Tag Archives: Chunilal Madiya

કાકવંધ્યા – ચુનીલાલ મડિયા

Standard

કાકવંધ્યા – ચુનીલાલ મડિયા

 

વાસવીની છાતીના ધબકારા વધી ગયા. પોતા ઉપર જ ટ્રેઇન ધસી આવતી હોય એવી ભયભીત રેખાઓ એના મોઢા પર અંકાઈ ગઈ. નૈષધે વધારે અકળામણ અનુભવી.

સપનાંની પાંખે ચડીને બંને સાથીઓ જાણે આકાશમાં ઊડતા હતા- ઊંચે… ઊંચે… આકાશના તારલાથી પણ ઊંચે… અને એમાં એક દિવસ વાસવીને ધરતી પર પાછું આવી જવું પડયું.

ઝલક, ઝમક ને ઝળહળાટ વડે વાતાવરણ ઝાકઝમાળ હતું. એરકન્ડિશન્ડ ઑડિટોરિયમનું વિશાળ પ્રાંગણ પ્રેક્ષકોથી ચિકાર ભરાઈ ગયું હતું. નિયૉંલાઇટની ઉજમાળી રોશનીમાં પચરંગી શહેરના પ્રેક્ષકગણે વિવિધરંગી વસ્ત્રોનો જાણે રંગમેળો રચી દીધો હતો. સાડી, સ્કર્ટ, શુલ્વાર અને સ્લેક્સ સુધીનાં એ વિવિધ શૈલીના વસ્ત્ર પરિધાનમાંથી એટલી જ વૈવિધ્યભરી સુવાસો ઊડતી હતી.

અર્કો અને અત્તરો.. સેન્ટ અને સ્નોક્રીમ… યાર્ડલી અને કેટ્ટી… મોનાલિઝા અને ઇવનિંગ ઇન પેરિસ… વિવિધ મહેંક વડે માદક ને મત્ત બનેલા વાતાવરણમાંથી પાગલ હવાનું ગાન ગુંજતું હતું. અલબત્ત, એ ગાનમાં સ્વર કે શ્રુતિની સંવાદિતા નહોતી, બલકે કલબલાટ ને કોલાહલ હતો પણ એ કલશોરમાં જ એક પ્રકારનું કાવ્ય હતું ને!

દરવાજા નજીક ઊભીને આતુર નયને નૈષધની રાહ જોઈ રહેલી વાસવી પણ આ કોલાહલના કાવ્યનું પાન કરી રહી હતી. એની નજર અત્યારે પ્રેક્ષકોની ફેશનપરેડ ઉપર નહોતી. એની એક આંખ કાંડા ઘડિયાળના કાંટા ઉપર મંડાઈ હતી, બીજી આંખે એ ફૂટપાથ પર આવીને ઊભી રહેતી મોટર ગાડીઓને અવલોકી રહી હતી. કોઈ ટુ-સીટરમાંથી નૈષધ ઊતરે છે?

પિક્ચર શરૃ થવાનો સમય ભરાતો ગયો તેમ તેમ થિયેટરના પ્રવેશદ્વાર પર થોભતી ગાડીઓની સંખ્યા પણ વધતી ગઈ. કિસમ કિસમની ગાડીઓમાંથી કિસમ કિસમના પ્રેક્ષકો ઊતરતા હતા. બાળકો ને વૃદ્ધો, યૌવનાઓ ને પ્રૌઢાઓ, નવોઢાઓ ને ત્યક્તાઓ… બે-અઢી કલાક માટે જ એકત્રિત થયેલા પંખીના મેળા જેવા આ માનવ સમુદાયમાં અભિનેત્રીઓ હતી,

અભિસારિકાઓ હતી, એકાકિનીઓ હતી. વાસવી સમી વાસકસજ્જાઓ પણ હતી. અસાધારણ સભાનપણે વાસવીએ સજેલા વસ્ત્રાભૂષણ પરથી સ્ત્રીહૃદયના કોઈ જાણભેદુ સહેજે કલ્પી શકે અને એ કલ્પના સાવ સાચી પણ પડે કે વાસવી પોતાના પ્રિયપાત્રની પ્રતીક્ષા કરી રહી હતી. ઘડિયાળનો કાંટો આગળ વધતો હોય તેમ તેમ પ્રતીક્ષા કરતી આ પ્રેયસીની ધીરજ ખૂટતી જતી હતી.

વાસવીને વધારે અકળામણ તો એ કારણે થતી કે પોતે જ્યારે રસ્તા પરથી પસાર થતી ગાડીઓ તરફ તાકી રહી હતી, ત્યારે આજુબાજુ ઊભેલા કુતૂહલપ્રિય પ્રેક્ષકો વાસવી ભણી તાકી રહ્યા હતા. કોલેજકાળમાં ‘મિસ મેડિકો’નું બિરુદ મેળવી ચૂકેલી આ રૃપસુંદરી આમે ય આકર્ષક તો હતી જ, પણ અત્યારે ખૂણામાં એકલીઅટૂલી, એક હાથમાં અદ્યતન પર્સ અને બીજા હાથમાં મોંઘોદાટ ફર કોટ લઈને ઊભેલી વાસકસજ્જા વધારે ધ્યાન ખેંચી હતી.

પિક્ચર શરૃ થાય છે એ સૂચવતી ઘંટડી વાગી ત્યારે તો વધારાની ટિકિટ કેન્સલ કરાવવી છે કે કેમ, એવો પ્રશ્ન પણ બે-ચાર પ્રેક્ષકો પૂછી ગયા અને એ સહુને વાસવીએ રોષભરી ના સંભળાવી દીધી. પછી નૈષધ ઉપર મનમાં ને મનમાં રોષ ઠાલવી રહી :’આજે શનિવારે ક્લિનિકમાં હાફ-ડે હોય છે છતાં નૈષધ ટાઇમ જાળવી શકતો નથી! કોણ જાણે શું કરતો હશે?..’ પણ બીજી જ ક્ષણે એનો રોષ ઊતરી ગયો. વિલંબનું વાજબીપણું પોતે જ શોધી કાઢ્યું :’કદાચ છેલ્લી ઘડીએ કોઈ કોમપ્લિકેટેડ કેઇસ આવી પડયો હશે… ગાઇનેકોલૉજિસ્ટનું ભલું પૂછવું, કઈ ઘડીએ રોકાઈ જવું પડે એ કેમ કહી શકાય?’

ઘંટડી વાગતાંની સાથે જ પ્રેક્ષકો ઑડિટોરિયમમાં દાખલ થઈ ગયા, તેથી પ્રાંગણ સાવ ખાલી ખાલી લાગવા માંડયું. હવે તો નૈષધની રાહ જોઈ જોઈને વાસવીને કંટાળો આવવા લાગ્યો. પિક્ચરમાં આવવાને બદલે બીજો કોઈ કાર્યક્રમ ગોઠવ્યો હોત તો વધારે સારું થાત એમ પણ વિચારી રહી. કોને ખબર છે, આ ચિત્ર કેવુંક નીકળશે!

અરે, નામ પણ કેવું વિચિત્ર ને જડબાતોડ છે :યુકીવારીસૂ. પ્રાંગણની દિવાલ પર ચાલુ ચિત્રોના કેટલાક ‘સ્ટીલ’ અને બીજું સાહિત્ય ટાંગવામાં આવેલું. નૈષધ આવી પહોંચે ત્યાં સુધી સમય પસાર કરવાના ઇરાદાથી વાસવી એ તસવીરો તરફ વળી. વાંચ્યુ ત્યારે ખબર પડી કે જાપાની ભાષામાં ‘યુકીવારીસૂ’નો અર્થ ‘બરફનું પડ ભેદીને ઊગી નીકળેલું ફૂલ’ એવો થાય છે.

યુકીવારીસૂ એટલે હિમપુષ્પ… વાહ!… તસવીરો જોઈ તો એમાં રોકડાં ત્રણ જ પાત્રો દેખાતાં હતાં :બાળક, માતા અને પિતા. વાસવી અનિમિષ નયને એ નમણા જાપાની બાળકના નિર્દોષ ચહેરામહોરા તરફ તાકી રહી હતી, ત્યાં જ દૂરથી મોટરનું પરિચિત ભૂંગળું સંભળાયું. જોયું તો સામેના રસ્તા ઉપર નૈષધ પોતે જ ‘ફિઆટ’ને પાર્ક કરી રહ્યો હતો.

‘ઓહ! આઇ એમ સૉ… સોરી ફોર બીઇંગ લેઇટ!’ શ્વાસભેર આવી પહોંચતા નૈષધે મોડા પડયા બદલ માફી માગી.

‘પણ ક્યાં હતો અત્યાર સુધી?’

‘ઑપરેેેશન થિયેટરમાં હતો, બીજે ક્યાં?’ નૈષધે કહ્યું, ‘સિઝેરિયન ઑપરેશન આવી પડેલું. પાકા ચાર કલાક લાગ્યા અને પછી તારે માટે કેશ્યુ નટ્સ લેવા ફાઉન્ટન તરફ ફરીને આવ્યો એમાં વધારે મોડું થયું.’

ઑપરેશનની વાત સાંભળી વાસવીના ઝલકભર્યા મુખારવિંદ પરથી નૂર ઊડી ગયું. ગભરાઈને પૂછ્યું :’સિઝેરિયન ઓપરેશન?’

‘હા, બરોબર તારા જેવું જ… મિરેક્યુસલ!’ નૈષધ શસ્ત્રક્રિયાની સફળતા બદલ ગર્વભેર બોલતો હતો :’આ કેઇસ તો મારે ‘લેન્સેટ’માં રિપોર્ટ કરવો પડશે…’

‘બાળક બચી ગયું?’ વાસવીએ ચિંતાતુર અવાજે પૂછ્યું.

