Tag Archives: bapu

કચ્છની ધરતીનો કાળો નાગ- જેસલ જાડેજા

Standard

જેસલ જાડેજાની આખા કચ્છમાં હાક હતી. લોકો તેના નામથી થરથર કાંપતા હતાં. કહેવાતું કે કચ્છની ધરતીનો કાળુડો નાગ એટલે જેસલ જાડેજા. પણ એકવાર ભાભીના કડવા વેણે આ જાડેજાના અભિમાનને તહસનહેસ કરી દીધો. જાડેજાને ભાભીએ કહેલા કડવા વેણ યાદ રહી ગયાં અને જે કહ્યું એ કરી બતાવવા માટે નિકળી પડ્યો.

અર્ધી રાત વીતી ગઈ હતી. ચારે તરફ સોંપો પડી ગયો હતો. છતા સૌરાષ્ટ્રના સંત સાસતિયા કાઠીને ત્યાં પાટની પૂજનવિધિ પ્રસંગે ભજનમંડળી જામેલી હતી અને જરાય મંદ પડી ન હતી. મંજીરા વાગતા હતા અને એક પછી બીજુ ભજન ચાલુ જ રહેતુ હતુ.

સાસતિયા કાઠી જાગીરદાર હતો અને તેની પાસે તોરી નામની એક પાણીદાર ઘોડી હતી. તોરી ધોડીની ખ્યાતિની વાતો કચ્છના બહાદુર બહારવટિયા જેસલ જાડેજાને કાને આવી. જેસલે આ જાતવંત ઘોડીને કોઈપણ રીતે પ્રાપ્ત કરી લેવાનો નિશ્ચય કર્યો. એટલા માટેજ લાગ જોઈને જેસલ જાડેજા સૌ ભજનમાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે નજર ચૂકવીને તોરી ઘોડી ઉઠાવી જવા અહીં સોસતિયા કાઠીના ઠેકાણે આવી પહોંચ્યો હતો.

આવતા વેંતજ જેસલ કાઠીરાજની ઘોડારમાં પેસી ગયો. પાણીદાર તોરી ઘોડી જેસલને જોતાજ ચમકી અને ઉછળતી, કૂદતી લોખંડનો ખીલો જમીનમાંથી ઉખેડીને બહાર નીકળી ગઈ. ઘોડીને ભડકેલી જોઈને તેના રખેવાળે ઘોડીને પકડી, પટાવી અને પંપાળીને તેને ફરી બાંધી દેવાની કોશિશ કરી.ઘોડીના રખેવાળને ઘોડી સાથે જોઈને ઘોડી લૂંટવા આવેલો જેસલ જાડેજા ઘાંસના ઢગલા નીચે છુપાઈ ગયો. રખેવાળે ઘોડીના ખીલાને ફરીથી જમીનમાં ખોપી દીધો પરંતુ બન્યુ એવુ કે એ ખીલો ઘાસની અંદર પડી રહેલા જેસલ જાડેજાની હથેળીની આરપાર થઈને જમીન મહીં પેસી ગયો. તોરી ઘોડી લેવા આવેલા બહારવટિયા જેસલની હથેળી ખીલાથી વીંધાઈ ગઈ હતી અને પોતે પણ જમીન સાથે સખત રીતે જકડાઈ ગયો હતો. આમ છતા પોતે અહીં ચોરી કરવા આવ્યો હોવાથી તેના મોઢામાંથી એક સીસકારો સુદ્ધા ન નીકળ્યો અને મૂંગો જ પડ્યો રહ્યો.

આ તરફ પાટ પૂજન પૂરુ થતા સંત મંડળીનો કોટવાળ હાથમાં પ્રસાદનો થાળ લઈ પ્રસાદ વહેંચવા નીકળ્યો. પણ સૌને પ્રસાદ વહેંચાઈ જતા એક જણનો પ્રસાદ વધ્યો. કોના ભાગનો પ્રસાદ વધ્યો એની પછીતો શોધખોળ ચાલી.

એટલામાં ઘોડીએ ફરીથી નાચ-કૂદ શરૂ કરી દીધી. ઘોડીના રખેવાળને થયું કે ઘોડારમાં નક્કી કોઈ નવો માણસ હોવો જોઈએ. અંદર આવીને જોયું તો ખીલાથી વીંધાઈ ગયેલી હથેળીવાળા જેસલ જાડેજાને જોયો. લોહી નીતરતા હાથ જોઈને રખેવાળના મોઢામાંથી અરેરાટી નીકળી ગઈ. જેસલ ખીલો હાથમાંથી કાઢવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો એ જોઈને ઘોડીના રખેવાળે તેને મદદ કરી. ખીલો કાઢ્યો અને કાઠીરાજ પાસે લઈ ગયો.

