Tag Archives: Charan

ચારણનું ત્રાગુ

Standard

   આ વાત ને હજુ જાજા વર્ષ નથી થયાં..

વાગડ પ્રાવથર ઊપર વાઘેલા દરબારો નુ રાજ તપે એમા દેશલપર ની એક જમીન ના ભાગલા કરવા માં કંઈક વાઘેલા  ભાઈયાતો માં વાંધો પડેલ અને એક બિજા ની હત્યાઓ મંડી થવા એક બિજા નાં લોહી મંડયા રેડાવા કોઈ ને કાંઈ રસ્તો સુજતો નથી..

જે નિર્દોશ પક્ષ હતો એમાંથી સમજણ  વાળા વૃદ્ધ દરબાર એ કહયુ કે જો આ હત્યાઓ રોકાવી હોય તો ભિમાસર ÷પલાંસવા માં આપડા દશોંદી ચારણો રહે છે. જો એમને ચરણે જઈએ તો જ આ બધુ બંધ થશે.. દેશલપર થી યુવાન ને મારતે ઘોડે ભિમાસર રવાના કરયો..ભીમાસર ગામ ના પાધર માં જયાં પહોંચે ત્યાં વગડા માં  એક માલધારી યુવાન ભેહુ ચારે છે હાથ માં લાકડી કમર પર તલવાર દાઢી મુંછ ના થોભા રહી ગયા છે. દરબાર બહુ થાકેલા તરસ બહુ લાગી છે… એણે આ જુવાન ને જોયો થયુ કે હાલો પાણી પી ને થોડો આરામ કરુ.. દરબાર છે ઈ માલધારી જુવાન ની પાસે ગયાં જય માતાજી કરયાં…

દરબાર છો ?? જુવાન એ પુછયુ હા… દેશલપર નો દરબાર છું કામ થી નીકળયો છુ….

સારુ બાપા આ બાજુ કયાં જાઓ છો ???

ભીમાસર જાઊ છું અમારા દશોંદી ચારણો છે ત્યાં થોડુ કામ છે..

કામ શું છે દરબાર હું ભિમાસર નો કરણીદાન વાચા ચારણ છુ.

ઓહોહો તમે ચારણ દેવ છો દરબાર પગ માં પડી ગયો આંખુ માં જળજળીયાં આવી ગયાં

  રોવો માં દરબાર રાજપુત રોતો સારો ન લાગે બાપ.. કામ શુ પડયુ ??

દરબારે બધી હકીકત કહી સંભળાવી  “દેવ” હવે તમે જ કંઈક રસ્તો કરી દયો… જમીન અમારે નથી જોઈતી પણ અમારા જુવાનો ની હત્યાઓ કરે છે..

    ઈ કરણીદાન વાચા નામનો ચારણ એ એમ કીધુ દરબાર ચિંતા કરો માં બધુ બરાબર થઈ જાશે હાલો હુ તમારી સાથે આવુ છુ.  ચારણ અને દરબાર દેશલપર આવ્યાં અને ત્યાં થી  આઠ દશ યુવાનો અને કરણીદાન ચારણ દેશલપર ની જે જમીન નો ઝગડો હતો ત્યાં પહોચ્યાં ત્યાં મારો..મારો..ના અવાજો કરતુ પચાસેક દરબારો નુ ટોળુ હાલ્યુ આવે… ટોળુ નજીક આવ્યુ ચારણે અવાજ કરયો..બસ કરો અહીંયા જ ઊભા રહેજો…

ટોળા માંથી કોઈક એ કીધુ તું કોણ છે..

હું ભીમાસર નો કરણીદાન વાચા ચારણ છું..
  ચારણ છો તો અહીંયા શુ લેવા આવ્યો છો હટી જા વચ્ચે થી..

અરે પણ દરબાર જમીન જોઈતી હોય તો તું રાખ પણ નિર્દોષ માણસો ને ન માર….

મારે તો એમના જીવ જ જોઈએ ચારણ તું હટી જા વચ્ચે થી
એમ તારે જીવ જોઈએ છે… ને આટલું કહી….

ચારણ એ મ્યાંન માંથી તલવાર કાઢી માંરવા માટે નહી..એક પછી એક પોતાના શરીર ઊપર મંડયો ઘા કરવાં સાત ત્રાંગા કરયાં દરબારો ને પગ નીચે થી જમીન સરકી ગઈ… દરબારો ચારણ ના પગ માં પડી એમ કહયુ ચારણ દેવ માફ કરો અમારા થી ભુલ થઈ છે..  ત્યારે ચારણ એ એટલુ કહયુ ચરણે આવ્યા છો એટલે સ્રાપ નથી આપતો પણ ભિમાસર ÷પ્લાંસવા ના વાચા શાખ ના  ચારણો માટે દેશલપર નું પાણી હરામ છે…

આટલુ કહી ચારણ એ વિદાય લીધી આજ પણ ભીમાસર÷પ્લાંસવા ના વાચા શાખ ના ચારણો દેશલપર નુ પાણી નથી પીતા…

આવા કંઈક ચારણો વાગડ ની ધિંગી ધરા પર થયાં છે એટલે કહેવુ પડે

પ્રથમ તર્પણ ના આ ભુ ભારતે ચારણે કંઠ થી સુર છેડયા :
લાખ ના લોહી ની ધાર અટકાવવાં ચારણે પોતાના લોહી રેડયાં ;

જય માતાજી

સાભાર:- વાગડનો સાહિત્યીક વારસો વોટ્સએપ ગ્રુપ.

Advertisements

☆☆ આંહી જ મારુ દુવારકા… ☆☆

Standard

“ઈ..મેમાન શુકામ આવ્યા’તા માં…?”

અઢાર ની ઉંમરની નદી કાંઠા ની ફોરમતી આંબડી જેવી ઘેઘુર અને રઢીયાળી,જુવાન દીકરી એ ફાળ ભરી ને માં ને પૂછ્યું..
“તને જોવા આવ્યા ‘તા બેટા..”
“મને..?”
દીકરી નો ચહેરો ભડકો થયો..
“પણ મારા મા જોવા જેવું શુ છે..હે…માં”
દીકરી ની અણ સમજણ ઉપર માં આછું મલકી ગઈ..
“જો દીકરી જેનું ખાનદાન ખોરડું હોય..
અને ઘરમા જુવાન દીકરી હોય એટલે ન્યાત ના માંગા આવે..આ તો જગત નો વહેવાર છે..”
“પણ માં મારે લગન જ નથી કરવા”
“હે….?”
ડુંગર ની ટોચે થી દડદડતી હોય એમ મા નો ઊદ્ ગાર નીકળ્યો
“અરે બેટા આ તું શુ બોલે છે..?ધારાણી શાખ નું તારા બાપ નું ખોરડું અને તું અઢાર ની થઈ..”
“આજ અઢારની તો કાલ ત્રીસ ની ને એક દિવસ સાંઈઠ ની પણ થઈશ મા..મારી ઊંમર ની ચિંતા તું શુકામ કરે છે..?”
મા ચિંતીત થઈ..
“તારા બાપ ની આબરુ નો વિચાર કર…”
“લગન કરવાથી આબરુ વધે એવુ કોણે કીધુ..માં.?

ચારણ ની દીકરી તો કુંવારી હોય તોય જોગમાયા થઈ ને પૂજાય
મારે સંસાર વહેવાર મા નથી પડવું મારી મા..મારી ઉપર ખોટા ‘ભાખા’ મુકીશ નઈ..”
“મારા પેટ…
પચીસ ની હતી ને તારા બાપુ નું ગામતરુ થયુ..તું માંડ વરસ દિ ની હતી..આ બળબળતી જીવતર ની વનરાઈ મા થી બચતા બચતા મે તને મોટી કરી…
જુવાન રંડાપો કેવો હોય ઈ ની મને ખબર છે બેટા..
આ મારા જીવતર નું નાવડું કાંઠે આવી ને માંડ ઠરીઠામ થ્યુ છે.બાપ..એને ડુબાડીશ નઈ..”
“તારું ને મારુ સૌનું નાવડું ઊગારનારો તો મોરલીધર છે મારી માવડી..
ભરોસો રાખ્ય અને મને મારા પંથે હાલવા દે..”
જામ ખંભાળીયા ગામ ના પાંચમા પુછાય એવા ચારણ ના ઘર ની આ દીકરી…’બોઘી’ ને એની વિધવા માં એ ઊછેરીને મોટી કરી હતી…
જુવાની ને ઊંબરે આવી ને ઉભેલી બોધી ના મન મા કંઈક મનસુબાઓ ઘડાઈ રહ્યા છે…
સમય વિતતો રહ્યો..
આવેલા માંગા પાછા જવા લાગ્યા…
એક દિવસ કોચવાતે સુરે માં એ બોઘી ને કહ્યું…
“બેટા ન્યાત મેણા બોલશે કે..જુવાન દીકરી વાંઢી રહી કાંઈક ‘ચળું’ હશે..”
“એવા મેણાં ને ગણકારીએ નૈ માં…
બાકી ની વાતુ જાવા દે…કારણ કે મારા બાપની આબરુ ની મને ખેવના છે..હો..દુવારકા વાળો સૌ સારાવાના કરશે…”

બે ત્રણ મહિના નો સમય વિતી ગયો..
બોઘી એ મનોમન દ્વારકાધીશ ની માનતા કરેલી કે..મારી માં જો મારા પગલા વધાવશે તો પગપાળા તારી જાત્રા કરીશ…
ધીમે ધીમે જનેતા નો આતમો સમજણ ને થાળે પડ્યો..
હવે પરણવાની વાતો વિસરાઈ ગઈ છે..
એક દિવસ બોઘી એ મા ને વાત કરી “માં ભાતા પોતા તૈયાર કર્ય..આપણે દુવારકા પગપાળા જવું છે..”
માં ને પણ થયુ રણછોડરાય ના દર્શન કરીશુ..મારા જીવ ને શાંતી મળશે…
બીજે દિવસે ભાતું બાંધી મા દીકરી દ્વારકા ને પંથે પડ્યા…
રસ્તામા નદી આવી..
આછા બિલોરી નીર..કાંઠે બાવળ બોરડી ના વન..બોઘી ની માં એ ત્યા સ્નાન કરવાની ઈચ્છા જણાવી..
થોડે દૂર…એક રૂપાળું હાંડાં જેવુ ગામ દેખાતું હતું..
“માં તું નાઈ ને સામે ના ગામ મા આવજે..હું જોવ છું કોઈ ચારણ નું ઘર હોય તો ઊતારો કરીએ..”
“હા..બેટા તું જા..હું અબઘડી આવી..”
બોઘી એ ગામ ની દિશા મા ડગલા દીધા..
ગામ મા જાણવા મળ્યું કે,આ તો ભક્ત કવી ઈસરદાન નું ગામ છે’રંગપર’ એની પેઢીએ એક ચારણ નું ખોરડું પણ છે..
છોકરા એ આંગળી ચીધી ને…
બોઘી ચારણ ના ઘર તરફ આગળ વધી..