‘બાળક ને માતા બેયને બચાવી લીધા છે! મેં કહ્યું નહીં, તારા જેવો જ કેઇસ હતો – એક્ઝેટલી પેરેલલ!’ અંદર પ્રવેશતા નૈષધે ઉમેર્યું :’આ કેઇસમાં પણ હવે માતાને ફરી વાર બાળક નહિ થઈ શકે. તારી જેમ જ ઑપરેશન કરી નાખવું પડશે.’

પડદા ઉપર મજાનું ન્યૂઝરિલ ચાલતું હતું. કોઈ પ્રધાન કશાકનું ઉદ્ઘાટન કરી રહ્યા હતા પણ પ્રધાનની વરવી શિકલ જોવામાં વાસવીને જરાય રસ નહોતો. એનું મન તો આ થિયેટરમાંથી ઊડીને નૈષધના ઑપરેશન થિયેટરમાં જઈ બેઠું હતું. સિઝેરિયન ઓપરેશન અને પછી  કદી ગર્ભાધાન ન થઈ શકે એવી શસ્ત્રક્રિયા.. નૈષધે બે-ત્રણ વાર ઔપચારિક ઢબે પૂછ્યું :’તબિયત કેમ છે?’ પણ અન્યમનસ્ક વાસવીએ એ પ્રશ્ન સાંભળ્યા જ નહિ.

નૈષધ વિચારમાં પડી ગયો.

મુખ્ય ચિત્ર શરુ થતાં વાસવીએ પરદા પર જિજ્ઞાાસાભરી નજર નોંધી. બહારગામ ગયેલા પતિના આગમનની રાહ જોતી એક નવોઢા ઘરમાં સાજસજાવટ કરે છે, નાનાં મોટાં હરેક રાચ સાથે પોતાના નવપ્રણયની મધુર સ્મૃતિઓ સંકળાયેલી છે. આજે આવી પહોંચનાર પતિને પોંખવા એ પ્રોષિતભર્તૃકા થનગની રહી છે. દંપતીએ સાથે જઈને ખરીદેલું મનગમતું ઘડિયાળ, હવે મિલનની કેટલીવાર એ સમય બતાવે છે. પોતાના હૈયાના દીવડાના પ્રતીક સમા દીપકો ઘરમાં ઠેર ઠેર પેટાવીને ઉજમાળે ગૃહાંગણે એ પ્રતીક્ષા કરી રહી છે.

નૈષધે નિયમ મુજબ વાસવી સમક્ષ કાજુ ધર્યા પણ વાસવીએ એમાંથી એક પણ કાજુ ઉપાડયો નહિ.

આખરે એ ઉજમાળા ઘરને બારણે ટકોરા પડયા. પત્નીએ ઊછળતે હૈયે બારણું ઉઘાડયું તો પતિને બદલે એક છોકરો ઊભો હતો. એના હાથમાં એક ચિઠ્ઠી હતી, એ વાંચીને ગૃહિણી ડઘાઈ ગઈ. મરણસજાઈએ પડેલી એક માતાએ પોતાના આ પુત્રને, તરણોપાય તરીકે એના સાચા પિતાને આંગણે મોકલી આપ્યો હતો. પત્નીને માટે આ ભારે વસમો અનુભવ હતો. આ અણધાર્યા આઘાતમાંથી એને કળ વળે એ પહેલાં તો પતિનો તાર પણ આવી ગયો કે હું ચાર દિવસ મોડો આવીશ. હવે?.. હવે શું?…

નૈષધને નવાઈ લાગી. રોજ તો હોંશે હોંશે કાજુ ખાનાર વાસવી આજે આ સૂકા મેવાને સ્પર્શતી પણ કેમ નથી? પરદા પર એવું તે શું જોવાનું છે કે એને મારા તરફ નજર સુધ્ધાં કરવાની નવરાશ નથી?

વણતેડાવ્યા આવી ઊભેલા બાળકે ગૃહિણીનું ચિત્તતંત્ર ડહોળી નાખ્યું. રોષ અને કરુણા વચ્ચે એ ઝોલાં ખાવા લાગી. આખરે રોષ ઓસરી ગયો ને માતૃહૃદયમાં વાત્સલ્યનું ઝરણું ફૂટયું. બાળકને રીઝવવા એ પોતે બાળક બની ગઈ. પતિની ગેરહાજરીમાં બન્નેએ ખૂબ ખૂબ ખેલ ખેલ્યા. પ્રાણીઘરમાં ફરી આવ્યા. ચગડોળમાં બેસી આવ્યાં. બહુ મઝા કરી. પત્નીએ પોતાના ભાવિ બાળક માટે સજાવી રાખેલા રમકડાનો આખો ઓરડો આ પારકા જણ્યાને સોંપી દીધો.

બાળકને એના દિલની દુનિયા સાંપડી ગઈ. અરે, આ ઓરડામાં કેટકેટલા દોસ્તો હતા! ચાવી આપતા જ ચાલવા માંડે એવો હાથી હતો, જિરાફ હતું, હરણ હતું…!

વાસવીએ ઊંડો પરિતોષ સૂચવતો ઉચ્છ્વાસ મૂક્યો ત્યારે નિરુત્સાહિત થયેલા નૈષધને જરા ઉત્સાહ આવ્યો. એણે વાસવીનો હાથ પકડવા પ્રયત્ન કર્યો પણ વાસવીએ એ પાછો ખેંચી લીધો! વાસવી આજે આવી વિચિત્ર રીતે કેમ વર્તે છે? આમ તો હરેક ચિત્ર જોતી વેળા હાથમાં હાથ પરોવીને બેસનારી આ તરુણીને આજે થયું છે શું?

… ચોથે દિવસે પતિનું આગમન થયું. આવતાંની વાર જ એ પલટાયેલી પરિસ્થિતિ પામી ગયો… દંપતીના નિર્બંધ પ્રેમવિનિમય આડે બાળક જાણે કે અડીખમ દીવાલ બની રહ્યો હતો. પતિએ પત્નીને વિશ્વાસમાં લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પોતાની પૂર્વજીવનની વાત અથતિ કહી સંભળાવી. યુદ્ધકાળમાં બૉમ્બગોળાની ભીષણ અગનવર્ષા વચ્ચે પોતાની સાથે આપત્તિમાં સપડાયેલી એક અસહાય તરુણીની કથા કહી સંભળાવી. સમાન આફત વચ્ચે સપડાયેલા બે માનવીઓ વચ્ચેના અનિવાર્ય સખ્યનું પરિણામ આ બાળકરૃપે રજૂ થયું છે એવો એકરાર કર્યો.

એમાં કોઈનો દોષ નહોતો. એ ભયોન્માદ દશા દૈવની જ સરજત હતી. હું બેવફા નથી બન્યો. મેં ખુટામણ નથી કર્યું. હું માત્ર સંજોગોનો ભોગ બન્યો છું. મારું આ સ્ખલન નિભાવી લો! નિભાવી લો! આ હૃદયદ્રાવક કથની સાંભળીને પત્નીનું કઠણ હૃદય પણ પીગળ્યું. બરફનું અભેદ્ય પડ ઓગળવા લાગ્યું અને એમાંથી વાત્સલ્યનું બીજ અંકુરિત થવા લાગ્યું. સરળહૃદય સુંદરી ધુ્રસકે ધુ્રસકે રડી પડી…

વાસવીએ પર્સમાંથી રૃમાલ કાઢ્યો. નૈષધ મૂંગો મૂંગો જોઈ જ રહ્યો. વાસવીએ આંખ લૂછી ત્યારે જ નૈષધને ખબર પડી કે એ રડી રહી છે. હવે એને કાજુ આપીને રીઝવવાનું અશક્ય હતું. નૈષધ અસહાય બનીને – પરદા પરના કથાનક જેટલો જ અસહાય બનીને – ચલચિત્રના આવા વિલક્ષણ કથાવસ્તુ અંગે અકળામણ અનુભવી રહ્યો.

… શાણા બાળકને સમજતાં વાર ન લાગી કે પોતે આ દંપતીના સુખી દામ્પત્યમાં કલહનાં બીજ રોપી રહ્યાં છે. પોતે આ ઘરમાં અણગમતો છે, અળખામણો છે એમ સમજતા અહીંથી ચાલી નીકળવાની એણે તૈયારી કરી. વિદાય લેવાની? ઘરનાં ધણિ ધણિયાણિની વિદાય તો લેવાની નહોતી,પણ પેલા આપ્તજન જેવાં બની ગયેલાં રમકડાને તો છેલ્લી સલામ કહેવી પડે ને! હાથમાં પેટી લઈને જતાં જતાં, આંસુભરી આંખે એ એ રમકડાં- પ્રાણી તરફ તાકી રહ્યાં. કણ્વાશ્રમમાંથી શકુંતલાની વિદાય વેળાએ તો જીવતાં હરણાંએ ગ્લાનિ અનુભવી હતી; પણ અહીં તો કાગળ- કપડાંનાં નિર્જીવ પ્રાણીઓ રડતાં લાગ્યાં.

વાસવીએ ફરી આંખ લૂંછી. હવે નૈષધને કશું બોલવા-ચાલવાના હોશ નહોતા રહ્યા. એને લાગ્યું કે પોતે આજે ખોટા સ્થળે આવી ભરાયો છે.

