીને આખા ડાયરાએ કાન પકડ્યા.
તસ્વીર- પ્રતિકાત્મક છે
નોંધ :-
કાઠિયાણીઓ અને ચારણ્યો આઇ ઓ સુગંધી ધૂપ જુદી જુદી સુગંધી વનસ્પતિમાંથી પોતાને હાથે જ બનાવતી, અને ધોયેલાં વસ્ત્રોને એનો ઘુમાડો દઈ સ્નાન કર્યા પછી પહેરતી. એકેક મહિના સુધી ખુશબો ન જાય તેવો એ ધૂપ હતો, સોંઘા નામનો ‘પોમેટમ’ જેવો જ ચીકણો. પદાર્થ પણ તે સ્ત્રીઆ જાતે તૈયાર કરતી. એાળેલા વાળ ઉપર એનું લેપન થતું તેથી વાળ કાળા, વ્યવસ્થિત અને સુગંધી રહેતા. પણ એ સોપો ભરીને સ્ત્રીએ સુંદર કમાનો કોરતી. ગાલ ઉપર પણ એની ઝીણી ટપકી કરીને સૌંદર્ય વધારતી.
🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹🔸🔹
સૌરાષ્ટ્ર ની રસધાર – ઝવેરચંદ મેઘાણી

ગઝલનું ગૂજતું એક નામ : જુગલ દરજી

Standard

ગઝલનું ગૂજતું એક નામ : જુગલ દરજી


લેખન-‘શિલ્પી’ બુરેઠા (કચ્છ)


છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગઝલ લખતા ઘણા નવોદિત સર્જકો ગઝલ ક્ષેત્રે કાઠું કાઢી રહ્યા છે એમાં કચ્છની ધરતી પણ બાકાત નથી. ગઝલની સાચી શબ્દ સાધના કરતાં થોડાંક નામ મને સહજ રીતે હોઠ પર આવી જાય છે એમાંનું એક નામ , એક એવી સર્જક પ્રતિભાનો મારે પરિચય કરાવવો છે જેમને ચાર-પાંચ વર્ષ પહેલા કોઇ ગઝલચાહક જાણતું પણ નહોતું એ નામ જે આજે દરેકના દિલમાં વગર પ્રિન્ટરે છપાઈ ચુક્યું છે.

‘પ્રિન્ટર દિલે રાખી શકાતા હોત તો !
ગમતા સ્મરણ છાપી શકાતા હોત તો!’આ એક એવી પ્રતિભા છે જેમાં તમને અપાર વૈવિધ્ય જોવા મળવાનું . તેઓ શિક્ષક છે . લખે છે ગુજરાતી ગઝલ , ભણ્યા છે ઇતિહાસ અને હાલમાં ભણાવે છે ગણિત. છેને વૈવિધ્ય ! કોઈ ધનવાન માણસના અલગ અલગ બેંક ખાતામાં અલગ અલગ રીતે ધન જમા પડ્યું હોય અને એક ખાતુ જ સક્રિય હોય એમ આ માણસ પાસે પણ આવી જ કલા પ્રતિભાનું ધન જમા પડ્યું છે અને એમણે એક જ ખાતું હા, ગઝલનું એક જ ખાતું સક્રિય રાખ્યું છે એમ કહું તો અતિશયોક્તિ નથી (એક તૂ હી ધનવાન હૈ...)આપણે એમને ફક્ત ગઝલકાર તરીકે જ ઓળખીએ છીએ પરંતુ જુઓ:

‘એકાદ હોય તો ચલો સ્વાગત કરું હું પણ ,
આવે છે ઊર્મિઓય લબાચા લઈ હજાર.’કેટકેટલી ઉર્મિઓ- આવડત આ માણસમાં ભર્યું છે,તેઓ રમત-ગમતમાં પણ માહિર છે. ક્રિકેટના બેસ્ટ પ્લેયર વોલીબોલ ના બેસ્ટ નેટી છે, પેન્સિલ પીંછી સાથે પણ ઘરોબો ચિત્રો ય દોરી જાણે છે અને મિમિક્રી પણ કરી જાણે છે મિમીક્રી સાંભળવા માટે રૂબરૂ મળવું પડે નાના પાટેકર, રમેશ મહેતા, નરેશ કનોડીયા, સ્નેહલતાજેવા અનેક કલાકારો ના અવાજો સાંભળવા માટે ફરમાઈશ કરી જુઓ મોજ પડશે ! એમનું ગઝલ પઠન સાંભળવા જેવું છે મને એમના પઠનમાં અનિલ ચાવડાની ઝલક દેખાય છે( જેમણે તેમને રૂબરૂ સાંભળ્યા નથી એમણે

જલસો એપ પર અને youtube પર અથવા બીજા કાર્યક્રમના વિડીયો જોઈ લેવા ) અભિનયકળા પણ રરગરગમાં વહેતી હોય એમ અભિનય પણ એવો અદ્દલ કરી જાણે છે એમના ટીકટોક પરના વિડીયો જોતાં લાગે છે કે આ માણસ બોલીવુડમાં ચાલે એવો નહીં પણ દોડી શકે એવો છે ,અને હા રસોઈકળામાં પણ એટલા જ પારંગત.એક એવો માણસ જે ગઝલને સંપૂર્ણ નિષ્ઠા સાથે સતત અભ્યાસ સાથે ગઝલ ના મૂળ તત્વો ને એના લયને આત્મસાત કરીને સાચી ગઝલ ને પામવા માટે પોતાની કલમને ધારદાર કરવા માટે ઊંડા અભ્યાસને જ એક માત્ર ધ્યેય માની રાતની રાત ઉજાગરા વેઠીને ગઝલ પામવા મથે છે તેઓ લખે છે કે,

**
‘ ગીરવે મુકવા પડે છે રાત દી ,
શાયરી બસ આટલી મોંઘી પડે.’
**
આ એક એવો શબ્દસાધક છે જેમને મળવા ઈચ્છો તો માણ્યા વગર ન રહી શકો અને માણવા ઇચ્છો તો મળ્યા વગર ન રહી શકો.
**
‘ મારી સરળતા એટલે સ્પર્શી જશે તને ,
ગઝલોમાં થાય એવી બોલચાલ છું.’
**
આ સર્જકની સરળતા અને મિલનસાર સ્વભાવ આપણને તરત સ્પર્શી જાય અને સાથે સાથે ગઝલ સાથે કયાંય ખોટું તો બિલકુલ ન ચલાવી લેનાર એવા ચિંતિત પણ. ગઝલની સતત ચિંતા અને ચિંતન કરનાર એવા અભ્યાસુ અને પારખુ પણ. ગઝલના છંદની એના બંધારણની ગઝલ તત્વની થોડીક પણ ભૂલ કે નાનકડી ચૂક પણ હોય તો ભલભલાને બેધડક સંભળાવી શકે એવો સ્પષ્ટ વક્તા પણ છે . અને આ બધું એમને નથી આવતું એમના સતત અભ્યાસનું પરિણામ જ છે.
**
‘જીવતર મોંઘો તાકો દરજી,
સમજી સમજી કાપો દરજી.
**
જીવનને સારી રીતે સમજી જનાર આ કવિ એટલે જુગલ દરજી. એમનોનો જન્મ 20 ઓક્ટોબર 1988માં મહેસાણામાં થયો મૂળ વતન પાટણના રણુંજ જોડે ગંગેટ ગામ. પિતાજી મહેન્દ્રભાઈનો વ્યવસાય દરજીકામ એ ધંધાર્થે વડોદરામાં સ્થાયી થતાં સર્જકનુંબાળપણ વડોદરામાં વીત્યું. કુટુંબમાં બે ભાઈઓ માં મોટાભાઈ જુગલભાઈ એ બારમા ધોરણ સુધીનું શિક્ષણ વડોદરામાંજ મેળવ્યું બહુચરાજી સેલ્ફ ફાઇનાન્સ કોલેજમાંથી પી.ટી.સી.પૂરું કરી કરીને તારીખ 2-12-2008માં રાપર તાલુકાની ‘રબારીવાંઢ’ -બાલાસર ગામમાં પ્રાથમિક શિક્ષક તરીકે જોડાયા એ પછી વિવિધ સ્કૂલમાં બદલી થઈ,અત્યારે હાલ અંજાર તાલુકાના મોડવદર પ્રાથમિક શાળા માં ધોરણ ૩ થી ૫ ગણિત વિષય બાળકોને ભણાવી રહ્યા છે .2017 થી આદિપુરમાં સ્થાયી થયેલા આ સર્જક વિશે અને સર્જન પ્રક્રિયા વિશે જાણીને આપણને અચરજ થાય કે ધોરણ 11- 12 માં એમને ગીત, ભજન કે એના ઉપર પેરોડી બનાવવાનો શોખ હતો પણ કવિતા લખવા વિશે કયારેય વિચાર્યુ પણ નહોતું તેઓ પોતે જ જણાવે છે કે “કવિતા કરવી એમના માટે એટલા માટે વિસ્મયથી છે કે એમને સ્વપ્નેય ખ્યાલ નહોતો કે પોતે કવિતા લખશે” એ કવિતાએ એમના સર્જકત્વને એવો વેગ આપ્યો કે આજે એક કવિતાના માધ્યમથી આ કવિ ઘરે-ઘરે જાણીતા થયા છે એ કવિતા હતી રમજાન ઈદ અને અષાઢી બીજ અષાઢી બીજ અને રમઝાન ઈદ એકજ દિવસે હતી એ સમયે લખાયેલી એક છંદ વગરની પરંતુ ભાવ સાથે આવેલી ગીત પ્રકારની કવિતા
**
‘ ચાલને આજે અષાઢી ઈદ અને રમઝાન બીજ ઉજવીએ તું જગન્નાથ ના લાડુ ખાજે ને હું રમઝાન ની ખીર’
**
બસ આ કવિતા એવી સોશ્યલ મીડિયામાં વાયરલ થઇ કે રથયાત્રાના હોર્ડિંગ્સમાં અને લોકોના હૈયામાં પણ કોમી એખલાસના ઉદાહરણરૂપ છાપ અંકિત કરી ગઈ પ્રસિદ્ધ લેખક પત્રકાર શ્રી રમેશભાઈ તન્નાએ એમના પર એક લેખ કર્યો.
ગીતો પર પેરોડી બનાવતા આ સર્જક ને કવિતા તત્વની જરાય પણ સૂઝ નહોતી પરંતુ 2016માંઅમરાપુરની ગઝલ શિબિર માં માધવ રામાનુજની સલાહ સુચન થી ગીત ગઝલ કે કવિતા વિશેની સમજ મળી કે પછી કવિતા પ્રત્યે ગંભીર થઈને વિવિધ પુસ્તકોનું વાંચન થયું અને 2016 -17 માં અમદાવાદ બુક ફેરમાં રઈસ મણિયારનું ગઝલ વિષયક શેસન ખુબ જ મહત્વનું રહ્યું એ પછી કુકમા ની ગીત શિબિર રૂદ્રમાતા ભુજ ની ગીત ગઝલ શિબિર અને પાલનપુરની ગીત ગઝલ શિબિર ગઝલ ના માર્ગદર્શનમાં ઘણો બધો ભાગ ભજવ્યો ઘણા બધા સર્જકોનું માર્ગદર્શન મળી રહ્યું છે જેમાં મુખ્યત્વે પ્રવીણ ખાંટ , રાજ લખતરવી, માધવ રામાનુજ ,શકીલ કાદરી, સંજુ વાળા અને બીજા ઓનલાઈન કાર્યક્રમો અને ઘણાબધા વહોટસેપ ગૃહના બધા સર્જક મિત્રોના માર્ગદર્શનથી કોના કોના નામ લઇ શકાય ?કોઈનું નામ રહી શકે રહી જાય એ બીકે નામ એ કરતા ઘણા બધા સર્જકોના માર્ગદર્શન એમ કહીને આગળ વધીએ વિવિધ પુસ્તકોનો અભ્યાસ કરીને આ સર્જકે ગઝલ પર ખુબ સરસ હથોટી મેળવી લીધી છે ,આજે તેમની ગઝલોના ચાહકોની સંખ્યા ઓછી નથી એમના ગઝલ ના ભાવ ,કલ્પનો ઊર્મિ, બંધારણ અને ગઝલના મૂલ્યોને આપણે એક ઉત્તમ ગઝલકાર તરીકે ઓળખવા મજબુર કરી દે એવા બળકટ છે.