‘અમરો બારહઠ’ કરી ને એક ચારણ આ ગામ મા રહેતો હતો..
પણ,અમરો એટલે દુખ નો દાઝેલો.. વેદના ની ભઠ્ઠી મા રીંગણા ની જેમ શેકાયેલો આદમી…
ગઢવી ને ઘરે થી બાઈ બે નાના છોકરા મુકી ને લાંબે ગામતરે હાલી નીકળી છે…
મોટો ચાર વર્ષ નો અને નાનો તો સાવ દોઢ જ વર્ષ નો..
આવા ફુલ જેવા નમાયા બે દિકરા ને વિધુર અમરો માંડમાંડ સાચવે છે..
માલ ઢોર નો ઝાખીરો…ખેતી ની જમીન અને ઊપરયામણ મા ચારણ ની ન્યાત નો વહેવાર…
રસમ રિવાજો..એમા બે ભુલકાઓ ની મા બનેલો અમરો થાકી તો જતો પણ…
આ ફુલડા ની સાચુકલી મા બની ને એને હેત આપે એવી કોઈ ચારણયાળી એને દેખાતી નહોતી..
બપોર ની વેળા છે…
અમરો ગઢવી ભેંશુ લઈ ને સીમમાથી આવ્યો છે…સવારે છાશ ફેરવવાથી માંડી ને વાસીંદુ..સુધ્ધા કરી ને ગયેલો ચારણ હાડતોડ મજુરી કરીને થાકી તો ગયો છે…પણ,
રોટલા સાટુ ટળવળતા છોકરા ને ખવરાવવુ તો પડે..
ગઢવી એ ચુલો પેટાવવા..લાકડા સંકોર્યા..
પણ ચુલો ભરવાની અણઆવડત ને લીધે ધુમાડા ના ગોટા ચડ્યા છે…
ઘરભંગ માણસ ની મનોદશા કેવી હોય એતો જેના પર વિતી હોય એને જ ખબર પડે..
અમરા ગઢવી ની આંખો ધુમાડા મા લાલચોળ થઈ છે..
ફુંક મારતો જાય…લોટ બાંધતો જાય…લોટ મા પાણી મીઠું ઓછા વધુ ન થાય એનો ખ્યાલ રાખતો જાય..
પણ આજ તો ચુલો જાણે એની વેરી થયો હોય..એમ સળગતો નથી..ધુમાડો આંખોમા થી ફેફસા સુધી ઘુસી જાય છે..
તાપ થતો નથી..
ચુલો…લોટ..કથરોટ..બધું બથોબથ છે..
એમા ઘોડીયે સુતેલો નાનો છોકરો ભેંકડો તાણે છે..
ચાર વરસ નો મોટો ખાઉ ખાઉ કરતો બાપ ને ખભે વળગ્યો છે..
એને આઘો કરી ને અમરો બહાર ધકેલે છે..
જા થોડીવાર બહાર રમજે..
છોકરો રમતો રમતો ઓસરી મા આવ્યો..જોયુ તો
એક રૂપાળી બાઈ ને જોઈ..
પોતાની મા ને આ બાઈ મા નિરખતો છોકરો ઘડીભર તો ટગર ટગર જોઈ રહ્યો..
પણ થોડીવારે..જાગૃત થઈ ને અંદર જઈ પોતાના બાપ ના ખભા ઢંઢોળવા લાગ્યો..
પણ,બાપ તો ચુલા હારે ધીંગાણુ ખેલે છે..

“બાપું….” છેવટે છોકરો બોલ્યો..”બાઈ આવી..”

ધુમાડા ના ત્રાસ થી સળગેલો ગઢવી આપા મા હતો નઈ
“તે શુ કરુ…? ઘર મા બેહાડું…!!
જા હવે આઘો ટળ્ય..”
“ઘર મા બેહાડું…” જેવા ગઢવી ના કવેણ તડકો બહાર ઊભેલી બોઘી ને સણસણતો લાગ્યો..
ઓસરી મા થી ઘરમા ડોકાઈ ને બોઘી એ અમરા ગઢવી ને ઊધડો લીધો..
“એલા કેવો છો..?..હે…?
આંખો..ચોળતો ગઢવી સફાળો ઉભો થઈ ગયો…
જોયું તો એક રૂપાળી જુવાનડી…પાંચ હાથ પુરી..સાગના સોટા જેવી સવળોટી..માથા પર બચકી હાથ મા ભાતાનો ડબરો..અને
કવેણ થી ખીજાયેલી ક્રોધ મા રાતીચોળ આંખો વાળી ઊભેલી જોઈ..
ગઢવી ને થયું ‘ઓ ત્તારી….આ તો મારી ન્યાત છે..અને કવેણ નીકળી ગયું..હવે જોગમાયા કરે ઈ ખરી’
“બાપા માફ કરો…”
“આટલી ઉંમરે જીભ ઉપર અંગારા ઝરે…?
ચારણ છો..ચારણ ની જીભે કુવાડા હોય…?
ચારણ ની જીભે તો ફુલ ઝરે…”
ગઢવી ના બેઈ હાથ જોડાઈ ગયા..
“હૈયે ને હાથે દાઝેલો છું..મોટુ મન રાખી ને માફ કરો”
બોઘી એ ગઢવી ના ચહેરા ની લાચારી જોઈ ક્રોધ ને કડવાશ મ્યાન કર્યા..
અને ચિકિત્સક નજરે આ ધર નું ફળીયુ ને ઓસરી જોયા…
વાળ્યા વગર ના ફળીયા મા..
કૂતરા એ પાડેલા ખાડાં..
ધુળ ને ચુલાની રાખ ના ઢગલા..
એંઠા વાસણ ઊપર કાગડા ની રમઝટ..
ઓસરી ની પણ હાલત જોવા જેવી હતી..
ધુમાડા થી કાળી મેશ થયેલી છત ઊપર…કરોળીયા ના જાળા
અને ભેંભુત થયેલી ભીંતો…
“છોકરા ની માં ક્યા ગઈ છે..?”
બોઘી એ કશીય લાગણી વગર પુછ્યું..
ગઢવી છોકરા ના માથે હાથ મુક્યો…
જવાબ ન દીધો..
“તમારા સ્વભાવ ની અવળચંડાઈ નડી હશે…
રીસામણે છે..ને..
હવે આવે શેની..?”
રુંધાતા સ્વરે ગઢવી બોલ્યો
“હા હવે નઈ આવે…મારી ચારણ્ય લાંબે ગામતરે ગઈ છે..
જીવતર નો સાથ છોડી ને હાલી નીકળી”
“અરરરરરર”….બોઘી ના હૈયા મા થી જેમ ફુંક મારતા લોટ ઊડી જાય એમ બધો ય રોષ.ઊડી ગયો..
“હે…મારા મોરલીધર…”બોઘી નું રૂંવાડે રૂંવાડું દ્રવી ગયુ…
“હે….શામળીયા..તે આ બચલાવ ને નમાયા કર્યા..?”
એટલી વેર મા ઘોડીયા મા સુતેલો દોઢવરસ નો બાળક જાગી ગયો…
લોટવાળા હાથે ગઢવી એ બાળક ને તેડ્યો..
પણ બાળક કેમેય છાનો રહેતો નથી..
તળેળા નાખતા…બાળક ના રુદન ની સાથોસાથ..
બોઘી ના હૈયા મા પણ તોફાન મચ્યું છે…!!

“ઈ તો ઘડીક રો’શે”
કહી ને કંટાળેલા અમરા ગઢવી એ બાળક ને ફરી ઘોડીયા મા નાખ્યું…
“બેટા તું ભાઈ ને હિંચકાવ્ય..હું રોટલા ઘડી નાખું તમે બેસો”
કહી અમરો ગઢવો ફરી પાછો ચુલે વળગ્યો…
ચાર વરસ નું બાળક પોતાના ભાઈ ને બચકાવતું ફોસલાવતું…નાના હાથ થી વહાલ કરતું હિંચકાવી રહ્યુ છે..
દોઢ વરસ નુ બાળક છાનું રહેતું નથી..
આ બાજું ચુલા ના ધુમાડા મા થી અગ્નિ પ્રગટવાનું નામ નથી લેતો…
આ બેઈ ધટના વચ્ચે અથડાતા કુટાતા હૈયે બોઘી અવાક્ બની ને ઊભી છે…
અને અચાનક બોઘી ના ડગલા ઘોડીયા તરફ વળ્યાં…
રડતા બાળક ને ઊપાડી ને બોઘી એ છાતીએ છાપ્યો..

કુદરતનો ચમ્તકાર થયો હોય એમ..
ચુલા મા અગ્નિ પ્રગટ થયો…
બાળક રડતો શાંત થઈ ને પોતાની માં ના ખોળા મા પોઢે એમ પોઢી ગયો…
બોઘી નો એક હાથ…
ચાર વરસ ના દિકરા ના માથા ઉપર ફરી રહ્યો છે…
એક હાથે દોઢ વરસના દિકરા ને સુવડાવ્યો છે..
કાળા મેશ જેવા ધુમાડા ના ગોટા..
હવા મા ઓસરી ગયા છે..
વાતાવરણ મા શાંતી પથરાઈ ગઈ છે..

“બોધી…આંહી શુ કરે છે..?
આ બાળકો…?
બોઘી ની મા સ્નાન કરી ને ચારણ નું ઘર પૂછતી આવી પુગી..
“હાલો..હવે દુવારકા છેટું છે..
મારગ પકડીયે બેટા..”
“હવે ક્યાંય જાવુ ને કારવવું માં…હવે તો આંહી જ મારુ દુવારકા ને આ ઘર એજ મારુ તિરથ”
રોટલો શેકતા અમરા ગઢવી ને હૈયે ટાઢા શેરડાં ફુટ્યા..

ને બોઘી એ પોતાની માં ને બધી વાત સમજાવી..

નોંધ÷બોઘીબાઈ ના આ સમર્પણ અને ત્યાગ ની ગાથા એક સત્ય ઘટના છે..
આજે પણ ‘રંગપર’ ગામ મા બોઘી બાઈ દેવી તરીકે પૂજાય છે.

લેખ – ✍ભરત વ્યાસ.

આઈ સુંદરબાઈ

Standard

(છત્રાવા)

            અફીણના વાઢ જેવી સોરઠ ધરામાં ભાદર નદીના દખણાદા કાંઠા ઉપર ધૂળિયા ટીંબા માથે છત્રાવા નામનું ગામડું.આ ગામની સીમમાં ઉપરવાસના પ્રદેશમાંથી જમીનનો બધો રસક્સ ચોમાસાનો છેલપાણીના પ્રવાહ સાથે ઢસડાઇને અહીં ઠલવાય છે અને અહીંનો કાપ દરિયા ભેળો થાય છે.

            ચોમાસાના ચાર મહિનાતો આ પ્રદેશ પાણીથી ઘેરાયેલો રહે.કોઇ મહેમાન આવી ચડે અને એકાદ વરસાદ થઇ ગયો તો થયું.પછી દિવાળી સુધી ઘરે જવાપણું નહિ.ધેડ પ્રદેશમાં ચાર-પાંચ નદીઓ ભાદર, ઓઝત, મીણસાર, ઉબેણ છલી વળે એટલે પોરબંદરથી માધવપુર સુધીનો મુલક પાણીમાં તરતો હોય.દર વરસે વહેણ અને રસ્તા બદલતા રહે.ચોમાસામાં આ દશા ત્યારે ઉનાળામાં પાણી પીવા મળે નહિ.નીચે જમીનનું તળ ખારચ, પણ કાંપને હિસાબે શિયાળુ મોસમમાં જુવાર-ક્પાસનો પાક મબલક ઊતરે.

            ગામની નજીક્માં ભાદર નદી એટલે ઘેડ પંથકના નામધારી માણસોના સગાં-સાગવાં છત્રાવામાં બહુ જ રહે.સૌ કોઇ દીકરી દેવા કરે કરે કે દીકરીને પાણીની તો ઉપાધી નહિ ! ગાઉ ગાઉ પાણી ભરવા જવુ પડે અને એમા પણ વાટકીયે વારો.છોકરું ઘોડીયામાં રડી રડીને વિસમી રહે ત્યારે મા પાણીનું બેડું ભરીને આવે.પણ એ તક્લીફ છત્રાવામાં નહિવત ગણાતી, કારણકે છત્રાવા ગામડું નદીનાં કાંઠાનું એટલે રિધ્ધિસિધ્ધિવાળું ખરું.મોટા પ્રમાણમાં મેરની વસ્તી.પચીસેક ધર મજૂરોનાં, સાત-આઠ ઘર મહાજનનાં અને દસ-બાર ચારણ કુટુંબના.

             ચારણ કુટુંબમાં સુંદરબાઇ કરીને એક માતાજી થઇ ગયા.આઇની ઉંમર તો માંડ ત્રીસેક વર્ષનીજ હશે.સંતાનમાં આઠેક વર્ષની સતબાઇ દીકરી અને પાંચ વર્ષનો નાનુભાઇ દીકરો.

