Tag Archives: Gohil

‘રાજપૂતાણી એક જ ધણીનું ઓઢણું ઓઢે છે, અઢારનું નહિ’

Standard

લાઠીના પાદરમાં ભાતીગળ પાથરણાં પથરાણાં છે. પાથરણાં ઉપર ડાયરો જામ્યો છે. કસુંબા ઘૂંટાઇ રહ્યા છે. સૂરજનારણના સમ દઈને કસુંબાના આડા ધ્રોબા અપાઇ હ્યા છે. ઢોલ ઢબૂકે છે. શરણાયુંના સૂર ઘૂંટાય છે.

કુંવર દાજીભાનાં લગન છે. ઓજણું (વેલડુ) આવ્યું કે આવશે એની વાટ જોવાય છે. ગઢવીઓનાં ગળાં મોકળાં થઇ ગયાં છે. ગોહિલોની વીરતાના વાણી દ્વારા વારણાં લેતા થાકતા નથી.

ભર્યા ડાયરાની વચ્ચે દુધમલિયો જવાન દાજીભા બેઠો છે. આઠેય અંગમાંથી જોબન ડોકાશિયાં કરી રહ્યું છે. મોં ઉપર રાજબીજનાં તેજ પથરાણાં છે. મૂછનો દોરો ફૂટી ગયો છે. દસેય આંગળીએ વેઢ પહેરલા છે. માથા ઉપર સોનાની સળીએ સાફો શોભી રહ્યો છે. પીઠીથી ચોળાયેલા અંગનો વાન ફૂલગુલાબી બની ગયો છે. આંખોમાં સોયરાના દોરા તણાઇ ગયા છે. ઝરિયન અંગરખું અરઘી રહ્યું છે. પડખામાં મખમલ મઢેલી તલવાર પડી છે.

આવા દાજીભાની નજર ઘડીએ ઘડીએ મારગ માથે મંડાય છે. વેલડામાં બેસીને વાળીબા દાજીભાને ખાંડે પરણીને ચોથો ફેરો ફરવા લાઠી આવવાનાં છે. આખો ડાયરો ઓજણાંની વાટ જોતો બેઠો છે. આખા લાઠીમાં ઉજમ ઊછળે છે. ઘરે ઘરે આસોપાલવનાં તોરણા લટકી ગયાં છે. ચાકળા ચંદરવા ટીંગાઈ ગયા છે. નવાનકોર લૂગડાં પહેરીને આખું લાઠી કુંવર દાજીભાના લગનની મોજ માણી રહ્યું છે.

બરાબર આવો મોકો સાધીને લાખણકાના લાખા ચાવડાએ પચીસ ભેરુબંધ સાથે ઘોડે પલાણ નાખ્યાં. લાખણકા અને લાઠીને માથાવાઢ વેર હાલ્યા આવે છે. એકબીજા મોકે સોગઠી મારવાનું ચૂકતા નથી.

પચીસ ઘોડાને રાંગમાં રમાડતા લાખણકાના જુવાનોએ લાઠીના સીમાડે પગ દીધો. વેર લેવાનો આવો રૂડો અવસર લાખો ચાવડાથી જાતો થયો નહિ. લાઠીનું નાક થડમૂળમાંથી વાઢી લઇને લાખાને આજ વેરની આગ બુઝાવવી હતી. લાખાએ ભેરુબંધોને મારગમાં ટપાર્યા.

જોજો હો, મામલો જામવાવાળો જામશે.

એક સાથે અવાજો ઊઠયા :

લાખા, કાંઇ ફકર્ય નહિ.

દાજીભાના લગન એટલે ડાયરો સામટો હશે.

એની ઉપાધિ કરો મા.

આવા રૂડા સંગાથી સાંપડવાથી છાતી ગજ ગજ ફૂલી.

એક હારે પચીસ ઘોડાઓની લાઠીના સીમાડે હીંક બોલતી આવે છે. પંચાળી ઘોડાઓના ડાબા ધરતી માથે પડયાં ન પડયાં, ઊપડતા આવે છે. જંગ ખેલવા ચડેલા પચીશેય કાંડાબળિયા જુવાનોની આંખમાં લાલ ભડક ભડકા ઊઠી ગયા છે.