… ગૃહિણીએ જોયું કે છોકરો ચાલ્યો ગયો છે, ત્યારે એના પેટમાં ફાળ પડી. બારીમાંથી બહાર નજર કરી તો છોકરો જે રીતે આવ્યો હતો, એ જ રીતે રેલવેના પાટા ઉપર એક હાથમાં પેટી ઝુલાવતો પાછો જતો હતો. ગૃહિણી સફાળી રેલને પાટે પાટે એની પાછળ દોડી. સામે દેખાતા સિગ્નલનો હાથો પડી ગયો હતો એ પરથી સમજાયું કે આ પાટા પર તો ટ્રેન આવી રહી છે… બાળકને બચાવી લેવા એ વધારે ઝડપથી દોડી. પત્ની તથા બાળક મોતના મુખમાં જઈ રહ્યાં છે એમ જણાતાં પાછળ પતિએ પણ દોટ મૂકી. સામેથી ઉપરાછાપરી તીણી વ્હિસલ વગાડતી, માર માર કરતી ઝડપે ગાડી આવી રહી હતી.

વાસવીની છાતીના ધબકારા વધી ગયા. પોતા ઉપર જ ટ્રેઇન ધસી આવતી હોય એવી ભયભીત રેખાઓ એના મોઢા પર અંકાઈ ગઈ. નૈષધે વધારે અકળામણ અનુભવી.

… પિતાએ જોયું કે પાટા પર સામેથી સાક્ષાત્ યમરાજ વિદ્યુત ગતિએ આવી રહ્યા છે અને એમના જડબામાં બન્ને જીવ અબઘડીએ જ હોમાઈ જશે. દિલ ધડકાવનારું આ દ્રશ્ય જોઈ માત્ર પિતાનો જ નહિ, પ્રેક્ષકોનો જીવ પણ તાળવે ચોંટયો હતો.

આંખના પલકારા જેટલી વારમાં જ ત્રણેય પાત્રોનો કચ્ચરઘાણ નીકળી જશે એમ લાગતું હતું… અને ત્યાં જ પતિએ બન્ને જીવોને આંબી લીધા. લગોલગ આવી પહોંચેલી ટ્રેન તળે એમને પિલાઈ જતા અટકાવવા પોતે હડસેલો મારી દીધો અને ત્રણેય જીવ પાટાની બાજુ પર ગબડી પડયા. ગાડી પસાર થઈ ગઈ અને આખુ કુટુંબ હેમખેમ ઊગરી ગયું…

અદ્ધર શ્વાસે અવલોકી રહેલી વાસવીનો શ્વાસ હેઠો બેઠો. નૈષધે પણ એટલા પ્રમાણમાં રાહત અનુભવી.

… અને પરદા પર દ્રશ્ય બદલાયું. મોતના મુખમાંથી ઊગરી ગયેલાં ત્રણેય પાત્રો પાછાં ધેર આવ્યાં. દંપતીના જીવન પર ઘેરાયેલાં વાદળ વીખરાઈ ગયાં. ઘરમાંથી ઉદાસીનતાનો અંધકાર ઓગળી જતાં ચોગરદમ પ્રસન્નતાનો પ્રકાશ રેલાઈ રહ્યો….

ચિત્ર પૂરું થયા પછી પણ વાસવી ખુરશીમાં જ બેસી રહી. આજુબાજુ બેઠેલા સહુ લોકો ઊભા થઈને દરવાજા તરફ ચાલ્યા, ત્યારે નૈષધે એને કહેવું પડયું કે ખેલ ખતમ થયો છે.

વાસવી જાણે કે તંદ્રામાંથી જાગી અને નૈષધની પાછળ પાછળ ચાલી.

છબીઘરમાંથી બહાર નીકળતાં ઠંડો પવન ફૂંકાવા માંડયો હતો; તેથી નૈષધે વાસવીને ફર-કોટ પહેરાવ્યો.

‘કેમ પિક્ચર કેવું લાગ્યું?’ નૈષધે વાસવીને વાતચીતમાં પ્રેરવા ખાતર જ પૂછી નાખ્યું.

જવાબમાં વાસવી  પોતાની વેધક આંખો નૈષધ ઉપર નોંધી રહી. એ મૂંગી નજરનો તાપ જીરવવો નૈષધ માટે મુશ્કેલ હતો. મોટાં મોટાં ડગ ભરીને એ આગળ નીકળી ગયો અને ફિઆટનું બારણું ઊઘાડીને ઊભો રહ્યો.

વાસવી રુઆબભેર – જાણે કે પોતાના અધિકારની રૃએ સ્ટીઅરીંગ વ્હિલ ઉપર બેસી ગઈ.

‘આજે હું હાંકુ તો કેમ?’ નૈષધે બીતાં બીતાં સૂચવ્યું.

‘કેમ ભલા, હું ડ્રાઇવિંગ ભૂલી ગઈ છું?’ વાસવીએ કટાક્ષમાં પૂછ્યું અને નૈષધ કશો ખુલાસો કરે એ પહેલાં તો આ માનુનીએ એકસેલરેટર પર પગ દબાવી દીધો. નિયમ એવો હતો કે, બન્ને જણાં સાથે હોય ત્યારે વાસવીએ જ ગાડી હાંકવાની. નૈષધ એ વણલખ્યા નિયમને આધીન થઈને ચૂપચાપ બાજુ પર બેસી ગયો. બ્રેક છૂટી અને ટુ-સીટર સડેડાટ ઊપડી.

ધોબી તળાવ પરથી ક્વિન્સ રોડ પર વળાંક લીધો… એક તરફ સોનાપુરની સળંગ દીવાલ અને બીજી બાજુ લોકલ ગાડીઓના પાટા… સામસામી આવતી- જતી ટ્રેનો તીણી સીટી બજાવતી જતી હતી… અને એમાં સામેની ફૂટપાથ પર ત્રણ ચાર જણા એક બાળકને સ્મશાન લઈ જતા દેખાયા. ઘરના મોવડી જેવા જણાતા ને મોખરે ચાલતા માણસના હાથમાં કોરા કપડામાં ઢબુરેલું મૃત બાળક હતું.

એની પાછળ પાછળ ગમગીન ચહેરે બીજા બે-ચાર માણસો ચાલતા હતાં. આ વિભાવ સામગ્રી વાસવીના ચિત્તપ્રવાહને વળી પાછો ચલચિત્રની દુનિયામાં વાળી ગઈ. એ પ્રવાહ પરકમ્મા કરતો કરતો બાળક ઉપર આવી ઊભો. નવજાત બાળક… ઝાકળભીના નવકુસુમ સમું કોમળ બાળક… જીવતું બાળક ને મરેલું બાળક…

ઓપેરા હાઉસ પર પહોંચતાં, સૂસવતા શીળા વાયરાએ વંટોળિયાનું રૃપ લીધું હતું. કાગળ-કસ્તર વગેરેની ડમરી ચડી હતી… સામસામા થિયેટરમાંથી સંખ્યાબંધ પ્રેક્ષકોનાં ધાડાં છૂટયા હતાં. બે- અઢી કલાકની પડછાયાની દુનિયા જોઈને નીકળેલા એ સમૂહમાં સ્ત્રીઓ પણ સારી સંખ્યામાં હતી. એમાં કેટલીક તો માતાઓ પણ હતી… બીજી કેટલીક સગર્ભાઓ પણ હશે, જે માતૃત્વ પ્રાપ્ત કરશે.. કેટલી બડભાગી હતી એ સહુ!

ઑપેરાહાઉસ પરથી વળાંક લઈને ગાડી સીધી ચોપાટી પર ઉતરી. નરીમાન પૉઇન્ટથી મલબાર હિલ સુધી દરિયાને કાંઠે કાંઠે ઝબૂકતા દીવાઓએ સોહામણી મુંબઈ નગરીને જાણે કે સાચા મોતીનો હાર પહેરાવી દીધો હતો. ચોપાટીની ફૂટપાથ પર એક અર્ધનગ્ન ભિખારણ પોતાના બાળકને છાતીએ ધવડાવીને પાઇપૈસો મેળવવા માટે રાહદારીઓના દિલમાં દયા ઉપજાવવા મથી રહી હતી. ધન્ય છે એ દીનહીન ભિખારણને, જેને છાતીએ વળગાડવા બાળક સાંપડયું છે…

હ્યુજિસ રોડના ચઢાણ પર ગાડીને ગિયરમાં નાખીને વાસવી પણ વિચારસંક્રમણમાં ચડી ગઈ… ‘બાળક.. જીવતું બાળક ને મરેલું બાળક…’ મેડિકલ કૉલેજના દિવસોની એ વાત. વાસવી અને નૈષધને એક જ વૉર્ડમાં કામગીરી મળેલી. અભ્યાસ સાથે દર્દીઓની શુશ્રૂષા કરતાં કરતાં એ બંને વચ્ચે સારું સખ્ય કેળવાયેલું.

નવયૌવન અને નવપ્રણવના એ દિવસોમાં દુનિયા હરીભરી લાગતી હતી. સપનાંની પાંખે ચડીને બંને સાથીઓ જાણે આકાશમાં ઊડતા હતા- ઊંચે… ઊંચે… આકાશના તારલાથી પણ ઊંચે… અને એમાં એક દિવસ વાસવીને ધરતી પર પાછું આવી જવું પડયું. ગગનવિહારિણી રૃપગર્વિતાના પગ જ્યારે નકકર જમીન પર ઠર્યા ત્યારે જ એને સમજાયું કે પોતે થોડા સમયમાં માતા બનનાર છે…

કેમ્પસ કોર્નર સુધી પહોંચતાં તો વરસાદ શરૃ થઈ ગયો. જોતજોતામાં ગાડીના કાચ પર પાણીના રેલા ચાલવા લાગ્યા. પેડર રોડનાં કપરાં ચઢાણ પર વાસવીએ ગાડીને ફરી ગિયરમાં નાખી પણ અત્યારે એ એટલી તો અન્યમનસ્ક હતી કે કાચ સાફ કરવા માટે વાઇપર ચલાવવાનું એને ન સૂઝ્યું. પોતે ગાડીમાં બેઠી હોવા છતાં સીધા ચઢાણ પર થાક અનુભવી રહી હતી. સારું થયું કે નૈષધે જ ચેતી જઈને વાઇપર-સ્વિચ દાબી દીધી નહિતર સામેથી અથડામણ થતાં વાર ન લાગત.