            આઇના પતિ ધાનો લીલો દોઢેક વર્ષ પેહલા ગુજરી ગયા છે.છોરું અમુક વખત છત્રાવા રહે અને અમુક વખત પોતાના માવતર ડુંગાયચ લાંગાને ત્યાં ખીજદડ ગામે રહે.

        આઇ પાસે પંદર પ્રાજા જમીન છે.તે ગામના જેઠા મેર પાસે ભાગવી ખેડાવતાંને તેમાંથી પોતાનો નિભાવ કરતાં.આઇ સુંદર બાઇ હરપલ માતાજી જોગમાયા નવલાખ લોબડીયારીનું સતત સ્મરણ કરતા.  જીવન આખું ભક્તીમય.ધરની બહાર નિક્ળતા નહિ. બહુ શાંત અને અબોલ આંખોમાં કરુણાં અને કાંઇક ઉદાસ જેવા જ રેહતાં હતા.
     
       સંસાર ઉપરનો વેરાગતો ધાનો લીલો ગુજરી ગયા ત્યારથી હતો.પોતે સત લેવા ચાલી નીક્ળેલ.પણ કુટુંબના અને ગામના માણસોએ આઇને ખૂબ ખૂબ આજીજી કરી કે, “આ નાનુ દીકરો અને સતબાઇ દીકરી બહુનાના છે તે કોને ભળાવવા? આપ તો જોગમાયા જ છો.આપ સત લિયો તો જ સતી કેહવાય એવુનથી.આઇ આપ તો મહાસતી અને સાક્ષાત જગદંબા સ્વરૂપ જ છો.આઇ નાગબાઇએ સતનોતુ લીધું તો પણ સતી કેહવાયા. માટે આપ કૃપા કરીને સત નહિ લેતા અમારા સૌની ઉપર અમીની નજર રાખો.અમે તમારા થકી ઉજળા છીએ.” કુટુંબીજનોના આગ્રહ અને દીકરા-દીકરીના બાળપણ, આવા કારણસર આઇએ સત લેવાનું બંધ રાખેલ.

        અખાત્રીજના સપરમાં દિવસોમાં સુંદરબાઇ આઇની દીકરી સતબાઇ સાથે બોધરા મેરની દીકરી રૂડકીએ કોડીઓની રમતમાં ક્ચ કરી.એટલે માજનની છોકરીઓ અને સતબાઇ હાલી નીક્ળી.રૂડકીની ઉંમર તો દશેક વર્ષની પણ બહુ ધુતારી.બાધોડકી પણ એટલીજ.જીભની ભારે જોરાવર.આખા ગામને આંટો લઇને આવે તોય વધે.

         રૂડકી સામે બાધવામાં કોઇ મેરની દીકરી પોંહચે નહિં.આ તો બોધરાની દીકરી.વડ એવા ટેટાને આહાર એવો ઓડકાર.બોધરો મેર એટલે છત્રાવામાં મોટામાં મોટો ડાંડ માણસ.વાતની વાતમાં જેના તેના સામે બાધે.નીતિ ધર્મનું તો નામજ નહિ.માણસાઇ એનાથી સો-સો ગાઉ છેટી રહે.મોટું આફ્તનું જ પડીકું સીમમાંથી ચોરી કરવી, જેના તેના મોલ ભેળવવા, કોઇના કાલરાં સળગાવી દેવા, ગરીબોને સંતાપવા, કામ કરાવી મજૂરી આપવી નહિ, મેધવાળ મૂલી તો બોધરાથી તોબા પોકારતા.બોઘરાનો ત્રાસ કહ્યો જાય નહિ.ઉડતા પાણા પગમાં લિયે.કોઇપણ કારણ વિના કૌક્ને રંજાડે.

           બોઘરો કારણ વિના મરજી પડે તેના સાથે બાધે તો આજ તો કારણ મળી ગયું.રૂડકીને ખંભે બેસાડીને આઇ સુંદરબાઇને ત્યાં હાલ્યો આવે છે.

            રસ્તામાં સામે મળતા જેઠામેર અને માજને “સતના પારખા ન હોય” એમ કહી સમજાવ્યો.પણ બોધરે આઇને ધેર આવીને બોલવામાં માજા મૂકી છે.બોઘરાના ક્ડવા વેણ સાંભળ્યા જતા નથી.કાનમાંથી કીડા ખરે છે.એટલે આઇ ઘરની બહાર નીક્ળીને નાકા ઉપર આવ્યાં.બોઘરોતો વધારેને વધારે અવાજ કરવા લાગ્યો,એટલે ફરીયામાંથી આઠ દશ ચારણોના આદમી પણ નાકા ઉપર આવ્યા.ચારણોને આવતા જોઇ બોધરો વધારે ભુરાયો થયો અને ચારણોની સામે જોઇ બોલવા લાગ્યો.”બધાય એક થઇને કાંવ કરવા આવ્યાસ? બોઘરાની પછવાડે કાંવ બધાય મરે ગાસ? ચાચંડની જીં ચોરે નાખાં ઓરખોસ મને?હું બોધરો!” આવો આવાજ સાંભળતા બોઘરા પક્ષના મેર પણ ત્યાં ભેળા થઇ ગયાં.

         ‘વીરા બોઘરા! તું અથર્યો થા મા.’ સુદર આઇએ કહ્યુઃ ‘તારી સામે કોઇ ન બોલે,કોઇ ને બોલવા દઉં નહિ, પણ તું તારી જીભને વશ્ય રાખ્ય તો સારી વાત છે.’બોધરાની જીભ એમ વશ રહે? માંડ્યો તકરાર કરવા.મેર અને ચારણો ભેગા થઇ ગયા. સામાસામા પક્ષ ખેંચાણા.

            આઇ સુંદરબાઇ તકરાર શેની થવા દિયે ! ચારણોને તો માં એ સમજાવીને રોકી દીધા. બે હાથ જોડી મેરના ડાયરાને સમજાવે છે: “ભાઇ તમે સૌ ઘેર જાવ અને આ બોધરાને અહીંથી તેડી જાવ.એના વેણ મને રૂંવાડે રૂંવાડે આગ મૂકે છે. અને હવે હદ થાય છે, માટે ભલા થઇને જાવ.આવી નજીવી વાતમાં કાળો કેર શા માટે વોરો છો મને સંતાપો મા !”

           ‘કાંવ બોલ્યમાં તી ? તું નાગબાઇ થે ગીસ? ઇ ધુતારા વેરા મારી પાસે ની ચાલે. કાઢ ઇ છોકરીને, બારી કાઢ્ય. મારી રૂડકીને  મારી સે ઇ તાં હું એકની લાખેય નીં સાંખાં.’

         આઇ સુંદરબાઇએ દીકરી સતબાઇની પીંખડી ઝાલીને ફંગોળિયો કર્યો કેઃ ‘આ લે ભાઇ, મારી નાખ્ય.’

          આઇએ સતબાઇનો જે ફંગોળિયો કર્યો એવી બોઘરે હડી કાઢીને સતબાઇ ઉપર પાટુનો ઘા કર્યો.

ચારણને સંતાપમાં વહરાં બોલી વેણ,
જાતો રે જીવલેણ બાળમાં કાળજા બોધરા.

          બોધરે પાટુનો ધા તો કર્યો પણ ‘જાઇશ જાનબાઇના ઝાખી ! તુંને ભુખિયું ભરખે બોધરા.’એમ કહી માતાજીયે હાક્લ દીધી.પ્રંચડ અવાજનો પડઘો પડયો.લાલ ધમેલ પતરાં જેવી આઇની મુખમુદ્રા થઇ ગઇ.જાણે જવાળા ભભૂક્વા લાગી.ખરેખર ચંડીકા રૂપ ધારણ કર્યુ.જાણે મહિસાસુર સંહારવા જોગણી ઉતરી કે શું? હમણા જ ભરખી જાશે આવું સ્વરૂપ દેખાણું. હાથનો પંજો ધરણી ઉપર પછાડયો.લોહીની શેડયુ છુટી.હાથ ઝંઝેડીને બોધરા માંથે લોહીનાં છાંટણા કર્યાને મોટે અવાજે શ્રાપ દીધો કે “બોધરા, તું તો શું પણ, છત્રાવીયા મેરનો જો દીકરીએ દીવો રહેવા દઉં તો હું ચારણ્ય નહિં.”

          બધા મેર ભયંકર રૂપ જોઇને ભાગી છુટયા.બોધરાના પણ ટાટીયાં ધ્રુજવા લાગ્યાં.ઊભી શક્યો નહિ ભાગી છુટયો,પણ ભાગતા ભાગતા બબડયો,” ઇ કાંવ થોડે મરે જાશ્યું ?”
આઇએ કહયું “મર્ય નહિને તું જીવ ખરો?”

ત્રીસાં માથે તોય  બે  દિ જીવે  બોધરો;
(તો) નાગાઇ પાડુસુંનોય,તલ જેટલું જ તાહરૂં.
ચક્મક લોઢાની ક્ડી પન્નગઝેર પરાં;
અમૃત પીધે ઉગરીશનહી ચારણવેણ બરાં.

         જેઠોમેર આઇનો ખેડુ આ ચમત્કાર જોઇ નોધારી લાક્ડી પડે તેમ આઇના પગમાં પડી ગયોઃ ‘માતાજી ખમયા કરો, ધરતી સરગી ઉઠશે આઇ આવો કોપ તમારાથી ન થાય.તમારે તો દયા રાખવી જોયે અમારા અવગુણ સામું તમે ના જુઓ!’ આમ કાક્લૂદી કરે છે.આઇના મુખમાંથી શાપ નીક્ળી ગયો છે એ શાપ ફરે નહિ એમ જેઠો મેર સમજતો હતો, એટલે વળી બોલ્યોઃ  “આઇ ! મારું શું થશે ? આ તો સુકા ભેરું લીલુ બરે સ.આઇ તમારે શરણે છું.હું તમારો છોરું દયા કરો માં.”
          
            આઇએ જેઠામેર ને બેઠો કરીને કહ્યું ‘જેઠા ! વેણ તો નીક્ળી ગયું છે. છત્રાવીયા મેરનું નામ રહે તો મારું ચારણપણું જાય, પણ તે મારી નોકરી બહુ કરી છે.દીકરાની જેમ કામીને ખવરાવ્યું છે.એટલે એટલું કહું છું કે તું તારી જિંદગી પૂરી ભોગવીશ.બાકી બીજા છત્રાવીયા મેર ક્મોતે મરશે તેમાય બોઘરો ત્રીસ દિવસ ઉપર એક દિ જીવે તો જાણજે હું ચારણ્ય નો’તી બોલી.

સતી કુળ સતી નીપજે, સતી કુળ સતી થાય;
છીપ મહેરામણ માંય, ડુંગર ન થાય દાદવા.

             આઇ સુંદરબાઇ માતાજીએ શ્રાપ આપ્યો.એટલે શ્રાપ આપનારે પોતાનુ જીવન સમેટી લેવુ જોઇએ અગનકાટ અને કાં હિમાળો.ચારણો અપવાસ પર ઉતર્યા પછી ઓછામાં ઓછા ત્રણ દિવસ અને વધુમાં વધુ સાત દિવસમાં સમાધાન ન થાય તો ધરણે બેસે.એટલે જ્ઞાતીના માણસ ત્યાં આવીને સહકાર આપે.છેલ્લે દિવસે ત્રાગા કરી લોહી છાંટે.કોઈ આત્મહત્યા પણ કરે.ચારણોમાં મોટામાં મોટું શસ્ત્ર અપવાસ ગણાતું.આજે છત્રાવે તમામ ચારણોએ અપવાસ કર્યો અને સવારે સુંદરબાઇએ સત લેવાનું નકકી કર્યું.