‘થઈ જાય કંકુ ત્યાં લગી શબ્દોને ઘૂંટવા,
કાગળ છો કરગર્યા કરે લખવાને શ્રી સવા.


કવિ જુગલ દરજી પોતાની સર્જન પ્રક્રિયા વિશે જણાવતા કહે છે કે મને ગઝલ લખવા માં વિવિધ વિષયો પ્રેરણાત્મક બનતા રહે છે .જ્યાં સુધી સંવેદના અને લય સાથે શબ્દો મનમાં ઘુમરાતા રહે છે બસ ઘૂંટાતા જ રહે ઘૂંટાઈ ઘૂંટાઈને જ્યારે ચંદનની જેમ સુવાસ ફેલાવવા તૈયાર થાય કે હું ઉલા કે સાની મારા મનમાં જ ઢળી ગયા પછી જ હું મોબાઈલ ઉપર કે કાગળ પર સંપૂર્ણ ઉતારી કે લખી લઉં છું પરંતુ ઘણી વખત એવું બને છે કે મને પોતાને પણ ખ્યાલ નથી હોતો કે આ વસ્તુ મારામાં આવી ક્યાંથી? અને ઘણી વખત અનુભૂતિ થતાં શબ્દો કવિતાનું રૂપ ધારણ કરીને આવી પડે છે જેમકે એક વખત બાઈકમાં પેટ્રોલ ખૂટી પડતા સહજ રીતે વિચાર આવ્યો ક્યાંક પેટ્રોલની જેમ શ્વાસ ખૂટી જાય અને એને રિઝર્વ રાખી શકાતા હોત તો? તેઓ લખે છે કે ,


‘પેટ્રોલ ની માફક આ બળતા શ્વાસને ,
રિઝર્વ માં રાખી શકાતા હોત તો.’


અને આમ સર્જાય છે સંવેદનાઓ ગઝલસ્વરૂપે.


‘લખું છું ગઝલ એક કારણથી હું તો,
હ્રદયના એ ખોરાક જેવું કશું છે.’
**
કવિશ્રી જુગલ દરજીએ ઓછી ગઝલો લખી છે લગભગ પચ્ચીસથી ત્રીસ ગઝલો લખી છે ઓછી લખી છે પરંતુ આછી નથી લખી, એમના ગઝલમાં નવીનતા તાજગી અને વિશેષ ભાવ ધ્યાનાકર્ષક બની રહે છે નવા નવા રાજદીપ હો નવી નવી રાજદીપ જેમકે કબીરા શબ્દ ગઝલ માટે બહુ જ પ્રખ્યાત રદીફ છે એમ એમણે માલમ, તોરલદે , જેસલ, દરજી વગેરે જેવા રદીફ લઈને ખુબ સુંદર ગઝલો આપી છે આપણે કહીએ કે ખૂબ જ ઝડપથી જુગલ દરજી ની ગઝલો નું પુસ્તક આવે મેં આ વિશે ભારપૂર્વક પૂછતાં કવિ જુગલ દરજી જણાવે છે કે “મને કોઈ ઉતાવળ નથી ગઝલ એ મારે મન સાધના છે અને ભલે દસ વર્ષ લાગે પરંતુ મારે ગુણવત્તાસભર ગઝલો આપવી છે હજુ મારે જે આપવું છે એ હજુ હું આપી શકયો નથી જ્યારે મને સંતોષ થશે ત્યારે હું પુસ્તકરૂપે ચોક્કસ આપીશ, ભલે એ પુસ્તક પાતળું હોય પરંતુ પામર તો નહીં જ હોય. “


આજે કવિ શ્રી જુગલ દરજીની ગઝલોમાંથી
વધુ શેર અને ગીત રચનાઓને માણીએ અને જુગલોત્સવ ઉજવીએ.


યુદ્ધ પૂરું થઈ ચૂક્યું છે શસ્ત્ર પણ સૂતાં જ છે ,
પણ હજુ અંદરનું હણહણ ઊંઘવા દેતું નથી.


‘ જોઈ ગરીબી અને તપેલી બોલી કે ,
આ પથ્થરો બાફી શકાતા હોત તો .


મહેંકી જવાની ઈચ્છા દિલમાં હતી,
પરંતુ હાલત ફૂલોની જોઈ પાછો વળી ગયો છું.


અવશેષમાંય તારા છે સભ્યતા જરૂરી ,
ખંડેર તો થવાશે લોથલ નથી થવાતું .
**
તંબુરાના તારા આગળ,
બુઠ્ઠા હથિયારો જેસલ.


ભૂખ પણ ઉઘડી રહી છે ઝૂંપડીની ,
સાંભળ્યું છે કે નગરમાં ચૂંટણી છે.


‘અહાહા ,’ વાહ’ ,દોબારા અને ક્યા બાત ‘વાગે છે,
ગઝલની દાદ રૂપે ફેંકો એ ખેરાત વાગે છે.


ગીતરચનાઓ


કોક આવીને કહી ગ્યુ છે કાનમાં ,
આવ્યા વાસંતી વાયરા ચોગાનમાં.


આટલુ લીલા લોહીમાં એના ,
ક્યાંક કદી જો ઝાડને ફૂટે જીભ અચાનક તોય
તને ફરિયાદ કરે ના


તાંબાના બેડા પર લખજો રે નામ મારા મૈયર ની છેલ્લી નિશાની રે સો,
સાત સાત વીર ચડ્યા કાળની થપેડે ને માડીની કૂખે હું નાની રે સૈ.


જીવનમાં સભ્યતાની બાબતમાં એક ગરીબ સ્ત્રી એક ગોલ્ડ મેડાલીસ્ટ ડોક્ટર કરતા આગળ નીકળી ગઈ – વાંચો હૃદયસ્પર્શી વાર્તા ‘બે કપ ચા’