કાચની સુંવાળી સપાટી પર ઘડિયાળના લોલકની જેમ વાઇપર ડાબે- જમણે ચાલવા લાગ્યું. કાચના જેટલા ભાગ પર એ ચાલતું હતું એટલા ખંડમાંથી બહારની સૃષ્ટિ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી, બાકીની ધૂંધળી બની જતી હતી.

વાસવી પૂર્વજીવનને પણ આ રીતે જુદા જુદા ખંડોમાં જ જોઈ શકતી હતી, પોતાની તેમ જ કુટુંબની આબરૃ રક્ષવા પોતે લાંબા પર્યટનને બહાને ઉત્તર હિંદ તરફ ચાલી નીકળેલી… પૂર્વ યોજના મુજબ નૈષધ એને આવી મળેલો અને પછી એક ઓળખીતા તબીબનો આશરો લેવા બંને કલકત્તા જઈ પહોંચેલાં…

મહાલક્ષ્મી સુધી પહોંચતાં તો વરસાદ અનરાધાર તૂટી પડયો હતો. ખટ… ખટ.. ખટ… અવાજ સાથે વાઇપર ફરતું હતું, પણ મુશળધાર વરસાદનું પાણી બરોબર સાફ થઈ શકતું નહોતું. ગૅસલાઇટના દીવાના પ્રકાશમાં બધું ધૂંધળું ધૂંધળું લાગતું હતું.  વાસવી લાઇંગ ઇન હોસ્પિટલમાં પડી છે… પ્રસૂતિની વેદનાનો પાર નથી… છતાં બાળકનો પ્રસવ થતો નથી. નૈષધ તેમજ નર્સો બહુ ચિંતાતુર છે.

શસ્ત્રક્રિયા વિના પ્રસવ નહિ જ થાય એવો તબીબી અભિપ્રાય આવ્યો… વાસવી સ્ટ્રેચર પર સૂતી સૂતી ઑપરેશન થિયેટરમાં દાખલ થઈ… શસ્ત્રક્રિયાનાં ચમકતાં ઓજારોની ધાર ઝબકી ગઈ… ‘ક્લોરોફોર્મ… બાળક જીવતું કે મરેલું…? ક્લોરોફોર્મની ઉગ્ર વાસમાં જ્ઞાાનતંતુઓ મરી ગયા… ચેતનમાંથી જડમાં પરિવર્તન…પછી શું બન્યું એ વાસવી જાણી શકી નહિ. ફરી જ્ઞાાનતંતુ સતેજ થયા ત્યારે સંભળાયું :’થૅંક ગોડ! વી હેવ સેઇવ્ડ ધ મધર!’

… માતા ઊગરી ગઈ… મોતના મોઢામાંથી માતા ઊગરી ગઈ… પણ માતા શાની ? હવે પછી એ જીવનભર માતૃત્વ પ્રાપ્ત ન કરી શકે એવી આખરી શસ્ત્રક્રિયા હતી…. માતા જીવતી હતી? ના, ના. માત્ર વંધ્યા જીવતી રહી… કાકવંધ્યાની કાયા ઊગરી ગઈ, હૃદય હણાઈ ગયું…

માહિમની મધ્યમવર્ગી  વસાહતમાંથી ટુ-સીટર પસાર થતી હતી. રસ્તા ઉપર કાદવકીચડ વધી ગયાં હતાં. આ રસ્તા પર તો દીવાઓ પણ અહીંના વસાહતીઓના જેવાં માંદલા પ્રકાશ વેરતા હતા. નૈષધે ચેતવણી આપી :’ગો સ્લો પ્લીઝ… કાદવમાં ગાડી સ્કીડ થશે.’ પણ વાસવી કશું સાંભળવા ક્યાં તૈયાર હતી? એ તો સાંભળતી હતી :’ઊંઆ.. ઊંઆ… ઊઆ.. ઊંઆ.’ આજુબાજુનાં કંગાલ ઝૂંપડાંમાં કજિયાળા બાળકો રડતાં હતાં, એ કર્કશ રુદન પણ કેટલું મધુર હતું…

વાંદરાની ખાડીના પુલ પર આવતા પેલી મધ્યમવર્ગીય વસાહતના બંધિયાર વાતાવરણમાંથી મોકળાશનો અનુભવ થયો. નૈષધે છુટકારાનો દમ ખેંચ્યો, પણ વાસવીના કાનમાં તો હજી પેલાં બાળકોનું રુદનગીત ગુંજતું હતું. ગાડી ખાર સુધી પહોંચી છતાં ઊંઆ… ઊંઆ…ઊંઆ… ઊંઆ… અવાજ એનો પીછો છોડતો નહોતો. પાછળ કોઈ રોતું બાળક દોડતું આવે છે?

વાસવીએ ઊંચે આરસીના જોયું તો પાછળ એક પબ્લિક કૅરિયરના ખટારા સિવાય કશું ન દેખાયું. આરસીના દર્શનમાં અશ્રદ્ધા ઊપજતાં એણે પોતે જ પાછળ ડોક ફેરવીને નજર કરી… નૈષધ ગભરાયો. સામેથી આવતી એક ટૅક્સી સાથે ટુ સીટર અથડાતાં અથડાતાં રહી ગઈ. ‘પાછળ શા માટે જુએ છે ?’ નૈષધે પૂછ્યું, ‘કાંઈ નહિ… કાંઈ નહિ.’ કહીને વાસવીએ વાત ટાળી નાખી.

પેલા રુદનના અવાજ ક્યાં ટળે એમ હતા ? અસ્વસ્થ બનીને વાસવીએ આજુબાજુ જોયું. ગાડીમાં તો નૈષધ સિવાય કોઈ બેઠું જ નહોતું. બે જણ સિવાય ત્રીજાને બેસવાની જગ્યા જ ક્યાં હતી? નૈષધની ગાડીમાં તેમજ ગૃહજીવનમાં બે જ જણ માટે સ્થાન હતું. ત્રીજા જીવની શક્યતા જ ક્યાં હતી?… તો પછી આ મધુર શિશુરુદનનો ગુંજારવ ક્યાંથી ઊઠે છે!… હં… હં…હવે સમજાયું…મારા ખાલીખમ ઉદરમાંથી સ્તો!

સાન્તાક્રુઝથી જુહૂ રોડ પર જતાં વાસવી વિચારી રહી :બાળક જીવતું કે મરેલું… બાળક રડી શકે ખરું કે? નહિ સ્તો! મારી કૂખે અવતરેલું બાળક જીવતું હતું કે મરેલું?…

‘વાસવી, ગો સ્લો પ્લીઝ!’ બેફામ ઝડપે દોડતી ગાડી ધીમી પાડવા નૈષધે વિનંતી કરી. પણ વાસવીના વિચારસંક્રમણ સાથે ગતિ મિલાવતી ગાડી ધીમી શી રીતે પડી શકે ? ગાડીના રેડિયેટર જેટલી ગરમી વાસવીની નસેનસમાં ફેલાઈ ગઈ હતી. છાતી તો ધમણની જેમ હાંફતી હતી. કોણે મારી નાખ્યું મારા બાળકને? પ્રશ્ન ફરી ફરીને પુછાતો હતો. ઉદરમાંથી ઊઠેલા પ્રશ્નનો ઉત્તર પણ એ ઉદરમાંથી મળ્યો :’નૈષધે સ્તો.

જન્મદાતાએ જ જીવને ટૂંપી નાખ્યો. અવિવાહિત યુવતીને માતૃત્વની નામોશીમાંથી ઉગારવા- કુમારિકાનું કલંક ભૂંસી નાખવા – પિતાએ જ પોતાના પ્રણય પ્રવાહને થંભાવી દીધો – થંભાવી દેવો પડયો. કાકવંધ્યા વનસ્પતિની જેમ પોતે એક જ વાર ફળી અને એનું ફળ ઝૂંટવાઈ ગયું. હવે તો હંમેશને માટે અફળા બની ચૂકી છું ને!

વાસવીનું મન નૈષધ માટે અસહ્ય બની રહ્યું હતું, ત્યાં પહેલી જ વાર વાસવીએ શબ્દોચ્ચાર કર્યો અને તે પણ રાંપીના ઘા જેવો. પતિને પડકારતી હોય એવા આજ્ઞાાસૂચક સ્વરે એણે કહ્યું :’નૈષધ, ગિવ મી માય બેબી બેક (નૈષધ,મને મારું બાળક  પાછું આપ)!’

‘વિચ બેબી (કયું બાળક) ?’ કયા બાળકની માગણી થાય છે એ ન સમજાતાં નૈષધે ડઘાઈ જઈને પૂછ્યું.

‘આપણે કલકત્તામાં હતાં ને મને અવતરેલું એ જ બાળક વળી, બીજું કયું ?’ વાસવીએ સ્ફોટ કર્યો.

‘ઓહ યુ આર રેવિંગ મેડ ! (અરે, તું તો સાવ ગાંડી છે’) કહીને નૈષધ મોટેથી હસી પડયો.

