Tag Archives: darbar

“વેણ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ ઘટના”

Standard

વેણ, વટ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ વાતો હજી પણ કાઠિયાવાડના ગોંદરે ગોંદરે હોંકારા દે છે અને એવાં ગામડાં આજે ગૌરવભેર પોતાની ધરતી આ સોગાદને આબરૂ ગણે છે.
એવા જ એક વચન માટે દેવ ચરાડી ગામને ગોંદરે સાત સાત ખાંભીઓ સિંદૂર ચમકાવતી ઊભી છે. ગામ ગિરાસ મેળવવા, પાલવવા અને સાચવવા અને વચને રહેવું એ વાત એક જમાનામાં માથા સાટેની ગણાતી. માથાં વધેરાય તો કબૂલ. બાકી વચન ન વધેરાય. વેણ, વટ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ વાતો હજી પણ કાઠિયાવાડના ગોંદરે ગોંદરે હોંકારા દે છે અને એવાં ગામડાં આજે ગૌરવભેર પોતાની ધરતી આ સોગાદને આબરૂ ગણે છે.
એવા જ એક વચન માટે દેવ ચરાડી ગામને ગોંદરે સાત સાત ખાંભીઓ સિંદૂર ચમકાવતી ઊભી છે. વાતની શરૂઆત જરા જુદી રીતે જુદી ઢબે રજૂ થઇ છે.
‘આ ખાંભીઓ જ છે ને ?’
‘હા ખાંભીઓ, માત્ર ખાંભીઓ છે.’
‘આ ગામનું નામ.’
‘દેવ ચરાડી’
‘આ ખાંભીઓ વિશે કંઇક વધારે જાણવું છે…
જણાવશો ?’
‘પૂછો’
‘આ બધું તાજું તાજું છે.’
‘બધું એટલે શું ?’
‘આ સિંદૂર, આ શ્રીફળનાં છાલાં, દીવાનાં કોડિયાંની બળેલી દિવેટ્યો.’
‘હોય જ ને ? હમણાં જ કાળી ચૌદસ ગઇ. કાળી ચૌદસ આ ખાંભીને નિવેદ જુવારવાનો, કસુંબો પાવાનો દિવસ છે.’
‘હેં કસુંબો ?’
‘હા કસુંબો. ગામ માટે, ગરીબ માટે, બહેન-બેટી માટે ધીંગાણે ચડીને ખપી ગયેલા શૂરવીરોનો કસુંબો.’
‘કોણ પાય ?’
‘શહીદોના વારસદારો’
‘કોણ છે વારસદારો આ ખાંભીઓના ?’
‘ગુજરાતના ગઢ ગાજણાના વાઘેલા રાજપૂતો એમના આ પૂર્વજને કાળી ચૌદસે કસુંબો પાવા આવે છે. આહીં છ દીકરાઓ અને એક બાપ એમ સાત જણા શહીદ થઇ ગયા.’
‘શું કારણ’
‘ગામનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપેલું એટલે પ્રાણના ભોગે રક્ષણ કરી દેખાડ્યું. હવે વિગતે વાત સાંભળો.
ગુજરાતના ગઢ ગાજણાના ઠાકોર અખેરાજજીનાં દીકરી હળવદ સાસરે હતાં એટલે અખેરાજજી સુવાણે દીકરીને મળવા આવેલા. જમાઇ રાજસિંહે સસરાની માનપાનથી સરભરા કરી. વાતમાંથી વાત નીકળી એટલે જમાઇએ સસરાને પેટછુટી વાત કરી.
‘મારે કુટુંબ સાથે દ્વારકાની યાત્રા કરવાની માનતા છે, પણ જવાતું નથી.’
‘કાં ! શું કામે જતા નથી.’
‘તમે જાણો છો કે આ જમાનો મારે એની તલવાર અને જીતે એનું રાજનો છે. જો હું દ્વારકાની યાત્રાએ જાઉં અને હળવદ રેઢું પડે તો લૂંટારા હળવદને ખેદાનમેદાન કરી નાખે…’
‘કારભારી અને રાજના સપિાઇઓ શા કામના ? એની જવાબદારી નહીં ?’ સસરા હસતાં હસતાં ઊંડે ઊતર્યા.
