Tag Archives: chudasama

“વળાવીયો”

Standard

​`          મદારસંગ ચુડાસમો કેશોદ જૂનાગઢ ના ચુડાસમા નો ભાયાત હતો, એના જીવન ની એક ધૂન હતી કે કોઈ પણ જાન નું વળાવું કરવું હોય તો તે દરેક વખતે તૈયાર, ઘેડ અને નાઘેર માં એનું વળાવું વખણાતું. ટેકિલો, એકવચની, તેજસ્વી અને શૂરવીર મદારસંગ, કેશોદ ના તથા આજુબાજુ ના મહાજન વર્ગ માં સર્વપ્રિય હતો. મહા મહિનો તો મદારસંગ ના જીવન માં ખરેખર મહાન નિવડતો, આખોય મહિનો તેને જાનો માં જવું પડતું, વળાવીયા તરીકે એમના નામ ની શાખ હતી.

          મદારસંગ ને ગરાસ માં બે ખેતર હતા. તે ભાગા માં ખેડાવી લેતો અને તેમાંથી જે દાણો આવે તેમાં જીવન નિર્વાહ ચલાવતો, બાકી ડેલી એ કાયમ જે કાવા કસુંબા ચાલતા તે વળાવામાંથી પતતું.

          કોઈ પણ ચારણ આવે તો મોટા ગિરસદારો ને છોડી મદારસંગ નો જ મહેમાન થતો, અને મદારસંગ ની કીર્તિ આખાયે સોરઠ માં એ વખતે ગવાતી.

          મદારસંગ ને સહુકોઈ વળાવીયા તરીકે જ ઓળખતા. ચોર, લૂંટારા અને બહારવટિયા મદારસંગ નું નામ સાંભળી ને જ છેટા રહેતા. મદારસંગ બે બંદુક બાંધતો અને તેના નિશાન અચૂક ગણાતા. જ્યાં જાન ગઈ હોય ત્યાં વળાવીયા ની બહાદુરી ની હરીફાઈ થતી. ગામને પાદર ઊંચો પીપળો હોય તેની છેલ્લી ડાળીએ એક કામઠું બાંધી તેમાં એક નાળિયેર લટકતું રાખવામાં આવે, જો જાન નો વળાવીયો એ નાળિયેર પહેલે જ નિશાને પડે તો જાન જીતે અને નહીં તો એ વળાવીયો હાર્યો ગણાય. મદારસંગે એવા સો નાળિયેરો જીત્યા હતા, એટલે એને સહુ સો નાળિયેરો કહેતા.
          “ક્યાં છે મદારસંગ બાપુ !” ડેલી બહારથી કોઈ નો અવાજ આવ્યો,

          “એલા એ કોણ છે ?”

          “બાપુ ! રામરામ, એતો હું રામજી”

          “ઓ હો, રામજી શેઠ, આવો ! આવો !”

          “બાપુ આપને તકલીફ આપવાની છે.”

          “ત્હમે નહીં આપો તો કોણ આપશે ?” મદારસંગે પોતાની મરોડદાર મૂછ પર હાથ ફેરવ્યો.

          “અમે તો માનીએ છીએ કે બીજા મોટા દરબારો છે પણ આપ જ અમારા સાચા દરબાર છો.”
રામજી એ મદારસંગ ની સામે બેઠક લીધી.
          “રામજી શેઠ ! હું તો બધાય થી ન્હાનો માણસ છું. બોલો તમારું શું કામ કરી આપું ?”

          “આપની પાસે તો એક સિવાય બીજું શું કામ હોય ?”

          “એટલે ?”

          “આ આપણા જમનાદાસની જાન માધવપુર જવાની છે એટલા માટે આવ્યો છું.”

          “લગ્ન ક્યારના છે ?” મદારસંગે હોકા નું ફૂંક ખેંચી.

          “લગ્ન તો અજવાળી પાંચમના છે.”

          “દસમ ને દિ કરમશી શેઠની જાન અજાબ જવાની છે, એને મેં વચન આપ્યું છે એટલે જમનાદાસ ના લગ્ન માં ક્યાંથી અવાય ?”

          “બાપુ ! આઠમ ને દિવસે તો આપણી જાન પાછી આવી જશે એટલે આપ કરમશી ને આપેલું વચન પાળી શકશો.”

          “રામજીશેઠ ! તમારા બાપુ ને મારા બાપુ બેય ભાઈબંધ હતા એટલે મારે તો તમારે વચને આવવું જ જોઈએ.”

———————————–
           છઠ નો ચંદ્રમા આકાશે ચડ્યો, માધવપુરના પાદરમાં પવનમાં ઝૂમી રહેલા નાળિયેરીના વનમાં જાણે ભાતીગળ ચંદરવો હોય તેવા તેજ વેરાયા.

           “દરબાર અહીં કૃષ્ણ ભગવાને રુક્ષમણીનું હરણ કરી લગ્ન કર્યા હતા તે વાત તો યાદ છે નાં ?”
વિશ વરસની નવયૌવના કેસરની આખો અજવાળીયામાં નાચી.

દરબાર આ વખતે નીચું જોઈ રહ્યા.
           “મદારસંગ ! હું બધાની લાજ મરજાદ છોડી તમારી પાસે આવી અને તમે તો મૂંગા મંતર થઇ ઉભા છો.”
           બ્રાહ્મણ જળથી ઓસરે,

                  ક્ષત્રિ રણથી જાય :

           વૈશ્ય ડરે વેપારથી,

                  એ કાયર કહેવાય ;
          “કેસર તે બરાબર કહ્યું. ક્ષત્રિએ રણથી કાયર ન થવું. પણ આ તો રણ ને બદલે અનીતિનો અખાડો જમાવવાની વાત છે.”

          “મદારસંગ ! નીતિ અનીતિ એતો વાતો જ છે. હું તો આજ બે વરસથી તમારા નામની માળા જપુ છું. ત્રીજે વર્ષે તમે કાનજીની જાનમાં અણીયાળે વળાવીયા તરીકે આવ્યા હતાં ત્યારથી હું રોજ તમારા તરફ પ્રભુની માફક જોયા કરું છું. આજે તમે કૃષ્ણ થાઓ અને હું તમારી રુક્ષમણી બનું.”

          “કેસર ! ભગવાન ને નામે તને હું કહું છું કે એ વાત મૂકી દે. હું ચુડાસમો રાજપૂત છું, મહાજનની વહુ દીકરીઓ એ મારી બહેનો ગણાય.”

          “આટલી બધી કાયરતા ?”

          “આને તું કાયરતા કહે છે ?”

          “જરૂર કાયરતા ! આવી એકાંતમાં આવી દિલની વાત કહેનારી મારા જેવી મળે ત્યારે તમે નીતિ ના પુરાણો ઉકેલો એ કાયરતા નહીં તો બીજું શું ?”
               સોના સરીખા રંગની,

                       હાલે મોડા મોડ :

               પાલવ નૈપુર ઠમકતાં,

                        બોલ્યે ઝાઝું જોર ;
          “કેસર હું હવે ત્યારે તને સાચી વાત કહી દઉં ?”

          “મારે મન સો વાતની એક વાત છે, બોલો હા કે ના ?”
મદારસંગ જવાબમાં તિરસ્કારથી હસ્યો.
          “કેસર હું વળાવીયો છું. વળાવીયો એટલે આખી જાનની નીતિ રીતિ અને જાનમાલ નો રક્ષક. એને તું ભક્ષક થવાની સલાહ આપે છે ?”

          “મારે એ તમારું કાઈ સાંભળવું નથી.” કેસરે તોછડાઈ થી કહ્યું.

          “કેસર ! ગુપચુપ જાનને ઉતારે બારણેથી ચાલી જા. મદારસંગને એના ધર્મમાંથી ચતરાવવા અપ્સરા અવતરે તો એનું પણ કઈ ચાલે એમ નથી તો તું કોણ ?”

           “દરબાર, પીરસેલી થાળી ઠેલો છો તો પસ્તાશો.”

           “પસ્તાવાનું તો મેં મારા જીવન માં કઈ રાખ્યું જ નથી. પણ તને ચેતાવું છું કે ફરી થી જો આવું કઈ કરીશ તો ગોળીએ દઈશ. ઘરડેરા સાચું કહી ગયા છે કે સ્ત્રીઓ ને જાનમાં લઇ ન જવી.”