નૈષધના ખડખડાટ હાસ્યમાં વાસવીને ઉપહાસ ન સંભળાયો. કલકલ નાદે વહેતા ઝરણા સામો, કોઈક અણદીઠ શિશુનો મીઠો મુશ્કરાહટ જ કાન પર અથડાયો. જુહૂના નિર્જન રસ્તા પર ચોગરદમ જાણે નવજાત શિશુઓ હસી રહ્યાં હતાં. વરસાદનાં ઝાપટાં અને પવનના સુસવાટામાં પણ જાણે નાનાં નાનાં ભૂલકાંઓનું સુમધુર હાસ્ય ગુંજતું હતું.

સાગરપટ્ટીની હવા ફરી એક વાર પાગલ ગાન ગાતી હતી. એ પાગલ હવામાં વાસવીને ફરી પાછું યાદ આવ્યું કે મારું ઉદર તો અફળ છે, ખોળો ખાલી છે, સદૈવ ખાલી જ રહેવાનો છે… હા મારે ઘેર પાળેલો લેપડોગ છે, એક એલ્સેશિયન પણ છે; પણ એ પાળેલાં ચોપગાં ગમે તેટલાં લાડકવાયાં હોવા છતાં ખાલી કૂંખની કંપાવનારી યાદ તાજી થતાં વાસવીને સમગ્ર જીવન અને સૃષ્ટિ ખાલી ખાલી લાગવા માંડયાં. ભૂતકાળના ભારી રાખેલા પ્રસંગની યાદ જીવતી થતાં એનું ચિત્તતંત્ર ભયંકર શૂન્યતા અનુભવી રહ્યું.

વાસવીના માતૃહૃદયમાં અંતરતમ ઉંડાણમાંથી વેદનાની મૂંગી ચીસ ઊઠી અને ‘ફિઆટ’ના એંજિનના ફૂંફાડા સાથે એ તાલ મિલાવતી રહી. ગાડીની હેડલાઇટના ઝળહળતા ઉજાશમાં અસંખ્ય શિશુઓ રમતાં- ખેલતાં- કૂદતાં દેખાતા હતા. વાસવી એ બાળકોને ગાઢ આશ્લેષ કરવા ગાડીને વધારે ને વધારે ઝડપે દોડાવતી હતી, પણ તેમ તેમ તો એ બાળકો દૂર ને દૂર નાસતા જતાં હતાં.

માતૃત્વ જાણે કે હાથતાળી દઈને અટ્ટહાસ્ય કરતું દોડતું જતું હતું. નજર સામે રહેતો હતો એક માત્ર શસ્ત્રક્રિયાનો તીક્ષ્ણ ને ટચૂકડો લેન્સેટ, બત્તીના શેરડામાં એ અસ્ત્રની અણિયાળી ધાર અનેક ગણી મોટી બનીને ભયંકર ખડગ સમી ઝબકતી હતી અને જાણે કે હજારો શિશુઓની જનનીની કૂખમાં જ કતલ કરી નાખતી હતી.

એ મસમોટું ખડગ વાસવીની નીલી- ભૂરી કીકીઓ આડે આવી બેઠું અને એની દ્રષ્ટિ આડે આવરણ રચાઈ ગયું. ‘ફિઆટ’માંથી ફેંકાતી ધોધમાર ફ્લડ લાઇટમાં પણ વાસવીને પોતાના પૂર્વજીવન જેવા કાળાં ઘોર અંધારાં દેખાયાં અને…

… અને સામેથી માર માર ઝડપે આવી રહેલા ભારખટારાને માર્ગ આપવા વાસવી પોતાની ગાડીને તારવી ન શકી. નૈષધ હજી તો સ્ટીઅરિંગ વ્હિલને અડકવા જાય એ પહેલાં જ ધડાકો થઈ ચૂક્યો હતો. રાક્ષસકાય ખટારાએ ટચૂકડી ‘ફિઆટ’ના ભુક્કેભુક્કા કરી નાખ્યા હતા.

અને માતૃત્વનો ઇશ્વરદત્ત તેમ જ જન્મદત્ત અધિકાર ધરાવનાર એક કાકવંધ્યા આમ આ રીતે મોતને ભેટી.

લેખકનો પરિચય

ચુનીલાલ મડિયા

જન્મ:૧૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૨

મૃત્યુ:૨૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮

નાટયકાર, નવલકથાકાર અને વાર્તાકાર એવી બહુરંગી પ્રતિભા ધરાવતા ચુનીલાલ મડિયા ગુજરાતી સાહિત્યમાં ચિરસ્મરણિય સ્થાન ધરાવે છે. બળકટ શૈલી, અનોખા વિષયવસ્તુ અને વાચકને જકડી રાખતી માવજત વડે મડિયાએ સર્જેલા સાહિત્યએ ગુજરાતી વાચકોની ત્રણ પેઢીમાં તેમને અનોખા સાહિત્યકાર તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે. રોજિંદી જિંદગીમાંથી જડેલા પાત્રોની સહજ આંકણી વડે ઘટનાક્રમને નાટયાત્મકતાથી ગૂંથવામાં તેમની હથોટી હતી.

‘સધરા જેસંગનો સાળો’ જેવી રાજકીય શ્લેષથી પ્રચુર નવલકથા વડે તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભાગ્યે જ ખેડાયેલા આ પ્રકારને સભર બનાવ્યો છે. તો સોમનાથ પરના ગઝનીના આક્રમણને કેન્દ્રસ્થાને રાખીને પ્રચુર સાહિત્ય રચાયું હોવા છતાં એ જ વિષય પર મડિયાએ લખેલી નવલકથા ‘કુમકુમ અને આશકા’ નોંખી ભાત પાડે છે. ‘વેળા વેળાની છાંયડી’, ‘લીલુડી ધરતી’, ‘પ્રિતવછોયા’ જેવી તેમની નવલકથાઓ સર્વકાળે વાચકોને આકર્ષતી રહી છે.

ટુંકી વાર્તાઓમાં પણ આગવું સ્થાન ધરાવતા મડિયાની વાર્તા ‘અભુ મકરાણી’ પરથી હિન્દીમાં બનેલી ફિલ્મ ‘મિર્ચ મસાલા’ પણ યાદગાર રહી હતી. ચોટદાર સંવાદો, પાત્રના માનસમાં વાચકને સહજતાથી દોરી જતી શૈલી અને તેજ ઘટનાક્રમ ધરાવતી મડિયાની વાર્તાઓએ ગુજરાતી નવલિકાને અનેક નવા માપદંડો રચી આપ્યા છે.