કાઠીરાજે હથેળી સોંસરવો ખીલો જતો રહ્યો હોવા છતા ઉંહકારો પણ ન કરવાની વીરતા બદલ જેસલ જાડેજાને બિરદાવ્યો અને નામ ઠામ પૂછ્યું. જેસલ જાડેજાએ કહ્યું કે હું કચ્છનો બહારવટિયો છું અને તમારી તોરીને લઈ જવા અહીં આવ્યો છું. કાઠીરાજે કહ્યું કે ‘તે એક તોરી રાણી માટે આટલી તકલીફ ઉઠાવી? ‘તો જા એ તારી’ એમ કહીને સાસતિયા કાઠીએ પોતાની તોરલને અર્પણ કરી દીધી. જેસલે કાઠીરાજની ગેરસમજ દૂર કરતા કહ્યું કે હું તો તમારી તોરી ધોડીની વાત કરતો હતો. એટલે સાસતિયા કાઠીએ કહ્યું કે એમ? તો ધોડી પણ તમારી. ખુશીથી લઈ જાઓ. જેસલ જાડેજાને આમ એક જ રાતમાં તોરી ધોડી અને તોરલ રાણી મળી ગઈ.

તોરલને સાથે લઈને જેસલ કચ્છ તરફ ચાલ્યો. રસ્તામાં બહાદુરી બતાવવા જેસલે ગાયોનું અપહરણ કર્યું. આ ગાયોને ધ્રોળ પાસે તરસ લાગી તો જમીનમાં ભાલો મારીને પાણી કાઢી પાણી પીવડાવ્યું. ધ્રોળ(જામનગર જિલ્લો) નજીક આજે પણ જેસલ-તોરલનું સ્થાનક છે જ્યાંથી આજે પણ પાણીનો અખંડ પ્રવાહ વહે છે એમ કહેવાય છે.

સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વચ્ચે દરિયા માર્ગ આવતો હોવાથી જેસલ તોરલ વહાણમાં બેઠા. બરાબર મધદરિયે એકાએક વાદળા ચડી આવ્યા. ભયંકર સૂસવાટા સાથે પવન ફૂંકાવા માંડ્યો. દરિયામાં તોફાન આવ્યુ. ડુંગર જેવા મોજા ઉછળવા લાગ્યા. વહાણ ડોલમડોલ થવા લાગ્યું. અચાનક પલટાયેલો માહોલ જોઈને જેસલને લાગ્યું કે વહાણ હમણાં ડૂબી જશે. અનેક મર્દોનું મર્દન કરનાર જેસલ આજે કાયરની માફક કાંપવા લાગ્યો. સામે તોરલ શાંત મૂર્તિ સમી બેઠી હતી. એના મુખ પર કોઈ ભય ન હતો પણ શાંત તેજસ્વિતા હતી. જેસલને આ જોઈને લાગ્યું કે મોતથી ન ગભરાતી આ નારી સિદ્ધિશાળી સતી છે. એનામા જેસલને દૈવીશક્તિ દેખાવા લાગી. જેસલનું સઘળું અભિમાન ઓગળી ગયું અને તે સતીના ચરણોમાં ઢળી પડ્યો. તેણે આ ઝંઝાવાતમાંથી બચવા માટે તોરલને વિનંતી કરવા માંડી. તોરલે જેસલને પોતે કરેલા પાપો જાહેર કરવાનું કીધું. ગરીબ ગાયની માફક જેસલ પોતાના પાપોનું પ્રકાશન કરવા લાગ્યો. એના અંતરની નિર્દયતા નષ્ટ થઈ ગઈ, અભિમાન ઓગળી ગયું અને બીજી તરફ સમુદ્રનું તોફાન શાંત થઈ ગયું. થોડા જ સમયમાં બહારવટિયા જેસલના જીવનમાં ધરમૂળનો પલટો આવી ગયો અને તેનો હદય પલટો થઈ ગયો.