          “દરબાર, હજુ કહું છું માનો !”

          “બાપુ જા ! ભગવાનને ખાતર જા. મ્હારો પિત્તો ઉછળશે તો રંગમાં ભંગ થશે. મેં તારા જેવી તો ક્યાંય દીઠી નથી.”

          “દરબાર તમે તો રાજપૂત નહીં કાયર છો કાયર.”
મદારસંગ નો પિત્તો ઉછળ્યો, તેણે તલવાર પર હાથ નાખ્યો, પણ તેટલામાં તો કેસર જાનના ઉતારા તરફ ચાલતી થઇ.

          માધવપુરમાં રામજીના દીકરા જમનાદાસની જાન આવી પાંચમના લગ્ન ધામધૂમથી થઇ ગયા. જાનને ગામની બહાર નાળિયેરીના વનથી થોડે દૂર એક વાડામાં ઉતારો અપાયો હતો. મદારસંગ જાનમાં વળાવીયા તરીકે સાથે આવ્યો હતો તેણે પોતાનો ઉતારો નાળિયેરીના વનમાં કર્યો હતો.

          આજે લગ્નનો બીજો દિવસ છે, સહુ જાનૈયા ગામમાં વેવાઈ ને ઘરે ગયા એ વખતે તક સાધી રામજીના સાઢુભાઈની દીકરી કેસર વનમાં મદારસંગ પાસે આવી પહોંચી. કેસરનું નામ કેશોદમાં પણ હલકું હતું. એનો વર પાંચ વરસથી પરદેશ ગયો હતો એટલે એને માટે ગામમાં જેમતેમ વાતો થતી. દરબાર મદારસંગને એ વાતો આજે સાચી લાગી.

———————————–
          જાન માધવપુરથી કેશોદ તરફ રવાના થઇ. કેસરનો પ્રસંગ બન્યા પછી મદારસંગને બે દિવસ માધવપુરના બહુ ભારે લાગ્યા. એને કાવા-કસુંબા કડવાં ઝેર જેવા લાગ્યા, કેસરના વર્તનથી એનું દિલ ડંખતું હતું.

          “કેમ મદારસંગ બાપુ ! કઈ તબિયત મોળી છે ? બે દિવસથી આપનો ચેહરો ઉતરી ગયેલો કેમ લાગે છે ?” રામજીએ સોપારી ભાંગીને એનો ભૂકો મદારસંગ તરફ ધર્યો.

          “એતો અમસ્તું, કોઈ વખત વાદળા આવે ત્યારે આકાશ જેમ તેજ વિનાનું થઇ જાય છે એમ માણસને પણ આડા કોઈ દિવસ વાદળા આવે.”

          “આપને શૂરવીર ને વાદળા કેવા ?”
પંચાળાની સિમ માં જાન ઠૂંગો કરવા ખોટી થઇ ત્યારે રામજી અને મદારસંગ વચ્ચે આવી સહજ વાતો થઇ પણ મદારસંગે ખરી વાત છુપાવી કેસર સાથે બનેલો પ્રસંગ કોઈને કહેવો કે નહીં એ વિચારમાં મદારસંગ મુંજાતો હતો.

          જાનના કામ એટલે ઉતાવળ કરતા કરતા પણ માધવપુરથી નીકળતા મોડું થયેલું એટલે પીપળીને પાદર જાનને દિ આથમી ગયો. આ વખતે નાઘેરમાં કાદૂનું બહારવટું જામ્યું હતું. જાન એટલે જોખમ ઘણું છતાં મદારસંગ વળાવીયા તરીકે હોવાથી રામજીને એ બાબતનો કઈ વિચાર પણ ના આવ્યો.

          કેસર વરના ગાડાંમાં બેઠી હતી એટલે મદારસંગ થોડે છેટે ચાલતો હતો. એ પોતાની વિચારઘટનામાં એટલો બધો ગૂંથાઇ ગયો હતો કે મોડું થયું છે, એ બાબત પર કઈ ખાસ ધ્યાન ગયું નહીં.

          પીપળીથી જાન નીકળી ત્યારે દૂર દૂર શિયાળયા બોલ્યા, જાનમાંના એક વૃદ્ધ પુરુષે બીજાને કહ્યું, ” અત્યારે ચિન્હ સારા દેખાતા નથી.”

          વૃદ્ધની વાત સાચી પડી, પીપળીની ધાર આગળ ગાડાં પોહચ્યા ત્યાં રાત જામી ગઈ હતી. પીપળીની ધાર એટલે દિવસમાં પણ સુમસામ લાગે, રાતનાં તો મુસાફરો ત્યાંથી જાય તો જરૂર એના ધબકારા વધે એવી એ જગ્યા. દૂર દૂર કેશોદ દેખાય અને પશ્ચિમે ઉઠી ઉઠી પીપળીનાં ઝાડવા ઝાંખા ઝાંખા લાગે એવું એ ઉજ્જડ સ્થળ છે. 

          ગાડાં એક ધાર ઉતરી બીજી ધાર ચડે ત્યાં તો સામે ધાર ઉપર પાંચ બુકાની બાંધેલા યુવાનો ચડતા હોય તેમ લાગ્યું.

          સહુએ આ વખતે મદારસંગ તરફ આંખો ફેરવી. રામજી ગાડાંમાંથી નીચે ઉતરી મદારસંગ પાસે આવ્યો. 

          “મદારસંગ બાપુ ! ધાર ઉપર કોઈ જણ એવું જણાય છે.”

મદારસંગ જવાબમાં હસ્યો.

          “કોની માંએ શેર સૂંઠ ખાધી છે કે મદારસંગ વળાવીયો હોય અને જાનનો એક વાળ પણ વાંકો કરી શકે ?”

          “ત્યારે બાપુ આપ આગળ ચાલો એટલે ગાડાં ચાલે.”

મદારસંગ સહુની મોખરે થયો. પોતાની બંને બંદૂકો તેણે તૈયાર રાખી. 

          ગાડાં બરાબર ધાર ઉપર ચડ્યા; એટલામાં પાંચ બુકાની બાંધેલા પુરુષો ગાડાંના ચીલામાં આડા ઉભા.

          “એલા કોણ માટી ?” મદારસંગે પડકાર કર્યો.

મદારસંગનો અવાજ પેલા પાંચે જણાએ ઓળખ્યો.

          “એ તો અમે.” પાંચમાના એકે દ્રઢતાથી જવાબ આપ્યો.

          “આઘા ખસી જાઓ, જાનના ગાડાંને જાવા દિયો, નહીંતો મદારસંગના હાથનો રસ ચાખવો પડશે.”

           પેલા ત્યાં પત્થરની માફક જડાઈ રહ્યા. ન ખસે કે ન બોલે.

           રામજી આ દ્રશ્ય જોઈ ગભરાયો. તેણે મદારસંગના કાનમાં પોતાનું મોઢું ધર્યું.

           “બાપુ ! હવે શું કરશો ?”

          “હું મરીશ ને મારીશ, બીજું શું કરીશ ? હું જીવતો છું અને તમને એ લૂંટે એતો સુરજ પૂર્વમાંથી પશ્ચિમમાં ઉગે તોજ બને – જુવાનો કાદૂ ને કહેજો કે મદારસંગ મળ્યો હતો. ખસી જાઓ !”

          આ વખતે એમાંના એકે દૂર જઈ શિયાળ્યું બોલે તેમ અવાજ કર્યો. તુરત જ ધારને બીજે પડખેથી એવો જ અવાજ આવ્યો. આંખના પલકારામાં તો બીજા પાંચ જણાઓ આ દિશામાં દોડતા આવ્યા.

          આવનારમાંથી એક બોલી ઉઠ્યો.

          “મદારસંગ ખમી જા ! આજ તો અમને આ જાન લૂંટવા દે. તું વળાવીયો હોય ત્યારે દર વખતે અમે તારી શરમ રાખીયે છીએ પણ આ વખતે નહીં રાખીએ.”

          મદારસંગ આ અવાજ ઓળખી ગયો.

          “કાદૂ ! હું જીવતો હોય ત્યાં સુધી મારા શેઠ લૂંટાય જ નહીં. એતો મદારસંગનું માથું પડે પછી જ એના ઉપર કોઈ હાથ નાખી શકે.”