Advertisements

કમાણી – ચુનીલાલ મડિયા

Standard

હું તો સાંભળતો રહ્યો ને ભગત બોલતા રહ્યા : ‘ઘોડાની કમાણી મને કે મારા છોકરાને કેમ કરીને કળપે ? મેં તો એની મે’નતનું નાણું પાછું એના પેટમાં જ પુગાડી દીધું…
ઝીણા ભગત કોઈક જુદી જ દુનિયામાં જીવે છે. એ દુનિયામાં ‘ઝળહળ જ્યોત’ને માટે આરત જામતી. ઇશ્વરી તત્ત્વ માટે ‘માલિક’ ‘ઘણી, બાવો’ જેવાં ઘરગથ્થુ સંબોધનો યોજાતાં.
સરગપર સ્ટેશનથી ગુંદાળા ગામ વચ્ચે પાકા પાંચ ગાઉનો પલ્લો. ગુંદાળું જ્યારથી મારા ડિસ્ટ્રિક્ટમાં દાખલ થયું અને સર્કલ- દાકતર તરીકે દવાની પેટી લઈને દર અઠવાડિયે મારે ગુંદાળે જવાનું થયું, ત્યારથી કરમની કઠણાઈ બેઠેલી.
કઠણાઈનું મુખ્ય કારણ તો એ હતું કે પૂરા પાંચ ગાઉનો આ ગાડામારગ સાવ કાચો, ખાડાટેકરાવાળો ને એમાં વળી વાહનની કોઈ સગવડ નહીં. સરગપર સ્ટેશને રોકડા ત્રણ ટપ્પા ઊભા હોય, એમાંથી બેના ઘોડા સાજા ન હોય તો ત્રીજાના હાંકનાર માલિક જ માંદો હોય. ઘણી વાર તો એવું પણ બનતું કે હટાણે આવેલા કોઈ ખેડૂતના ગાડામાં દવાની પેટી મુકાવીને મારે ગુંદાળે પહોંચવું પડતું. એક વાર તો ભરચોમાસે અનરાધાર વરસાદમાં ભીંજાતાં ભીજાતાં જવું પડેલું અને પરિણામે ગામ આખાની બીમારીઓ દૂર કરનાર હું પોતે જ ‘બીમાર તબીબ’ બની ગયેલો.
આવી આવી અનેકવિધ કઠણાઈઓને કારણે ગુંદાળું ગામ મારા સર્કલમાંથી રદ કરાવીને બીજાના ડિસ્ટ્રિકટમાં મુકાવવા માટે મેં સી.એમ.ઓ.ઉપર સંખ્યાબંધ અરજીઓ કરી જોયેલી. મેડિકલ ઓફિસરે સર્કલની વ્યવસ્થામાં તો કશો ફેરફાર ન કર્યો, પણ મારો ‘કેસ’ ધ્યાનમાં લઈને અને વાહનની અસાધારણ અગવડો વિચારીને મારા પ્રવાસભથ્થામાં સારો એવો વધારો કરી આપેલો.
પ્રવાસ પેટે મળતું ભથ્થું વધ્યા પછી ગુંદાળા અંગનો મારો ઉત્સાહ પણ પ્રમાણમાં વધેલો. હવે તો આ કથોરું ગામ મારા કરમમાં કાયમ માટે લખાયેલું છે- કહો કે ઘટ સાથે ઘડાઈ ચૂક્યું છે- એમ સમજાતાં મેં પણ એક ટાંગાવાળા સાથે કાયમની ગોઠવણ કરી નાખી. સરગપર સ્ટેશન પર સુલભ હતાં એ ત્રણેય વાહનોમાં ઝીણા ભગતનો ટાંગો બીજા બે કરતાં ઓછો જોખમકારક જણાતાં ભગત સાથે મહિનાને હિસાબે લગવું બાંધી લીધું.
અલબત્ત, ભગતની ગાડીનું વર્ણન કરવા બેસું તો તો નરસિંહ મહેતાની વહેલના વર્ણ કરતાં એ બહુ જુદું ન નીકળે- બલકે, આપણા આદિકવિના એ ઐતિહાસિક વાહનનું વર્ણન આ અર્વાચીન ઘોડાગાડી માટે કદાચ અલ્પોકિત જ બની રહે. છતાં કહેવું પડે કે ભગતની ગાડી ભલે એના વયોવૃદ્ધ ખખડી ગયેલા માલિક જેવી ખડખડપાંચમ હોય, એનો ઘોડો તો સરગપરની બીજી બંને ગાડીઓનાં ટાયડાં ખચ્ચર કરતાં વધારે વેગીલો ને તાજોમાજો લાગતો હતો. અને એનું કારણ એ હતું કે ઘોડાને ભગતની જાતદેખરેખ ને કાળજીભરી ચાકરીનો લાભ મળતો હતો.
ઝીણા ભગત આ મૂંગા પ્રાણીને પેટનો દીકરો ગણીને એની માવજત કરતા. અજવાળી અગિયારસે અને અમાસને દહાડે ભગત અકતો પાળતા, નકોરડો ઉપવાસ કરતા તેથી ઘોડાને પણ આરામ આપતા. અકતાને દહાડે ગમે તેવી મોટી વરદી આવે તો પણ ગાડી જોડે જ નહિ, ઘરાકને સંભળાવી દે : ‘મૂંગા જીવનેય કોક દી વિસામો તો જોઈએ ને ? આપણે આરામ કરીએ તો એણે શું ગુનો કર્યો છે ?’ જીવ તો સહુના સરખા.’
થોડા દિવસમાં જ ભગતની આવી માન્યતાઓ, કેટકેટલીક વિચિત્રતાઓ અને ધૂનનો પણ મેં પેટ ભરીને પરિચય કરી લીધો. મોડે મોડે મને ખબર પડી કે સરગપરમાં તો ઝીણા ભગતની ગણતરી ‘મગજમેડ’માં જ થાય છે. કોઈ એને સાવ ચસકેલ ગાંડામાં ગણતા, કોઈ એને અર્ધગાંડામાં ખપાવતા, કોઈ ‘વા-ઘેલો’ કહીને સંતોષ લેતા, તો કોઈ એને ધૂની અને તરંગી ગણી કાઢતા.
આખા ગામમાં એક માન્યતા તો ઘેર ઘેર પ્રચલિત થઈ ગયેલી કે આ ડોસાને ભક્તિનું ઘેલું લાગેલું, એ કારણે જ એના મગજની ડાગળી ચસકી ગયેલી. ઝીણા ભગત ‘વસવાયા’ કોમમાં જન્મેલા તેથી એમને ઠાકોરસેવા કરવાનો અધિકાર નહોતો અને તેથી જ આ અનધિકૃત ચેષ્ટા બદલ ઇશ્વરે એમને યોગ્ય શિક્ષા કરેલી.
લોકો કહેતા : ‘ઠાકોરસેવા કરવી કાંઈ રમત વાત છે ? એ તો ખાંડાની ધાર ઉપર ચાલવા જેવું છે. આઠેય અંગ ચોખ્ખાં હોય ત્યારે ભગવાનની આરતી ઉતારી શકાય. નહીંતર તો આવા માણસને ભગવાન ગાંડાઘેલા કરી મૂકે ને !’
ઇશ્વરભક્તિના આવા ઇશ્વરદત્ત અધિકાર અંગેની ભદ્રવર્ગી માન્યતાઓને ઝીણા ભગતના વિચિત્ર વર્તનમાંથી વધારે પુષ્ટિ મળતી. મને પણ રફતે રફતે ભગતની કેટલીક વિચિત્ર ખાસિયતોનો અનુભવ થવા માંડેલો. અગિયારસને દહાડે ભગત ગાડી ન જોડે ત્યારે અકતાનો લાભ લઈને પોતે પગે ચાલતા દામાકુંડમાં નહાવા ઊપડે. સરગપરથી દામોદરકુંડ એટલે પાકા દસ ગાઉનો પંથ ગણાય. પણ ભગતને એ પવિત્રોદકમાં ખોળિયું બોળ્યા વિના ચેન ના પડે.
અમાસની રાતે એ પોતાની ડેલીમાં ભજન બેસાડતા. કોઈ વાર પોતે પણ પરગામની ભજનમંડળીમાં જઈ બેસતા. ‘ડોસે તો ખોળિયું વટલાવ્યું છે ખોળિયું…’ ભગત તો ભ્રષ્ટાચારી થઈ ગયો છે. એવી એવી ટીકાઓ પણ થતી.  ઉગ્ર જ્ઞાાતિભેદમાં માનતા લોકોએ લોકોએ ભગતની ઘોડાગાડીનો લગભગ બહિષ્કાર જ કરી નાખેલો.
‘રેલવાઈમાં બધા વર્ણના લોકો હારે પડખોપડખ બેહવામાં વાંધો નહિ ને મારી ગાડીમાં બેહવા ટાણે સહુ અભડાઈ જાય છે !’ કોઈ કોઈ વાર ભગત મારી સમક્ષ પોતાની મુશ્કેલી રજૂ કરતા અને પછી, યાદ રહેલી ભજનની કોઈક ટૂંક ટાંકીને ઉમેરતા : ‘સા’બ,  જીવ તો સહુના સરખા જ છે ને !
ધીમે ધીમે મારા મોબાઈલ મેડિકલ યુનિટ સાથે ઝીણા ભગત, એમની ખખડી ગયેલી ગાડી અને ઘોડો સુધ્ધાં સહુ ઓતપ્રોત થઈ ગયાં. દર અઠવાડિયે ગુંદાળાના લોકો કોયદાનની ટીકડી ને વિલાયતી મીઠાનાં પડીકાં માટે ભગતની ગાડીની પ્રતીક્ષા કરતાં. ઘોડાના ઘૂઘરાનો અવાજ સાંભળીને પાદરમાંથી જ છોકરાંની ભૂંજર ‘એ.. દાકતર આવ્યા !
‘ કરીને ગાડીને ઘેરી લેતી અને પછી નાનાસરખા સરઘસ સમું આ આખું હાલરું ચોરાને ઓટે જઈને જાણે કે જાહેર સભામાં ફેરવાઈ જતું. હું દરદીઓને તપાસતો રહું એ દરમિયાન ઝીણા ભગત જાણે કે મારા કાબેલ કમ્પાઉન્ડર હોય એવી અદાથી મને મદદ કરતા. લાંબા મહાવરાને પરિણામે સામાન્ય દવાઓનાં માપસરનાં પડીકાં વાળવાં વગેરે પરચૂરણ કામો ઉપર એમનો હાથ એવો તો બેસી ગયેલો કે એમાં ભાગ્યે જ ભૂલ થવા પામતી.
દર અઠવાડિયે પાંચ પાંચ ગાઉ જાતવળતના સહવાસને પરિણામે ભગત સાથે મારે ના છૂટકે નિકટતા કેળવાઈ ગયેલી. આ નિક્ટતામાંથી થોડી આત્મીયતા પણ અનાયાસે ઊભી થઈ ગયેલી. ભગતના કૌટુંબિક જીવન અંગે પણ હવે હું ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં વાકેફ થઈ ગયેલો. ઝીણા ભગત જાતે કુંભાર હતા, પણ નરસી ભગતની જેમ ઘરના દુખિયા જીવ હતા. ઘણાખરા સંતો અને ભક્તોની જેમ ઝીણા ભગતને નસીબે પણ કજિયાળી ને કર્કશા પત્ની સાંપડેલી. એ કારણે હોય કે પછી સાચી વિરક્તિને કારણે હોય, પણ ઝીણા ભગતને બહુ નાની ઉંમરમાં જ સંસારમાંથી રસ ઊડી ગયેલો.
વગડામાંથી માટી ખોદી લાવવી, ખૂંદવી, ચાક પર ચડાવવી ને આતવારે કાચા નિભાડા પકવવાની પ્રક્રિયાઓમાં મૂળથી જ ભગતનો જીવ ચોંટેલો નહિ, તેથી એ બધી જવાબદારી તો એમનાં ઘરવાળાં વેલબાઈએ જ ઉપાડી લીધેલી. ભગત તો ઊટકેલ ભાણે ભોજન કરીને સીધા ભજનમંડળીમાં ઊપડી જાય. ભલા હોય તો વળી કોઈ વાર સામેથી સાત- આઠ ભગવતીઓને જમવા બોલાવી લાવે અને વેલબાઈએ કકળાટ કરી કરીને પણ આ અતિથિઓ માટે મઢા રોટલા ઢીબવા પડે.
ગામ આખામાં ભગત ‘ભગવાનના ઘરનું માણસ’ તરીકે પંકાય પણ પોતાના ઘરમાં એમની કોડીનીય કિંમત નહિ. સોક્રેટિસે પોતાની સહધર્મચારિણી સમક્ષ ‘હું ઇશ્વર છું’ એવી જાહેરાત કરી ત્યારે પત્નીએ એઠવાડના ધોણ વડે પોતાના પ્રાણેશ્વરને અભિષિક્ત કરેલા, એવી જ કરુણ દશા ભગતના ગૃહજીવનમાં પણ સર્જાયેલી. જ્યારથી ઝીણાભાઈ, ઝીણિયો કુંભાર મટીને ‘ઝીણા ભગત’ તરીકે જાણીતા થયા, ત્યારથી વેલબાઈએ પતિના માથા પર પસ્તાળ પાડવા માંડેલી. એટલું જ નહિ પોતાના પ્રાણનાથ માટે ‘પીટડિયો’, ‘હાડકાંનો હરામ’ ‘કાયા રખો’, ‘કામચોર’ વગેરે શબ્દપ્રયોગો વાપરવા શરૃ કરેલા.