સીમાડેથી પાછા વળતા લાઠીના ધણને લાખા ચાવડાએ વાળ્યું.

પણ વળતા જ ગોવાળ મુઠ્ઠીઓ વાળીને પાદરમાં પૂગ્યો.

ભર્યા શ્વાસે સીમાડેથી પાછા ફરેલા ગોવાળ ઉપર નજર નોંધી દાજીભા બોલ્યા :

કાં ગોવાળ, આમ આકળો,

બાપુ, ભૂંડી થઇ.

જાણે ડાયરા માથે આભ ખાબક્યું હોય એમ સડાક કરતાં સૌ બેઠા થઇ ગયા ને એકસો તલવારૂ તણાણી.

છે શું ? ફોડ પાડીને વાત કર્ય.

”બાપુ, આપણું ધણ વાળ્યું.”

કોણે ?

ડાયરામાંથી એક જણે પૂછ્યું એટલે દાજીભા બોલ્યો :

લાખા ચાવડા સિવાય બીજાનો ઘા નો હોય બાપ. તમે વેલડાને સંભાળજો, હું તો ઊપડું છું.

આખો ડાયરો હે..હે આર્થયા થાવમાં એમ બોલતો રહ્યો ને દાજીભા ઊપડયો. એનું પગેરુ દબાવતાં પછવાડે પચાસ ઘોડાઓ છૂટયાં.

સીમાડે પૂગતાં જ દાજીભાએ પડકાર કર્યો :

ઊભા રે’જો ચોરટાઓ.’

”અમે તો વાટ જ જોતા ઊભા છીએ, પણ તમારી નહિ.’

ત્યારે ?

‘લાઠીના ડાયરાની. તમે તો મીંઢોળબંધા.’ લાખાએ દાજીભાને ટાઢે કોઠે જવાબ દીધો.

‘ચાવડા, પેલા હું ને પછી મારા ભેરુબંધ.’

બાપ, તું તો હજી પીઠીઆળો છો અને મીંઢોળબંધો, મીંઢોળબંધા માથે ઘા ના હોય બાપ.

તો લે આ મીંઢોળ, બોલીને દાજીભાએ મીંઢોળને તોડીને ઘા કર્યો.

એક બાજુ પચીસનું કટક અને બીજી બાજુ એકલો દાજીભા. સામસામી ઝાટકાની ઝપટ બોલવા માંડી. પરણવામાં સોણલાને સંકેલીને દાજીભાએ ઘોડાને કુંડાળે નાંખ્યો. ધીંગાણું જામ્યું. ચાવડાના એક પછી એક પાંચ ભેરુબંધોના ઢીમ ઢાળી દીધા.

ત્યાં તો તલવારના ઘાને બદલે કટકમાંથી બરછી વછૂટી, જોરાવર હાથમાંથી છૂટેલી બરછી દાજીભાના ડાબા પડખાને વેતરતી સોંપટ નીકળી ગઇ. દાજીભા ઢગલો થઇને પડયા, પડેલા દાજીભા ઉપર પછેડી ઓઢાડી લાખો ભાગ્યો. ભાગતા લાખાને પાછળ આવેલા કટકે પડકાર્યો પણ પીઠ દેખાડેલા દુશ્મન માથે ઘા કર્યા વગર બાકીનો ડાયરો પાછો વળ્યો. દાજીભાના દેહને લઇને પાદરમાં પૂગ્યા.

ત્યાં તો વાળીબાનું વેલડું રૂમઝુમ કરતું આવીને ઊભું રહ્યું. જુવાનીને ઉંબરે પગલીઓ પાડનાર વાળીબાને અમંગળ એંધાણ વરતાણાં. વેલડાના પડદાની આડશમાંથી એણે ડાયરા માથે મીંટ માંડી. સૌના મોં ઉપર મશ ઢળી ગઇ હતી. માથા ઉપરથી પાઘડિયુંને ઠેકાણે ફાળિયાં મુકાયાં હતાં.
ચકોર વાળીબાએ દાસીને કહ્યું : ‘રૂપા, કાંઇક માઠા વાવડ લાગે છે.’

‘હા બા.’

ધુસકે ચડેલી રૂપાએ ટૂંકો જ જવાબ દીધો. એની જીભ લોચા વળતી હતી.

શું છે, વાત કર્ય.