        બરાબર અરધી રાતના સુમારે બરડામાં બખરલા ગામે વૈદ ખૂંટીને સ્વપનુ આવ્યું.જાણ્યે આઇ સુંદરબાઇ કહે છે કેઃ “ભાઇ વૈદ, સવારે સત લેવુ છે તો સતની સામગ્રી ધૃત, શ્રીફ્ળ લઇને મહારાજ ઉગતાં છત્રાવા આવી છેલ્લુ કાપડું આપી જા.” વૈદ વર્ષો થયાં સુંદરબાઇ આઇને કાપડું દેતો.છત્રાવામાં પોતાન સગાં સાંગવાને ત્યાં આવે જાય.આઇની પવિત્રતા અને જોગમાયા છે એવું જાણ્યા પછી દર વર્ષે પસલીની નોમ ઉપર ઘેડમાં ગમે તેવા છેલપાણી હોય તો પણ કાપડું લઇને આવતો.આઇએ તેમને ધર્મનો ભાઇ માનેલ.

             વૈદને સ્વપનું આવતા હાંફ્ળોફાંફ્ળો બેઠો થયો.ઘરવાળીને જગાડીને વાત કરી કેઃ “સુંદર આઇ સવારે સત લીયે છે, મારી પાસે છેલ્લુ કાપડું માંગે છે, મને સ્વપનું આવ્યું.” ઘરવાળીએ કહ્યુઃ ‘એ તો આળપંપાળ છે .આમ ઓચિંતું આઇને સત લેવાનું કારણ શું હોય? છતાં જાવું હોય તો ભલે.’

            વૈદે તો એ જ ટાણે ઘોડી ઉપર ઘીના ઘાડવા ને નાળીયેર લઇને છત્રાવાના રસ્તે રવાના થયો.

            અખાત્રીજને દિવસે સવારના પોહરમાં ગામને ઉગમણે ઝાંપે ઝૂંપી ખડકાવી આઇ સુંદરબાઇ સત લેવા હાલ્યાં.

            બાઇઓ, ભાઇઓ માતાજીની સ્તુતી કરે છે.ચારણો ગળામાં અંતરવાસ પાઘડી નાખીને દેવિયાણ બોલે છે.

             આઇએ આંખની નેણ સુધી ભેળિયો ઓઢીયો છે.ગૂઢી જીમી અને લાંબા પેટનું કાપડું પેહર્યા છે.ધીમે ધીમે ડગલે પગ માંડે છે.દીકરી સતબાઇ અને દીકરા નાનુ ઉપર હાથ મુકતા આવે છે. સૌને ભલામણ કરે છે. સૌ ને ભલામણ કરે છે. “સૌ સંપીને રેહજો, ક્ળજુગ કારમો છે, ચારણપણાંની ચીવટ રાખજો.ધર્મ તો રાખ્યો રહે.” આમ કેહતા ગામને ઝાંપે આવ્યાં.

          બરાબર ગાયોના ગાળા છૂટીયા ને સૂરજનારાયણે કોર કાઢી એવે ટાણે આઇ સુંદરબાઇ ‘જય અંબે’ કહીને ચિતા ઉપર બેઠાં.સૂરજ સામે હાથ જોડ્યા.ધી, નાળિયેર હોમાણાં.બધાને દૂર ખસી જવાનું કહીને અગ્ની પ્રગ્ટાવ્યો.ત્યાં ઘીના ઘાડવા લઇને બખરલા ગામેથી વૈદ ખૂંટી આવી પોંહચ્યો.

આઇ બોલ્યાઃ “આવી પોંહચ્યો ને ભાઇ?”

         ‘હા, માડી ! ‘ કેહતાં વૈદે સામે હાથ જોડયાં. કાંઇ બોલી શકતો નથી, હદય ભરાઇ ગયું છે.

        ‘ બાપ ! આયાં નજીક આવ્ય.’ આઇએ કહ્યુઃ ‘ભાઇ, આ ગામનું તોરણ તારે બાંધવાનું છે.તારો પરિવાર ખૂબ પાંગરશે, સુખી થાશે, મારગ મૂકશો નહિ, ગરીબોને કોચવશો નહિ.’ આમ ભલામણ કરી આઘો ખસી જવાનું કહ્યું. વૈદ દૂર ખસ્યો, ત્યાં અગ્નીએ સ્વરૂપ બદલાવ્યું.શીખો નીક્ળવા લાગી.આઇ ‘જય અંબે, જય અંબે’ એવા ઉચ્ચાર કરવા લાગ્યાં.

           દીકરી સતબાઇને થયું કે કાયમ ખોળામાં બેસાડી માથું ઓળી મીંડલા લઇ દસેય આંગળીના ટચાકાં ફોડનારી જનેતા મારી માં આજ મને કોના વસુ મૂકી જાય છે?
             
       સતબાઇએ દોટ દીધીઃ ‘એ મા, મા, મા, બળતી જવાળામાં જઇને આઇના ખોળામાં  બેસી ગઇ.

ઉમર વરસાં આઠ બાળા જે સતબાય;
ચોપેથી કાટે ચડી મા ભેળી મહામાય.

              થોડી વારમાં મા-દીકરીના દેહ બળીને ખાખ થયા.કુટુંબીજન વાની પૂજીને હાલી નીક્ળ્યા.અખાત્રીજ જેવા સપરમાં દિવસે આખું ગામ સૂનકાર થઇ ગયું.સાંજ સુધી એક માણસ બહાર નીક્ળ્યું નહિ.ચારણ કુટુંબે આજે બીજી લાંઘણ ખેંચી. છોકરાને ધાવણ અને ઢોરને નીરણ-પાણી બંધ છે.

            સાંજે બધા મેર ભેળા થયા કે ગામના ઝાંપામાં ચારણ્ય બળી મૂઇ એટલે એ ઝાંપો હવે ગોઝારો થયો.માટે એ બંધ કરીને ગામની દખણાદી બાજુ ઝાંપો પાડીએ.એ ઝાંપે હાલતાં-ચાલતાં બધાના મન કોચવાશે.આઇનો અગનકાટ નજર સામે તાજો થયા કરશે ગામનાં માણસો સંમત થયા.

                  થોર કાપતાં કાપતાં કોઇનો ધા બોધરાના દીકરાને વાગી ગયો ને બોધરે જીભને વેહતી મૂકી છે. સામે મેરના દીકરા છે.એ કાંઇ બોધરાથી ગાજ્યાં જાય એમ નથી.માંડ્યા પક્ષી ખેંચવા ને અંદરોઅંદર તકરાર જામી.પછી તો દ્યો દ્યો બીજીવાત નહીં.આ બધું પાપ બોધરાનું છે, એને તો ટૂંકો કરો.માંડ્યા કુહાડીઓ ઝીંક્વા.સામ સામા અરધો અરધ પક્ષ પડી ગયા.હથિયાર કોઇને લેવા જવું પડે તેમ ન હતું.માંડ્યા સોથ વારવા.ખરેખર જાદવાસ્થળી જામી.બોપરટાણું થયું ત્યાં મેરના માણસો કપાઇ મૂઆ.

ઝાંપે બધા ઝાખિયું, ખારે ખપી ગયા;
રોવા રહિયું ના, ચોતા જેટલું છોલરું.

         આઇનો કોપ માની ગામની બાઇઓ,ભાઇઓ સૌ સૌનાં છોકરાંછૈયા લઇને માવતર-મોસાળે ભાગી છૂટ્યાં.છત્રાવિયાનું એક છોકરું ગામમાં મળે નહિ.

           છ-આઠ મહિને વૈદ ખૂંટીએ આવીને ગામનું નવું તોરણ બાંધ્યું.તેના ભેળા બે દીકરા આવ્યા, વાધો ને ભોજો.આત્યારે આ બેય ભાઇઓનો મોટો વિસ્તાર છે.ભોજાના ભોજાણી અને વાઘાના વાઘાણી આવી બે પાંખી છે.છસોથી સાતસો માણસની એકજ કુટુંબની વસ્તી છે.
               આઇએ જે ઠેકાણે સત લીધું ત્યાં પાણાનું ઘોલકું છે.થોડે છેટે આઇની દેરી છે.દેરી પાસે દીકરી સતબાઇનો પાળીયો છે.નવરાત્રીમાં ગામ તરફથી હવન થાય છે. સવંત ૧૬૯૫ના વૈશાખ સુદ ત્રીજને શુક્ર્વારના રોજ સુંદરબાઇ આઇએ સત લીધું. જેને આશરે ૩૭૮ વર્ષ જેટલો સમય થયો. આ પ્રસંગની નોંધ ભાણવડ પાસે આંબલિયારા ગામનાં ચારણોના બારોટના ચોપડામાં લખેલી છે.

સવંત સોળપંચાવન વદાં માસ  વૈશાખ,
સત લીધુ તે ચારણી સુંદરબાઈ સમરાથ.

પખ ઉજ્જવળ ત્રુતિયાં તીથિ, વળતો શુક્રવાર,
ચડી કાટ તું ચારણી, આઈ સુંદર અવતાર.

અવતાર  અંબા બહુચરી, કે ખોડલી તું ખૂબડી ,
મોણીઆની માત નાગલ, માત ભીને વરવડી.

ત્રિશુલ હાથાં આડય, ભાલે રંગ ગૂંઢે લોબડી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

મત કમત બેઠી કાંધ માથે, ભાન સઘડી ભુલીયા,
બોલી કથોરા વેણ કડવા, બાઈ કાળજ બાળીયા.

મહામાય  મતીયા ફેર મેહરે, કોચવી બહુ કળકળી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.!

બેફામ  યાતુધાના ફરતા,વણય કારણ વીફરી,
હેરાન કરતા પાપ હાથે, કંઈક તે અધરમ કરી.

અસરાંણ ના ઉત્પાત દેખી, હાક મારી હૂકળી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

જાપે બરાબર જૂદ્ધ જામ્યું, મામલોં  એવો મચ્યો,
ખપીયા ઘડીકમાં જંગ ખેલી, પચા ઉપર પાંચસો.

છતરાવિયા ચડી ચોંટ લીધા, વાર પલમાં વરવડી,
સતબાઈ ભોળી માત, સુંદર ચડી કાટે ચારણી.

📌 લેખકઃ
પીંગળશીભાઇ.મેધાણંદભાઇ.ગઢવી
📌 પ્રેષિત-ટાઇપઃ
મયુર સિધ્ધપુરા-જામનગર

*શ્રી કરણી માતાજી મંદિર- રાજસ્થાનનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ*

Standard

🙏🏻🌹सदैव करणी समर्थ🌹🙏🏻

શ્રીકરણી માતાનું ભવ્ય મંદિર રાજસ્થાનમાં બીકાનેરથી ૩૦ કિમી દૂર દેશનોક ગામમાં આવેલું છે. જેની ખ્યાતિ ભારત ઉપરાંત વિશ્વભરમાં પ્રસરેલી છે. દિવસભર દેશ-પરદેશના પર્યટકો તથા શ્રદ્ધાળુઓ દેશનોકના શ્રી કરણી માતાજીના મંદિરે અવશ્ય આવે છે. આ સ્થાન ઉંદર મંદિરના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ મંદિરની વિશેષતા એ છે કે, અહીં ભક્તોથી વધારે કાળા ઉંદર જોવા મળે છે (જેને શ્રદ્ધાભાવથી ‘કાબા’ કહે છે) અને કાળા ઉંદરો વચ્ચે જો તમને સફેદ ઉંદર જોવા મળી જાય તો સમજી લેજો કે તમારી બધી જ મનોકામનાઓ પૂર્ણ થઇ જશે. આ જ અહીની માન્યતા છે.

ઈતિહાસ પર ઉડતી નજર કરીએ તો જણાય છે કે મહાભારતના સમયમાં દ્વારિકાથી દિલ્હી જવાના માર્ગમાં વેપારીઓનો પડાવ મારવાડના દેશનોક નગરમાં રહેતો. તેની આજુબાજુમાં પંવાર રાજાઓએ પોતાના ઘોડા ચરાવવા માટે છ કી.મી. વિસ્તારમાં ઘાસિયું જંગલ ઊભું કર્યું હતું. કરણજીએ તપશ્ચર્યા કરીને આ સ્થળને ગરીમા બક્ષી હતી. આજે કરણી માતાજીના સમયના કોઈ ઐતિહાસિક અવશેષો પ્રાપ્ય નથી પણ બિકાનેરના મહારાજા શ્રી સર ગંગાસિંહજી બહાદુરે બંધાવેલું કરણી માતાજીનું મંદિર યાત્રાળુઓ માટે તીર્થસ્થળ બની રહ્યું છે. લોકગાથાઓમાં અને જનશ્રુતિઓમાં માતાજીના જીવનની અને પરચાની વાતો સચવાઈ છે.