          “કાદૂ” શબ્દ સાંભળતા જ ગાડાંમાં બેઠેલ જાનૈયાઓનું લોહી ઠંડુ પડી ગયું. રામજી પણ ખુબ ગભરાયો.

          “મદારસંગ ! નકામો શું કરવા મરી જાછ.” કાદૂએ શિખામણ આપી.

          “એમ મરવાની તો અમારા કુળ ની રીત છે.”
              “શ્યામ ઉગારી રણ રહે,

                       એ રાજપુતા રીત :

               જ્યાં લગ પાણી આવતે,

                     ત્યાં લગ દૂધ નચિંત ;”
          બીજીજ પળે ધીંગાણું જામ્યું. ગાડાંવાળામાં ત્રણ આહીર હતા એને પડકારી મદારસંગે જુસ્સો ચડાવ્યો. આ રીતે મકરાણીઓ સામે મદારસંગ થયો.

          બંદૂકો ખાલી થઇ એટલે તલવારો ઉછળી, ગાડાંવાળા આહીરો તો ગાડાંમાં નાંખેલા આડા લઇ કૂદી પડ્યા.

          જાનના બાકીના માણસો તો ધ્રુજતા હતા. વરના ગાડાંમાં બેઠેલી કેસર મદારસંગના પરાક્રમ જોઈ રહી હતી, તેને લાગતું હતું કે સામેના માણસો મદારસંગને આજ પૂરો કરશે પણ સહુની અજાયબી વચ્ચે મદારસંગ અજબ રીતે લડી રહ્યો હતો, વચમાં એક વખત કાદૂએ પડકારો કર્યો. 

          “મદારસંગ, રહેવા દે ! રહેવા દે ! આ જાનની લૂંટ નો અરધો-અરધ ભાગ તને આપીશ..!”

          “ઈ ઘર બીજા – કાદૂ ! એ ઘર બીજા.” એમ બોલતા મદારસંગે કાદૂના બે જણને પુરા કર્યા.

          હવે મદારસંગ સહેજ થાકતો હોય તેમ લાગ્યો.

          જાનનાં સર્વે માણસો તેના તરફ જોઈ રહ્યા હતા. સઘળાના જીવનની આશા તેના ઉપર હતી. એટલામાં તો મદારસંગને એક તરવારનો સખ્ત ઝાટકો ડાબા હાથ પર લાગ્યો. તે ઘવાયો, પેલા આહીરો શૂર પર ચડ્યા. ઘવાયેલા મદારસંગે હં-મારો વીર, મારો કાપો એવું બુમરાણ કરી મેલ્યુ.

          ધીંગાણામાં આ રીતે બહારવટિયાઓએ વિજય થશે એ આશાએ જોર માર્યું. પણ એટલામાં ધનસારી તરફથી ઘોડાના ડાબલા સંભળાયા, બહારવટિયાઓએ છેલ્લો હુમલો કર્યો અને બીજી પળે ઉત્તર તરફ નાસ્યાં, નાસતા પેહલા કાદૂના એક સખ્ત ઝાટકાએ મદારસંગને પાડ્યો, ધીંગાણાની જગ્યાએ આઠ ઘોડેસ્વારો આવી ઉભા તેમાંના છ જણાઓએ પોતાના ઘોડાઓ બહારવટિયાઓની દિશામાં મારી મુક્યા.

———————————–
           મદારસંગ ઘાયલ થયો તેથી આસપાસ જાનના સર્વ માણસો તથા આવેલ ગિસ્તના બે સવારો ફરી વળ્યાં.

          આઠમનાં અજવાળાંમાં મદારસંગનું મુખ કેસરે જોયું. મદારસંગના મુખ પર હાસ્ય ફરક્યું, એ હાસ્ય જાણે કેસરને એમ કહેતું હોય કે પેલું સાચું રણ નહોતું પણ આ સાચું રણ છે અને એમાં ક્ષત્રિ તરીકે પોતે પ્રાણ આપ્યા છે.

          દરબારને પ્રાણઘાતક ઘા લાગ્યો છે એ વિચારે રામજી ખુબ દુઃખી દેખાયો.

          “મદારસંગ બાપુ ! આજે આપે અમારા માટે પ્રાણ આપ્યા છે.”

          મદારસંગ બોલી શક્યો નહીં પણ તેણે હાથથી વાત કરી કે એ તો વળાવીયા તરીકેની મેં મારી ફરજ બજાવી છે.

         “હું તમારા કુટુંબનું જીવનાન્તે ભરણ-પોષણ કરીશ. બીજું કઈ કેહવું છે ?”
          મદારસંગે આ વખતે આકાશમાં ખીલી ઉઠેલા ચંદ્રમાં તરફ જોયું – આંખો મીંચી અને તેમનો આત્મા પરલોક પહોંચી ગયો.
(પીપળીની ધારપરનો પાળિયો આજ પણ એ કાદૂના જમાનાની સાક્ષી પુરી રહ્યો છે, અને નીતિ ના રક્ષક તથા વફાદાર વળાવીયા મદારસંગ ચુડાસમાની શૌર્યભરી યાદ આપે છે.)
– કાઠિયાવાડની શૌર્યકથાઓ…

Chamar ne bole / ચમાર ને બોલે

Standard

વાંકાનેરના દરબારગઢમાં આજ રંગરાગની છોળો ઊડે છે. ગઢના માણસો તો શું, પણ કૂતરાં-મીંદડાંયે ગુલતાનમાં ડોલે છે. ઓરડામાં વડારણોનાં ગીતો ગાજે છે, અને દોઢીમાં શરણાઈઓ પ્રભાતિયાંના સૂર છેડીને વરરાજાને મીઠી નીંદરમાંથી જગાડે છે. દરબારના કુંવર પરણે છે. વાંકાનેરની વસ્તીને ઘેર સોનાનો સૂરજ ઊગ્યો છે.

image

આખું ગામ જ્યારે હરખમાં ગરકાવ હતું ત્યારે એક જ માનવીના હૈયામાંથી અફસોસના નિસાસા નીકળી રહ્યા છે. આખી રાત એણે પથારીમાં આળોટી આળોટીને વિતાવી છે : મટકુંયે નથી માર્યું. જાગીને મનમાં મનમાં ગાયા કર્યું કે –

વીરા ચાંદલિયો ઊગ્યો ને હરણ્યું આથમી રે,
વીરા, ક્યાં લગણ જોઉં તમારી વાટ રે,
મામેરા વેળા વહી જાશે રે….

ડેલીએ જરાક કોઈ ઘોડા કે ગાડાનો સંચાર થાય ત્યાં તો આશાભરી ઊઠી ઊઠીને એણે ડેલીમાં નજર કર્યા કરી છે. પણ અત્યાર સુધી એ જેની વાત જોતી હતી તે મહેમાનના ક્યાંયે વાવડ નથી. એ શોકાતુર માનવી બીજું કોઈ નહિ, પણ વરરાજાની ખુદ જનેતા છે. જેનું પેટ પરણતું હોય એને અંતરે વળી હરખ કેવા ? એને તો કંઈક કંઈક રિસામણાંનાં મનામણાં કરવાનાં હોય, સંભારી સંભારીને સહુ સગાંવહલાંને લગ્નમાં સોંડાડવાનાં હોય. એ બધું તો હોય, પણ વાંકાનેરના રાજકુંવરની માતાને હૈયે તો બીજી વધુ અણીદાર બરછી ખટકતી હતી. રાજાજી આવી આવીને એને મે’ણાં મારતા હતા : ‘કાં ! કહેતાં’તાં ને કુંવરના મામા મોટું મોટું મોસાળું કરવા આવશે ! કાં ? ગાંફ (ગામનું નામ)થી પહેરામણીનું ગાડું આવી પહોંચ્યું ને ? તમારાં પિયરિયાંએ તો તમારા બધાય કોડ પૂર્યા કે શું !’

ઊજળું મોં રાખીને રાણી મરકતે હોઠે ઉત્તર દેતાં હતાં કે : ‘હા ! હા ! જોજો તો ખરા, દરબાર ! હવે ઘડી-બેઘડીમાં મારા પિયરનાં ઘોડાંની હણહણાટી સંભળાવું છું, આવ્યા વિના એ રહે જ નહિ.’