‘જવાબદારી શાંતિના સમયમાં, બાકી પ્રાણના ભોગે લડે નહીં. બચવા ખાતર લડે એટલે હારી જાય કાં ભાગી જાય. પગારદારો કોને કહે.’
‘તો હળવદના રક્ષણની જવાબદારી હું સંભાળીશ. તમે ખુશીથી દ્વારકા જાઓ.’
‘પણ તમારે ગઢ ગાજણા પણ સંભાળવાનું ને ? સત્યાવીશ ગામની તાલુકાદારી તમારી.’
‘સંભાળી લેશ.’ સસરાએ ગર્વભેર કહ્યું. ‘મારે પ્રભુના પ્રતાપે પાંચ રાણીઓના બાર દીકરા છે. છ દીકરાને અહીં તેડાવી લઇશ અને બાકીના છ અમારાં સત્યાવીસ ગામને સંભાળશે. અને હળવદના ઠાકોર રાજસિંહ પરિવાર સાથે દ્વારકાની યાત્રાએ ઊપડી ગયા.
સસરા અખેરાજજીએ છ દીકરાને હળવદ તેડાવીને રાજ સંભાળ્યું. લૂંટારુઓને ખબર પડી કે ઠાકોર હાજર નથી અને હળવદ રેઢું છે… મોટી સંખ્યા લઇને હળવદ ઉપર ત્રાટક્યા. રાજસિંહને આપેલા વચન મુજબ અખેરાજજી અને છ દીકરા એમ સાત જણે મોરચો આપ્યો. પણ લૂંટારુ દુશ્મનોની સંખ્યા આગળ ટકી શક્યા નહીં. સાતેય લડતાં લડતાં ખપી ગયા.’
જમાઇ દ્વારકાની યાત્રાએથી આવ્યા ત્યારે ઊથલપાથલ થઇ ગઇ હતી. છ સાળા અને સસરાજીએ વચન ખાતર શહીદ થઇ હળવદનું રક્ષણ કર્યું. રાજસિંહે ગઢ ગાજણાથી છ સાળાઓને બોલાવીને દેવ ચરાડી નામનું ગામ બક્ષિસમાં આપ્યું. મોટા ભીમજી વાઘેલાએ દેવ ચરાડી સંભાળ્યું અને બાકીના પાંચ ભાઇઓ ગઢ ગાજણા ગયા.
દેવ ચરાડીના પાદરમાં સાતેય વીર શહીદોની ખાંભીઓ માંડી. દર વરસની કાળી ચૌદસે પૂર્વજોની ખાંભી આગળ ચોખા જુવારીને કસુંબો પાય છે એના વારસદારો. ખાંભીઓના ઈતિહાસથી અજાણ્યા પૃચ્છક ભાઇએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું.
‘પણ ખાંભીઓ કસુંબો પીએ ?’
‘હા જરૂર પીએ. શ્રદ્ધા અને પરંપરાની વાત છે…’
‘વાહ !’
‘અને સાંભળો… વારસદારોના વહુવારુઓ લાજના ઘૂંઘટા તાણીને ખાંભીઓને પગે લાગે છે.’
‘એટલી બધી વાત ?’
‘વાત નહીં વિશ્વાસ. એનો વિશ્વાસ છે કે ખાંભીના પથ્થરમાં એમના શ્ચસુરો સાક્ષાત્ છે. વહુવારુઓ આવી પરંપરા જાળવવા માટે પોતાના કુળનું ગૌરવ લે છે. કુળવાન રાજપૂતાણીઓ આવી હોય છે. હોં.’
‘શ્રદ્ધા અને પરંપરાને વંદન.’
પ્રજાના રક્ષણ માટે બહેન-બેટીઓના શિયળના રક્ષણ માટે ઘણા રાજપૂતો ખપી ગયા છે. ગામની બહેન-દીકરીઓ અને વહુવારુ આ ખાંભીઓના ભરોસે અંધારી રાતોએ પણ નિર્ભય થઇને આવ-જા કરે છે. એને અંતરે પૂરી શ્રદ્ધા છે કે અમારા રક્ષણહારો અહીં હાજરાહજૂર છે એટલે એકલાં હોઇએ કે રાત હોય કોઇ પણ હરામ હલાવી અમારી સામે આંખ ન માંડી શકે. દેવ ચરાડીના પાદરની આ ખાંભીઓ હળવદથી લાવીને એના વારસદારોએ અહીં માંડી છે. એમના આ વારસદારોનાં પચ્ચીસેક ઘર આજે પણ દેવ ચરાડીમાં વસે છે… અને ચારસો વરસની ઘટનાને દર કાળી ચૌદસે તાજી કરે છે.’
લેખક:- નાનાભાઈ જેબલિયા