Standard

સાતમ આઠમના તહેવારો હતાં. શહેરના ખ્યાતનામ ડોકટર દંપતી સુકેતુ પટેલ અને નેહલ પટેલે ત્રણ દિવસની ટુર ગોઠવી હતી. પોતાની હોન્ડા અમેઝ કારમાં જ તેઓ જવાના હતા. આમેય ઘન સમયથી બહાર ગયાં નહોતા અને હજુ પરણ્યા એને બે જ વરસ થયા હતા. સંતાનનું કાઈ વિચાર્યું નહોતું એટલે જેટલું ફરવું હોય એટલું ફરી લેવું એ એમની ગણતરી હતી. બને સાથે જ મેડીકલ કોલેજમાં ભણતાં હતા અને ત્યાંજ પ્રેમાંકુર ફૂટ્યા અને જોતજોતામાં પ્રેમનું એક મોટું વટ વ્રુક્ષ બની ગયું. શહેરમાં બેંકની લોન લઈને દવાખાનું કર્યું હતું. સુકેતુ એમડી મેડીસીન હતો અને નેહલ ગાયનેકોલોજીસ્ટ. સ્વભાવ અને હથરોટીને કારણે બને જણાએ ટૂંક સમયમાં જ ખ્યાતી હાંસલ કરી લીધી હતી. ગયા ઉનાળામાં એ લોકો મહાબળેશ્વર અને પંચગીની ગયાં હતાં. આ વખતે ઇન્દોર અને ઉજ્જૈન જવાના હતાં.
બનેની સમાન ખાસિયતો હતી. બને ને બીજા ડોકટરો સાથે સમુહમાં જવાનું ફાવતું નહિ. પોતાની ગાડી અને પોતાના સ્થળોએ પોતાને ગમે ત્યાં સુધી રહેવું. વારફરતી બને ગાડી ડ્રાઈવ કરી લેતાં હતા. ગુરુવારે બધી જ તૈયારીઓ થઇ ગઈ હતી. તૈયારીમાં તો ખાસ કશું નહોતું બસ કપડાં, જરૂરી દવાઓ અને પાણીનો મોટો જગ લઇ લીધો હતો. વરસાદ આ વરસે ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં પડ્યો હતો એટલે જ બને એ મધ્યપ્રદેશ પર પસંદગી ઉતારી હતી. સુકેતુ પટેલ ખાવાનો શોખીન જીવડો હતો. એ ભણતો ત્યારથી જ એણે ઇન્દોર વિષે ઘણું સાંભળ્યું હતું. ત્યાં રાતે શરાફા બજારમાં ખાવાની અવનવી વાનગીઓ મળે છે. વળી દિવસે એક જગ્યાએ ખાવાની છપ્પન દુકાનો હતી. ઇન્દોર એટલે મધ્યપ્રદેશનો અસલી સ્વાદ એમ કહેવાતું હતું!!
શુક્રવારે સ્વારથી જ વરસાદ શરુ હતો. અને બને મધ્યપ્રદેશની સહેલગાહે ઉપડ્યા. વરસાદને કારણે વાહનોની અવરજવર બહુ ઓછી હતી. સારા વરસાદને કારણે રોડની બને બાજુએ પ્રકૃતિ પૂરબહારમાં ખીલી હતી. દોઢસો કિલોમીટર પછી મધ્યપ્રદેશની બોર્ડર આવવાની હતી. ગાડીની અંદર સુમધુર સંગીત વાગતું હતું. સાથે સાથે બને જણા ભરૂચની પ્રખ્યાત હાજમાં શીંગ ખાઈ રહ્યા હતા. વરસાદમાં શીંગ ખાવાનો એક અદ્ભુત લ્હાવો હોય છે. બને નવયુવાન ડોકટર દંપતી ખુશમિજાજ મુડમાં મુસાફરીનો આનંદ માણી રહ્યા હતા.
મધ્યપ્રદેશની બોર્ડર હવે ચાલીશ કિમી દૂર બતાવતી હતી. એક નાનકડું શહેર આવ્યું. અને અચાનક જ વરસાદ વધી ગયો. નાના એવા શહેરમાંથી ગાડી ટ્રાફિકને કારણે માંડ માંડ કાઢી. તેઓ બને જેમ જલદી બને તેમ મધ્યપ્રદેશમાં પ્રવેશવા માંગતા હતા. આગળ હવે બને બાજુઓ ઘેઘુર વ્રુક્ષોથી છવાયેલી હતી. વરસાદ સતત વધતો જતો હતો. રસ્તો પણ હવે ચડાવ વાળો અને ઉતરાણ વાળો હતો. ના છૂટકે સુકેતુએ ગાડીની સ્પીડ ઓછી કરી. વરસાદની સાથે પવન પણ હરીફાઈમાં ઉતર્યો હોય એમ લાગતું હતું. આજુબાજુની કંદરાઓમાં મોરલા બેવડ વળી વળીને ગહેંકતા હતા. ચારેક કિલોમીટર ગાડી ચાલી ત્યાં રોડ સાઈડ પર એક નાનકડી દુકાન હોય એમ લાગ્યું. બને એ નક્કી કર્યું કે કદાચ ત્યાં ચા મળી જાય તો ચા પીને આગળ વધવું. ગાડીને પણ સહેજ પોરો થઇ જાય બાકી બપોરનું ભોજન તો બે વાગ્યે મળે તો પણ ચાલશે.. આમેય રોજ તેઓ બપોરના બે વાગ્યે જ જમવા પામતા હતા. એક નાનકડું છાપરું હતું ત્યાં ગાડી ઉભી રાખી અને બને જણા ત્યાં ઉતર્યા. ઘર ખાસ કોઈ મોટું નહોતું ત્રણ ઓરડા હતા એકમાં દુકાન કરી હતી બીજા બે ઓરડામાં એ લોકો રહેતા હશે એમ માન્યું. દુકાનની આગળ વેફર્સના પેકેટ લટકતા હતા. બે કુતરા એક ખૂણામાં બેઠા હતા. દુકાનમાં કે આજુબાજુ કોઈ ચહલ પહલ નહોતી. નેહલ ખુરશી પર બેઠી અને સુકેતુ એ દુકાન પાસે જઈને બોલ્યો.
“ છે કોઈ દુકાનમાં?” જવાબમાં એક સ્ત્રી આવી તેણે ચારેક વરસનું છોકરું તેડ્યું હતું. તેને જોઇને સુકેતુ એ બે વેફર્સના પડીકા બહાર ટીંગાતા હતાં એ લીધા અને કહ્યું.
“ બે સ્પેશ્યલ ચા બનાવોને બહેન!! ઝડપ કરજો હો!! અમારે દૂર જવાનું છે” સાંભળીને સ્ત્રી અંદર ચાલી ગઈ. અંદર કોઈ પુરુષનો ખાંસવાનો અવાજ આવ્યો અને પુરુષ અને સ્ત્રી વાતચીત કરતા હોય એમ લાગ્યું. વાતાવરણમાં ઠંડી વધી ગઈ હતી. વરસાદ શરુ જ હતો. આજુબાજુના ડુંગરો પરથી સુસવાટા મારતો પવન છેક કાળજા સુધી ઊંડે ઉતરી જતો હતો. બને જણા વેફર્સ ખાઈ રહ્યા હતા અને આજુબાજુના કુદરતના નજારાને જોઈ રહ્યા હતાં. લગભગ દસ મિનીટ પસાર થઇ ગઈ. ચાના કોઈ ઠેકાણા હજુ હતાં નહિ!! સુકેતુ પાછો દુકાનમાં જઈને ચાની ઉઘરાણી કરી. વળી પુરુષનો ઉધરસ વાળો અવાજ આવ્યો અને પેલી સ્ત્રી આવી એ થોડી પલળી ગઈ હોય એમ લાગ્યું. આવીને એ બોલી.
“ ચા ઉકળે છે.. તુલસીના પાન વાડામાં લેવા ગઈ હતી એટલે મોડું થયું.સાહેબ થોડી વાર જ લાગશે.. બેસો તમે હમણા જ ચા આપું છું” કહીને એ વળી પાછી અંદર અદ્રશ્ય થઇ ગઈ!! નેહલ તો આજુબાજુ જોઈ જ રહી હતી. વેફર્સ ખવાઈ ગઈ હતી. ત્યાં પેલી સ્ત્રી દેખાણી. એક ડીશમાં બે મેલા ઘેલા કપ હતાં. એમાં ગરમાગરમ ચા હતી. કપ જોઇને જ સુકેતુનો મુડ ખરાબ થઇ ગયો. પણ નેહલે એનો હાથ દબાવ્યો એટલે એ શાંત રહ્યો. કચવાતા મને બેય કપ લઈને વળી પાછો એ ખુરશી પર બેઠો. એક કપ એણે નેહલને આપ્યો અને એક કપ એણે મોઢે માંડ્યો!!
“ તુલસી અને આદુના સ્વાદ વાળી અદ્ભુત ચા બની હતી. મેલાઘેલા કપનો ગુસ્સો જે હતો એ ઓગળી ગયો હતો. વરસાદી વાતાવરણમાં ગરમાગરમ ચા બનેના કાળજામાં એક અનેરો આનંદ આપી રહી હતી. ચા પીવાઈ ગયા પછી બિલ ચુકવવા સુકેતુ દુકાન પાસે ગયો. અને સોની નોટ પેલી સ્ત્રીને આપી. પેલી સ્ત્રી બોલી.
“ વિસ રૂપિયા છુટ્ટા આપોને મારી પાસે છુટ્ટા નથી” સુકેતુ એ બીજા વીસ રૂપિયા છુટ્ટા આપ્યા અને પેલી સ્ત્રીએ સો રૂપિયા પાછા આપ્યાં. સુકેતુ બોલ્યો.
“ બે વેફર્સ પણ લીધી છે એના પૈસા પણ લઇ લો”
“ વેફર્સના પૈસા જ લીધા છે.. ચાના પૈસા નથી લીધા” પેલી સ્ત્રી બોલી.
“કેમ ચાના પૈસા નથી લીધા”??? સુકેતુએ નવાઈથી પૂછ્યું.
“ ચા અમે વેચતા નથી.. આ તો આ છોકરા માટે દૂધ રાખ્યું હતું એમાંથી તમારે પીવી હતી એટલે બનાવી દીધી. બાકી ચા અમે વેચતા નથી એટલે એના પૈસા અમે નો લઈએને “ પેલી સ્ત્રી મક્કમતાથી બોલી. અને સુકેતુ એકદમ પથ્થરનું પુતળું બની ગયો. નેહલે પણ વાત સાંભળી અને એપણ દુકાન પાસે આવી ગઈ.
“ હવે તમે આ છોકરા માટે દૂધનું શું કરશો?? આટલામાં દૂધ ક્યાંથી મળશે??”
“તે એક દિવસ દૂધ નહિ મળે તો છોકરો કાઈ મરી નહિ જાય!! આ તો એના બાપા બીમાર છે નહીતર એ સાયકલ લઈને નજીકના શેરમાંથી દૂધ લઇ આવે..પણ એને તાવ આવે છે કાલનો પણ આજ રાતે મટી જાશે એટલે કાલ સવારે એ દૂધ લઇ આવશે. આ તો તમે માંગી ચા એટલે બનાવી દીધી” પેલી સ્ત્રી બોલી અને આ વાત સુકેતુના કાળજામાં ઉતરી ગઈ. નેહલ પણ ઘડીભર કાઈ બોલી ન શકી. છેલ્લે સુકેતુ બોલ્યો!!
“ અમે ડોકટર છીએ ક્યાં છે આ છોકરાના બાપા? ”
“ એ અંદર છે આવો” સ્ત્રી બોલી અને બને ડોકટર દંપતી અંદર ગયા. કાચા ઓરડામાં ગરીબાઈ આંટા લઇ ગઈ હતી. ચુલા પર અગ્નિ સળગતો હતો. તપેલી હજુ નીચે જ પડી હતી. જેમાં તેમના માટે આદુ અને તુલસી વાળી ચા બની હતી. એક ભાંગલા તૂટલાં ખાટલામાં એક નંખાઈ ગયેલો દેહ પડ્યો હતો. સુકેતુએ એ દર્દીના માથે હાથ ફેરવ્યો!! આખું માથું અને શરીર ધગી રહ્યું હતું. પોતાની ગાડીમાંથી એ તાવની દવા લઇ આવ્યો. એક બોટલ પણ આપી. નેહલ હેઠી બેસી ગઈ હતી. સુકેતુ દર્દીને તપાસી રહ્યો હતો. થોડી વાર પછી એ બોલ્યો.
“બહેન આ ટેબ્લેટસ થી કદાચ તાવ નહિ ઉતરે. બોટલ ચડાવવી પડશે. બીજા ઇન્જેક્શન આપવા પડશે. એક કામ કરું હું શહેરમાંથી બોટલ અને જરૂરી ઇન્જેક્શન લેતો આવું છું. નેહલ તું અહી બેસ આ બહેન પાસે” કહીને જવાબની અપેક્ષા રાખ્યા વગર જ એ પોતાની કાર લઈને ઉપડ્યો. અર્ધી કલાક પછી એ ઇન્જેક્શન અને બાટલા પણ લાવ્યો.સાથે દુધની પાંચ કોથળી અને સફરજન પણ લેતો આવ્યો. સ્ત્રીના પતિને ઇન્જેક્શન આપ્યાં અને બોટલ શરુ કરી. દુધની લાવેલ કોથળીમાંથી એક કોથળીની ચા પેલી સ્ત્રીએ બનાવી અને ફરથી સુકેતુ અને નેહલે ચા પીધી. પેલી સ્ત્રી અને એના પતિએ ડોકટરની સામે હાથ જોડ્યા!! પૈસા આપવાની કોશિશ કરી પણ નેહલ અને સુકેતુની આંખમાં આંસુ જોઈ ને એણે વધારે આગ્રહ ન કર્યો. વાતાવરણમાં એક મધુર પ્રસન્નતા છવાઈ ગઈ હતી. અને ફરીથી કાર ઉપડી મધ્યપ્રદેશની બોર્ડર પર!! વરસાદ રોકાઈ ગયો હતો. થોડીવાર પછી નેહલ બોલી.
“આગળ કોઈ જગ્યાએ તમને ભાવે એ ખાઈ લેજો. હું તો બે કપ ચા પીને ધરાઈ ગઈ છું.”
“મને પણ ભૂખ નથી. આવી ચા જીંદગીમાં ક્યારેય પીધી નથી” સુકેતુ બોલ્યો અને નેહલ તેની સામે મીઠું હસી. ગાડી આગળ ચાલી રહી હતી.
ત્રણ દિવસ મધ્યપ્રદેશમાંથી ફરીને તેઓ પાછા આવ્યાં હતા. ફરીથી એ પેલી દુકાન આગળ ઉભા રહ્યા હતા. નાના છોકરાઓ માટે એ ઘણા બધા રમકડા લાવ્યા હતા. સાથે દુધની કોથળીઓ પણ હતી. પેલી સ્ત્રીનો પતિ સાવ સાજો થઇ ગયો હતો. બને ખુબજ ભાવુક થઇ ગયા હતા. પોતાનું કાર્ડ આપ્યું અને ઘરે આવવા આમંત્રણ આપ્યું. ફરી એક વાર ચા પીને તેઓ પોતાના શહેર તરફ ચાલ્યાં.
સોમવારે દવાખાનું ખોલ્યું અને કેઈસ લખવા વાળાને બોલાવીને કીધું કે હવે તમારે દર્દીના ફક્ત નામ જ લખવાના છે. કેસ ફીના પૈસા દર્દી મારી પાસે આવશે ત્યારે હું લઇ લઈશ.
અને પછી સુકેતુ અને નેહલે સેવા શરુ કરી દીધી. ગરીબ અને જરુરીયામંદની તેઓ કશી જ ફી ના લેતા હા સુખી સંપન્ન હોય એની રાબેતા મુજબ ફી લેતા!! થોડાક સમયમાં જ આખા શહેરમાં આ ખબર ફેલાઈ ગઈ. ડોકટર એશોશિએશનના પ્રમુખ શર્મા તેમને મળવા ઘરે આવ્યા અને કહ્યું.
“ કેમ મોટો એવોર્ડ લેવો છે કે મહાન થઇ જવું છે?? તમે જે આ પ્રવૃત્તિ આદરી છે એ બીજા ડોકટરને હલકા દેખાડવા માટે છે. આ આપણા સંગઠનનાં નિયમ વિરુદ્ધ છે” સુકેતુ અને નેહલે તેને બધી જ વાત કરી અને છેલ્લે સુકેતુ બોલ્યો એ ડોકટર શર્માના અંતરમાં કોતરાઈ ગયું. સુકેતુ એ કહેલું.
“ જ્યારથી ભણતો આવ્યો છું ત્યારથી પહેલો નંબર લાવતો આવ્યો છું. મેડીકલમાં પણ કોલેજ પ્રથમ હતો. પણ તે દિવસે જીવનમાં સભ્યતાની બાબતમાં એ સ્ત્રી મારી કરતાં આગળ નીકળી ગઈ!! પોતાના છોકરા માટે રાખેલ દુધની ચા બનાવીને પાઈ દીધી એ પણ સાવ નિસ્વાર્થ ભાવે!! હવે તમે જ વિચારો કે આ સુકેતુ પટેલ ગોલ્ડ મેડાલીસ્ટ સભ્યતાની બાબતમાં પ્રથમ નંબર ના લાવી શકે!! હું તો ભણેલ ગણેલ સાધન સંપન્ન આદમી શું હું પેલી સ્ત્રીની સભ્યતાની આગળ હું ઉણો ઉતરું?? ક્યારેય નહિ હું કોઈ કાળે સભ્યતાની બાબતમાં ક્યારેય ઓછો ઉતરીશ નહિ!! હું તો ઈચ્છું કે તમામ ડોકટરો આનું અનુસરણ કરે તો આ પવિત્ર વ્યવસાય પુરેપુરો ખીલી જશે” અને ડોકટર શર્માને આ ડોકટર દંપતી પર આજે ખુબ જ ગર્વ થયો.
અત્યારે ઘણી બધી હોડ ચાલે છે. કોઈને પછાડવાની તો કોઈને જડમુળથી ટાળી દેવાની હોડ!! પણ જે દિવસથી આ જગતમાં સભ્યતાની બાબતમાં શ્રેષ્ઠ બનવાની હોડ ચાલશે તેજ દિવસથી જગત ખરેખર નંદનવન બની જશે. {કથા બીજ અકીલ કાગડા તરફથી સાભાર}
લેખક:- મુકેશ સોજીત્રા
૪૨, “હાશ”, શિવમ પાર્ક સોસાયટી, સ્ટેશન રોડ, મુ.પો ઢસા ગામ તા. ગઢડા જી. બોટાદ પીન ૩૬૪૭૩૦