પહેરામણીનું ચોઘડિયું બેસવા આવ્યું. ગોખમાં ડોકાઈ ડોકાઈને રાણી નજર કરે છે કે ગાંફને માર્ગે ક્યાંય ખેપટ ઊડે છે ! ક્યાંય ઘોડાના ડાબા ગાજે છે ! પણ એમ તો કંઈ કંઈ વાર તણાઈ તણાઈને એ રજપૂતાણીની આંખો આંસુડે ભીંજાતી હતી. એવામાં ઓચિંતો મારગ ઉપરથી અવાજ આવ્યો : ‘બા, જે શ્રીકરશન !’ … સાંભળીને રાણીએ નીચે નજર કરી. ગાંફના ચમારને ભાળ્યો – કેમ જાણે પોતાનો માનો જણ્યો ભાઈ આવીને ઊભો હોય, એવો ઉલ્લાસ પિયરના એક ચમારને દેખીને એના અંતરમાં ઊપજવા લાગ્યો; કેમ કે એને મન તો આજ આખું મહિયર મરી ગયું લાગતું હતું. એ બોલ્યાં : ‘ઓહોહો ! જે શ્રીકરશન ભાઈ ! તું આંહીં ક્યાંથી, બાપુ ?’

‘બા, હું તો ચામડાં વેચવા આવ્યો છું. મનમાં થયું કે લાવને, બાનું મોઢું તો જોતો જાઉં. પણ ગઢમાં તો આજ લીલો માંડવો રોપાતો હોય, ભામણબામણ ઊભા હોય એટલે શી રીતે જવાય ? પછી સૂઝ્યું કે પછવાડેને ગોખેથી ટૌકો કરતો જાઉં !’
‘હેં ભાઈ ! ગાંફના કાંઈ વાવડ છે ?’

‘ના, બા ! કેમ પૂછ્યું ? વીવાએ કોઈ નથી આવ્યું ?’

રાણી જવાબ વાળી ન શક્યાં. હૈયું ભરાઈ આવ્યું. ટપ ટપ આંખોમાંથી પાણી પડવા લાગ્યાં. ચમાર કહે : ‘અરે, બા ! બાપ ! ખમ્મા તમને, કાં કોચવાવ ?’

‘ભાઈ ! અટાણે કુંવરને પે’રામણીનો વખત છે. પણ ગાંફનું કોઈ નથી આવ્યું. એક કોરીય મામેરાની નથી મોકલી. અને મારે માને મે’ણાંના મે’વરસે છે. મારા પિયરિયાં તે શું બધા મરી ખૂટ્યાં ?’

‘કોઈ નથી આવ્યું ?’ ચમારે અજાયબ બનીને પૂછ્યું.

‘ના, બાપ ! તારા વિના કોઈ નહિ.’

ચમારના અંતરમાં એ વેણ અમૃતની ધાર જેવું બનીને રેડાઈ ગયું. મારા વિના કોઈ નહિ ! – હાં ! મારા વિના કોઈ નહિ ! હું ય ગાંફનો છું ને ! ગાંફની આબરૂના કાંકરા થાય એ ટાણે હું મારો ધરમ ન સંભાળું ? આ બે’નડીનાં આંસુડાં મારાથી શૅ દીઠાં જાય ? એ બોલી ઊઠ્યો : ‘બા ! તું રો તો તને મારાં છોકરાંના સોગંદ. હમણાં જોજે, ગાંફની આબરૂને હું જાતી રોકું છું કે નહિ ?’
‘અરેરે, ભાઈ ! તું શું કરીશ ?’

‘શું કરીશ ? બા, બાપુને હું ઓળખું છું. આજ એની કોણ જાણે કેમ ભૂલ થઈ હોય ! પણ હું એને ઓળખું છું. હવે તું હરમત રાખજે હો, મા ! શું કરવું તે મને સૂઝી ગયું છે.’ એમ કહીને ચમાર ચાલ્યો. દરબારગઢની દોઢીએ જઈને દરબારને ખબર મોકલ્યા : ‘ગાંફથી ખેપિયો આવ્યો છે અને દરબારને કહો, ઝટ મોઢે થાવું છે.’

દરબાર બહાર આવ્યાં. તેમણે ચમારને દેખ્યો; મશ્કરીનાં વેણ કાઢ્યાં :

‘કાં ભાઈ ! મામેરું લઈને આવ્યા છો કે ?’

‘હા, અન્નદાતા ! આવ્યો છું તો મામેરું લઈને જ.’

‘એમ ! ઓહો ! કેમ, તમને મોકલવા પડ્યા ! ગાંફના રજપૂત ગરાસિયા શું દલ્લીને માથે હલ્લો લઈને ગયેલ છે ?’

‘અરે દાદા ! ગાંફના ધણીને તો પોતાની તમામ વસ્તી પોતાના કુટુંબ જેવી છે. આજ મારા બાપુ પંડે આવતા હતા, પણ ત્યાં એક મરણું થઈ ગયું. કોઈથી નીકળાય તેવું ન રહ્યું, એટલે મને દોડાવ્યો છે.’

‘ત્યારે તો મામેરાનાં ગાડાંની હેડ્ય વાંસે હાલી આવતી હશે, કાં ?’

‘એમ હોય, બાપા ! ગાંફના ભાણેજનાં મોસાળાં કાંઈ ગાડાંની હેડ્યુંમાં સામે ?’

‘ત્યારે ?’

‘એ અમારું ખસતા ગામ કુંવરને પે’રામણીમાં દીધું.’

દરબારે મોમાં આંગળી નાંખી. એને થયું કે આ માણસની ડાગળી ખસી ગઈ હશે. એણે પૂછ્યું :

‘કાંઈ કાગળ દીધો છે ?’

‘ના, દાદા ! કાગળ વળી શું દેવો’તો ! ગાંફના ધણીને એમ ખબર નહિ હોય કે જીવતાજાગતા માનવીથીયે કાગળની કટકીની આંઈ વધુ ગણતરી હશે !’

ચમારના તોછડા વેણની અંદર વાંકાનેરના રાજાએ કંઈક સચ્ચાઈ ભરેલી ભાળી. આખા ગઢમાં વાત પ્રસરી ગઈ કે ગાંફના એક ઢોર ચીરનારો ઢેઢ આવીને ખસતા ગામની પહેરામણી સંભળાવી ગયો. રાણીને માથે મે’ણાંના ઘા પડતા હતા તે થંભી ગયા. અને બીજી બાજુએ ચમારે ગાંફનો કેડો પકડ્યો. એને બીક હતી કે જો કદાચ વાંકાનેરથી અસવાર છૂટીને ગાંફ જઈ ખબર કાઢશે તો ગાંફનું ને મારું નાક કપાશે. એટલે મૂઠીઓ વાળીને એ તો દોડવા માંડ્યો. ગાંફ પહોંચીને ગઢમાં ગયો, જઈને દરબારને મોઢામોઢ વેણ ચોડ્યાં : ‘ફટ્ય છે તમને દરબાર ! લાજતા નથી ? ઓલી બોનડી બચારી વાંકાનેરને ગોખે બેઠી બેઠી પાણીડાં પાડે છે. એને ધરતીમાં સમાવા વેળા આવી પહોંચી છે અને તમે આંહીં બેઠા રિયા છો ? બાપુ ! ગાંફને ગાળ બેસે એનીય ખેવના ન રહી ?’

‘પણ છે શું, મૂરખા ?’ દરબાર આ મીઠી અમૃત જેવી ગાળો સાંભળીને હસતા હસતા બોલ્યા.

‘હોય શું બીજું ? ભાણેજ પરણે છે ને મામા મોસાળાં લઈને અબઘડી આવશે એવી વાટ જોવાય છે.’

‘અરરર ! એ તો સાંભર્યું જ નહિ : ગજબ થયો ! હવે કેમ કરવું ?’

‘હવે શું કરવાનું હતું ? ઈ તો પતી ગયું. હવે તો મારે જીવવું કે જીભ કરડીને મરવું, એ જ વાત બાકી રઈ છે.’

‘કાં એલા ! તારું તે શું ફટકી ગ્યું છે ?’

‘હા બાપુ ! ફટકી ગ્યું’તું એટલે જ તમારા થકી મામેરામાં ખસતા ગામ દઈને આવ્યો છું.’