જેસલને જ્યારે દરિયામાં મોત દેખાયું ત્યારે તેનું બધુ અભિમાન ઓગળી ગયું. મોતથી તે પારેવાની માફક ડરવા લાગ્યો અને તેની શૂરવીરતા પણ નાની પડવા લાગી. આ પછી તેને જે ફિલોસોફી લાધી એ જેસલ તોરલની કથાનો નિચોડ છે જે આપણે લઈ શકીએ છીએ આપણી જિંદગી ઉજાળવા માટે.

આજથી પાંચસો વર્ષ પહેલા કચ્છ કાઠિયાવાડમાં જેસલ જાડેજાની હાક વાગતી. જેસલ દેદા વંશનો ભયંકર બહારવટિયો હતો. કચ્છ-અંજાર એનું નિવાસસ્થાન હતું.અંજાર બહારના આંબલીયોના કિલ્લા જેવા ઝુંડથી એનું રક્ષણ થતુ હતુ. જેસલ રાઉ ચાંદાજીનો કુંવર હતો અને અંજાર તાલુકાનું કીડાણું ગામ એને ગરાસમાં મળ્યુ હતુ પણ ગરાસના હિસ્સામાં વાંધો પડતા એ બહારવટે ચડ્યો હતો. જેસલ બહારવટિયો સતી તોરલના સંગાથથી આગળ જતા જેસલપીરના નામે પ્રખ્યાત થયો.

એ સમયે હાલનું અંજાર સાત જુદા જુદા વાસમાં વહેંચાયેલુ હતુ. સાતે વાસ એ સમયે અજાડના વાસ તરીકે ઓળખાતા. અંજારમાં હાલ સોરઠિયા વાસને નામે ઓળખાતું ફળીઉં એ જૂના વખતનો મુખ્ય વાસ હતો. એનું તોરણ વિક્રમ સંવત ૧૦૬`માં કાઠી લોકોએ બાંધ્યુ હતુ. એ વાસનો ઝાંપો હાલ અંજારની બજારમાં મોહનરાયજીનું મંદિર છે ત્યાં હતો. અંજારની બહાર ઉત્તર તરફ આવેલા આંબલિયોના ઝુંડ એ વખતે અતિ ભયંકર અને એવા ખીચોખીચ હતા કે તેની અંદર સૂર્યનારાયણના કિરણો પણ ભાગ્યે જ પ્રવેશી શકતા. આ અતિ ગીચ વનનું નામ કજ્જલી વન રાખવામાં આવ્યું હતું. જેસલ જાડેજા આ વનમાં વસતો હતો. ચારે તરફ એના નામની ધાક પડતી. મારફાડ અને લૂંટફાટ એ એનો ધંધો હતો. એણે એટલા પાપ કર્યા હતા કે જેનો કોઈ પાર ન હતો. પરંતુ ઉપરના દરિયાના બનાવ પછી જેસલ સુધરી ગયો હતો અને ભક્તિમાં સમય ગુજારવા લાગ્યો હતો.

એક વખત જેસલની ગેરહાજરીમાં એમને ત્યાં એક સંતમંડળી આવી. ઘરમાં સંતોના સ્વાગત માટે પૂરતી સામગ્રી ન હોવાથી મૂંઝાયેલા સતી તોરલ સધીર નામના મોદી વેપારીની દુકાને ગયા. વેપારીની દાનત બગડી અને તોરલ પાસે પ્રેમની યાચના કરી. તોરલે માગણીનો સ્વીકાર કર્યો અને રાત્રે આવવાનું વચન આપી જોઈતી ચીજ વસ્તુઓ લઈ લીધી. સંત મંડળીનો ઉચિત સત્કાર કર્યો.

રાત પડતા ધોધમાર વરસાદ શરૂ થયો. સતી તોરલ વરસતા વરસાદે વચન પાલન કરવા સધીરને ત્યાં પહોંચી. સધીરે જોયું કે સતી તોરલના કપડા પર પાણીનું એક બુંદ સુદ્ધા ન હતું. આ ચમત્કાર જોઈને તેની સાન ઠેકાણે આવી અને સતીના પગે પડી ગયો. પશ્ચાતાપ કરતો એ વાણિયો સતીનો પરમ ભક્ત બની ગયો.