દેશનોકના કરણીદેવી આજે તો રાજસ્થાન ઉપરાંત મઘ્યભારત, ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર સુધી સુપ્રસિદ્ધ છે. બિકાનેર રાજ્યની સ્થાપના કરનાર બિકાજી રાઠોડ ઉપર શ્રી કરણજી પ્રસન્ન થયાં અને તેમની કૃપાથી જ બિકાજી મહારાજા બન્યા હતા. બિકાજીથી માંડીને આજ સુધીના તેમના રાજકુટુંબો અને રાજા કરણીમાતાને પોતાની કૂળ દેવી તરીકે પૂજતા આવ્યા છે. તો ચાલો જાણીયે શ્રી કરણી માતાજી નો સંપૂર્ણ પ્રાચીન ઇતિહાસ.

શ્રી કરણી માતાજી નો સંપૂર્ણ પ્રાચીન ઇતિહાસ

ચારણદેવી કરણજીનો જન્મ જોધપુર તાબે શેરગઢ પરગણાના સુવાય ગામમાં કિનિયા શાખાના ચારણ મોહાજીનાં ધર્મપત્ની દેવલબાઈ-આઢીજીની કૂખે વિ.સંવત ૧૪૪૪ના આસો સુદી સાતમને બુધવારના રોજ થયો હતો. તેમની સાથે જોડાયેલા દૂહા, ગીતો, અને પરજો અને જનશ્રુતિ અનુસાર તેમના જન્મ પહેલા મેહાજીનું ખોરડું અત્યંત ગરીબાઈમાં ગણાતું. માતાજીના જન્મ પછી ઉત્તરોત્તર તેમનો વૈભવ વધવા માંડ્યો. એ એટલો તો વઘ્યો કે એ કાળના ૪૦-૫૦ હજારના જાગીરદારો એની આગળ ઝાંખા પડવા લાગ્યા.

મેહાજી ચારણને છ દિકરીઓ હતી. જેમાંનીં કરણીબાઈ છઠ્ઠી-દિકરી હતાં. નાનપણથી જ તે વિચારશીલ અને આઘ્યાત્મિક વલણ ધરાવતાં હતાં. આમ તો આ કન્યાનું નામ રિધુબાઈ હતું, પણ જનકલ્યાણ કરવાના કારણે કરણી માતાના નામથી તેને પૂજવામાં આવે છે. લગભગ 6 વર્ષની ઉમરમાં કન્યાના ચમત્કારો અને જનહિતમાં કરવામાં આવેલા કાર્યોથી પ્રભાવિત થઈને ગામલોકો એ આ નામ દીધું. લગ્ન અને સંસારી જીવનમાં તેમને ઝાઝો રસ નહોતો.

મોટી ઉંમર સુધી લગ્ન ન કર્યા તેથી સમાજમાં તેમની વાતો થવા માંડી. લોકાપવાદથી બચવા કે પછી બીજા કોઈ કારણસર કરણજીએ જાતે જ પોતાનું લગ્ન મારવાડના દીપાજી સાથે કરવા જણાવ્યું. એ મુજબ ધામઘૂમથી લગ્ન લેવાયાં પણ કરણજીને સંસાર માંડવામાં રસ પડ્યો નહીં. આખરે એમણે દીપાજીને પોતાની નાની બહેન ગુલાબબાઈ સાથે લગ્ન કરવા સમજાવ્યા અને પોતે જ એમનાં લગ્ન કરાવ્યા. બહેન સાથે એમના પતિનું લગ્નજીવન સુખી થયું તેથી કરણજીને અપાર આનંદ થયો. કરણી માતાજીની બહેન ગુલાબબાઈ ને પુનો, નગો, સિંહો અને લાખન નામના પુત્રોનો જન્મ થયો જે કરણીજીના વંશજ દેશનોકમાં હાલમાં વસે છે.

એક સમયે લાખન પોતાના મિત્રો સાથે કોલાયત ગામે મેળો જોવા ગયેલો. તે વખતે તળાવમાં નહાવા પડતાં ડૂબી જવાથી લાખનનું મૃત્યુ થયું. પરિવારના બધાં સભ્યોએ માતાજીને પ્રાર્થના કરી કે લાખનને સજીવન કરો. સમગ્ર પરિવારનું રુદન સાંભળી શ્રી કરણી માતાજી લાખનના મૃત શરીરને મંદિરના ગભારામાં લઈ ગયાં અને ત્રણ દિવસ ઉગ્ર તપસ્યા કરી. તેથી યમરાજા આવ્યા. માતાજીએ યમરાજાને કહ્યું કે, “આ લાખનને સજીવન કરો.” ત્યારે યમરાજાએ કહ્યું કે, “મા, તમે શક્તિનો અવતાર છો. તમારા પછી પણ ઘણી શક્તિઓ જન્મ લેશે. દરેક શક્તિઓ જો પોતાનો પરિવાર પાછો માગશે તો સૃષ્ટિના જન્મ-મરણના નિયમનું શું થાય?”

ત્યારે માતાજીએ કહ્યું કે, “હે યમરાજા, તમે લાખનને સજીવન કરો. મારા પરિવારની ચિંતા ના કરો. હું તમને વચન આપું છું કે, આજથી મારા વંશજ દેપાવત (દેપાવત શાખના ચારણ)ના મરણ પછી તમારે દ્વારે નહીં આવે કે તમારે લેવા આવવાની જરૂર નહીં રહે, કારણ કે મારા દેપાવત (ચારણ)ના મરણ પછી દેશનોકમાં કાબા (ઉંદર) બનશે અને ‘કાબા’ મરશે તે અહીંયાં દેપાવત (ચારણ) બનશે.” આમ, યમરાજાને વચન આપી ચોથા દિવસે મૃત લાખનને સજીવન કરાવી પરિવારને સોંપ્યો અને કહ્યું કે, “જ્યાં સુધી હું જીવિત રહીશ ત્યાં સુધી મારી સામે કોઈ પણ પુત્રનું મરણ નહીં થાય.”

કરણીજી આવડમાતાના પરમ ઉપાસિકા હતાં. જનસમાજ એમને આવડ માતાનો બીજો અવતાર પણ માને છે. પંદરમી સદીમાં જાટ, મુસલમાન અને નાના મોટા રજવાડાઓએ પ્રજા પર અત્યાચાર ગુજારી લૂંટફાટ કરીને પ્રજાને પીડવા લાગ્યા ત્યારે કરણીજીએ મહાશક્તિરૂપે અવતાર ધારણ કર્યો અને પ્રજાને જુલમથી બચાવવા માટેનું મહાન કાર્ય કર્યું. આ મહાશક્તિએ જોધપુર અને બિકાનેર જેવા રાજ્યોની સ્થાપના કરાવી દુર્ગો અને કિલ્લાઓનો પાયો સ્વહસ્તે નંખાવ્યો. ત્યારથી કરણદેવી આ રાજવીઓના કૂળદેવી તરીકે પૂજાવા લાગ્યા.

રાજસ્થાનનાં સુપ્રસિદ્ધ લોકમાતા ગણાતાં કરણીદેવીને રાજપૂતો, ચારણો અને બ્રાહ્મણોથી માંડીને પછાત ગણાતી ચમાર આદિ જાતિઓ તેમને શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજે છે. દેશનોકના સારંગ અને બિશ્નોઈ પણ એમને માને છે. અરે અહીંના મુસ્લીમ ઘાંચીઓ માતાના મંદિરે દીપમાળા પ્રગટાવવા માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક પોતાની ધાણીનું તેલ પૂરું પાડે છે. કલિયુગમાં કરણીદેવીના નામે જાણીતાં થયેલાં જ્યોતિસ્વરૂપા જગદંબા ભગવતી દિનદુઃખિયાના દુઃખો દૂર કરનાર દેવી મનાતાં હોવાથી રાજસ્થાની પ્રજા આસ્થાપૂર્વક માતાના મઢે જાય છે. ગુજરાત સૌરાષ્ટ્રમાં પણ તેમના ઉપાસકોની સંખ્યા મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

કરણીદેવીનું મંદિર આમ તો અન્ય દેવમંદિર જેવું જ છે પણ ઉડીને આંખે વળગે એવી બાબત એ છે કે મંદિરમાં સેંકડોની સંખ્યામાં ઉંદરો બિન્ધાસ્ત ફરે છે. અહીંના નગરવાસીઓ એને ‘કાબા’ તરીકે ઓળખે છે. જ્યારે બિકાનેર રાજ્યમાં ભયંકર પ્લેગ ફાટી નીકળ્યો ત્યારેય કરણીદેવીના મંદિરના આ કાબાની સંખ્યા સ્હેજે ય ઘટી નહોતી. યાત્રાળુઓ મંદિરમાં માતાજીના દર્શને આવે છે ત્યારે આ કાબા-ઉંદર એમના અંગ ઉપર ચડી જાય છે. માથે બેસીને લાડું ટટકારે છે. ઉંદર માથા પર ચડે એને શુભ માનવામાં આવે છે. એટલે માથા ઉપર ચડેલા ઉંદરો સ્વેચ્છાએ ઉતરી ન જાય ત્યાં સુધી એને ઉતારવામાં આવતાં નથી. અહીં ઉંદરોની આદરપૂર્વક સંભાળ રાખવામાં આવે છે.

એવું પણ કહેવાય છે કે, માતાજીએ કાબાઓ માટે સ્વર્ગ અને નર્ક અહીંયાં બનાવ્યું છે. જે દેપાવત (ચારણ) મનુષ્ય અવતારમાં ધર્મકાર્યો, સારા આચાર-વિચારવાળા હશે તેમને કાબા બન્યા પછી માતાજીના મંદિર-ગર્ભગૃહમાં સ્થાન મળશે. જ્યાં તેમને દૂધ, લાડુ, મીઠાઈ વગેરે જમવા મળશે, પણ જો ધર્મધ્યાનમાં નહીં હોય, સારાં કર્મો નહીં કર્યાં હોય તેને તેના મૃત્યુ પછી મંદિરના ચોકમાં જ રહેવાનું. તેને યાત્રિકો જે કાંઈ ચણા, અનાજ આપે તે ખાવાનું. આ નિયમનું કાબાઓ સંપૂર્ણ પાલન કરે છે. મંદિરના ચોકમાં ફરતા અસંખ્ય કાબાઓ મંદિરના ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશતા નથી અને ગર્ભગૃહમાં રહેતા કાબાઓ બહાર નીકળતા નથી.

મંદિરના ચોકમાં એક ખૂણામાં શ્રાવણ-ભાદો નામ આપેલ બે મોટાં કડાયાં છે. તેમાં ૧૫૦૦૦ કિલોનો મહાપ્રસાદ બને છે. મંદિર તરફથી દરરોજ ૨૧ લીટર દૂધ અને યાત્રિકો કે સેવાભાવી વ્યક્તિઓ તરફથી ૫૧ લીટર દૂધ દરરોજ કાબાઓને આપવામાં આવે છે. આખા મંદિરમાં કે મંદિરના ચોકમાં આ કાબાઓ તેમના માટે દર બનાવતા નથી. ગમે ત્યાં આરામ ફરમાવે છે. ચોકમાંથી બહાર પણ નીકળતા નથી. જ્યારે તેમનો અંતઃકાળ આવવાનો હોય ત્યારે એકાએક ગાયબ થઈ જાય છે. કાબાઓની પ્રજનનલીલા પણ જોવામાં આવી નથી કે મૃત કાબો ક્યાંય નજરે પડતો નથી. મંદિરના ટ્રસ્ટ દ્વારા કાબાઓની સંપૂર્ણ સુરક્ષાનું ધ્યાન રખાય છે.