‘શી વાત કરછ ? તું આપણું ખસતા દઈ આવ્યો ?’

‘હા, હા ! હવે તમારે જે કરવું હોય તે કહી નાખો ને એટલે મને મારો મારગ સૂઝે.’

દરબારનું હૈયું ભરાઈ આવ્યું : ‘વાહ ! વાહ, મારી વસ્તી ! પરદેશમાંય એને મારી આબરૂ વહાલી થઈ. ગાંફનું બેસણું લાજે એટલા માટે એણે કેટલું જોખમ ખેડ્યું ! વાહ ! મારી વસ્તીને મારા ઉપર કેટલો વિશ્વાસ !…’ ‘ભાઈ ! ખસતા ગામ તેં તારા બોલ ઉપર દીધું એ મારે અને મારી સો પેઢીને કબૂલ મંજૂર છે. આજે તારે મરવાનું હોય ? તારા વિના તો મારે મરવું પડત !’ ચમારને દરબારે પાઘડી બંધાવી, અને ડેલીએ ભાણેજનાં લગ્ન ઊજવવાં શરૂ થયાં. ચમારવાડે પણ મરદો ને ઓરતો પોરસમાં આવી જઈ વાતો કરવા લાગ્યાં : ‘વાત શી છે ? આપણા ભાણુભા પરણે એનાં મોસાળાં આપણે ન કરીએ તો કોણ કરે ? ધણી ભૂલ્યો, પણ આપણાથી ભુલાય ?’

વાંકાનેરના અસવારે આવીને ખબર કાઢ્યા. ગાંફના ધણીએ જવાબ મોકલ્યો : ‘એમાં પૂછવા જેવું શું લાગ્યું ? ગાંફની વસ્તીને તો મેં કોરે કાગળે સહિયું કરી આપી છે.’ વરની માતા હવે દાઝ કાઢી કાઢીને વાંકાનેરના દરબારગઢમાં લગ્નગીત ગજવી રહ્યાં છે કે –

તરવાર સરખી ઊજળી રે ઢોલા !
તરવાર ભેટમાં વિરાજે એ વાલીડા વીરાને,
એવી રે હોય તો પ્રણજો રે ઢોલા નીકર સારેરી પરણાવું રે વાલીડા વીરને

આજે એ ખસતા ગામ તો છેક ભાલમાં ગાંફ રાજની પડખે જ છે. આજુબાજુ ગાંફની જ સીમ છે, અને વાંકાનેર તો ત્યાંથી પચાસ ગાઉ દૂર હશે. છતાં અત્યારે એ ગામ વાંકાનેરને તાબે છે. આજુબાજુ બીજે ક્યાંય એક તસુ જમીન પણ વાંકાનેરની નથી.

जूनागढ़ रा’ चुडासमा राजवंश / Junagadh Raa’ Chudasama Sarvaiya Rayjada Rajvansh

Standard

> जुनागढ का नाम सुनते ही लोगो के दिमाग मे “आरझी हकुमत द्वारा जुनागढ का भारतसंघ मे विलय, कुतो के शोखीन नवाब, भुट्टो की पाकिस्तान तरफी नीति ” जैसे विचार ही आयेंगे, क्योकी हमारे देश मे ईतिहास के नाम पर मुस्लिमो और अंग्रेजो की गुलामी के बारे मे ही पढाया जाता है, कभी भी हमारे गौरवशाली पूर्खो के बारे मे कही भी नही पढाया जाता || जब की हमारा ईतिहास इससे कई ज्यादा गौरवशाली, सतत संघर्षपूर्ण और वीरता से भरा हुआ है ||

image

> जुनागढ का ईतिहास भी उतना ही रोमांच, रहस्यो और कथाओ से भरा पडा है || जुनागढ पहले से ही गुजरात के भुगोल और ईतिहास का केन्द्र रहा है, खास कर गुजरात के सोरठ प्रांत की राजधानी रहा है || गिरीनगर के नाम से प्रख्यात जुनागढ प्राचीनकाल से ही आनर्त प्रदेश का केन्द्र रहा है || उसी जुनागढ पर चंद्रवंश की एक शाखा ने राज किया था, जिसे सोरठ का सुवर्णकाल कहा गया है || वो राजवंश चुडासमा राजवंश | जिसकी अन्य शाखाए सरवैया और रायझादा है ||

> मौर्य सत्ता की निर्बलता के पश्चात मैत्रको ने वलभी को राजधानी बनाकर सोरठ और गुजरात पर राज किया || मैत्रको की सत्ता के अंत के बाद और 14 शताब्दी मे गोहिल, जाडेजा, जेठवा, झाला जैसे राजवंशो के सोरठ मे आने तक पुरे सोरठ पर चुडासमाओ का राज था ||

##########

image

> भगवान आदिनारायण से 119 वी पीढी मे गर्वगोड नामक यादव राजा हुए, ई.स.31 मे वे शोणितपुर मे राज करते थे || उनसे 22 वी पीढी मे राजा देवेन्द्र हुए, उनके 4 पुत्र हुए,
1) असपत, 2)नरपत, 3)गजपत और 4)भूपत

असपत शोणितपुर की गद्दी पर रहे, गजपत, नरपत और भूपत ने एस नये प्रदेश को जीतकर विक्रम संवत 708, बैशाख सुदी 3, शनिवार को रोहिणी नक्षत्र मे ‘गजनी’ शहर बसाया || नरपत ‘जाम’ की पदवी धारण कर वहा के राजा बने, जिनके वंशज आज के जाडेजा है || भूपत ने दक्षिण मे जाके सिंलिद्रपुर को जीतकर वहां भाटियानगर बसाया, बाद मे उनके वंशज जैसलमेर के स्थापक बने जो भाटी है ||

> गजपत के 15 पुत्र थे, उसके पुत्र शालवाहन, शालवाहन के यदुभाण, यदुभाण के जसकर्ण और जसकर्ण के पुत्र का नाम समा था || यही समा कुमार के पुत्र चुडाचंद्र हुए || वंथली (वामनस्थली) के राजा वालाराम चुडाचंद्र के नाना थे || वो अपुत्र थे ईसलिये वंथली की गद्दी पर चुडाचंद्र को बिठाया || यही से सोरठ पर चुडासमाओ का आगमन हुआ, वंथली के आसपास का प्रदेश जीतकर चुडाचंद्र ने उसे सोरठ नाम दिया, जंगल कटवाकर खेतीलायक जमीन बनवाई, ई.स. 875 मे वो वंथली की गद्दी पर आये || 32 वर्ष राज कर ई.स. 907 मे उनका देहांत हो गया ||

वंथली के पास धंधुसर की हानीवाव के शिलालेख मे लिखा है :

|| श्री चन्द्रचुड चुडाचंद्र चुडासमान मधुतदयत |
   जयति नृप दंस वंशातस संसत्प्रशासन वंश ||

– अर्थात् जिस प्रकार चंद्रचुड(शंकर) के मस्तक पर चंद्र बिराजमान है, उसी प्रकार सभी उच्च कुल से राजा ओ के उपर चंद्रवंशी चुडाचंद्र सुशोभित है ||

## चुडासमा/रायझादा/सरवैया वंश की वंशावली ##

1.     श्री आदी नारायण
3.     अत्रि
5.     सोम
11.   ययाति
12.    यदु
59.    सुरसेन
60.    वसुदेव
61.    श्री कृष्ण
62.    अनिरुद्ध
63.    वज्रनाभ
140.  देवेन्द्र
141.  गजपत
142.  शालिवाहन
143.  यदुभाण
144.  जसकर्ण
145.  समाकुमार

••• 146.  चुडचंद्र (ई.स. 875-907)

••• हमीर

>> चुडचंद्र का पुत्र ||

••• मुलराज (ई.स. 907-915)

>> चुडचंद्र के पश्चात उनका पोत्र मुलराज वंथली की गद्दी पर आया || मुलराज ने सिंध पर चडाई कर किसी समा कुल के राजा को हराया था ||

••• विश्ववराह (ई.स. 915-940)

>> विश्ववराह ने नलिसपुर राज्य जीतकर सौराष्ट्र का लगभग समस्त भुभाग जीत लिया था ||

••• रा’ ग्रहरिपु (ई.स. 940-982)

image

>> * विश्ववराह का पुत्र
* नाम – ग्रहार / ग्रहरिपु / ग्रहारसिंह / गारियो
* “रा’ / राह” पदवी धारन करने वाला प्रथम राजा (महाराणा/राओल/जाम जैसी पदवी जिसे ये राजा अपने नाम के पहले लगाते थे)
* कच्छ के राजा जाम लाखा फुलानी का मित्र
* मुलराज सोलंकी, रा’ग्रहरिपु और जाम लाखा फुलानी समकालिन थे
* आटकोट के युद्ध (ई.स. 979) मे मुलराज सोलंकी vs रा’ और जाम थे.
* जाम लाखा की मृत्यु उसी युद्ध मे हुई थी
* रा’ ग्रहरिपु की हार हुई और जुनागढ को पाटन का सार्वभौमत्व स्विकार करना पडा.