આપણું જે પ્રથમ કર્તવ્ય હોય તે બજાવવાથી જ ઊંચે ચઢાય છે, અને આમ ઉત્તરોત્તર શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને ઊંચામાં ઊંચી ભૂમિકાએ પહોંચાય છે

Standard

આપણું જે પ્રથમ કર્તવ્ય હોય તે બજાવવાથી જ ઊંચે ચઢાય છે, અને આમ ઉત્તરોત્તર શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને ઊંચામાં ઊંચી ભૂમિકાએ પહોંચાય છે.

એક જુવાન સંન્યાસી જંગલમાં ગયો. ત્યાં તેણે ધ્યાન ધર્યું, લાંબા સમય સુધી ઉપાસના અને સાધના કરી. ઘણાં વર્ષો સુધી સખત તપ અને સાધના કર્યા પછી, એક દિવસ એ વૃક્ષ નીચે બેઠો હતો, ત્યારે વૃક્ષ પરનાં સૂકાં પાંદડાં એના માથા પર પડ્યાં.

એણે ઊંચે જોયું તો, વૃક્ષની ટોચે એક કાગડો અને એક બગલો ઝઘડી રહ્યાં હતાં. આ જોઈને સંન્યાસીને ખૂબ ગુસ્સો ચડ્યો. તેણે બંને પક્ષીઓને સંબોધીને કહ્યું : ‘તમે સૂકાં પાંદડાં મારા માથા પર શા માટે નાંખો છો ? તમારું હવે આવી બન્યું લાગે છે !’

આ શબ્દો બોલતાંની સાથે એણે ગુસ્સાભરી નજરે પેલા કાગડા અને બગલા ભણી જોયું , ત્યાં તો પેલાં બંને પક્ષી બળીને ખાખ થઈ ગયાં ! આ જોઈને સંન્યાસીને બહુ આનંદ થયો. નજર માત્રથી પોતે કાગડાને અને બગલાને પળવારમાં બાળીને ભસ્મ કરી શક્યો એ સિદ્ધિના પરચાથી એને ભારે આનંદ થયો. થોડા વખત પછી ભિક્ષા માટે સંન્યાસીને શહેરમાં જવાનું થયું. એ શહેરમાં ગયો. એક ઘરને બારણે જઈને ઊભો . તેણે કહ્યું : ‘માં, મને ભિક્ષા આપો.’

ઘરમાંથી અવાજ આવ્યો : “દીકરા, જરા થોડો વખત થોભજે !’

આ સાંભળીને પેલા સંન્યાસીનું મગજ તપી ગયું : ‘અરે ! તું મને રાહ જોવાનું કહે છે ? મારી શક્તિનું તને હજી ભાન નથી.’ આવો વિચાર તે કરતો હતો ત્યાં તો ઘરની અંદરથી ફરી અવાજ આવ્યો : ‘દીકરા ! તપનું બહુ અભિમાન ન રાખ. અહીં કંઈ કાગડો કે બગલો નથી.’

યોગીને આશ્ચર્ય થયું. એને રાહ પણ જોવી પડી. આખરે સ્ત્રી બહાર આવી. યોગી એના પગે પડ્યો અને પૂછવા લાગ્યો : ‘મા, તમને કાગડા અને બગલાની વાતની ખબર કેવી રીતે પડી ?’

પેલી સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો : ‘મારા દીકરા ! હું તારા યોગને તેમજ સાધનાને જાણતી નથી. હું તો એક સામાન્ય સ્ત્રી છું. મારે તને રાહ જોવડાવવી પડી ! મારા પતિ બીમાર છે. હું તેમની સેવામાં હતી. આખા જીવનમાં મારું કર્તવ્ય બજાવવાની મેં મથામણ કરી છે. જ્યારે હું કુમારિકા હતી ત્યારે મારાં માબાપ પ્રત્યેનાં કર્તવ્ય મેં બજાવ્યાં ; આજે હું પરણેલી છું ત્યારે મારા પતિ પ્રત્યેનું કર્તવ્ય હું બજાવું છું. એકમાત્ર આ યોગ હું સાધું છું. પણ મારું કર્તવ્ય બજાવવાથી મારામાં જ્ઞાન આવ્યું છે, આથી તારા મનમાં ચાલતા વિચારો હું જાણી શકી અને તે જે વનમાં કર્યું તે સમજી શકી. આથી વિશેષ જાણવાની જિજ્ઞાસા હોય તો હું કહું છું કે ગામની બજારમાં તું જા. ત્યાં તને એક વ્યાધ મળશે. તને ખૂબ આનંદ આવે એવું કંઈક એ તને કહેશે.’

પહેલાં તો એ સંન્યાસીને થયું : ‘મારે એ ગામમાં અને વળી એ વાઘ પાસે શું કામ જવું જોઈએ?’ પણ પોતે જે જોયું તેથી એની આંખો જરા ખૂલી હતી. એ ગયો. એણે બજારમાં દૂર એક વ્યાઘને જોયો. એ વ્યાઘ મોટા છરા વતી માંસના ટુકડા કાપતો હતો, અને સાથોસાથ જુદા જુદા લોકો સાથે સોદો કરતાં કરતાં વાતો કરતો હતો.