‘પતીરો પારકી મે’નતના રોટલા બગાડે છે, ‘આંઘળું રળે ને ઊંટ ચરે,’ ભક્તાણાને નામે ઘરમાં ભૂખ ઘાલી ‘આવાં આવાં’ મહેણાંટોણાંથી ત્રાસી જઈને ભગતે ઘરડેઘડપણ કશુંક કમાવાનો વિચાર કર્યો. પાકટ અવસ્થાએ એમનાથી વંશપરંપરાગત માટીકામ તો ઝાઝું થાય એમ નહોતું, એ ધંધામાં તો હવે પહેલાંના જેવો કસ પણ રહ્યો નહોતો. ગામમાં જે દસવીસ ‘કળ’ હતાં એને તો હવે ભગતનો મોટો દીકરો વશરામ પહોંચી વળતો હતો. છતાં રોજ સવારે ઊઠીને વેલબાઈની જીભમાંથી જે કડવી વાણી વછૂટતી એ આ ભગવતી જીવ જીરવી શક્યા નહિ,
તેથી તેમણે દ્રવ્યોપાર્જનની કોઈક નવી જ ‘લેન’ લેવાનું નક્કી કર્યું. એ જ અરસામાં પડોશમાં રહેતો કાળુ એની ઘોડાગાડી કાઢી નાખીને શહેરમાં રહેવા જતો હતો એ જોગાનુજોગનો લાભ લઈને ભગતે એ ભંગાર જેવું વાહન ઓછેઅદકે ખરીદી લીધું અને એનાં સાલપાંખડાં સમાનમાં કરીને સ્ટેશનની વરદીના ફેરા કરવા માંડયા. ઘોડાના ચંદીચારાનું ખર્ચ બાદ કરતાં પણ ભગત સાંજ પડયે વેલબાઈના હાથમાં રૃપિયોરોડો મેલતા થયા ત્યારથી પત્નીને એ ટાઢા હિમ જેવા વહાલા લાગવા માંડયા.
બીજી કોઈ પ્રવૃત્તિ નહિ ને ગાડી હાંકવાનું કામ શા માટે પસંદ કર્યું એવો પ્રશ્ન મેં પૂછ્યો, ત્યારે ભગતે બહુ માર્મિક ખુલાસો કર્યો : ‘ગાડી હાંકતાં હાંકતાં હરિનું નામ લેવાની ઠીક સરખાઈ આવે છે. બીજું કાંઈ કામ કરું તો ભક્તિમાં મન પૂરેપૂરું પરોવાતું નથી. મનમાં હજાર ઉધામા ચડે ને એકાકાર થવાય નહિ. સીધે મારગે ગાડી હાંકતો હોઉં એટલે મનનું માંકડું આડુંઅવળું ભમે જ નહિ.’
ભગત ગાડી હાંકતાં હાંકતા ભજનની કડીઓ લલકારતા, ત્યારે મને ખ્યાલ પણ નહોતો કે તેઓ શરીર સાથે ચિત્તની ગતિશીલતા અનુભવી રહ્યા છે.
‘પંથ કપાતો જાય એમ ભક્તિરસનો કેફ ચડતો જાય,’ભગતે આ કેફની વાત કરી ત્યારે જ મને સમજાયું કે એમનાં ભજનોમાં ‘ફાટેલ પિયાલો”પ્રેમનો પિયાલો’,ગુરુની પિયાલી પીધી વગેરે વારંવાર આવતા શબ્દપ્રયોગો સંજ્ઞાાવાચક હતા, એમાં અલખની વાતો હતી. એમાં બાવન વીર ને ચોસઠ જોગણીઓના જિજ્ઞાાસાપ્રેરક ઉલ્લેખો આવતા. ભગતનાં ભજનોમાં અલખના આરાધ અને ગેબની ગાયકીના આસમાની રંગો આવી જતા.
ઘણીવાર લાગતું કે ઝીણા ભગત કોઈક જુદી જ દુનિયામાં જીવે છે. એ દુનિયામાં ‘ઝળહળ જ્યોત’ને માટે આરત જામતી. ઇશ્વરી તત્ત્વ માટે ‘માલિક’ ‘ઘણી, બાવો’ જેવાં ઘરગથ્થુ સંબોધનો યોજાતાં. માનવકાયાને રંગરંગીલા મોરલાની ઉપમા અપાતી અને સાથે સાથે કાચના કૂંપા સાથે પણ સરખામણી થતી. સાવ સહેલીસાદી જબાનમાં સોહમથી શૂન્ય સુધીની નિગૂઢ ફિલસૂફી ડહોળાઈ જતી. એમાં સૂરતા અને મનષા જેવાં પ્રયોગો આવતા અને ‘બાર બીજના ઘણી,’ને ‘નકળંક નેજાધારી’નાં શબ્દચિત્રો ઊપસી આવતાં.
આવી જુદી જ દુનિયામાં વિહરનાર ભગતે એક દિવસ જરા સંકોચ સાથે એક દુન્યવી વાતનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો : ‘સા’બ, મારા વશરામનો ગગો છે નાનકડો- એને તમારા જેવો દાક્તર બનાવવાનો મારો વિચાર છે.
મને નવાઈ લાગી. તબીબી વ્યવસાય પ્રત્યે ડોસાને શા કારણે આકર્ષણ થયું હશે એ સમજાયું નહિ. ગુંદાળાને ચોરે બેહીને દર અઠવાડિયે હું જે દવાદારૃ આપતો એમાં કાંઈક માનવસેવા થઈ રહી છે એમ આ ભલાભોળા ભગત માની બેઠા હશે ? એમને ખ્યાલ નહિ હોય કે હું તો આ મોબાઈલ મેડિકલ યુનિટના પગારદાર નોકરમાંનો જ એક છું ! ગમે તેમ પણ મને ડોસાના આ સૂચનમાં રસ આવ્યો, પૂછ્યું :
‘છોકરો કેવડોક છે ? શું ભણે છે ?’
‘હશે સાતઆઠ વરસનો, ભગતે કહ્યું : ‘પણ કાંઈ ભણતોગણતો નથી.’
‘પણ ભણ્યા વિના દાકતર થવાય ?’મેં કહ્યું : ‘છોકરાને ખૂબ ખૂબ ભણાવો.’
‘પણ હજી તો એને એકડો ઘૂંટતાંય નથી આવડતો.’
‘એ તો ધીમે ધીમે શીખશે. નિશાળે તો જાય  છે ને ?’ મેં પૂછ્યું.
‘છોકરાવને નિશાળે બેસાડવાના અમ જેવા ગરીબ માણસનાં ગજાં છે ?’
‘ગંજુ ન હોય તો પણ છોકરાને ભણાવ્યા વિના ચાલે ?’ હું શાણી શાણી શિખામણ આપતો હતો.
‘ઘરમાં તાવડી તડાકા લેતી હોય ને છોકરાને નિશાળે કેમ કરીને મોકલાય ? ડોસાએ મુશ્કેલી જણાવી.’ ‘એક વાર એને મોકલી જોયો તો, પણ માસ્તરે ફી માગી.’
‘ફી તો ભરવી પડે ને ?’
‘એકલી ફી ભર્યે ક્યાં પતે એમ છે ? આજકાલનાં ભણતર તો એક તોલડી તેર વાનાં માગે એવાં છે,’ ભગતે કહ્યું : ‘ આ અમારી સાંભરણમાં તો ધૂળી નિશાળમાં પાટી ઉપર ધૂળ નાખીને આંગળીએથી એકડો પાડતા. પણ હવે તો ભણતરમાં હજાર ચીજનો ખપ પડે છે… કોરી નોટું ને મોંઘી સીસાપેનું…ને ભાત ભાતનાં ચીતરવાળી ચોપડિયું… ગરીબ માણસને તો બોકાસું બોલાવી દિયે… અમે તો છોકરાને નિશાળમાંથી પાછો ઉઠાડી લીધો. આપણને આવા ભારે ખર્ચા પોષાય નહિ… પણ સા’બ, ગમે એમ કરીને છોકરાને તમ જેવો હુશિયાર દાગતર કરવો છે મારે.’
છોકરાંને અક્ષરજ્ઞાાન આપવાનું પણ આ કુટુંબનું ગજું નથી, એને તબીબી શિક્ષણની ત્રેવડ તો ક્યાંથી થશે ? એ હું વિચારી રહ્યો, પણ ડોસાને હતોત્સાહ કરવા નહોતો માગતો. બાળકોનું પ્રાથમિક શિક્ષણ પણ પરવડી ન શકે એવી કંગાલિયત અસહ્ય લાગતી હતી. છોકરાને માટે નિશાળિયાના મામૂલી વતરણાં વસાવવા જેટલી મદદ કરવાનું મને સૂઝ્યું પણ તુરત ડોસાનો સ્વમાની સ્વભાવ યાદ આવતાં મનમાં થયું કે કદાચ ને એ મારી મદદનો અસ્વીકાર કરે તો ? સીધી રીતે આર્થિક સહાય સ્વીકારવામાં એમનું સ્વમાન ઘવાય તો ? આમ સમજીને મેં એક અઠવાડિયે ગાડીભાડાની રકમ ચૂકવતી વેળા સાહજિક રીતે થોડી વધારે રકમ ચૂકવી દીધી.
વળતે અઠવાડિયે પણ એવી જ રીતે થોડી વધારે રકમ ભગતના હાથમાં મૂકી.
ભગત રાજા રાજી થઈ ગયા. મૂઠીમાં પૈસા લઈને એમણે માથે ચડાવ્યા અને મૂંગા મૂંગા મારો અહેસાન માની રહ્યા.
મને થયું કે મારી નેમ આ રીતે સિદ્ધ થઈ ચૂકી છે.
પછી થોડા દિવસ સુધી ભગત ખુશખુશાલ દેખાયા તેથી મને ખાતરી થઈ કે એમના પૌત્રના શિક્ષણનો સવાલ હલ થઈ ગયો છે. આડે દિવસે મુડદાની જેમ ચાલતા ઘોડાની ચાલમાં પણ થોડો સુધારો થયો જણાયો. ડોસાનો નિયમ એવો હતો કે ઘોડો ગમે એટલો ધીમો ચાલતો હોય છતાં એને ચાબુક તો શું, સોટી પણ ન અડાડે.
આ બાબતમાં તો જૈનોને પણ શરમાવે એવી જીવદયાની ફિલસૂફી ભગત પાસેથી સાંભળવા મળતી. જેવો આપણા ખોળિયામાં જીવ છે એવો જ ઘોડાના ખોળિયામાં જીવ છે. આપણને કોઈ ચાબુક મારે તો કેવો ચમચમે છે ! પણ આ મૂંગા જીવને કાંઈ બોલવું થોડું છે ? એ તો નિમાણું થઈને ઊભું રહેવાનું-
પણ હવે હું જોઈ શક્તો હતો કે ઘોડાની ચાલમાં સારી ઝડપ આવી શકી છે. ભગતની ચાકરીનો જ એ પ્રતાપ હશે એમ મને લાગ્યું.
એકાદ મહિના પછી ફરી વાર ભગતે દીકરાને દાક્તર બનાવવાની વાત ઉખેળી.
‘છોકરો ભણવામાં ઠીક છે ને ?’ મેં પૂછ્યું.
‘હજી ભણવા બેસાડયો છે જ ક્યાં ?’ ભગતે સાવ સાહજિક રીતે કહ્યું.
‘પણ શા માટે નિશાળે નથી મોકલતા હવે ?’
‘મેં તમને કીધું નહોતું કે આ ભણતર તો અમ જેવાનો બરડો ભાંગી નાખે એવાં છે ! નાણાંવાળાનાં છોકરાં ઘૂઘરે રમે, બાકી આમ જેવાનું ગજું નથી કે છોકરાને નિહાળે બેસાડીએ-‘
પહેલી જ વાર મને ભગત ઉપર ચીડ ચડી. એમની પ્રામાણિકતા અંગે પણ શંકા ઊપજી : ‘ આ માણસ ભગતનો અંચળો ઓઢીને મને છેતરી રહ્યો છે કે શું ? ઉપરટપકે દેખાતી એની વિરકિત પાછળ નરી પૈસાની જ લાલચ રહેલી છે કે શું ? દીકરાને દાક્તર બનાવવાની વાતો કરી કરીને અને ઘરની દરિદ્રતાનાં રોદણાં રોઈ રોઇને એ નાણાં રળવા માગે છે ?’
હવે તો ભગત આજકાલનાં ખર્ચાળ ભણતર અંગે ગમે તેટલી ફરિયાદ કરે, તો પણ હું રાતી પાઈ પરખાવનાર નથી, એવો નિર્ધાર કરીને બેઠેલો ત્યાં જ ભગતે ફરી એ જ ફરિયાદ ઉપાડી :
‘છોકરો સાવ અભણ રહી જશે… એને નસીબે પણ ગારા ખૂંદવાનું ને ચાકડા ફેરવવાનું જ રહેશે.’
‘પણ તમે એને હજી સુધી નિશાળે બેસાડયો કેમ નથી ?’ મેં ઉગ્ર અવાજે પૂછ્યું : ‘તમને બેત્રણ વાર દોથો ભરીને રૃપિયા તો આપ્યા હતા !’
સાંભળીને ભગત સડાક થઈ ગયા. મારી સામે ટગર ટગર તાકી જ રહ્યા. એ આંખોનું ઊંડાણ મારાથી જીરવાય એમ નહોતું. સારી વાર સુધી આ રીતે મને નજરમાં નોંધી રાખીને ડોસાએ હળવે અવાજે પૂછ્યું :