••• रा’ कवांट (ई.स. 982-1003)

>> ग्रहरिपु का बडा पुत्र, तलाजा के उगा वाला उसके मामा थे, जो जुनागढ के सेनापति बने. मुलराज सोलंकी को आटकोट युद्ध मे मदद करने वाले आबु के राजा को उगा वाला ने पकडकर जुनागढ ले आये….रा’ कवांट ने उसे माफी देकर छोड दिया… रा’ और मामा उगा के बीच कुछ मनभेद हुए इससे दोनो मे युद्ध हुआ और उगा वाला वीरगति को प्राप्त हुए ||

••• रा’ दियास (ई.स. 1003-1010)

>>  अबतक पाटन और जुनागढ की दुश्मनी काफी गाढ हो चुकी थी | पाटन के दुर्लभसेन सोलंकी ने जुनागढ पर आक्रमन कीया | जुनागढ का उपरकोट तो आज भी अजेय है, इसलिये दुर्लभसेन ने रा’ दियास का मस्तक लानेवाले को ईनाम देने लालच दी | रा’ के दशोंदी चारन बीजल ने ये बीडा उठाया, रा’ ने अपना मस्तक काटकर दे दिया |

(ई.स. 1010-1025) – सोलंकी शासन

••• रा’ नवघण (ई.स. 1025-1044)

image

>> * रा’ दियास के पुत्र नवघण को एक दासी ने बोडीदर गांव के देवायत आहिर के घर पहुंचा दिया, सोलंकीओ ने जब देवायत को रा’ के पुत्र को सोंपने को कहा तो देवायत ने अपने पुत्र को दे दिया, बाद मे अपने साथीदारो को लेकर जुनागढ पर रा’ नवघण को बिठाया|
* गझनी ने ई.स 1026 मे सोमनाथ लुंटा तब नवघण 16 साल का था, उसकी सेना के सेनापति नागर ब्राह्मन श्रीधर और महींधर थे, सोमनाथ को बचाते हुए महीधर की मृत्यु हो गई थी |
* देवायत आहिर की पुत्री और रा’ नवघण की मुंहबोली बहन जाहल जब अपने पति के साथ सिंध मे गई तब वहां के सुमरा हमीर की कुदृष्टी उस पर पडी, नवघण को यह समाचार मिलते ही उसने पुरे सोरठ से वीरो को ईकठ्ठा कर सिंध पर हमला कर सुमरा को हराया, उसे जीवतदान दिया | (संवत 1087)

••• रा’ खेंगार (ई.स. 1044-1067)

>> रा’ नवघण का पुत्र, वंथली मे खेंगारवाव का निर्माण किया |

••• रा’ नवघण 2 (ई.स. 1067-1098)

>> * पाटन पर आक्रमन कर जीता, समाधान कर वापिस लौटा | अंतिम समय मे अपनी चार प्रतिज्ञाओ को पुरा करने वाले पुत्र को ही राजा बनाने को कहा | सबसे छोटे पुत्र खेंगार ने सब प्रतिज्ञा पुरी करने का वचन दिया इसलिये उसे गद्दी मिली |
* नवघण के पुत्र :
• सत्रसालजी – (चुडासमा शाखा)
• भीमजी – (सरवैया शाखा)
• देवघणजी – (बारैया चुडासमा शाखा)
• सवघणजी – (लाठीया चुडासमा शाखा)
• खेंगार – (जुनागढ की गद्दी)

••• रा’ खेंगार 2 (ई.स. 1098-1114)

image

>> * सिद्धराज जयसिंह सोलंकी का समकालिन और प्रबल शत्रु |
* उपरकोट मे नवघण कुवो और अडीकडी वाव का निर्माण कराया |
* सती राणकदेवी खेंगार की पत्नी थी |
* सिद्धराज जयसिंह ने जुनागढ पर आक्रमन कीया 12 वर्ष तक घेरा लगाया लेकिन उपरकोट को जीत ना पाया |
* सिद्धराज के भतीजे जो खेंगार के भांजे थ़े देशल और विशल वे खेंगार के पास ही रहते थे, सिद्धराज जयसिंह ने उनसे दगा करवाकर उपरकोट के दरवाजे खुलवाये |
* खेंगार की मृत्यु हो गई, सभी रानीयों ने जौहर किये, रानी रानकदेवी को सिद्धराज अपने साथ ले जाना चाहता था लेकिन वढवाण के पास रानकदेवी सति हुई, आज भी वहां उनका मंदीर है |

(ई.स. 1114-1125) – सोलंकी शासन

••• रा’ नवघण 3 (ई.स. 1125-1140)

>> अपने मामा जेठवा नागजी और मंत्री सोमराज की मदद से जुनागढ जीतकर पाटन को खंडणी भर राज किया |

••• रा’ कवांट 2 (ई.स. 1140-1152)

>> पाटन के कुमारपाल से युद्ध मे मृत्यु |

••• रा’ जयसिंह (ई.स. 1152-1180)

>> * संयुक्ता के स्वयंवर मे गये थे, जयचंद को पृथ्वीराज के साथ युद्ध मे सहायता की थी |

••• रा’ रायसिंहजी (ई.स. 1180-1184)

>> जयसिंह का पुत्र |

••• रा’ महीपाल (ई.स. 1184-1201)

>> ईनके समय घुमली के जेठवा के साथ युद्ध होते रहे |

••• रा’ जयमल्ल (ई.स. 1201-1230)

>> इनके समय भी जुनागढ और घुमली के बीच युद्ध होते रहे |

••• रा’ महीपाल 2 (ई.स. 1230-1253)

>>  * ई.स.1250 मे सेजकजी गोहिल मारवाड से सौराष्ट्र आये, रा’ महिपाल के दरबार मे गये |
* रा’महीपाल का पुत्र खेंगार शिकार पर गया, उसका शिकार गोहिलो की छावनी मे गया, इस बात पर गोहिलो ने खेंगार को केद कर उनके आदमियो को मार दिया, रा’ ने क्षमा करके सेजकजी को जागीरे दी, सेजकजी की पुत्री का विवाह रा’ महीपाल के पुत्र खेंगार से किया |

••• रा’ खेंगार 3 (ई.स. 1253-1260)

>> अपने पिता की हत्या करने वाले एभल पटगीर को पकड कर क्षमादान दीया जमीन दी |

••• रा’ मांडलिक (ई.स. 1260-1306)

>> रेवताकुंड के शिलालेख मे ईसे मुस्लिमो पर विजय करनेवाला राजा लिखा है |

••• रा’ नवघण 4 (ई.स. 1306-1308)

>> राणजी गोहिल (सेजकजी गोहिल के पुत्र) रा’ नवघण के मामा थे, झफरखान के राणपुर पर आक्रमण करने के समय रा’ नवघण मामा की सहाय करने गये थे, राणजी गोहिल और रा’ नवघण उस युद्ध वीरोचित्त मृत्यु को प्राप्त हुए | ( ये राणपुर का वही युद्ध है जिसमे राणजी गोहिल ने मुस्लिमो की सेना को हराकर भगा दिया था, लेकिन वापिस लौटते समय राणजी के ध्वज को सैनिक ने नीचे रख दिया और वहा महल के उपर से रानीयो ने ध्वज को नीचे गीरता देख राणजी की मृत्यु समजकर कुवे मे गीरकर जौहर किया ये देख राणजी वापिस अकेले मुस्लिम सेना पर टुट पडे और वीरगति को प्राप्त हुए )