સંવત 1595ની ચૈત્ર સુદ નવમી ગુરુવારના કરણી દેવી ૧૫૧ વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવી જ્યોતિસ્વરૂપ થયા. શ્રી કરણી માતાજીની ર્મૂતિની સ્થાપના સંવત 1595ની ચૈત્ર સુદ 14 ના રોજ કરવામાં આવી હતી. અહીંયાં યાત્રિકોને રહેવાની સગવડ અને મંદિર તરફથી ભોજન-પ્રસાદ અપાય છે. શ્રી કરણી માતાજીનો મેળો આસો માસની નવરાત્રિ દરમિયાન યોજાય છે. આસો સુદ સાતમ દેશનોકમાં કરણી માતાજીના પ્રાગટય દિવસ તરીકે ઉજવાય છે.

આ સ્થાન દૈવીય શક્તિને સમર્પિત છે. આજે પણ કેટલાક રહસ્યો વણઉકેલ્યા છે. જે કોઈ માટે શ્રદ્ધા તો કોઈ માટે શોધનો વિષય છે. લોકો આ મંદિરમાં આવે છે, કરણી માતાના દર્શન માટે પણ તેની નજરે ચઢે છે ઉંદર. તેથી કહી શકાય કે આસ્થા તથા વિજ્ઞાનનો ચમત્કારી તાલમેલ આ મંદિરમાં જોવા મળે છે.

જો લેખ માં કઈ ભૂલ હોય તો યોગ્ય સુચન આપવા વિનંતી.

જય કરણી આઈ

પાદપૂર્તિ

Standard

કોંઢ રાજ્યની કચેરીમાં આજે એક અમીરનું આસન ખાલી પડ્યું છે. એ આસન ઉપર બેસનારા સામંત વિના તે રાજાજીને પોતાનો ભર્યો દરબાર પણ સ્મશાન જેવો સૂનો લાગે; કસૂંબાના ઘૂંટડા બીજી કોઈ ભુજાની અંજળિમાંથી એને ભાવે નહિ. “આજ એ જોગાજીભાઈ કેમ નથી આવ્યા ?”

“બાપુ !” બારોટે કહ્યું : “જોગાજીએ અન્નજળ મેલ્યાં છે : દેહ પાડી નાખવાની એણે પ્રતિજ્ઞા કરી છે : ગામમાં હાહાકાર બોલી ગયો છે.”

“કાં ?”

“કાલ રાતે જોગાજી રાઠોડને સોણું આવ્યું : જાણે પોતે દરબારમાં આવવા નીકળ્યા છે : સામેથી એક ગાંડો હાથી હાલ્યો આવે છે; રાઠોડને હાથી મારવા દોડે છે; પોતે ભે ખાઈને ભાગે છે; ઉતાવળમાં ઘરની અંદર દાખલ થવા જાય છે; ફડકાને લીધે બારીમાં નીચે નમવાનું ભૂલી જાય છે, અને કપાળમાં ધડ દઈને બારસાખ ભટકાય છે, ખોપરી ફાટી જાય છે; અને પોતાનો પ્રાણ નીકળી જાય છે : આટલું સોણું આવીને ઊડી ગયું. રાઠોડની આંખ ઊઘડી. શરીર પર જુએ તો રેબઝેબ પરસેવો નીતરી રહ્યો છે. મનમાં થયું કે હાય ! હાય ! હું ભાગ્યો ! હું રજપૂત ભાગ્યો ! મોતથી ડરીને ભાગ્યો ! નક્કી મારા જીવતરને માથે કૈંક મોટું કલંક આવવાની આ અગમવાણી થઈ, તે પહેલાં તો મરવું ભલું – એમ વિચારીને, બાપુ, જોગાજી રાઠોડે લાંઘણો આદરી છે; માળા લઈને બેસી ગયા છે.”

રાજાજી ઊભા થયા. અડડડ ! આખી કચેરી ઊભી થઈ. જોગાજીના ઓરડાનાં બંધ બારણાં પર ટકોરા દઈને રાજાજી બોલ્યા : “જોગાજી, આવાં તે વેન હોય ? ગાંડા થાઓ મા ! એ સ્વપ્નાની વાત !”

અંદરથી જવાબ આવ્યો :

“બાપુ ! રજપૂતનો દીકરો શું સ્વપ્નામાંયે મોતથી ભડકીને ભાગે ? એને વળી સ્વપ્નનું શું અને સંસાર શું ? નક્કી મારાં માવતરમાં કાંઈક ફેર પડ્યો હશે ! હાય ! હાય ! હું ભાગ્યો !”

આખો ડાયરો હસી પડ્યો. રાજાજીએ જાહેર કર્યું : “જોગાજી ન ખાય ત્યાં સુધી મારેય અન્નજળ હરામ છે.”

જોગાજી મૂંઝાયા : લાખોને પાળનાર મરે તો જોગાને કેટલી હત્યા લાગે ! નિસાસો નાખીને એણે સંભળાવ્યું : “એક રીતે પ્રાણ રાખું : દરબારનો એ જ હાથીને ગાંડો કરીને બજારમાં છૂટો મૂકો. પછી હું એકલો એની સામે લડું. એમાંથી જીવું તો દેહ રાખું.”

બીજો જ દિવસ નક્કી થયેા. નગરનાં નરનારીએા ઊભી બજારે અટારીએા ઉપર ચડી ગયાં. હાથી મસ્ત બનીને છૂટ્યો. એની આંખમાંથી જાણે કે અંગારા ઝરે છે. એક ગરીબ માણસનું ખોરડું ધરતી ઉપર ઢાળી સૂંઢની અંદર એનું તોતિંગ આડસર હિલોળતો હિલોળતો ગજરાજ ચાલ્યો આવે છે. સામેથી આવે છે જોગીદાસ રાઠોડ. ત્રણ ત્રણ દિવસના ઉપવાસ; શ્વેત વસ્ત્રો, હાથમાં માત્ર એક ઉઘાડી કટારી.

એ નિર્જન સૂમસામ બજારમાં સિંહલદ્વીપના સ્વામીએ કાળા માથાનો માનવી જોયો, જાણે કે એના ચક્રવર્તી રાજ્યમાં ભાગ પડાવવા આવતો શત્રુ જોયો. સૂંઢમાંથી આડસર ફગાવી દઈને કારમી ચીસ દેતો હાથી સીધો ધસ્યો, પણ રાઠોડને તો જાણે કંઈયે ઉતાવળ નથી; મલપતે પગલે, શાંત ચહેરે, રાઠોડ જાણે કે કોઈ મહેમાનને બથમાં ઘાલીને મળવા આવતા હોય તેવી રીતે ચાલ્યા આવે છે.

બરાબર ચોકમાં ભેટો થયો. ગજરાજે રાઠોડને પોતાની સૂંઢમાં ઉપાડ્યા. લોકોની મેદનીમાંથી “અરરર” શબ્દ ઊઠ્યો. પછી જાણે કે કોઈના ખોળિયામાં જીવ ન રહ્યો. આરસનાં જાણે પૂતળાં ઊભાં.

લોકોએ શું જોયું ? – જોયું કે હાથીએ સૂંઢમાં લઈને રાઠોડને ગગનમાં ઉડાડ્યો ! નીચે પડે તો ભુક્કા થાય ! જરાક વાર હતી. કસાયેલો જોગો પડ્યો! પણ ક્યાં પડ્યો ? હાથીની પીઠ ઉપર ! કેવી રીતે ? ઊભો હોય તેવો ! પડતાં પડતાં જ હાથીના કુંભસ્થળમાં લાંબી કટારી હુલાવી. એ કટારી તો કુંભસ્થળમાં પેસી ગઈ, સાથે જોગાની ભુજા પણ કાંડા સુધી ગજરાજના દેહમાં પેસી ગઈ. કટારીએ સોંસરવી જઈને બીજી બાજુ મોઢું કાઢ્યું. હાથી થંભી ગયો. લોકો અવાક ! હાથી અવાક ! જોગો પણ હાથીની ગરદન પર ઊભો ઊભો અવાક ! શું બોલે ? લૂખી વાણી કાઢવાનો તો એ વખત નહોતો. કોઈ અમર વાણી : કોઈ ચિરંજીવી કાવ્ય : કોઈ અક્ષય તસવીર: ચુપાચુપ. ત્યાં તો ક્યાંકથી નાદ ગાજ્યો:

કુંભાથળ વાઈ કસી, જોગારી જમદઢ્ઢ,

જમની દાઢ જેવી જોગાજીની કટારી હાથીનું કુંભસ્થળ ભેદી નીકળી, કેવી રીતે નીકળી ?

ઝરૂખા ઉપરથી લલકાર કરતો એ જયઘોષ ખુદ રાજાજીના ખુલ્લા કંઠમાંથી વછૂટયો. હવાના અદૃશ્ય દરિયામાં હિલોળા ઉછાળતો એ સ્વર જાણે આઘે આઘે; છેક સામે કિનારે ગાજી ઊઠ્યો; પણ ચરણ એક જ; બીજું ચરણ ક્યાં ? દુહો પૂરો કોણ કરે ? રાજાજીની છાતી ફાટ ફાટ થાય છે. ફરી વાર એ બોલે છે :

કુંભાથળ વાઈ કસી, જોગારી જમદઢ્ઢ,

આકાશમાં નાદનો જાણે ગબારો ચડ્યો. જાણે ગગન પોતે જ શબ્દ ઉચ્ચારીને અનાદિ કાળનું સૂનું જીવન સાર્થક કરે છે ! પણ બીજું ચરણ ક્યાં ? દુહો અધૂરો ! અધૂરો ! બીજા ચરણની ઝંખના કરતાં રાજાજી ત્રીજી વાર બેાલે છે :

કુંભાથળ વાઈ કસી, જોગારી જમદઢ્ઢ,

એ ઉચ્ચાર શમી ગયા, સાગરને સામે કિનારે અથડાઈને જાણે પાછા વળ્યા, આકાશના ઘુમ્મટમાંથી જાણે ઘા પડ્યો. આખી મેદની ચીરીને સ્વર નીકળ્યા કે :

::જાણ અષાઢી બીજળી, કાળે વાદળ કઢ્ઢ !

અષાઢની વીજળી જાણે કાળા વાદળને વીંધીને નીકળી.

“શાબાશ !” રાજાજીએ ચરણ ઝીલ્યું : “ફરી વાર, ફરી એક વાર.” અવાજ જાણે ધરતીનાં પડ ભેદીને ફરી આવ્યો:

::જાણ અષાઢી બીજળી, કાળે વાદળ કઢ્ઢ !

“ફરી એક વાર, ફરી એક વાર,” આદેશ છૂટ્યા. ત્રીજી વાર એ ગુપ્ત સ્વર ગાજ્યો :

::જાણ અષાઢી બીજળી, કાળે વાદળ કઢ્ઢ !

“શાબાશ ! શાબાશ !” એમ ભલકારા દેતા દેતા રાજાજી નીચે ઊતર્યા. એ બોલનારનું કાંડું ઝાલ્યું : “બોલ, બચ્ચા, તું કોણ?” બાપુ, જોગાજીનો નોકર છું.”

“નહિ, તું રજપૂત નહિ, તું સાચું બોલ. હું તને માફ કરીશ, સરપાવ આપીશ.”

“બાપુ, ચારણ છું.”

“તું ચારણ ! મારા સીમાડામાં ચારણજાત જીવી શકે નહિ! તું ક્યાંથી ?”