પેલા જુવાન સંન્યાસીને થયું : ‘ઓ પ્રભુ ! આવા માણસની પાસે મારે શીખવાનું શું હોય ? આ તો રાક્ષસ જેવો છે !’ એટલામાં એ વ્યાધે ઊંચે જોયું અને કહ્યું : ‘સ્વામીજી ! તમને પેલી સ્ત્રીએ અહીં મોકલ્યા ? જરા મારું કામ પતાવી લઉં ત્યાં સુધી બેસો,’ સંન્યાસી ચમક્યો : ‘આ શું થઈ રહ્યું છે !’

તે બેઠો અને વાઘ એનું કામ કરતો રહ્યો. કામ પતી ગયા પછી પૈસા ટકા સંભાળી લઈ તેણે સંન્યાસીને કહ્યું : ‘ચાલો સ્વામીજી, મારે ઘેર ચાલો.’ ઘેર પહોંચ્યા એટલે વ્યાધે બેસવાને આસન આપી કહ્યું : ‘બેસો, સ્વામીજી !’

આમ કહી વ્યાઘ ઘરમાં ગયો. વ્યાધે ઘરમાં પોતાનાં ઘરડાં માતાપિતાને નવડાવ્યાં, જમાડ્યાં અને એમને રાજી રાખવા જે કાંઈ થઈ શકે એ બધું કર્યું.

ત્યાર પછી એ વ્યાધ સંન્યાસી પાસે આવ્યો અને બોલ્યો : ‘ચાલો ત્યારે, તમે મને મળવા આવ્યા છો તો તમારે માટે હું શું કરું ?’

સંન્યાસીએ એને આત્મા અને પરમાત્મા વિશે થોડા સવાલ પૂછ્યા. વ્યાધે એને એ વિશે એક આખ્યાન આપ્યું , જે ‘મહાભારત’ ના એક ભાગ તરીકે ‘ વ્યાઘ – ગીતા ’ નામે ઓળખાય છે . એમાં વેદાંતનું ઊંચું રહસ્ય છે.

જ્યારે વ્યાધે પોતાનો ઉપદેશ પૂરો કર્યો, ત્યારે સંન્યાસી આશ્ચર્યચક્તિ થયો. તેણે પૂછ્યું : ‘તમારી પાસે આવું જ્ઞાન છે, તો પણ તમે વ્યાઘના શરીરમાં શા માટે રહો છો ? આવું ગંદું અને હલકું કામ શા માટે કરી રહ્યા છો ?’

વ્યાઘે જવાબ આપ્યો : ‘હે વત્સ, કોઈ કર્તવ્ય ગંદું નથી, કોઈ કર્તવ્ય હલકું કે અશુદ્ધ નથી. મારા જન્મ મને આ સંજોગોમાં અને વાતાવરણમાં મૂક્યો છે. મારા બાળપણમાં હું આ ધંધો શીખ્યો છું. હું અનાસક્ત છું અને ગૃહસ્થ તરીકે હું મારાં માતાપિતાને સુખી કરવાનું કર્તવ્ય સારી રીતે બજાવવાનો પ્રયત્ન કરું છું. હું તમારા યોગને જાણતો નથી, હું સંન્યાસી થયો નથી, તેમજ જગત છોડી હું વનમાં ગયો નથી, તેમ છતાં તમે જે કંઈ જોયું અને સાંભળ્યું, તે મારી પરિસ્થિતિને અનુરૂપ અનાસક્ત ભાવે કર્તવ્ય કરવામાંથી મને પ્રાપ્ત થયેલું છે.’

ગીતામા શ્રી કૃષ્ણ અે પણ કહ્યુ છે

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥१८-४५॥

પોત પોતાના સ્વાભાવિક કર્મમાં નિરત રહેલો મનુષ્ય સત્વ શક્તિને(સિધ્ધી)ને પામે છે પોતાના કર્મમાં તત્પર રહેલો
મનુષ્ય જે પ્રકારે મોક્ષની સિદ્ધિને પામે છે, તે તું સાંભળ.(૪૫)

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥३-३५॥
એટલું યાદ રાખજે કે પરધર્મ ગમે તેટલો સારો હોય પણ સ્વધર્મ કરતાં ઉત્તમ કદાપિ નથી. એથી તું તારા સ્વધર્મનું પાલન કરીને વીરગતિને પ્રાપ્ત કરીશ તો એ પરધર્મ કરતાં ઉત્તમ અને કલ્યાણકારક છે.3.35

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ૧૬.૨૩
જે શાસ્ત્રોઅે દર્શાવેલ આજ્ઞા વિધિ છોડી પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે વર્તે છે, તેને સિદ્ધિ, સુખ કે ઉત્તમ/પરલોકની ગતિ પ્રાપ્ત થતી નથી.(૨૩)

આજે જ્યારે ભારત દેશમાંથી વિશ્વ આદર્શ જન્મના વર્ણવ્યવસ્થા, વિવાહ સમયે સ્ત્રી પુરુષના ધર્મ ના વિભાજનથી નિર્ધારિત કરેલ કુંટુંબ વ્યવસ્થાનુ પાલન કરવાનુ લુપ્ત થઈ રહ્યુ છે ત્યારે પ્રત્યેક સનાતની અે ભગવાન કૃષ્ણ ની ગીતા ના આ સંદેશ અંગે વિચારવુ જોઈઅે.
શુ ભૌતિક સુખ ના આ માર્ગ પર આપણો મોક્ષ નો માર્ગ પ્રશસ્ત થશે.???શુ આ લોક માં પણ આપણે આ સિધ્ધાંત નો ત્યાગ કરી સુખ પામી શકીશુ.???
હર હર મહાદેવ

વાત્સલ્ય – ડૉ. નિલેષ ઠાકોર

Standard

વાત્સલ્ય..
– ડૉ. નિલેષ ઠાકોર

અમદાવાદ ના સિવિલ હોસ્પિટલ ના કેમ્પસ માં આવેલી બી. જે. મેડિકલ કોલેજ ની લાઇબ્રેરિ માં વાંચી રહેલા સક્ષમ ની નજીક એક છોકરી આવી અને સક્ષમ ને કહ્યું
“ હું અહી તમારી પાસે વાંચી શકું ?”

થોડા ખચકાટ અને શરમ ના મિશ્ર પ્રતિસાદ સાથે સક્ષમ એ કહ્યું “ હા, કેમ નહીં! જરૂર થી બેસો ” એ છોકરી વચ્ચે વચ્ચે પોતાને જે સમજણ ના પડે એ ટોપિક સક્ષમ પૂછતી અને સક્ષમ પણ આત્મવિશ્વાશ પૂર્વક એના જવાબ આપી પૂરો ટોપિક સમજાવતો. ધીમે ધીમે આ ક્રમ રોજિંદો બની ગયો.

સક્ષમ એમબીબીએસ ના ત્રીજા વર્ષ માં અભ્યાસ કરતો સૌથી તેજસ્વી વિદ્યાર્થી હતો. પોતાના ક્લાસ માં પૂછાતા બધાજ પ્રશ્નો ના જવાબ આપવામાં હમેંશા અવ્વલ રહેતો. ક્લાસ માં હાજર રહેલા તમામ વિદ્યાર્થીઓ પણ સક્ષમ ના જવાબ સાંભળી અભિભૂત થઈ જતાં. કોલેજ ની અને યુનિવર્સિટિ ની દરેક પરીક્ષામાં સક્ષમ નું નામ પ્રથમ ક્રમાંકે હોતું. સક્ષમ એક મૃદુ અને સહજ સ્વભાવ નો સીધો સાદો છોકરો હતો.પોતે દરેક પરીક્ષામાં અવ્વલ હોવા છતાં નિર્ભીમાની હતો અને બીજાની મદદ કરવા હમેંશા તત્પર રહેતો. આ કારણસર સક્ષમ પર ફીદા થનારી છોકરીઓ ની સંખ્યા પણ વધારે હતી. આ બધી છોકરીઓ માં શિખા ને સક્ષમ માટે કઇંક વિશેષ લાગણી હતી અને પોતે જ પહેલ કરી એ સક્ષમ પાસે લાઈબ્રરી માં પહોંચી ગઈ અને રોજ એના પાસે લાઇબ્રેરિ બેસી વાંચવાનો ક્રમ રોજિંદો બનાવી દીધો. ધીમે ધીમે લાઇબ્રેરિ ની બહાર પણ તેમની મુલાકાતો વધવા લાગી. ક્યારે તેમનો સંબંધ પ્રેમ માં પરિણમ્યો તેની તેમને ખબર જ ના રહી. સક્ષમ અને શિખા એકબીજા ના ગાઢ પ્રેમ માં ગળાડૂબ અને નિજ મસ્તી માં ગુલ હતા.

અચાનક એક દિવસ લાઇબ્રેરિમાં વાંચી રહેલા સક્ષમ ના મોબાઇલ પર આશરે રાત્રે 9 વાગ્યા ના સુમારે કોલ આવ્યો. કોલ ઉપાડી જરા ગંભીર મુદ્રા સાથે એને સામે રહેલી વ્યક્તિ ને બસ આટલું કહ્યું

“ હા, હું આવું છું.” અને એ પાસે વાંચી રહેલી શિખાને કશું કહ્યા વગર નીકળી ગયો.
રાત્રે 11 વાગ્યા ના સુમારે સક્ષમ પાછો આવ્યો.

શિખા ના મનમાં હજાર સવાલો હતા છતાં સક્ષમ ને ખોટું ના લાગે એ કારણસર એને પૂછવાનું ટાળ્યું.

થોડા દિવસ પછી આ જ રીતે રાત્રે 11 વાગ્યા ના સુમારે કોલ આવ્યો. એ જ ગંભીર મુદ્રા સાથે એને કોલ માં કહ્યું “ હા, હું આવું છું.” અને એ સડસડાટ નીકળી ગયો.

શિખા લાઇબ્રેરિ માં રાહ જોતી રહી. આશરે રાત્રિ ના 2 વાગ્યે સક્ષમ પાછો આવ્યો અને શિખાના ચહેરા પર છવાયેલા હજાર સવાલો ને નજર અંદાજ કરી જાણે કઈંજ ના બન્યું હોય એમ શિખા જોડે બેસી વાંચવા લાગ્યો. થોડા થોડા દિવસે આવી રીતે કોલ આવતા અને સક્ષમ ચાલ્યો જતો અને ક્યારેક ક્યારેક તો લાઇબ્રેરિ માં રાતભર પાછો જ ના આવતો. શિખાના મન માં હવે શંશય થવા લાગ્યો.

“સક્ષમ ક્યાં જતો હશે ? કદાચ સક્ષમ બીજી કોઈ છોકરી ના પ્રેમ માં ? ના, ના, મારો સક્ષમ આવું કદાપિ ના કરે મને સક્ષમ પર પૂરો વિશ્વાશ છે ? તો પછી એ મને કશું કહેતો કેમ નથી ?” વિચારો નું યુદ્ધ શિખા ના મનમાં ફરી વળ્યું.