એ સમયે કચ્છમાં જેમ જેસલ અને તોરલ પવિત્ર વ્યક્તિ તરીકે જાણીતા હતા એમ મેવાડમાં રાવળ માલદેવ અને રાણી રૂપાંદેની ગણના થતી હતી. એકબીજાના દર્શન માટે આ બે જોડા તલસતા હોવાથી જેસલ જાડેજાએ રાવળ માલદેવ અને રાણી રૂપાંદેને કચ્છ આવવાનું નિમંત્રણ આપ્યું હતુ. આથી એ બંને અંજાર આવવા નીકળી ગયા હતા પરંતુ તેઓ અંજાર પહોંચે એના આગલે દિવસે જેસલે સમાધિ લઈ લીધી હતી. રાવળ માલદેવ અને રૂપાંરાણીને આવેલા જોઈને તોરલે જેસલને જગાડવા એકતારો હાથમાં લીધો. લોકકથા કહે છે કે પછી જેસલ ત્રણ દિવસની સમાધિમાંથી જાગ્યા અને સૌને મળ્યા. તોરણો બંધાયા, લગ્નમંડપ રચાયો. જેસલ તોરલ મૃત્યુને માંડવે ચોરી ફેરા ફર્યા. એક બીજાની સોડમાં બે સમાધિઓ તૈયાર કરાવીને ધરતીની ગોદમાં સમાઈ ગયા.

કચ્છમાં કહેવાય છે કે આ બે સમાધિઓ દરેક વર્ષે જરા જરા હટતી એકબીજાની નજીક આવતી જાય છે. ‘જેસલ હટે જવભર અને તોરલ હટે તલભર’ એવી લોક કહેવત અનુસાર આ સમાધિઓ એકબીજાથી તદ્દન નજીક આવશે ત્યાર પ્રલય જેવો કોઈ બનાવ બનશે.

– સૌરાષ્ટ્રની રસઘાર
આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણો વારસો

“હવાલદાર”

Standard

​”હવાલદાર”

     “દેવલા ! ઉપરથી તારો પે ઉતરી આવે તો પણ આજ તો તને હું લઇ જઈશ.”

     “પણ હજી કાલે હું વેઠ કરી ગયો અને આજ પાછો મારો જ વારો?” કૉસ હાંકતો હાંકતો દેવો વરત પકડી ઉભો રહ્યો.

     “એ કાલ-બાલમાં હું કઈ ન સમજુ, તારે આજે વેઠે આવવું જ પડશે.” મેરુ હવાલદારે સત્તાદર્શક અવાજે કહ્યું. 

     “આજ વળી શું છે?”

     “એ પૂછનારો તું કોણ? તારે તો હું કહું કે તરત મારી સાથે આવવું જોઈએ.”

     “ત્યારે આ કૉસ છોડી નાખું એમ?”

     “જરૂર.” મેરુએ મૂછો મરડી.

     “આ બકાલું સુકાઈ જશે એનું શું?”

     “ખાડમાં પડે તારું બકાલુ, હું ધીમે ધીમે વાત કરું છું ત્યાં તો આ કેમ ને તે કેમ એમ પૂછી પૂછી ને મારો દમ કાઢી નાખ્યો.” મેરુનો પિત્તો ઉછળ્યો.

     “હવાલદાર ! આ બધું બોલો છો એ અમે તો નીચી મૂંડીએ સાંભળીયે છીએ પણ પ્રભુ નહીં સાંખે હો.”

     “બેસ, બેસ પ્રભુ વારી ! જોયો તને ને તારા પ્રભુને, કૉસ છોડે છે કે ભાઈડાના ઝપાટા જોવા છે?”

     આમ દેવો ખેડૂત અને મેરુ હવાલદાર વચ્ચે ટપાટપી ચાલે છે એ વખતે એક ખેડૂત જેવો લાગતો જુવાન ધોરીમાં હાથપગ ધોતો ધોતો આ વાતો ગુપચુપ સાંભળતો હતો.

     દેવા એ કૉસ છોડવાની તૈયારી કરી. 

     “બળદ ને ગાડું સાથે લેવાના છે-સમજ્યો?” મેરુએ ત્રાડ મારી.

     “કેમ?”

     “કાલે દરબાર આવવાના છે એને માટે સીમમાંથી મગબાફણાં સારવા છે.”

     “દરબાર માટે જોઈએ એટલા મગબાફણાં હું આપીશ, પછી છે કઈ? હવે હું કૉસ જોડું?”

     “તું તો ડાહ્યલીનો દીકરો લાગછ.”

     “કા?”

     “કા શું? સીધે સીધો મારી મોર થઇ જા. અમે કહીયે તેમ તારે કરવાનું છે.”