કવેણને ખાતર સિંહનો શિકાર

Standard

લોકકથાની વાતો – ડો.પ્રદ્યુમ્ન ખાચર

કાઠિયાવાડની ધરતીનાં નદી-કૂવાનું પાણી જ એવું છે કે તે પીનારા માણસો વટ, વચન, રખાવટવાળા ને ઝિંદાદિલ હોય છે. જ્યારે પણ કાઠિયાવાડના આબરૂદાર કે પાણીદાર માણસને કોઈ માંયકાંગલો મહેણું મારી જાય કે કવેણ બોલી જાય તો તે તલવારની જેમ જ તેના શરીરમાં ઊતરી જાય છે. એ મહેણું ભાંગવા તે વ્યક્તિ પોતાની જાતને જોખમમાં મૂકી દેતાં પણ અચકાતી નથી. આજે આવા જ એક નિર્ભય ભડવીર કાઠી દરબાર કાથડ ખુમાણની વાત માંડવી છે. એ સમયના માણસોને સામેની વ્યક્તિના બોલની કેવી કિંમત હતી ને તેઓ કેવી મર્દાનગીથી જીવતા હતા તેનો દાખલો કાથડ ખુમાણ પૂરો પાડે છે.

આ વાર્તાનો પ્રસંગ ઈ. સ. ૧૮૩૫ની આસપાસ સાવરકુંડલા પાસેના સેંજળ ગામમાં બન્યો હતો. સેંજળિયા નામની નદીની બાજુમાં વસેલું ઘટાટોપ ઝાડીમાં વસેલું પાઘડીપને પથરાયેલું કાઠિયાવાડના છોગા જેવું નાનકડું, રૂપકડું ખુમાણ દરબારોનું ગામ એટલે સેંજળ.

આ ખુમાણો એટલે કાઠિયાવાડના ત્રણ પરજના કાઠી દરબારો ખાચર ખુમાણ અને વાળા. એમની એક પરજનું ઉચ્ચ કુળ જેમાં લોમા ખુમાણ, જોગીદાસ ખુમાણ જેવા અનેક નરપુંગવો પાક્યા છે. આવા અડીખમ ન રૂંવે રૂંવે ખાનદાનીના પરપોટા બાજેલા છે એવા કુળમાં સેંજળમાં સાદુળ ખુમાણ પોતાના ગામગરાસનું રક્ષણ કરી જીવતર ગુજારી રહ્યા છે. પોતે શિકારના જબરા શોખીન ને અન્યોને રંજાડતા દીપડા કે જાનવરને ભાળે તેને સાદુળ ખુમાણ પળવારમાં ભોં ભેગા કરી દે. સાદુળ ખુમાણને ત્યાં સૂરજ નારાયણે આભને ટેકો દે એવા બે દીકરાઓ દીધા ત્યારે કાઠી કુળના રિવાજ મુજબ ફઈબાએ એકનું નામ પાડ્યું કાથડ ને બીજાનું માણશિયો. બંને ભાઈઓએ કાયમ શૂરાતનનાં જ ધાવણ ધાવ્યાં હતાં. કોઈને અન્યાય થતો જુએ કે એવી વાત સાંભળે ત્યાં તો બંને ભાઈઓનાં રૂંવાડાં ઊભાં થઇ જાય. રામ-લક્ષ્મણ જેવી આ જોડીના રૂંવાડે રૂંવાડે મરદાનગી આંટો વાઢી ગઈ હતી. એવામાં એક દિવસ સેંજળના મેપા ભરવાડનું ગાડું ગામની પાસે જ મદાવાના બાવળના ડુંગર પાસે પડ્યું જેમાં એક ડાલામથ્થો નરકેસરી આવ્યો ને એક નવચંદરી ભગરી ભેંસને થાપો મારી પછાડી દીધી. જીવની જેમ ઉછેરેલી નવચંદરી પરની તરાપ મેપો થોડો સાંખી લે. એ તો તરત જ કુહાડી લઇ દોડ્યો ને સાવજને જોઈ સોય ઝાટકીને કુહાડી ફટકારી દીધી. એટલામાં ગામના લોકોનો ગોકીરો સાંભળી સિંહ મારણ પડતું મૂકીને બાવળની કાંટમાં સંતાઈ ગયો.

આ વાવડ સાદુળ ખુમાણના ડાયરામાં પહોંચ્યા કે ભરવાડે આવું પરાક્રમ કરી દેખાડ્યું. આ સાંભળી સાદુળ ખુમાણના નાના દીકરાને એમ થયું કે અરે ભરવાડ, તેં એ સિંહને જીવતો જવા દીધો. લે હું આવું છું ને સિંહને ગોતી કાઢી અધૂરું કાર્ય પૂરું કરું. માણશિયા ખુમાણે સિંહને હાકલા-પડકારા કરી બહાર કાઢ્યો ને બંદૂકની ગોળીએ ગોંડલના રાજકુમાર નટવરસિંહજીની અદાથી ઠાર માર્યો. સેંજળના માણશિયા ખુમાણની આ અડગતા ને વીરતાની વાતો કાઠિયાવાડના ચોરે ને ચૌટે રમતી મેલાણી. સરસ્વતીપુત્રોએ અને શીઘ્ર કવિઓએ તરત જ ગીત અને દુહાઓની બિરદાવલીઓ રચી કાઢી. સાદુળ ખુમાણના ડાયરામાં સિંહની વાતો ને બિરદાવલીઓ ગવાવા લાગી. આ સાંભળીને થાકેલા સાદુળ ખુમાણનો મોટો દીકરો કાથડ ખુમાણ કહે કે બાપુ, ભાઈએ બંદૂકે સિંહ માર્યો તો એમાં આ લોકો આટલાં બધાં વખાણ આપણને ફૂલવવા કરે છે કે શું? ડાયરામાં આટલું સાંભળતાં એક અળવીતરો કાઠી મહર બોલ્યા વિના ન રહી શક્યો કે સાદુળબાપુ, આપડા કાથડભાઈ તો બંદૂકને અડ્યા વિના જ તલવારથી સિંહને મારી નાખે એવા જોરાવર છે હોં.