થોડા દિવસ ના અંતરાલ, પછી રાત્રે 10 વાગ્યે આવો કોલ આવ્યો અને સક્ષમ નીકળી ગયો. હકીકત જાણવા આ વખતે શિખા પણ સક્ષમ ની પાછળ પાછળ સક્ષમ ને ખબર ના પડે એ રીતે સક્ષમ ને અનુસરવા લાગી. દૂર થી એને જોયું તો સક્ષમ ટ્રોમા અને ઇમર્જન્સિ વિભાગ ના સિસ્ટર ઇન ચાર્જ પૃચ્છા કરી ત્યાં હમણાં જ એડ્મિટ થયેલા એક વૃદ્ધ દાદા ને મદદ કરતો હતો. થોડીવાર પછી એ વૃદ્ધ દાદાને ટેકો આપી x-ray પાડવા x-ray રૂમ માં લઈ ગયો.

શિખા ઝડપ થી સિસ્ટર ઇન ચાર્જ પાસે પહોંચી જીજ્ઞાશા પૂર્વક પૂછ્યું “આ સક્ષમ ના દાદા છે ? શું થયું છે એમને ?”

“હા, આ સક્ષમ ના દાદા છે અને આવા કેટલાંય સક્ષમ ને દાદા અને દાદી છે.” સિસ્ટર ઇન ચાર્જ એ જરા હાસ્ય સાથે કહ્યું.

“મતલબ ?” શિખા એ આંખો ની ભ્રમરો ઊંચી ચડાવી ફરી પાછો સવાલ પૂછ્યો ?

“જ્યારે પણ અહીં કોઈ વૃદ્ધ અને અશક્ત અને જેમની કોઈ મદદ કરવા વાળું સાથે હોતું નથી ત્યારે અમે સક્ષમ ને કોલ કરીએ છીએ અને સક્ષમ એક પળ નો વિચાર કર્યા વગર અહી આવી એમની સારવાર માં મદદ કરે છે, એમની ટિફિન ની વ્યવસ્થા કરે છે જ્યાં સુધી એમની પરિસ્થિતી માં સુધાર ના થાય ત્યાં સુધી એમની પાસે જ બેસે છે.” સિસ્ટર ઇન ચાર્જ એ ખુશી ની લાગણી સાથે શિખા ને કહ્યું.

થોડીવાર પછી સક્ષમ ઇમર્જન્સિ વિભાગ માંથી બહાર આવ્યો અને બહાર પોતાની રાહ જોઈ ને ઊભી રહેલી શિખા ને જોઈ થોડું અચરજ પામ્યો. શિખા સક્ષમ ને જોઈ ત્યાં જ ભેંટી પડી અને સહેજ આંખ ના ખૂણાઓ ભીના કરી કરી કહ્યું “ મને માફ કરી દે સક્ષમ મેં તારા પર ખોટો શંશય કર્યો પણ તે મને કશું કહ્યું કેમ નહીં ?”

સક્ષમ એ શિખાનો હાથ પોતાના હાથ માં લઈ તેને સમજાવાતો હોય એમ કહ્યું “ શું કહું શિખા ? તું જાણે જ છે કે હું બહુ નાનો હતો ત્યારથી જ મારા માતા પિતા ગુજરી ગયાં, હું મારા મામા-મામી ના ત્યાં રહી મામી ના મ્હેણોં ટોણાં સાંભળી ઉછર્યો છું. એક માનું વાત્સલ્ય અને પિતા નું હેત શું એની મને આજ દિન સુધી ખબર નથી એટલે અહી જ્યારે પણ કોઈ વૃદ્ધ, અશક્ત અને એકલા બા કે દાદા એડ્મિટ થાય છે તો આવી જાઉં છું, એમના ટિફિન ની વ્યવસ્થા કરું છું,એમને મારા હાથે જમાડું છું, ક્યારેક ક્યારેક કોઈ બા મને એટલું પૂછી લે છે કે “બેટા, તું જમ્યો તો ખરો ને ?” ત્યારે એવું લાગે છે કે મારી મમ્મી મને પૂછી રહી છે અને પછી જ્યારે એ મને એ પોતાના હાથથી જમાડે છે ત્યારે એવું લાગે છે કે જાણે મારી મમ્મી મને જમાડી રહી છે. હું બસ આમ એમના હાથ નો એક કોળિયો ખાવા અહીં આવું છું. જ્યારે કોઈ દાદા ની મદદ કરું છું ત્યારે થતી વાતચીત માં દાદા મારા પરિક્ષાના પરિણામ વિષે પૂછે છે ત્યારે એવું લાગે કે જાણે મારા પપ્પા મને પૂછી રહ્યા છે, દરેક પરીક્ષામાં અવ્વલ આવું છું પણ પરિણામ પછી મારી પીઠ પર હાથ ફેરવી શાબાશી આપવા વાળું કોઈ નથી શિખા. એટલે જ જ્યારે એ દાદા મારૂ પરિણામ જાણી મારી પીઠ અને માથા પર હાથ ફેરવી આશીર્વાદ આપે છે ત્યારે જાણે એવું લાગે છે કે મારા પપ્પા પાછા આવી ગયાં. અહી આ રીતે દાખલ થતાં દરેક બા- દાદા માં હું મારા મમ્મી-પપ્પા શોધું છું. ક્યારેક એમની બહુ યાદ આવી જાય તો હોસ્ટેલ પર પાછો જઈ મમ્મી પપ્પા ના ફોટા ને છાતી સરસો ચાંપી થોડુક રુદન કરી સૂઈ જાઉં છું.” આટલું કહેતાં કહેતાં સક્ષમ ની આંખ માંથી અશ્રુ ધારા વહેવા લાગી.

શિખા પણ સક્ષમ ના આંસુ લૂછતાં લૂંછતા બોલી “ સક્ષમ, થોડા સમય માં હું તારી જીવનસંગિની બનવાની છું અને હવેથી તારા આ દરેક કાર્ય માં પૂરો સાથ અને સહકાર આપીશ.જાસિસ્ટર ઇન ચાર્જ ને કહી દે કે હવે થી સક્ષમ એકલો નહીં પરંતુ સક્ષમ અને શિખા બંને આવશે.”

હાલ માં, સક્ષમ અને શિખા અમદાવાદ નજીક અમદાવાદ થી ગોધરા હાઇવે પર આવેલી ટ્રસ્ટ ની હોસ્પિટલ માં ફરજ બજાવે છે અને “દીકરા નું ઘર” નામનું વૃદ્ધાશ્રમ ચલાવી એમાંજ રહે છે. અત્યારે સક્ષમ અને શિખા ના પુત્ર વાત્સલ્ય પર 33 દાદી અને 46 દાદા ઓ ના વાત્સલ્ય અને હેત નો ધોધ વર્ષી રહ્યો છે જેના એક ટીંપા માટે પણ સક્ષમ પોતાના નાનપણ વંચિત રહ્યો હતો.

“નીલ”
ડૉ. નિલેષ ઠાકોર , જીએમઇઆરએસ મેડિકલ કોલેજ, ગાંધીનગર

ધ્રુવરાજસિંહ જાડેજા – શાશ્વત

Standard

ક્ષત્રિયો ની ઉત્પત્તિ આ સંસારમાં રક્ષણ માટે થયેલી પણ વર્તમાન એવો છે કે અત્યારે ક્ષત્રત્વનું અસ્તિત્વ જ જોખમમાં છે. અત્યારે ભારત ગણતંત્ર કે લોકશાહી દેશ છે સૌ એવું માને છે કે પોતે જ સર્વેસર્વા છે ઈવા સમયે આપણી સંસ્કૃતિ, પરમ્પરા, ધર્મ અને સંસ્કારને ટકાવી રાખવા એ મોટો પડકાર છે. એ પડકારને ઝીલી એનું રક્ષણ કરવું એજ ક્ષત્રિયનો આજે ધર્મ છે એવું હું માનું છું.

આમ ક્ષાત્રકર્મ માં દાન, સંઘર્ષ થી ન ભાગવું, ક્ષમભાવ, શૌર્ય, તેજ અને સમસ્ત કાર્ય-કલામા દક્ષતા એનો નિભાવ એટલે ક્ષાત્રધર્મ. આમ પોતાની પાસે જે કાંઈ છે તે સમાજને-સંસારને આપવું એ ભાવ સર્વોપરી છે, ધ્રુવરાજસિંહમાં આ ભાવ ખૂબ ભરેલો છે. તલવારબાજી એ પણ એક વિશિષ્ટ કલા છે, એ ધ્રુવરાજસિંહ ભાઈને ક્ષત્રિય હોવાથી વારસા માં મળી છે થોડી એમની મહેનત થી એમણે સંવારી છે, એ કલાને સમાજમાં ટકાવી રાખવા એ અથાગ પ્રયત્નશીલ છે.

નામ- ધ્રુવરાજસિંહ જાડેજા
ગામ – જાખોત્રા
તાલુકો – સાંતલપુર
જિલ્લો – પાટણ
મોસાળ – વણા(ઝાલાવાડ)
રહેઠાણ – આદિપુર(કચ્છ)
સંપર્ક – ૭૩૮૩૬૦૨૬૭૯