     “તમે લોકો દરબારને નામે તમારે ઘેર મગબાફણાંના ઢગલા કરાવો છો. તમારે ઘેર ગાદલા, ગોદડાં અને ગાલમશુરીઆ એકઠા કરો છો એ અમે બધું સમજીએ છીયે.”

     “દેવલા, આવી વાતો કરીશ તો ચામડું ઉતરડાઈ જશે.”

     “તો તો, તમે દરબારના પણ દરબાર…”

     “હા, હા, અમે દરબાર છીએ બોલ તારે શું કહેવું છે?”

     “દરબાર તો અમલપુર બેઠો છે, પણ ખેડધરના તો અમે જ દરબાર છીએ.”

     મેરુની છાતી અભિમાનમાં ઉછળી, દેવાએ કૉસ છોડી નાખ્યો અને ગાડું જોડવા બળદ દોર્યા.

     “હું પાસેના આણંદને વેઠે તેડવા જાઉં છું – તું ગાડું જોડી ખળાવાડ આગળ ઉભો રહેજે.”

     આમ કહેતો કહેતો મેરુ ખેતરને શેઢે શેઢે આણંદના ખેતર તરફ જવા નીકળ્યો.

—————————————

     મેરુના જવા પછી પેલો ધોરીયામાં હાથ ધોવાનો ઢોંગ કરીને બેઠેલો યુવાન ઉભો થયો. તે ધીમે પગલે દેવો ગાડું જોડતો હતો ત્યાં આવી ઉભો રહ્યો.

     “ક્યાં રે’વું?”

     “રે’વું તો કઠાળમાં પણ તમારે ત્યાં તો વેઠનો ખુબ જુલમ લાગે છે.”

     “વાત પુછોમાં ભાઈ, આ મેરુ હવાલદારે તો ખેડૂતોના હાલહવાલ કરી મુક્યા છે.”

     “તે એના ઉપરી કાંઈ સાંભળે છે કે નહીં?”

     “ઉપરી પણ મરેલા, ઠેઠ ઉપરથી નીચે સુધી સડી ગયું છે એટલે કોઈ કોઈને કઈ કહે તેમ નથી.” દેવાએ ચારે તરફ નજર ફેરવી ધીમેથી કહ્યું.

     “ત્યારે દરબારને જઈને કહો તો?”

     “દરબાર અહીંથી દશ ગાઉ દૂર અમલપુરમાં રહે છે. એટલે કામ ધંધો છોડી ત્યાં અમારાથી કેમ પહોંચાય?”

     “આમ રોજનું દુઃખ ખમો એના કરતા એકાદ વખત દરબાર પાસે જાઓ તો રોજનું સુખ થઇ જાય ના?”

     “ભાઈ રહેવા દિયોને એ વાત ! દરબાર પાસે જાઇયે અને જો આ કાળમુખાને ખબર પડે તો અમારે રોજનો ત્રાસ વેઠવો પડે, પાણીમાં રહેવું અને મગર સાથે વેર કરવું એના જેવો એ ઘાટ છે.”

     “દરબાર અહીં આવે ત્યારે એને મળો તો?”

     “પણ અમારાથી દરબારને શું કહેવાય?”

     “જે વાત છે એ સાચે સાચી કહી દેવી…”

     “અને દરબાર જાય એ પછી આ લોકો વેર વાવે એનું શું?”

     આ વખતે દેવો ગાડું જોડી મેરુની વાટ જોતો ખેતરમાં ઉભો હતો.

     “મને તમારી સાથે વેઠમાં લેશો?”

     “ના રે ભાઈ ! તમને એ દુઃખમાં નખાય?”

     “મારે તમારા ગામની વેઠ જોવી છે. અમારા દેશમાં તો વેઠ એટલે પ્રેમથી રાજાનું કામ અમે કરી આપીએ છીયે, પણ અહીં કાઈ જુદું જણાય છે. મારી ઈચ્છા છે કે એ અનુભવ પણ લેવો.”

     “તો હાલો આજેજ અનુભવ લ્યો.”

     “પણ એક કામ તમે કરજો, તમને કોઈ કઈ પૂછે તો કહેજો કે મારો માણસ છે.”

     “તમારું નામ શું?”

     “મારુ નામ અજો.”

     અજો અને દેવો બંને મેરુની વાટ જોઈને ઉભા ઉભા વાતો કરે છે એટલામાં મેરુ બબડતો બબડતો આવ્યો. 