“ઠાકોર !” જોગાજી બેાલ્યા : “ દેવીના દીકરાએાને બ્રાહ્મણોની શિખવણીથી તમે દેશવટો દીધો છે. પણ મારે તો જીવ સાટેનું નીમ છે કે દેવીપુત્રને રોજ મારા ભાણામાં જમાડવા. તમારી ધાકે આ છોકરાને મેં મારો રજપૂત બનાવીને રાખેલો, પણ આજ મારું કપટ ન ચાલ્યું : સરસ્વતીએ પોતાના પુત્રને પ્રગટ કરી નાખ્યો; જોગમાયા એ અભાગિયાની જીભ ઉપર ચડી બેઠી. એના માથે કાળનું ચકકર – ”

“બાપુ !” ચારણ એના અન્નદાતાના વેણને વચ્ચેથી તોડીને તાડૂકી ઊઠયો : “બાપુ ! સગી આંખે જોયેલા આવા પરાક્રમને એક જ લીટીમાં વર્ણવવાનું મૂલ જો આ માથું હોય તો એ માથું ક્ષત્રીવટના નામ ઉપરથી હું ઓળઘોળ કરું છું. કવિતાને હૈયામાં દાબી શકાય એટલી દબાવી રાખી; પણ આજ તો તારા એક ચરણને સામે પડઘા ન પડે, તો જોગમાયા લાજે. મારું જીવતર તો સાર્થક થઈ ગયું. હવે સુખેથી મારી નાખો.”

કોંઢના ઠાકોરે બાહુ પસારીને ચારણને બાથમાં લીધો

સૌજન્ય:-સૌરાષ્ટ્ર ની રસધાર
લેખક:-ઝવેરચંદ મેઘાણી

​વીરભદ્ર ઉત્પતી

Standard

કવી નારણદાનબાપુ સુરુ રચિત

દોહો
સતી હોમાણી સુનીકે, કીધ કરપદી ક્રોધ

પ્રગટ્યો જટા પછાડતા, દેવા દક્ષ પ્રબોધ
છંદ સારસી
મનદુષ્ટ બુધ્ધી દક્ષ રાજન કોપ દાંતો કડકડે 

શીવ ભાંગ છાંડત ક્રોધ ભરતન આગ જ્વાળા હડહડે

તેહી કાજ તનયા દક્ષકી તત્કાળ જોગાનળ જરી

હર કેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી
વિકરાળ ભોળો આજ ભાષે ફરર ભંવર ફરફરે

નવખંડ હુંદા નાશ કારણ ભાલ લોચન ઉધ્ધરે

થરર હીમગીરી જરર પાવક જરત નયને જાકરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
વીરભદ્ર સેના વીર રસભર દક્ષ મખજા તોડજે

કરકોપ સુરવર દેવ દાનવ મચળ માથા મ્રોડજે

અંતકાળ પ્રાસત દક્ષ કરધર કોપ ખંડન મખકરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
ભુતગણ ભેંકાર શાથે ભાલ ત્રીપુંડ ભાસતુ

દેકાર ડાકણ હડડ શીવદળ વીર રસમા નાચતુ

વીરભદ્ર સરખો સૈન્ય નાયક જીત જગમા કો જરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
કરધરી ખપ્પર ક્રોધ તનમા હાથ ત્રીશુલ આથડે

જયકાર કરતી જાગણીની ખપર ચુડીયો ખડખડે

ભૂત ગણરી ઘોર ભયંકર અડગ ચીસો આકરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
ૐકારના નાદો અટલથી યજ્ઞ મંડપ ગાજતો

સહીતાય દેવો રંગ સુંદર રાજ મધવા રાજતો

ભયભાસ હાકલ ભૂત ગણકર આજ આફત આકરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
ખડડ ખંભન મૂંછ ખેંચત કૈક મુનીવર કરગરે 

અડેડાટ કરતી ક્રોધ આંખે આગજ્વાળા પરજરે

દેકાર ડણણણ હાક હડડડ દેવનારી થરથરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી 
ભયભાસ ઘુંમત દક્ષ ભાગ્યો નીજ જીવન પયહયુઁ

શૂરવીર જકડી શીશ છેદ્યુ ધીર મખમા જય ધયુઁ 

હાલ્યો હિમાલય વીર પંથે હોંશ નારણ હીયધરી

હરકેર અંતર કોપ જરરર પ્રગટ જ્વાળા પરજરી

કવિ કાનદાસની એક રચના

Standard

​કવિ કાનદાસની એક રચના

(નીચે સરળ સમજૂતિ આપી છે. )
આગુસે ધસીએ ના, ધસીએ તો ખસીએ ના,

શૂર કે સમીપ જાકે, મારીએ કે મરીએ,

બુદ્ધિ વિના બોલીએ ના, બોલીએ તો ડોલીએ ના,

બોલ ઐસો બોલીએ કે બોલીએ સો કીજીએ,

અજાણ પ્રીત જોડીએ ના, જોડીએ તો તોડીએ ના,

જોડ ઐસી જોડીએ કે જરિયાનમેં જડીએ,

કહે કવિ કાનદાસ, સુનોજી બિહારી વલાલ,

ઓખલે મેં શિર ડાલ, મોસલેસે ડરીએ ના
આગેવાની લેવી નહી અને લેવી તો અધવચ્ચે છોડી ન દેવી. શુરવીર સાથે જવું તો મારીએ કાં મરીએ.

બુદ્ધિથી વિચાર્યા વિના બોલવું નહી. બોલ્યા પછી ફરવું નહી. એટલું જ બોલવું જોઇએ કે જે વર્તન કરી શકાય.

અજાણ્યા સાથે સંબંધ બાંધવો નહી. અને જો સંબંધ સ્થાપિત થાય તો એને નજીવા કારણથી તોડીએ નહી. જો સંબંધ જોડવાનો થાય તો કાપડ પર ભરતકામ કરીએ તેમ ઓતપ્રોત થઈ જવું જોઇએ. 

કવિ કાનદાસ બિહારીલાલને કહે છે કે ખાંડણીઆમાં મસ્તક મુક્યા પછી સાંબેલાના ધા થી ડરાય નહી.

જય શારદા માતંગીની

Standard

​🌹🌹 છંદ = સારસી 🌹🌹

 🌹 જય શારદા માતંગીની 🌹
શાશ્વત સનાતન સત્ય ચર્યો પથ પ્રદીપ કર પાવની.

નિર્મલ નિરંતર નિત્ય નવીના ભદ્ર કર મન ભાવની.

અગ્યાન ભજંન વેદ વિદ્યા શાસ્ત્ર સંમત આરતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 1
ભર ઉચ્ચ ઉરપુર ભાવ ભક્તિ ગ્યાન ગંગા ગાજતી.

વૈરાગ્ય વિભુષીત ત્યાગ સંગીત સપ્ત સ્વરમય સાજતી.

માધુરીય મંડીત મધુર ગુંજન તત્વ મહીમા તારતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 2
શુધ્ધ શબ્દ સંહિતા બ્રહ્મ દ્યોતક વહન વિદ્યુત વાસની.

મંગલ બૃહદ અર્થો સભર સંશય હરણ હંસાસની.

સવિતા સુચક સરીતા સદા રીદીયે વસે રસ સારતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 3
પ્રગ્ના પ્રદોષો દુષીત જાડયા મલ હરણ મયુરેશ્ર્વરી.

પથ્યો પ્રભાવી દે પ્રતિષ્ઠા પુનીત કર પરમેશ્ર્વરી.

તમસા પ્રમાદો ગંજની ઉદ્ય્મ શિખર પર જારતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 4
સર્વદા શ્રેયકર દે સુપથ પથ સકલ શુભ હો મંગલા.

કલ્યાન વિશ્ર્વાભુત વિશ્ર્વો પરમ ધ્યેય પરમો કલા.

શ્રુતીઓ ઉચીત સંકલ્પ સિધ્ધી સત્વ ધુરી સંચારતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 5
અક્ષય અખંડીત અજય આભા શુધ્ધ હો શ્ર્વેતાબંરી.

વાણી વિનય બુધ્ધી વિવેકી વિમલ કર વિશ્ર્વમંભરી.

રજુવાત હો રુત કસ સદા અવિચલ પ્રબલ પ્રસરાવતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 6
વિશ્ર્વસ્થ વાણી સાર ગ્રર્ભીત સુત્ર સમ્યક સત્ય હો.

દે પદ્ય ગદ્યો ઓજ પ્રેરીત તવ ચરન મે ગત્ય હો.

કરુણા સ્તુતી ગદગદીત કંઠે વ્યકત ગુણ ગીત ગાવતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 7
સંકેત જનની કરણ સહસા સહજ કર સર્વાગીની.

આતમ વિનંતી સુનો સુભગા વિજય કર વરદાયીની.

સંદેશ વાહક રહુ તુમરો પ્રસન્ન હો સવિતાપતી.

જય શારદા માતંગીની વર દે અભય માં ભારતી. 8
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