કાર્ય :-
તલવારબાજી એ અમુક ક્ષણે શૂરાતન જગાવવાનું સાધન છે એવી આદિપુર માં તલવારબાજી ટિમ તૈયાર કરીને એ ટિમ સાથે ગુજરાતમાં જ નહીં અન્ય રાજ્યો માં ફરી ક્ષત્રિય યુવાઓને તલવારબાજીની સાથે સાથે ક્ષાત્રધર્મનો મર્મ સમજાવી અવિરત તાલીમ આપી રહ્યા છે, આ સિવાય જનસેવા, કલા, વાંચન, અધ્યાત્મ દાદાબાપુ શ્રી ઠા.સા.ચંદ્રસિંહજી પાસેથી વારસામાં મળેલા છે. તેમણે BCA તથા BA નો અભ્યાસ કરેલો છે MA ઇતિહાસ પરની તૈયારી કરી રહ્યાં છે. તેઓ આ અભ્યાસ સહ સારા ક્રિકેટ, વોલીબોલ માં આઇકોન પ્લેયર સાથે વિચારક, વિવેચક અને લેખક પણ છે. તેઓ ઇતિહાસ, ધર્મ, સાહિત્ય, મનોવિજ્ઞાન, અને તર્કશાસ્ત્ર માં ઊંડો રસ અને માહિતી ધરાવે છે. એમાં તેમના મુખ્ય વિષય ક્ષાત્રધર્મ, અસ્મિતા, વૈચારિક ક્રાંતિ, યુવાક્રાંતિ અને રાષ્ટ્ર નિર્માણ વગેરે છે. આ પ્રકારના તેમના જ્ઞાનથી તેઓ માં ભગવતી ના ટપાલીનું કાર્ય કરતા ભગવતી જે વિચારો આપે તેને સમાજ સુધી પહોંચાડવાનું ઉત્તમ કાર્ય કરી રહ્યાં છે. ગુજરાતમાં અમુક વ્યક્તિઓ સુધી સીમિત રહેલી તલવારબાજીની કલાને રાષ્ટ્રીય રૂપ આપીને 10 રાજ્યો સુધી પહોંચાડતા ગુજરાતમાં અલગ અલગ જગ્યાઓએ ૧ અથવા ૨ દિવસની તાલીમ શિબિર યોજી તલવારબાજી, સાફા, સંસ્કાર નિર્માણ, ક્ષાત્રધર્મ અને વ્યસનમુક્તિ પર માર્ગ દર્શન આપતા 4 વર્ષથી તલવારબાજી ટિમ આદિપુર ની અખંડ ધૂણી ચાલુ એક પણ રવિવાર રજા નહિ આ એક વિક્રમ છે.
તેઓ પોતે દરેક પ્રકારની મનોવૃત્તિ વાળા વ્યક્તિઓ સાથે આત્મીયતા સાધી લેવાની ખાસિયત ધરાવે છે. આમ ધ્રુવરાજસિંહભાઈ એ જે નેની ઉંમરમાં આરંભ્યું છે તેમાં માં ભગવતી કાયમ તેમને સફળ બનાવે તેવી ભગવતી ને પ્રાર્થના આ અમાટે આવા ક્ષાત્રબાળો માટે પંક્તિ લખવાનું મન થાય,

અજાન અગ્નિ પ્રગટાવી, રોકી ન શકાય આકાશ ઊડતી જાળ ને ;
(એમ) લક્ષ્ય જાણી નિજ ઉભો ન રહે, લાખ અવરોધો તોય ક્ષાત્રબાળ ને ||

એક હી લક્ષ્ય એક હી નારા
અમ્ર રહે ક્ષાત્ર ધર્મ હમારા

લિ. ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા(છબાસર)

।। જય માતાજી ।। ।। જય ક્ષાત્રધર્મ ।|

તેમણે લખેલા લેખ તથા કાવ્ય રચનાઓમાંથી નીચે આપેલા અમુક અંશો.

1. ચિંતન- દેવ બનવુ હોય તો દેવત્વ કેળવવું પડે

2. કચ્છ કીર્તિ-શાશ્વત પ્રયાસ

3. ગામ નામ નો મહિમા

4. ચિંતન-રક્ષિત સ્મારકો નું વર્તમાન

5. ચિંતન-સાચી મર્દાનગી

6. ભીંયા કક્કલ

7. ચિંતન-અગવડતા

8. તલવાર માં ચમકે છે અને પાઘડી માં વળ ખાય છે

9. ચિંતન-મૌલિકતા

10. ચિંતન-આતમ ખોજ અલખ જગાવ

11. હું ઉભો છું

12. ચિંતન-વિકાસ પર વિમર્શ

13. ચિંતન-માતૃભાષા

14. ચિંતન-વૈચારીક પતન

15. ચિંતન-પહોંચાડો એ પ્રત્યેક લંપટ,આવારા,કાયર,હરામી,નરાધમો સુધી જે પોતાને ક્ષત્રિય કહેવડાવે છે અને અને સ્ત્રી નું સન્માન જાળવી શકતો નથી.

16. ચિંતન

17. ચિંતન-પ્રસિદ્ધિ હંમેશા જવાબદારીઓ વધારતી હોય છે

18. ચિંતન-વિચારો ની પ્રચંડ શક્તિ થી અસંભવ લાગતા કાર્યો પણ સરળતા થી કરી શકાય છે.

19. ચિંતન-શું રાજપુતો માત્ર યોદ્ધા જ હતા…?

20. ચિંતન-શક્તિ નું મહત્વ

21. કાળ ની થપાટ ભાગ-3

22. કાળ ની થપાટ ભાગ-2

23. કાળ ની થપાટ

24. ચિંતન-અસ્તાંચલની છેલ્લી જ્યોત

ચિંતન- દેવ બનવુ હોય તો દેવત્વ કેળવવું પડે

Standard

ચિંતન

દેવ બનવુ હોય તો દેવત્વ કેળવવું પડે

– સંસાર માં પ્રવર્તતી કોઈ પણ સિદ્ધી કે ઉપલબ્ધી મેળવવા માટે પ્રથમ તેના યોગ્ય થવું પડે તેના માટે ની પાત્રતા કેળવવી પડે,,,,,,,!!!!!
કારણ ,,,,, ઉત્તમ વસ્તુ અધિકાર વિના નથી મળતી અને જો મળે તો અયોગ્યતા અને અપાત્રતા ને કારણે જાજો સમય નથી રહેતી,જેમ મોર ની કળા ને વીંખાતા અને તીવ્ર ગતિ થી આકાશ માં ઉછળેલા પથ્થર ને જમીન પર પટકાતા વાર નથી લાગતી તેમ અયોગ્યતા ના કારણે મળેલ સિદ્ધિ કે યશ ને નષ્ટ થતા વાર નથી લાગતી.
જેમ સિંહણ ના દુધ ને સમાવવા કંચન(સોના) ના પાત્ર ની જરૂર પડે તેમ દેવત્વ કેળવવા માટે તેના સમાન આચરણ જીવન માં લાવવું પડે. જેમ પાચનશક્તિ મજબુત હોય તો વધુ જમી અને પચાવી શકાય તેમ સિદ્ધિઓ અને શક્તિઓ ને પચાવી ને સરળ તથા જમીન પર રહેવાની અસાધારણ સિદ્ધિ મેળવી લે ત્યારે દેવત્વ જાગ્રત થાય અને લાંબાગાળા સુધી ટકી રહે.આજના માનવી ને રાવણ જેવી જાહોજલાલી પણ ભોગવવી છે અને રામ જેવી પ્રતિષ્ઠા પણ જોઈ છે એમ બંને હાથ માં લાડવા રાખવા છે જે અશક્ય છે.
વર્તમાન માં જનસમાજ માં જે લોક-દેવતાઓ પ્રવર્તે છે જેમકે રામદેવ પીર,જેશલ પીર,મેકરણ દાદા,પાબુદાદા,ગોગાદેવ,વાછળા દાદા વગેરે સર્વે જન્મ થી તો સાધારણ મનુષ્ય જ હતા પરંતુ તેમનું વૈચારીક સ્તર અને આચરણ ખુબ જ ઊંચા હતા જેના કારણે તેમને હૃદય માં સુષુપ્ત અવસ્થા માં રહેલ દેવત્વ ને જાગ્રત કરી લીધું. અકાળે મૃત્યુ પામેલ દિવ્યાત્માઓ પણ પોતાના અધૂરા રહેલ ભગીરથ કે નેક કાર્ય ને પાર પાડવા સુપાત્ર વ્યક્તિ ને નિમિત્ત બનાવતી હોય છે અને તેના થકી પોતાના હેતુઓ સિદ્ધ કરતી હોય છે પણ વાત યોગ્યતા અને લાયકાત ની છે જે વ્યક્તિએ સ્વયં કેળવવી પડે જીવન-ધોરણ,વિચારો,ગુણ, કર્મ,સ્વભાવ અને આચરણ આ તમામ પાસાઓ કોઈ ચોક્કસ વિચારધારા કે લક્ષ્ય ના કેન્દ્ર માં હોય ત્યારે વ્યક્તિ નું માનવ્ય શ્રીમાન બને છે અને તેની માનસીક તેમજ આત્મિક સિદ્ધિઓ જાગ્રત થઈ ને તેને વ્યક્તિ માંથી વ્યક્તિત્વ કે દેવત્વ સુધી પહોંચાડી દે છે.લાખો માંથી અમુક વિરલાઓ જ આવું ઉચ્ચ જીવન જીવી શકે છે અને સમય ના વિપરીત વેણ માં,અતિ મુશ્કેલ કસોટીઓ માંથી પસાર થયા પછી તે સ્થાન સુધી પહોંચે છે જ્યાં શૂન્યતા આવી જાય છે તે જ અમરત્વ અને બ્રહ્મત્વ ની સફર છે જેની શરૂઆત આત્મજાગૃતિ થી થાય છે.અને આ સર્વે ની શરૂઆત વિચારો થી જ થાય છે સનાતન ધર્મ કે આર્ય સંસ્કાર જે-તે સમયે સમગ્ર વિશ્વ માં ફેલાયેલા હતા તેનું પ્રમુખ કારણ પણ ઉજ્જવળ અને ઉચ્ચ બૌદ્ધિક વારસો તથા આચરણ જ હતું અને એ જ આર્યવ્રત આજે આંતરીક ખોખલો બની ગયો છે અને સનાતન ધર્મ મુશ્કેલી માં છે તેનું પ્રમુખ કારણ વૈચારીક પતન જ છે….. આ ભોગવાદ ની અશરો છે,,ભોગી વ્યક્તિઓ માં ક્યારેય દેવત્વ જાગ્રત નથી થતું પણ હૃદય માં સુષુપ્ત અવસ્થા માં રહેલ તત્વ પણ નાશ પામે છે,,, માટે હે ઉજ્જવળ આર્ય પરંપરા અને સનાતન ધર્મ ના વાહકો, હે સજ્જનો ધર્મ,રાષ્ટ્,સમાજ અને સંસ્ક્રુતિ માટે નિજ ના કર્તવ્ય અને દાયીત્વ સમજો તથા અધોગતી ના પથ પર ચલાયમાન આ રાષ્ટ્ ને પુનઃજગતગુરુ ના સિંહાસન પર બેસાડવા માટે આગળ આવો,,,,,ઉચ્ચ વિચાર અને આચરણ થી તમારા હૃદય માં રહેલા દેવત્વ ને જાગ્રત કરો અને રાષ્ટ્ર-નિર્માણ માટે નવ-નિર્માણ માં આહુતી આપો.
આતમ ખોજ અલખ જગાવ
વધુ શબ્દો અને ભાવો નું સંક્ષેપિકરણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

જગત જનની જગદંબા માઁ ભગવતી ના ચરણો માં કોટી-કોટી વંદન.