સીધીસાદી વાતે અવળો રંગ પકડ્યો. કાઠી કુળની તમામ મરજાદને ઓળખનાર કાથડ ખુમાણ ડાયરામાં તો પોતે કાંઇ સાંભળ્યું જ નથી એમ મૂંગો રહ્યો, પણ મનમાં ગાંઠ વાળી લીધી કે કાઠી તારા વેણને સાચું ન પાડું તો સૂરજનો સંતાન નહિ. સાદુળ ખુમાણ સમજી ગયા કે આ કાઠીની અળવીતરી બોલીએ જુવાન દીકરાને વટના રસ્તે ચડાવી દીધો છે એટલે હવે તેને ક્યાંય સિંહ આવ્યાના સમાચાર પહોંચાડવા દેતા નથી, નહીંતર આ કાથડ ખુમાણ ગયા વિના રહે જ નહિ.

પણ આવી વાતોને કેટલુંક બાંધીને છાની રાખી શકાય? સેંજળમાં તો છાશવારે સિંહ આવે ને મારણ કરીને ચાલ્યા જાય. એમાં એક દિવસ સિંહ પીઠવડીની વાડીમાં દેખા દે છે ને આપા સાદુળની ગાયને મારીને મારણ ખાઈ રહ્યો છે. ગામના એક કોળીએ આ સમાચાર આપ્યા કે બાપુ સિંહ આવ્યો છે ને મારણ કરીને બેઠો છે ત્યાં તો કાથડ ખુમાણની કહુ તૂટવા માંડી. તરત જ ઊભો થયો ને ઢાલ-તલવાર હાથમાં ઉપાડી.

આ જોઈ ગાયોના ગોવાળ જીવલાને પણ થયું કે બાપુને એકલા થોડા જવા દેવાય. તે પણ કાથડ ખુમાણ સાથે હાલી નીકળ્યો. બંનેએ સિંહનો શિકાર કઈ રીતે કરવો એ નક્કી કરી લીધું. કાથડ ખુમાણ કહે કે જીવલા, તું આથમણી બાજુ રહેજે ને હું ઉગમણી બાજુ ઊભો રહીશ. જીવલાએ સાવજને પડકાર્યો, પણ સાવજ તો કાથડ ખુમાણ તરફ જ ગોળીની જેમ દોડ્યો ને ફટાક દઈ તરાપ મારી. ચપળ કાઠી બચ્ચાએ સમય પારખી ગોઠણિયાં વાળી લીધા. ડાબા હાથે ઉગામેલી ઢાલની ઉપર સિંહનો પંજો પડ્યો. કાથડે પોતાનું રક્ષણ કરી લીધું ને તમામ બળ વાપરી ઊંટનાં પાંસળાં જેવી તલવારનો ઘા કરીને સાવજની કાયા સોંસરવી કાઢી નાખી. છતાં સાવજે થોડો સામનો કર્યો ને ઢાલ મોઢામાં લઇ લીધી પણ આખરે નિષ્પ્રાણ થઇ પડ્યો. આપા કાથડ ખુમાણ પણ લોહીલુહાણ થઇ પડ્યા.

બીજી બાજુ સાદુળ ખુમાણ શિકારી સહિત આવી પહોંચ્યા. દીકરાને લોહીલુહાણ દશામાં જોઈ બોલ્યા, અરે બેટા, જાનવરે લગાડ્યું કે શું? આપા કાથડ ખુમાણ કહે, ના બાપુ, આ તો પેલા ભાગીને ભરાઈ ગયેલા સાવજનું લોહી છે તે મેં મહરમાં બોલેલા કાઠીના વેણ ખાતર શિકાર કરી બતાવ્યો છે. પછી તો આ પ્રસંગ બનતાં વળી પાછા સેંજળના ખુમાણને બિરદાવતાં કેટલાંક ગીતો ને દુહા રચાયાં હતાં.