••• रा’ महीपाल 3 (ई.स. 1308-1325)

>> सोमनाथ मंदिर की पुनःस्थापना की |

••• रा’ खेंगार 4 (ई.स. 1325-1351)

>> सौराष्ट्र मे से मुस्लिम थाणो को खतम किया, दुसरे रजवाडो पर अपना आधिपत्य स्थापित किया |

••• रा’ जयसिंह 2 (ई.स. 1351-1373)

>> पाटन से झफरखान ने जुनागढ मे छावनी डाली, रा’ को मित्रता के लिये छावनी मे बुलाकर दगे से मारा, रा’जयसिंह ने तंबु मे बैठे झफरखां के 12 सेनापतिओ को मार दिया, उन सेनापतिओ कि कबरे आज जुनागढ मे बाराशहिद की कबरो के नाम से जानी जाती है |

••• रा’ महीपाल 4 (ई.स. 1373)

>> झफरखाँ के सुबे को हराकर वापिस जुनागढ जीता, सुलतान से संधि करी |

••• रा’ मुक्तसिंहजी (भाई) (ई.स. 1373-1397)

>> रा’ महिपाल का छोटा भाई , दुसरा नाम – रा’ मोकलसिंह |

••• रा’ मांडलिक 2 (ई.स. 1397-1400)

>> अपुत्र मृत्यु |

••• रा’ मेंलंगदेव (भाई) (ई.स. 1400-1415)

>> * मांडलिक का छोटा भाई |
* वि.सं. १४६९ ज्येष्ठ सुदी सातम को वंथली के पास जुनागढ और गुजरात की सेना का सामना हुआ, राजपुतो ने मुस्लिमो को काट दिया, सुलतान की हार हुई |
* ईसके बाद अहमदशाह ने खुद आक्रमन करा, राजपुतो ने केसरिया (शाका) किया, राजपुतानीओ ने जौहर किये, रा’ के पुत्र जयसिंह ने नजराना देकर सुलतान से संधि की |

••• रा’ जयसिंहजी 3 (ई.स.1415-1440)

>> गोपनाथ मंदिर को तोडने अहमदशाह की सेना जब झांझमेर आयी तब झांझमेर वाझा (राठौर) ठाकुरो ने उसका सामना किया, रा’जयसिंह ने भी अपनी सेना सहायार्थे भेजी थी, ईस लडाई मे भी राजपुत मुस्लिमो पर भारी पडे, सुलतान खुद सेना सहित भाग खडा हुआ |

••• रा’ महीपाल 5 (भाई) (ई.स.1440-1451)

>> पुत्र मांडलिक को राज सौंपकर संन्यास लेकर गिरनार मे साधना करने चले गये |

••• रा’ मांडलिक 3 (ई.स. 1451-1472)

>> * जुनागढ का अंतिम हिन्दु शासक |
* सोमनाथ का जिर्णोद्धार कराया |
* ई.स.1472 मे गुजरात के सुल्तान महमुद शाह (बेगडा) ने जुनागढ पर तीसरी बार आक्रमण किया, जुनागढ की सेना हारी, राजपुतो ने शाका और राजपुतानीयो ने जौहर किये,  दरबारीओ के कहने पर रा’मांडलिक युद्ध से नीकलकर कुछ साथियो के साथ ईडर जाने को निकले ताकी कुछ सहाय प्राप्त कर सुल्तान से वापिस लड शके, सुल्तान को यह बात पता चली, उसने कुछ सेना मांडलिक के पीछे भेजी और सांतली नदी के मेदान मे मांडलिक की मुस्लिमो से लडते हुए मृत्यु हुई |

√√√√√ रा’मांडलिक की मृत्यु के पश्चात जुनागढ हंमेशा के लिये मुस्लिमो के हाथ मे गया, मांडलिक के पुत्र भुपतसिंह के व्यक्तित्व, बहादुरी व रीतभात से प्रभावित हो महमुद ने उनको बगसरा (घेड) की चौरासी गांवो की जागीर दी, जो आज पर्यंत उनके वंशजो के पास है |

* रा’मांडलिक के पुत्र भुपतसिंह और उनके वंशज ‘रायजादा’ कहलाये, रायजादा मतलब राह/रा’ का पुत्र |

••• रायजादा भुपतसिंह (ई.स. 1471-1505)

>> रायजादा भुपतसिंह के वंशज आज सौराष्ट्र प्रदेश मे रायजादा राजपुत कहलाते है,

* चुडासमा, सरवैया और रायजादा तीनो एक ही वंश की तीन अलग अलग शाख है | तीनो शाख के राजपुत खुद को भाई मानते है, अलग अलग समय मे जुदा पडने पर भी आज एक साथ रहते है |

> मध्यकालीन समय की दृष्टी से ईतिहास को देखे तो यह समय ‘राजपुत शासनकाल’ का सुवर्णयुग रहा | समग्र हिन्दुस्तान मे राजकर्ता ख्यातनाम राजपुत राजा ही थे | ईन राजपुत राजाओ मे सौराष्ट्र के प्रसिद्ध और समृद्ध राजकुल मतलब चुडासमा राजकुल, जिसने वंथली, जुनागढ पर करीब 600 साल राज किया, ईसिलिये मध्यकालिन गुजरात के ईतिहास मे चुडासमा राजपुतो का अमुल्य योगदान रहा है ||

image

° चुडासमा सरवैया रायजादा राजपूतो के गांव °

( रायजादा के गांव )

1. सोंदरडा 2. चांदीगढ 3. मोटी धंसारी
4. पीपली 5. पसवारिया 6. कुकसवाडा
7. रुपावटी 8. मजेवडी 9. चूडी- तणसा के पास
10. भुखी – धोराजी के पास 11. कोयलाणा (लाठीया)

( सरवैया के गांव )

सरवैया (केशवाला गांव भायात)

1. केशवाला 2. छत्रासा 3. देवचडी
4. साजडीयाली 5. साणथली 6. वेंकरी
7. सांढवाया 8. चितल 9. वावडी

सरवैया ( वाळाक के गांव)

1. हाथसणी 2. देदरडा 3. देपला
4. कंजरडा 5. राणपरडा 6. राणीगाम
7. कात्रोडी 8. झडकला 9. पा
10. जेसर 11. चिरोडा 12. सनाला
13. राजपरा 14. अयावेज 15. चोक
16. रोहीशाळा 17. सातपडा 18. कामरोल
19. सांगाणा 20. छापरी 21. रोजिया
22. दाठा 23. वालर 24. धाणा
25. वाटलिया 26. सांखडासर 27. पसवी
28. मलकिया 29. शेढावदर

सरवैया के और गांव जो अलग अलग जगह पर हे

1. नाना मांडवा 2. लोण कोटडा 3. रामोद
4. भोपलका 6. खांभा ( शिहोर के पास ) 7. विंगाबेर. 8. खेडोई

( चुडासमा के गांव )

🔺जो चुडासमा को उपलेटा-पाटणवाव विस्तार की ओसम की चोराशी राज मे मीली वो लाठीया और बारिया चुडासमा के नाम से जाने गए

बारिया चुडासमा के गांव

1. बारिया 2. नवापरा 3. खाखीजालिया
4. गढाळा 5. केराळा 6. सवेंतरा
7. नानी वावडी 8. मोटी वावडी 9. झांझभेर
10. भायावदर 11. कोलकी

लाठिया चुडासमा के गांव

1. लाठ 2. भीमोरा 3. लिलाखा
4. मजीठी 5. तलगणा 6. कुंढेच
7. निलाखा

चुडासमा के गांव ( भाल विस्तार, धंधुका )

1. तगडी 2. परबडी 3. जसका
4. अणियारी 5. वागड 6. पीपळी
7. आंबली 8. भडियाद 9. धोलेरा
10. चेर 11. हेबतपुर 12. वाढेळा
13. बावलियारी 14. खरड 15. कोठडीया
16. गांफ 17. रोजका 18. उचडी
19. सांगासर 20. आकरू 21. कमियाळा
22. सांढिडा 23. बाहडी (बाड़ी) 24. गोरासु
25. पांची 26. देवगणा 27. सालासर
28. कादिपुर 29. जींजर 30. आंतरिया*
31. पोलारपुर 33. शाहपुर
33. खमीदाणा, जुनावडा मे अब कोइ परिवार नही रहेता