– ધ્રુવરાજજી જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)
5-12-2017

।। જય માતાજી ।। ।। જય ક્ષાત્રધર્મ ।।

ગામ નામ નો મહિમા

Standard

ગામ નામ નો મહિમા

જખ્ખ(જખ,યક્ષ)
જખ્ખ + ઉતર્યા(આગમન,આવ્યા,ઉતર્યા)
જખ્ખ ઉત્તરા
જખૌતરા
જખૌત્રા,જાખોત્રા

– બૃહદ કચ્છ સામ્રાજ્ય ના ચોરાડ પ્રદેશ માં રણ ની કાંધી એ વસેલું ગામ એટલે જાખોત્રા.કચ્છ નું મોટુંરણ વટાવી અહીં થર નું રણ લાગે જે 48 કિલોમીટર ના રણ પછી પાકિસ્તાન નો નગર પારકર તાલુકો,કહેવાય છે કે એક સમયે અહીં દરીયો હતો સોરઠપતિ રા’નવઘણ જ્યારે બેન જાહલ ની વારે ગયો ત્યારે આ દરીયો વરૂડી માં ના સાક્ષાત્કાર થી સુકાઈ ગયો ચારણકા અને એવાર ની સીમ માં રણ ની કાંધી એ વરૂડી માઁ નું સ્થાન છે અને જાખોત્રા ગામ ની સીમ માં ઇશ્વરીયા મહાદેવ પાસેએ આજે પણ એ દરિયા ના અવશેષ જોવા મળે,રોજ સવારે જમીન ના પેટાળ માંથી ખારું પાણી આજે પણ નીકળે છે અને ઇશ્વરીયા મહાદેવ નો ઇતિહાસ પણ ખુબ જ અદ્ભૂત છે તે સ્વયંભૂ પ્રકટ મહાદેવ છે.જ્યારે અહીં દરિયો હતો ત્યારે જાખોત્રા ની બાજુનું ગામ એવાર એક સમૃદ્ધ નગર હતું તે એક બંદર તરીકે વિકાસ પામ્યું હોઈ શકે અને સિંધ તેમજ આગળ ના પ્રદેશો સાથે વ્યાપારી આપ-લે નું કેન્દ્ર હોઈ શકે એ સમૃદ્ધ નગર હશે એવા પ્રમાણ આજે પણ એવાર ગામ માં જોઈ શકાય.
યક્ષો(જખ) જ્યારે અફઘાનિસ્તાન ની ઘાટીઓ માંથી કચ્છ આવ્યા ત્યારે આ એવાર બંદરે આવ્યા હોય અને મુકામ એવાર ની સીમ માં નાખ્યો હોય.
જ્યાં યક્ષો એ પડાવ નાખ્યો,જ્યાં યક્ષો રોકાણા અથવા સિંધ તરફ થી આવીને જ્યાં યક્ષો ઉતર્યા એ જખ્ખ ઉત્તરા તરીકે ઓળખાઈ પાછળ થી અપભ્રંશ થઈને જાખોત્રા થયું હોય તેમાં શંકા ને કોઈ સ્થાન નથી.
જાખોત્રા ગામ ના વડીલો પાસેથી આ વાત સાંભળવા અને જાણવા મળે પણ હવે એવા વડીલ કોઈ રહ્યા નથી.
મારા પીતાજી ઘનશ્યામસિંહ(માનુભા)ચંદુભા જાડેજા દ્વારા મને આ વાત જાણવા મળી અને તર્ક ની દ્રષ્ટિ એ પણ બંધ બેસતી હોવાથી આપ સૌ વચ્ચે જણાવી.
આપ ના ગામ નું નામ કેવી રીતે પડ્યું એ આપ પણ જાણો અને અન્યો ને જણાવો.

– જામોત્તર ધ્રુવરાજજી જાખોત્રા(શાશ્વત)

।। જય માતાજી ।। ।। જય કચ્છ ।।

ચિંતન-રક્ષિત સ્મારકો નું વર્તમાન

Standard

ચિંતન
રક્ષિત સ્મારકો નું વર્તમાન

– ભારત સરકાર દ્વારા સાંસ્કૃતિક ધરોહર ને સાચવવા માટે તથા તેના જતન અને સંવર્ધન માટે એક ખાતું નીમવામાં આવ્યું છે પુરાતત્વ ખાતું department of arciology. ભારતભરમાં માં જેટલા સ્થાપત્યો રહેલા છે તેની વિશેષતા ને સમજી તેનું મહત્વ જળવાઈ રહે એના માટે ભારત સરકાર આ ખાતા ને ગ્રાન્ટ આપે છે અને અધિકારીઓ ના ઊંચા પગાર ધોરણ છે.
મોટાભાગે આપણે કોઈ પણ જુના સ્થળો એ પ્રવાસ માં જઈ ત્યારે તે સ્થળે તકતી મારેલી હોય છે પુરાતત્વ ખાતા ના રક્ષિત સ્મારક ની અને સ્થળ વિશે ની માહિતી ની.
હું અત્યાર સુધી આવા જેટલા રક્ષિત સ્મારકો એ ગયેલો છું અમુક ની મુલાકાત તો અવાર નવાર લેવાની થતી હોય મોટાભાગે દરેક ની એ જ સ્થિતિ છે.
પુરાતત્વ ખાતા વાળા ખાલી તકતી મારીને જતા રહે છે પછી ક્યારેય આંટો મારવા આવતા નથી,અમુક વધુ ઉપયોગી સ્થળ માટે તો સરકારશ્રી દ્વારા સ્થળ ના મહત્વ ને સમજી ખાસ તે સ્થળ પુરતી જ ખાતા ની આખી અલગ શાખા નિમેલી હોય છે અને તેનો કર્મચારી મંડળ પણ અલગ હોય અને એના જતન અને સંવર્ધન માટે સમયાંતરે અમુક રકમ પણ ફાળવવા માં આવતી હોય છે…..પણ આ અધિકારીઓ ના હાડકા હરામ ના થઇ ગયા છે બેઠા બેઠા ઊંચા પગાર ખાવા છે અને સ્થળ ના ઉત્થાન માટે મળેલ રકમ પણ ચાવી જાવી છે આમ ને આમ વારસો ખોરવાઈ રહ્યો છે.
અંજાર માં જુની શાક માર્કેટ અને ખેંગારજી ગ્રંથાલય(લાઈબ્રેરી)પાસે વેરીસાલજી કોઠો(ટીંબી કોઠો) પાસે કચ્છ ના પ્રથમ બ્રિટીશ પોલીટિકલ એજન્ટ કેપ્ટન જેમ્સ મેકમરડો ઉર્ફ ભુરીયો બાવો નો બંગલો આવેલ છે. આ બંગલો ઇતિહાસિક દ્રષ્ટિએ ખૂબ મહત્વ નું સ્થાન ધરાવે છે કારણ કે બંગલા ની અંદર અત્યંત દુર્લભ એવા કમાંગરી શૈલી ના ભીંત ચિત્રો છે તેમાં રામ રાવણ યુદ્ધ,રાજા ની સવારી વગેરે અલગ અલગ ઘણા પ્રસંગો ના ચિત્રો છે આ બંગલો પુરાતત્વ ખાતા નું રક્ષિત સ્થળ છે અને માત્ર આ બંગલા ના જતન માટે પુરાતત્વ ખાતા ની આખી અલગ શાખા ભુજ માં ફાળવવા માં આવી છે એ ના કર્મચારીઓ ને માત્ર આ બંગલા ની દેખરેખ માટે ઊંચા પગાર ચૂકવાય છે અને એની જાળવણી માટે અમુક રકમ પણ મળતી હશે….
અત્યારે આ બંગલા ની સ્થિતિ શું છે ખ્યાલ છે…??
બંગલા ની બાજુ માં ખાલી પટ્ટ પર ગેરકાયદેસર દબાણ છે ત્યાં મજૂર વર્ગ રહે છે
બંગલા ના બધા બારણા ઓ તૂટેલા છે
ત્યાં અસામાજીક તત્વો નો ઘસારો વ્યાપક છે
જુગાર રમવા અને છોકરીઓ ને લઈને અનૈતિક કાર્યો કરવા ત્યાં લોકો આવે છે
બંગલા ની અંદર ગાયો,ભેંસો,કુતરા બીજા જનાવર ફરતા હોય એમના મળ મૂત્ર,બીજો કચરો,ધૂળ બધું પડ્યું હોય.
બંગલા ની અંદર જે કિંમતી વસ્તુઓ હતી એ ચોરાઈ ગઇ હવે ખાલી ખોખું વધ્યું છે.
અસામાજીક તત્વો થી બંગલા ફરતે રહેનાર તમામ ત્રાસી ગયા છે.
બંગલા ની છત તૂટી ગઈ છે તેમાં ચોમાસા માં પાણી આવે છે અને તેના કારણે ભીંત ચિત્રો ભૂંસાતા જાય છે.
ઉનાળા માં તડકો આવે છે તેના કારણે જાંખા પડતા જાય છે.
એકંદરે જે સ્થળ ની જાળવણી માટે સરકારે પુરાતત્વ ખાતા ની અલગ શાખા નિમેલ છે તેની જાળવણી નો ખર્ચ પસાર થાય છે જે સ્થળ ના ભીંત ચિત્રો નું ખૂબ મહત્વ છે તે સ્થળ એક વેરાન બિન વારશુ મકાન ના ખંડેર જેવું લાગે છે અને ત્યાં થતા કાળા કામો થી પાડોશીઓ કંટાળી ગયા છે.
જો સ્થિતિ આમ જ રહી તો આવનારા ત્રણ વર્ષમાં મેકમરડો નો બંગલો નામશેષ બની જશે તેની અંદર રહેલા કમાંગરી શૈલી ના ભીંતચિત્રો નષ્ટ થઈ જશે અને આપણે આપણો એક ભવ્ય વારસો ગુમાવી બેસીસુ.
આ એક સ્થળ ની વાત નથી મોટાભાગ ના રક્ષિત સ્મરકો ની સ્થિતિ આવી જ છે,તંત્ર ન જાગે તો નાગરીકે જાગવું જોઈ અને હરામખોર અધિકારીઓ ને એમની ઔકાત દેખાડવી જોઈ.
માત્ર સ્થળો એ ફરવા કે ફોટા પડાવવા જ ન જાવ પણ સ્થળ ને લગતી માહિતી નું પણ ધ્યાન રાખો અને વારસા ના જતન પ્રત્યે ના આપણા નૈતિક કર્તવ્ય નું પાલન કરો.
આપણો વારસો આપણી પહેચાન.

– ધ્રુવરાજજી જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

।। જય માતાજી ।। ।। જય જગત ।।