સ્તુતી રચીતાકાર = ચારણ વિજયભા હરદાસભા બાટી…
બાવળી

મઢડાવાળા : શક્તિસ્વરૂપા આર્ષદૃષ્ટા આઈ સોનબાઈમા

Standard

મઢડા તા.:- કેશોદ જી.:- જૂનાગઢ
સદ્ અને અસદ્, ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ, ધર્મ અને અધર્મનાં તુમુલ યુદ્ધોનો સિલસિલો આજે પણ જારી છે. માનવીના એક જ ખોળિયામાં આ બે તત્ત્વો, વિચારધારાનાં આંતર્દ્ધન્દ્ધો યુગોથી ચાલ્યાં આવે છે. દરેક ધર્મોના મૂળમાં રાક્ષસીવૃત્તિને પરાસ્ત કરવાનો સંસ્કાર ધરબાયેલો છે. સંતો, ભક્તો અવતાર પુરુષોએ ધર્મ સંસ્થાપન માટે તેમના અથાક પ્રયત્નો કર્યા છે, પરંતુ આ બધામાં નારી શક્તિમાં વિજયગાનનો ઉદઘોષ સતત સંભળાયો છે. 
અંધશ્રદ્ધા, કુરિવાજ, વ્યસનો, ઊંચનીચના ભેદ, માનવીય મૂલ્યોનો હ્રાસ થતો હોય ત્યાં આસૂરીવૃત્તિ અલગ સ્વરૂપે સક્રિય હોય છે. ગુજરાતથી માંડીને બલુચિસ્તાનમાં સીમાડા સુધી ચારણ આઈ પરંપરામાં ઉજ્જવળ અવતારોએ સામાજિક ચેતનાને બેઠી કરી આસુરી વૃત્તિ સાથે ભીડવવાનું કામ કરીને એક અનોખી કેડી કંડારી છે. 
આ ચારણ આઇઓના યુગધર્મને કે કાર્યક્ષેત્રને ઓળખવા માટે સમાજ ક્યાંક થાપ ખાઈ ગયો છે. બહુજન સમાજ આજે પણ તેમની પુણ્યજ્યોતના પ્રકાશે આશ્વસ્ત થઈને બેઠો થાય છે. જૂનાગઢ જિલ્લાના કેશોદથી આથમણી દિશાએ આવેલા મઢડા ગામે એક દીપશિખા પ્રગટી, જેને સમગ્ર ચારણ સમાજ અને વિવિધ ચારણેતર કોમ ‘આઈ સોનબાઈ’નાં નામથી ઓળખે છે. આઈમાને સદેહે જોનાર લોકોની મુખેથી સાંભળેલું વર્ણન આ મુજબ છે. 
તેજોમય ગૌર વાન ઊંચી દેહકાઠી જેની સામે આંખ ન માંડી શકાય તેવી વેધક આંખો, કાળા કેશકલાપ સૌમ્ય છતાં પણ પ્રબળતા પ્રગટાવતો સ્વભાવ, સાત્વિક આહારથી પુષ્ટ દેહદૃષ્ટિ, જીમી, કાપડુ અને ભેળીયો અસલ ચારણ આઈઓના પહેરવેશ, પગમાં કાંબીયું અને ધીર-ગંભીર ચાલ હજાર માણસોની નજર તેમના પર મંડરાઈ રહે તેવું ચુંબકીય વ્યક્તિત્વ તત્કાલિન રાજ્ય સંસ્થાનો ભાવનગર, મોરબી, પોરબંદર, સાણંદ, જૂનાગઢ, કુતિયાણા, માણાવદર વગેરે વિસ્તારોમાં ફેલાયેલું છે. કાઠી, મહિયા અને મેર સમાજ જેની સંપૂર્ણ અદબ રાખતો તેવા અસામાન્ય વ્યક્તિત્વનાં ધની આઈ સોનબાઈ માએ પોતાનું અવતારી કાર્યક્ષેત્ર કંઈક જુદું જ કંડાર્યું. 
તેમણે જોયું કે દારૂ, જુગાર, અફીણનાં વ્યસનોમાં ચારણ સમાજ ડૂબેલો છે. એક સગી જનેતાની જેમ જાહેરમાં વઢતાં. અંધશ્રદ્ધાની સામે પડ્યાં, ધૂણવું, દાણા જોવા, પશુ બલિદાનોની વરવી વાસ્તવિકતાને શ્રદ્ધાનાં નામ સાથે જોડતા ભૂવા, ભારાડીની બોલતી બંધ કરી દીધી. કજોડાં લગ્નો, કન્યાવિક્રય, વિધવાઓને સંતાપવું, આળસને પરિણામ ભોગવવાતી આર્થિક સંકળામણો હુંસાતુંસી, પેઢી દર પેઢીના વેર, ખૂનોની પરંપરા, અપૈયા અને આકરી પ્રતિજ્ઞાની આત્મવંચનામાં ગળાડૂબ સમાજનું આ બળૂકા દૈવત્યે કાંડું પકડ્યું. સમાજને બેઠો કરી હામ પૂરી પાડી. મા એ આ બધાં આસૂરી કર્મોનું મૂળ શોધી લીધું હતું. શિક્ષણનો અભાવ, અક્ષર જ્ઞાન વગર દિશાઓ નહીં ઉઘડે, શરૂઆત પોતાનાથી કરી. તેઓ ખુદ પ્રશિક્ષિત થયાં. રામાયણ, મહાભારત, ચારણી સાહિત્યમાં હરિરસ, દેવીયાણ, અવતાર ચરિત્ર જેવા ગ્રંથોનો અભ્યાસ કર્યો. અભિજાત સંસ્કારને લઈને કવિતાઓ પણ રચી. કાગબાપુ અને પિંગળશીબાપુ જેવા વિદ્વાન ચારણોને વિચારતા કરી દે તેવા નવા તર્કો આપ્યા. 
સુષુપ્ત સમાજમાં ચેતના લાવવા પ્રવાસો કર્યા. નજરે ચડેલા આપ્ત જ્ઞાતિબાંધવોનાં પતનને જોઈ સગી જનેતા રાણબાઈમાની વિદાયે ન રોનાર આઈ સોનબાઈ ખૂબ રડ્યાં. સંકલ્પ કર્યો કે મારી ચારણની દીકરીઓ શિક્ષિત નહીં બને ત્યાં સુધી હું ‘આઈ’નહીં. સ્વમાન સાચવીને ફંડ માટે ચારણોને પ્રેર્યા. ગીતાકારે કીધું છે કે, હે ! પાર્થ! શુભ સંકલ્પોનો ક્યારે નાશ થતો નથી. પરિણામે ગામેગામ શાળા અને બોર્ડિંગ બાંધવા પ્રણ લેવાયા. ખવડાવીને રાજી થનાર ‘આઈ’ અન્નપૂર્ણા જ હતાં. બીજી જરૂરિયાતો અને અતિથિઓ પૂરતો રોટલો અને ઓટલો હતો. સહૃદયતાથી, ફરજના ભાગરૂપે રાજવીઓ મોંઘી મોટરો લઈને મઢડા આવતા. કંઈ સેવા હોય તો જણાવો, ઐશ્વર્ય અને સંપત્તિનાં પ્રલોભનો હતાં, ત્યારે આઈમાના મીઠા ઘેઘૂર અવાજનો જવાબ હતો કે ‘મારી પૂર્વજાઓ આઈઓ નેસડે અને ઝૂંપડે જનમ લેતી આવી છે વિહામા ! માટે કંઈ નથી જોતું, મા જાનબાઈએ અભરે ભર્યું છે.’ 
આર્ષદૃષ્ટા સમાં આઈમાએ જોયું કે જે ચારણ સમાજ કોઈ કાળે રાષ્ટ્ર અને દેશને દોરવણી આપતો હતો તે આજે દિશા શૂન્ય કેમ ? કવિતાના સર્જકો ક્ષુલ્લક પ્રલોભનમાં કેમ પડ્યા? આ અધ:પતન શાના કારણે ? 
વિદ્વત સમાજને તેના મૂળ સુધી લાવવાનો પ્રયત્ન મા એ આદર્યો. ચારણ ઋષિઓએ પ્રબોધેલા ધર્મ અને કર્મને પાળવા સોગંદ લેવડાવ્યા. સસ્તાં સમાધાનો કરીને સ્વમાન અને સ્વત્વને નેવે મૂકનારા ચારણોને ખખડાવ્યા. ઇતિહાસ પુરુષોનાં પ્રમાણ આપીને એને સાચે માર્ગ ચઢાવ્યા. 
આઝાદીજંગનો એ સમય હતો. જૂનાગઢ નવાબની આડોડાઈને કારણે સમગ્ર સોરઠનો જીવ અદ્ધરતાલે હતો ત્યારે સોનબાઈમા પ્રવાસો કરીને સમરસતા કેળવવા સતત પ્રયત્નશીલ રહ્યાં. મઢડાની સીમમાં માનતા માનવા આવેલ નવાબ પાસેથી બકરા છોડાવ્યા. જૂનાગઢ ન છોડી જવા અને ભારતમાં ભળી જવાની નવાબ સાથે ચર્ચા કરી. છતાં વિનાશ કાળે વિપરીત બુદ્ધિનાં પરિણામે જૂનાગઢ છોડીને પાકિસ્તાન ગયેલા નવાબનો પરિવાર આજે પણ માનાં વચનો યાદ કરીને પસ્તાય છે. 
નવરાત્રિના પર્વે પ્રગટેલા કરોડો દીવાઓની દીપશિખાઓની આશકા, સુગંધિત દ્રવ્યો અને ગુગળની ધૂમ્રશેરોનો ધૂમાડો, ડાક ઉપર ગવાતી અરેડીઓ કે શ્લોકગાન, કુમારિકાઓનાં ચુલબુલા શબ્દોની અર્ચના કે નગારે પડતા જયઘોષનો નાદ ત્યાં પહોંચે છે કે જ્યાં આઈઓનો નિવાસ છે. હિમાલય નંદિની અપર્ણા પાર્વતીનાં આશિર્વાદે દૈવત્વને વરેલી આ ચારણ દુહિતાઓ વિવિધ નામે કુળદેવીઓ બનીને બિરાજમાન છે. આ સોનબાઈમાએ આ પ્રણાલિને જાળવી છે. આજે પણ માએ ઉચ્ચારેલો શબ્દ સમગ્ર સમાજ માટે એ આખરી બોલ છે. અવતારી ચેતનાઓનાં સ્થૂળ જીવનમાં એક વાત ઉડીને આંખે વળગે એવી એ છે કે જેને અન્યોએ ચાહ્યા છે, તેને સ્વજનોએ સંતાપ્યા છે. યાદી બહુ જ લાંબી છે. 
વિ.સં. ૧૯૮૦ પોષ સુદ બીજના હમિર મોડ અને માતા રાણબાને ત્યાં જન્મેલાં સોનબાઈમાએ વિ.સં. ૨૦૩૧ કારતક સુદ ૧૩ ના રોજ આયખાનો વાવટો સંકેલી લીધો યુગદૃષ્ટા આઈમા ઘણું બધું આપીને ગયાં. મીરાએ મેવાડ મૂકવો પડેલો એમ માએ મઢડા પૈતૃક ગામ મૂકવું પડ્યું. મોસાળના ગામ કણેરીમાં ગામે આ તેજપુંજ વિશ્વ જ્યોતમાં ભળી ગયો. 
પરિવર્તનો અટકી નથી શકતાં બદલાતા પ્રવાહોનો જબરજસ્ત ફોર્સ હોય છે. વ્યક્તિના સ્વત્વ જાળવવા અઘરા છે. વૈચારિક ભૂમિકા અને પોતાના અસ્તિત્વનાં સરનામાં જાળવવાં અઘરાં છે ત્યારે આઈમા ! એક એવું બળ આપો જેના આધારે જીવી શકાય. જે સત્યથી નજીક હોય. જીવનમાં તમસને ઘેરતી અહોરાત્રી, ભાવરાત્રિ, મહારાત્રિ કે નવરાત્રિ હોય ત્યારે અમો એટલા માટે આશ્વસ્ત છીએ કે તેજ શિખા રૂપે સોનબાઈ કે અન્ય રૂપે, નામે અમને મારગ ચિંધશે. 
મઢડે આઈશ્રી સોનલમા
મોડ શાખ મઢડા મહિ, જુનાગઢ દ્રશ્ય જાણ;

મા રણલ હમીર પિતા, ભવા સોનલ ચારણ ભાણ.
ભેળિયાળી ભગવતી, તોળું નવખંડ ગુંજે નામ;

તાત હમીર રાણલ મૈયા, ગરવુ મઢડા ગામ.
શુભ વિચાર સંસ્કારના, અમને પાયા આઈ;

એથી સઘળો ચારણ સમાજ, તોળો ઋણી સોનબાઈ.
દેવીયું કંઈક દિપતી, આ અવની માથે અનેક;

પણ ભોળાંપણું ને ભાવના, એવી સૌ માં સોનલ એક.
દયાળી નાખે દળી, દાળીદર ને દુ:ખ;

સૌને આપે સુખ, અમણી સોરઠવાળી સોનબાઈ.
સુખ સંપ અને સંપતી, આપે અખુટ આઈ;

બાળે વિઘન બાઈ, સૌ છોરૂના સોનબાઈ.

|| करंत देवि हिंगळा ||

Standard

.    रचना बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी
हिंगळाज माताजी री स्तुति। कविराज बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी जो गुजरात रा एक प्रसिध्ध वारताकार (बातपोश) हा।
                      ||दोहा||
चाहत जिणने वृंद सुर,चारण सिध्ध मुनीन्द्र।

ढूंढत है नित ध्यान मंह,करण सृष्टि सुखकंद॥1॥
मो सम को नंह पातकी,तौ सम कौण दयाळ।

डुबत हुं भवसिंधु मंह,तार जणणी ततकाळ॥2॥
कोटि अकोटि प्रकाश कर,वेद अनंत वे अंश।

जगत जणेता जोगणी, विडारण दैतां वंश॥3
                 ||छंद: नाराच||
विडारणीय दैत वंश सेवगाँ सुधारणी।

निवासणी विघन अनेक त्रणां भुवन्न तारणी।

उतारणी अघोर कुंड अर्गला मां अर्गला।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥1॥
रमे विलास मंगळा जरोळ डोळ रम्मिया।

सजे सहास औ प्रहास आप रुप उम्मिया।

होवंत हास वेद भाष्य वार वार विम्मळ।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥2॥
रणां झणां छणां छणां विलोक चंड वाजणां।

असंभ देवि आगळी पडंत पाय पेखणां।

प्रचंड मुक्ख प्रामणा तणां विलंत त्रावळां।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥3॥
रमां झमां छमां छमां गमे गमे खमा खमा।

वाजींत्र पे रमत्तीये डगं मगं तवेश मां।

डमां डमां डमक्क डाक वागि वीर प्रघ्घळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥4॥
सोहे सिंगार सब्ब सार कंठमाळ कोमळा।

झळां हळां झळां हळां करंत कान कुंडळा।

सोळां कळा संपूर्ण भाल है मयंक निरमळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥5
छपन्न क्रोड शामळा करंत रुप कंठळा।

प्रथी प्रमाण प्रघ्घळा ढळंत नीर धम्मळा॥

वळे विलास वीजळा झमां झऴो मधंझळा।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥6॥
नागेशरां जोगेशरां मनंखरा रिखेशरां।

दिनंकरां धरंतरां दशे दिशा दिगंतरां।

जपै “जीवो” कहे है मात अर्गला मां अर्गला।

करंत देवि हिंगळा कल्याण मात मंगळा॥7॥
रचियता :- कविराज बचुभाई (जीवा भाई रोहडिया) गढवी