     “મારા, ખેડૂત ફાટી ગયા છે વેઠે આવવું પડે છે એ વસમું લાગે છે.”

     “કા, આણદો આવેછ નાં?” દેવાએ પૂછ્યું.

     “એના માથામાં રાઈ ભરાણી છે, એને હું હવે જોઈ લઈશ. દેવા આણંદની બેનનું નામ શું?”

     “જીવી”

     “ચાલ તારું ગાડું કણબીપા તરફ હાંક, આણંદ પણ જુએ કે મેરુની શું તાકાત છે?”

     ગાડું ખેતરમાંથી ગામ તરફ ચાલ્યું.

     મેરુ ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં કંઈક બાજી ગોઠવી રહ્યો હતો એટલે એની સાથે ગાડાંમાં બેઠેલા અજા વિષે એને કઈ વિચાર આવ્યો નહીં. થોડે દૂર ગયા પછી એણે દેવાને પૂછ્યું.

     “આ જુવાન કોણ છે?”

     “એ મારો માણસ છે, મગબાફણાં સારવા કામ લાગશે એમ ધારી સાથે લીધો છે.”

     મેરુએ પોતાની ધૂનમાં એ વિષયમાં કઈ તપાસ કરી નહીં.

—————————————

     “જીવલી ! બહાર નીકળ ઘરમાંથી?” મેરુએ આણંદના ઘર આગળ જઈ અવાજ કર્યો.

     “કોણ છે?” ઘરમાંથી છાસ ફેરવતા ફેરવતા જીવીએ પૂછ્યું.

     “છે તારો બાપ ! બહાર નિકળને.” મેરુ કંટાળ્યો હોય એમ બરાડી ઉઠ્યો.

     “કાં શું છે?” પોતાના ઓઢણાનો છેડો સરખો કરતી કરતી જીવી બહાર આવી.

     “તારી આજ વેઠ છે બીજું શું?”

     “વેઠ હોય તો આણંદભાઈને મળો.”

     “તારે આવવું પડશે સમજી.”

     “વેઠમાં ભાઈડાઓ આવે છે તે આવશે.” જીવીએ રોકડું પરખાવ્યું.

     “બાઈડીઓએ પણ આવવું પડશે, એતો અમારી મરજી ઉપર છે કે બાઈડીયુ આવશે કે ભાઈડાઓ.”

     “એ તો આટલા વર્ષમાં આજ સાંભળ્યું.”

     “આજ સાંભળ્યું તો ભલે સાંભળ્યું ; તું આવછ કે ચોટલો પકડીને ઘસડું?”

     “મો સંભાળીને બોલ-ચોટલો પકડીને ઘસડનારા તો મરી ગયા મરી.”

     “જીવી તું કેની સાથે વાત કરછ તેની ખબર છે? જીભ ખેંચી કાઢીશ જીભ.”

     આ રકઝકમાં આખો કણબીપા ભેળો થઇ ગયો. 

     વૃદ્ધ કણબીઓએ મેરુને ઠંડો પાડવા પ્રયત્ન કર્યો. 

     “હવાલદાર ! તું આણંદને જઈને કહે કે વેઠે આવે, આતો બિચારું બાઇમાણસ.”

     “એ બાઇમાણસનું અભિમાન મારે ઉતારવું છે. એનો ચોટલો પકડી મારા ઘરનું વાસીદુ વળાવું ત્યારે જ મને ટાઢક વળે.”

     “હવાલદાર ! મોટું પેટ રાખો, મોટું. એતો છોકરું છે. તમારે એના બોલવા સામું ન જોવું જોઈએ.” બીજા કણબીએ મેરુને સમજાવ્યો.

     મેરુ બબડતો બબડતો ત્યાંથી દેવાનું ગાડું લઇને ચાલ્યો. રસ્તામાં તેને કંઈક યાદ આવ્યું એટલે ગાડેથી પોતે ઉતરી ગયો.

     “દેવા ! તું અને તારો આ માણસ નદીમાંથી રેતીનું ગાડું ભરી મારા ફળિયામાં નાખી આવો.”

     “મગબાફણાં લાવવાતા એનું શું?”

     “એ પછી થઇ રહેશે. તું રેતીનું ગાડું ભરી આવ જા.”

     “દેવો નદીએ જઈ રેતીનું ગાડું ભરી મેરુના ઘરે ગયો, દેવાના માણસ તરીકે આવેલો અજો તો આ બધું જોઈ થંભી ગયો.”