‘એ રૃપિયા તમે છોકરાને ભણાવવા સારુ આપ્યા હતા ?’
નાના બાળકના જેવો નિર્દોષ દેખાવ કરીને પુછાયેલા પ્રશ્નને લીધે મારો રોષ દ્વિગુણિત થઈ ગયો. વધારે ઉગ્ર અવાજે મેં કહ્યું : ‘છોકરાને ભણાવવા સારુ નહિ તો શું તમારે સારુ રૃપિયા આપ્યા હતા ?’
‘મને શું ખબર સા’બ ?’ ડોસાએ ફરી એ જ નિર્દોષભાવે ચલાવ્યું : ‘હું તો સમજ્યો કે આ મારા ઘોડાની કમાણી છે… એટલે મેં તો ગઈ ઇગિયારસે એમાંથી અધમણ ચણા ને ગળનું માટલું લઈને ઘોડાને ખવરાવી દીધું- જનાવરના ડિલમાં જરાક કાંટો આવે એમ સમજીને…’
હું તો સાંભળતો રહ્યો ને ભગત બોલતા રહ્યા : ‘ઘોડાની કમાણી મને કે મારા છોકરાને કેમ કરીને કળપે ? મેં તો એની મે’નતનું નાણું પાછું એના પેટમાં જ પુગાડી દીધું… એ મૂંગા જીવની કાયા પાસેથી આટલું કામ લઉં છું તો એનું ભાડુંય મારે ચૂકવવું પડે ને ! આ તમારા ભાડાના રૃપિયા આવ્યા એમાંથી એનું ભાડું ચૂકવી દીધું- સારીપટ ગળ ખવરાવીને…’
મારી સઘળી શંકાકુશંકાઓનું સમાધાન થઈ ગયું.
તે દિવસે તો હું કાંઈ બોલ્યો નહિ… બોલી શક્યો જ નહિ. દ્રવ્યોપાર્જન અને એના ઉપભોગનું આ અભણ માણસે જે તત્ત્વજ્ઞાાન ડહોળેલું, એ જોઈને હું ડઘાઈ ગયો હતો. મનમાં વિચારતો હતો : એનો છોકરો દાક્તર થાય કે ન થાય, એને પ્રાથમિક કેળવણી યા અક્ષરજ્ઞાાન પણ મળે કે ન મળે, એની કશી ચિંતા કરવા જેવું નથી. ઝીણા ભગત જેવા દાદાને ઘેર જન્મ્યો છે એ કારણે જ એ કિશોરને જીવનની કેળવણી તો મળી જ રહેવાની છે.
લેખકનો પરિચય
ચુનીલાલ મડિયા
જન્મ: ૧૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૨
મૃત્યુ: ૨૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮
નાટયકાર, નવલકથાકાર અને વાર્તાકાર એવી બહુરંગી પ્રતિભા ધરાવતા ચુનીલાલ મડિયા ગુજરાતી સાહિત્યમાં ચિરસ્મરણિય સ્થાન ધરાવે છે. બળકટ શૈલી, અનોખા વિષયવસ્તુ અને વાચકને જકડી રાખતી માવજત વડે મડિયાએ સર્જેલા સાહિત્યએ ગુજરાતી વાચકોની ત્રણ પેઢીમાં તેમને અનોખા સાહિત્યકાર તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે.
રોજિંદી જિંદગીમાંથી જડેલા પાત્રોની સહજ આંકણી વડે ઘટનાક્રમને નાટયાત્મકતાથી ગૂંથવામાં તેમની હથોટી હતી. ‘સધરા જેસંગનો સાળો’ જેવી રાજકીય શ્લેષથી પ્રચુર નવલકથા વડે તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભાગ્યે જ ખેડાયેલા આ પ્રકારને સભર બનાવ્યો છે. તો સોમનાથ પરના ગઝનીના આક્રમણને કેન્દ્રસ્થાને રાખીને પ્રચુર સાહિત્ય રચાયું હોવા છતાં એ જ વિષય પર મડિયાએ લખેલી નવલકથા ‘કુમકુમ અને આશકા’ નોંખી ભાત પાડે છે. ‘વેળા વેળાની છાંયડી’, ‘લીલુડી ધરતી’, ‘પ્રિતવછોયા’ જેવી તેમની નવલકથાઓ સર્વકાળે વાચકોને આકર્ષતી રહી છે.
ટુંકી વાર્તાઓમાં પણ આગવું સ્થાન ધરાવતા મડિયાની વાર્તા ‘અભુ મકરાણી’ પરથી હિન્દીમાં બનેલી ફિલ્મ ‘મિર્ચ મસાલા’ પણ યાદગાર રહી હતી. ચોટદાર સંવાદો, પાત્રના માનસમાં વાચકને સહજતાથી દોરી જતી શૈલી અને તેજ ઘટનાક્રમ ધરાવતી મડિયાની વાર્તાઓએ ગુજરાતી નવલિકાને અનેક નવા માપદંડો રચી આપ્યા છે.