चुडासमा के अन्य गांव

1. लाठीया खखावी 2. कलाणा 3. चित्रावड
4. चरेल (मेवासिया चुडासमा) 5. बरडिया

• संदर्भ •
( गुजराती ग्रंथ)

*  गुजराती मध्यकालीन राजपुत साहित्यनो ईतिहास – ले. दुर्गाशंकर शास्त्री
* सौराष्ट्रनो ईतिहास – ले. शंभुप्रसाद ह. देसाई
* यदुवंश प्रकाश – ले. मावदानजी रत्नु
* दर्शन अने ईतिहास – ले. डो.राजेन्द्रसिंह रायजादा
* चुडासमा राजवंशनी प्रशस्ति कविता – ले. डो.विक्रमसिंह रायजादा
* प्रभास अने सोमनाथ – ले. शंभुप्रसाद देसाई
* सोरठ दर्शन – सं. नवीनचंद्र शास्त्री
* सोमनाथ – ले. रत्नमणीराव भीमराव
* तारीख ए सोरठ – दीवान रणछोडजी
* चक्रवर्ती गुर्जरो – ले. कनैयालाल मुन्शी

(हिन्दी ग्रंथ)

* कहवाट विलास – सं. भाग्यसिंह शेखावत
* रघुवर जस प्रकाश – सीताराम कालस
* मांडलिक काव्य – गंगाधर शास्त्री

(सामयिको की सुची)

* पथिक (खास सौराष्ट्र अंक) (May/June 1971)
* उर्मी नवरचना (1971, 1988, 1989)
* राजपुत समाज दर्पण (August 1990)
* क्षत्रियबंधु (June 1992)
* चित्रलेखा (30/03/1992)

(हस्तप्रतो की सुची)

* सौराष्ट्र युनि., गुजराती भाषा – साहित्य भवन, राजकोट के हस्तप्रतभंडार से…
* बोटाद कवि विजयकरण महेडु के हस्तप्रतसंग्रह से…
* स्व श्री बाणीदानजी बारहठ (धुना) के हस्तप्रतभंडार से…

_/\_ समाप्त _/\_

History & Literature

Rajputi Rit Prashasti: Divyrajsinh Sarvaiya, राजपूती रीत प्रशस्ति काव्य

Standard

image

़            “राजपूती रीत प्रशस्ति”
                    छंद : सारसी
         रचना : दिव्यराजसिंह सरवैया

वट वचनने वीरता सभर वातो अमारा देश नी,
शगती उपासे शिव सुवासे वरण गासे वेश नी,
सत देख समरांगणे शूरता तजी मन ना मीत जी,
तन गहन घावे लड़े दिव्य राजपूती रीत जी,

गौरव कुळ गोहिल नु ज्यां मरद पाक्या मोभियो,
सेजक समां शूरवीर ने राणोजी रण में शोभियो,
महावीर महिपत मोखडोये मोत पर लइ जित जी,
विण मथ्थ धड़ लड़ धरण दिव्य राजपूती रीत जी.

वर्षा समें वावणी काजे हणी दख चारण तणी,
जुतियो बळद जोड़े हळे धन्य धन देपाळो धणी,
पच्चीस वरहे देह पाडु टेक मरणी प्रीत जी,
साचवी गोहिल सवो दिव्य राजपूती रीत जी.

वाळा तणा वलभी तळाजा वसुधे विख्यात छे,
नेहड़ी साईं काज सोंपण माथ एभल भ्रात छे,
भाणेजनी भीती ज भांगे उगो उगीने नीत जी,
खांभी खड़ी खोडाय दिव्य राजपूती रीत जी,

मन कूड़ा हेवा ढांक लेवा सुबा मनसुबा घड़े,
तातार खानो गढ़जुनानो दळ कटक लइने चड़े,
नागल्ल मानो वेण जानो सरतानो हीत जी,
कुळदेवी किरपा करे दिव्य राजपूती रीत जी,

समरे अकेला बनी घेला वंश वाघेला वडो,
वीरधवल हांके मुघल फाके धूळ डंमर नो धड़ो,
अणनम शहीदी राय करणे लीधी मोत सहित जी,
संघजी समोवड अडग दिव्य राजपूती रीत जी.

वाघण बनी अंबा उछेरे बाळ व्याघरदेव ने,
माळवा जेवा पाडीया विशळदेवे खेव ने,
खानो न मानो एक साथो बार जुधा जीत जी,
चांदा तणा चड़ शीश दिव्य राजपूती रीत जी,

परमार माता जोमबाई मुंज ने लखधीर जी,
तेतर काजे जंग बाजे चभाड़ा को चीर जी,
केसर काने पकड़ दाने दीये चांचो चीत थी,
परदुख्खभंजण राज दिव्य राजपूती रीत जी,

मूळी तणे पादर परमारो कुंवर रमत्यु रमे,
दइ आशरो जत कुटुंबने लइ वेर सिंधीनो खमे,
दळ कटक ना कटका करी भड़वीर लड़ परहित जी,
लखधीर राख आशरो दिव्य राजपूती रीत जी,

सुर समीरसूत ना पुत सपुतो जेठवा राणा जहां,
गढ़ घुमली छांया मोरबीने राणपुर गादी तहां,
ठाम अंते पोरबंदर थायी त्यां जइ थीत जी,
वर्षो पूराणों वंश दिव्य राजपूती रीत जी,

नागाजणो तो वीर न्यां हाकल हलामण गूंजती,
विकमत राणो वीर ज्यां धरणी धराहर धृजती,
शृंगार शहीदीनो सजी शणगार शोभे शीत जी,
राणी कलाबा जगवती दिव्य राजपूती रीत जी.

मदमत्त गज गांड़ो थयो ज्यां बाळ नाना खेलता,
गढ़ झरुखेथी शकत कर लंबावी कुंवरो झिलता,
झालीया थी झाला थया हरपाल बेटा चीत जी,
मखवान मरदो महा दिव्य राजपूती रीत जी.

अड़ीखम महाराणो उभो जे घाट हल्दी समर मां,
विण नोतरी विपती चड़ी ती कसी खांडा कमर मां,
सिंह मान झाला लइ भाला सिधावो रण शीत जी,
भेरू तणी ए भीत दिव्य राजपूती रीत जी,

जंगे जगेता भगे भे ता रणे रेता राजीयो,
आभे अड़ेजा कुळ कलेजा एव जाडेजा जियो,
आशा पुरा परचो पुरा मोमाई मोरा हीत जी,
खत्री खरा रखवट दिव्य राजपूती रीत जी,

अबडो उगारी शरण सुमरी लाज रण पोढ़ी गया,
कुंवर अजोजी वरण मांडव मरण जुधे जइ वया,
लाखा फुलाणी तेग ताणी जरा पण माँ जित नी,
अजराअमर इतिहास दिव्य राजपूती रीत जी,

पिता तणा ले पाट धरणी चावड़ा ऐ चापिया,
वन वने भटकी चाप चटकी राज पाटण थापिया,
अणहिल्ल भेरू खरो मेरु समोवडियो चीत जी,
वनराज राजा वडो दिव्य राजपूती रीत जी,

उपमा अटंकी वात वंकी वंश सोलंकी शूरा,
मुळराज गुर्जर राज राख्या धजा कुकुटी नी धुरा,
जयसिंह पाड़ी भींह अरिपर लींह कीर्ति शीत सी,
तलवार थी ये तीखी दिव्य राजपूती रीत जी,

पंथक पिछाणे गढ़ जुनाणे राह्’ कुळरा बेसणा,
दळबळ थकी लइ लेव जेवी कैक नृप नी एषणा,
यदुकुल रीती नही भीति सही निति चीत नी,
दानी जबानी दिसे दिव्य राजपूती रीत जी,

हारेल होडे शीश बीजल दियासे दीधा हता,
बेनी बचावण भूप नवघण सिंध जिव लीधा हता,
कवियों हुलासे एक श्वासे गाय तमणा गीत जी,
खेंगार खेंचे खडग दिव्य राजपूती रीत जी,
– दिव्यराजसिंह सरवैया कृत छंद सारसी माँ “राजपूती रीत प्रशस्ति”