     “દેવો અને અજો રેતી સારતા હતા એટલામાં મેરુ આવ્યો.”

     “દેવા ! આ તારા માણસને મારી સાથે મોકલ, ઝવેરચંદને ત્યાંથી ગાદલા લાવવા છે.”

     તુરત મેરુ સાથે અજો ગાદલા ઉપાડવા ગયો.

     “ઝવેરીયા ! એ ઝવેરીયા !” ડેલી બહાર ઉભા રહી મેરુએ હાક મારી.

     “કોણ છે?”

     “એતો હું મેરુ.”

     તુરત ડેલીનું બારણું ઉઘડ્યું.

     “કેમ?”

     “દરબાર કાલે આવવાના છે એને માટે ગાદલા જોઈએ છે.”

     “ગાદલા કેટલાક ભેળા કરશો? આખા ગામના તો ઉઘરાવ્યા?”

     “દરબાર આવે એટલે ગાદલા તો જોઈએનાં?”

     “પણ ગાદલાનો ગંજ કરીને શું કરશો?”

     “તારે શું પંચાત? મૂંગો મૂંગો ગાદલા કાઢી આપને.”

     “તમારા લોકોનો તો ત્રાસ છે ત્રાસ.”

     “એ અમે તો ઘણાય સારા છીયે, બીજા ગામમાં જાઓ તો ખરા એટલે ખબર પડે કે હવાલદાર એટલે શું?”

     તુરત ઝવેરિયાએ બબડતાં ગાદલું કાઢી આપ્યું.

     “ગાદલું ક્યાં લઇ જવું છે? દરબાર ક્યાં ઉતરવાના છે?” અજા એ મેરુને પૂછ્યું.

     “તુંતારે મ્હારે ઘેર લઇ જા. આ ગાદલું તો મેરુ દરબાર માટે છે.”

—————————————

     ખેડધરના ધણીની સવારી ગામમાં આવી પહોંચી. ખેડધર અમલપુર રાજ્યનું ગામ હતું. દરબાર ગાદીએ આવ્યા પછી પહેલીજ વાર ગામડાઓમાં ફરવા નીકળ્યા હતા.

     ખેડૂતોએ, વસવાયાઓએ અને વ્યાપારીઓએ પોતાના ગામધણીને દિલનો આવકાર આપ્યો. દરબારને ઉતારે પહેલા વ્યાપારીઓનું મહાજન ગયું, ત્યાર પછી ખેડૂતો આવ્યા. દેવો ખેડૂતો સાથે દરબારની સલામીએ ગયો. એતો દરબારને જોઈ આભો થઇ ગયો.

     “આતો કાલ મારી સાથે રેતીના સુંડલા સારતો હતો એ અજા જેવો લાગે છે.” એમ મનમાં ને મનમાં તે લવ્યો, છતાં એની એ વિષયમાં કોઈને કહેવાની હિંમત ચાલી નહીં.

     “કેમ તમારે કઈ કેહવું છે?” ગામના પટેલિયાઓ તરફ ફરીને ખેડધરના ઘણી અજિતસિંહે પૂછ્યું.

     “ના, માબાપ, અમે તો આપના પ્રતાપથી સુખી છીએ.”

     “અમલદારો સાથે તો બધાને ઠીક છે નાં?”

     “બહુ સારા અમલદારો છે, બાપુ !”

     “વેઠ-બેઠનું કેવુંક દુઃખ છે?” અજિતસિંહે દેવા તરફ ઝીણી નજરે જોયું.

     “જરાય દુઃખ નથી બાપુ ! આપ આવો ત્યારે અમારે વેઠ તો કરવીજ જોઈએ નાં?”

     “ના, એમ નહીં. વેઠ એટલે તમે ખેડૂતો તમારા રાજા તરફના પ્યાર અને માનને ખાતર એને બધી સગવડ કરી આપો એ ખરું, પણ એ વિષયમાં તમારા તરફ કોઈ જોર જુલમ તો ન જ કરી શકે.”

     “બાપુ આપના રાજ્યમાં જોર જુલ્મ છે જ નહીં.”

     “સાચે સાચું કહો છો?”

     “બાપુ, આપ આગળ અમે ખોટું શું કરવા બોલીએ?”

     “તમારો હવાલદાર ઠીક છે નાં?”

     “હા, બાપુ ! બહુ સારો માણસ છે.”

     અજિતસિંહને આ સાંભળીને ખુબ દુઃખ થયું. પોતાની પ્રજા આવી ભીરુને કાયર છે તેની તેને આજ ખબર પડી.

     “પટેલ ! સાચે સાચું કહો છો નાં?” દરબારે ફરી ભાર દઈને ખેડૂતોના મુખીને એનોએ પ્રશ્ન ફરીથી કર્યો.

     આ વખતે ખેડૂતો એક બીજા તરફ જોવા લાગ્યા, પણ કોઈમાં સાચી વાત કહેવાની હિંમત આવી નહીં.

     અજિતસિંહને આથી ખાતરી થઇ કે ખેડધરનો પોતે દરબાર નથી પણ મેરુ જ દરબાર છે. તે મનમાં ને મનમાં હસ્યો.

     “કેમ દેવા ! તું શું કહે છે? આ ગામમાં હવાલદારનું કંઈ દુઃખ છે કે નહીં?”

     દેવાને હવે બરાબર ખાત્રી થઇ ગઈ હતી કે કાલે પોતાની સાથે વેઠ કરવા દરબાર પોતે જ વેશપાલટો કરીને આવ્યા હતા. એ જવાબમાં માત્ર હસ્યો.

     “કેમ કંઈ બોલતો નથી?”

     “બાપુ, મારી સાથે આપેય રેતીના સુંડલા સાર્યા છે એટલે હવાલદાર કેવા છે એ જેટલું હું જાણું છું એટલું આપ પણ જાણો છો.”

     “દેવા, ઉઠ-જા આણંદની બેન જીવીને અહીં તેડી આવ.”

     દરબાર અને દેવા વચ્ચેની વાત ખેડૂતો કઈ સમજી શક્યા નહીં.

     થોડીવારમાં દેવો જીવીને તેડી આવ્યો. 

     “બહાર કોણ છે?”

     ” જી હાજર” એક પસાયતાએ દરબારને નમન કર્યું.

     “હવાલદારને બોલાવ.”

     તુરત મેરુ દરબાર સમક્ષ નમન કરી ઉભો રહ્યો. શરૂઆતમાં તો એને કઈ સમજાયું નહીં પણ જીવીને જોઈ એના દિલમાં ધ્રાસકો પડ્યો.

     “હવાલદાર ! કાલે તે મારે માટે શું એકઠું કર્યું છે?” દરબાર મુછમાં હસ્યાં.

     “બાપુ ! આપને જોઈતી બધી તૈયારી કરી રાખી છે.”

     “કેટલા માણસોને વેઠે પકડ્યા હતા?” દરબારની આખો ચમકી.

     “એકાદ-બેને.”

     “સાચું કહે છે? એક તો હું પોતે હતો, તારે ઘેર રેતી તો મેં પાથરી છે.”

     મેરુ આ સાંભળી કાળો શાહીવર્ણો થઇ ગયો.

     “એક વખત આ ખેડુની દીકરીની માફી માંગ, એનો ચોટલો તારે પકડવો હતો તો હવે એના પગમાં તારી પાઘડી નાખ.”

     મેરુનો અરધો જીવ ઉડી ગયો હતો, તેને તમ્મર આવવા માંડ્યા.

     “હવાલદાર – એ બહેનની માફી માગ. એક રાજાનો અમલદાર પ્રજાને રાજાને નામે કનડે તો રાજા પણ એ પાપનો ભાગીદાર છે.”

     મેરુએ દરબારના કહ્યા પ્રમાણે ધ્રુજતા ધ્રુજતા કર્યું.

     “બહેન, આ પાપીએ ગઈકાલે તારું અપમાન કર્યું છે, એ માટે હું રાજા તરીકે તારી માફી માંગુ છું. અને આજથી આ રાજ્યમાં વેઠ કાઢી નાખું છું.”

     જીવી આ સાંભળી રડી પડી, તેણે દરબારના ચરણમાં પોતાનો છેડો પાથર્યો.

     આખા ખેડધરમાં વાયુવેગે ખબર પડી ગયા કે દરબાર ગઈકાલે ખેડુના વેશમાં દેવાને ખેતરે આવ્યા હતા અને પોતે મેરુને ઘેર વેઠે ગયા હતા. મેરુને રાજ્યની હદપાર કર્યો અને અમલપુર રાજ્યમાંથી વેઠ બંધ થઇ. દરબારે ખેડૂતોના આશીર્વાદથી પચાસ વર્ષ સુધી દરબારપદું ભોગવ્યું.

—————————————