‘બા, કુંવર કામ આવ્યા.’

‘ક્યાં.’

‘આંબરડી અને પીપળવાના સીમાડે. લાઠીનું ધણ પાછું વાળવા જાતાં.’

જરાય થડક્યા વગર વાળીબા બોલ્યાં :

વેલડાને પરબારુ દરબાર ગઢમાં લ્યો :

પણ.

‘શું પણ ! ‘

વાળીબાનો મિજાજ તરડાયો.

તમારાં લગન તો અધૂરા છે.

‘રૂપા, રાજપૂતાણી એક જ ધણીનું ઓઢણું ઓઢે છે, અઢારનું નઇ.’

આખો જનમારો..

‘આવા મરદ માણસનું મડદું જોવા મળે એઇ અદકેરા લેખ કહેવાય.’

રૂપા રાજપૂતાણીના રંગને પારખી ગઇ. વાળીબાએ સાપ કાંચલી ઉતારે એમ ટપોટપ અંગ ઉપરથી ઘરેણા ઉતારી નાંખ્યા. કાયાને અડવી કરી ચણોઠી ભાતની ચુંદડીને અળગી કરી ગુઢુ મલિર ઓઢી બોલ્યાં.

‘હાકો ઝટ વેલડું દરબારગઢમાં.’

વેલડું ઊપડયું ચોકમાં જઇને વાળીબા હેઠે ઊતર્યા. દાજીભાને દેન દીધા.

આખું જીવતર વાળીબાએ દાજીભાની મરદાનગી ઉપર ઓળઘોળ કરીને એના નામની માળા ફેરવતા કાઢી નાંખ્યું. વાળીબાને વાળુકડ ગામ જિવાઈમાં આપેલું.

આ વાતની સાબિતી આપતી આજે પણ આંબરડી અને પીપળવા ગામની વચ્ચે દાજીભાની ખાંભી ઊભી છે. દર ભાદરવી અમાસે રાજ-કુટુંબનો એક સભ્ય દાજીભાને કસુંબો પિવડાવવા જાય છે.

આ બનાવ સંવત ૧૮૪૦ ના મહા સુદી દસમ ને મંગળવારે બન્યો હતો.

Advertisements

શ્રી હરસિધ્ધિ માતા મંદિર રાજપીપળા

Standard

શ્રી હરસિધ્ધિ માતા મંદિર રાજપીપળા નો ઇતિહાસ

ઈતિહાસ મા નજર ફેરવીએ તો રાજપીપળા ની ગાદી પર 1650 ની આસપાસ ગોહિલ વંશ ના પચ્ચીસમા ગાદીવારસ તરીકે શ્રી છત્રસાલજી મહારાજ ગાદી ઉપર બેઠા હતા અને તેમની રાણી નુ નામ નંદકુવરબા હતુ. તેઓ બંને ધાર્મીક અને માં હરસિદ્ધિ ના પરમ ઉપાસક હતા. માંની અસીમ કૃપા થી ઇ. સ. 1630 તેમને ત્યાં પુત્ર નો જન્મ થયો. સમય જતા માતા પિતા ની માફક પુત્ર પણ દયાળુ, ધાર્મીક અને દેવીભકત થયા. તેમનુ નામ રાખ્યુ વેરીસાલજી માતા પિતા નો ધાર્મીક વારસો તેમને મળ્યો તેઓ પણ માતા પિતા સાથે જગત જનની મા હરસિદ્ધિ ની ઉપાસના કરવા ઉજૈન જતા.

૧૨ વરસ ની ઉંમર દરમ્યાન તેઓ અનેક વખત ઉજ્જૈન માંના દર્શનાર્થે જય આવ્યા. તેઓ પોતાની માતા ને અનેક પ્રશ્નો પુછતા. માં હરસિદધી કયાંથી આવ્યા. આ મદિર કોણે બંઘાવિયુ વિગેરે. અને માતાજી એમને સમજાવે કે દિકરા આ મદિર માતાજી ના પરમ ઉપાસક મહારાજા વીર વિક્રમાદિત્યે બનાવેલ અને તેઓ મા હરસિદ્ધિને કોયલા ડુગર પરથી ઉજ્જૈની નગરી મા લઇ આવેલ.

આ વાત સાંભળી વેરિશાલજી ને વિચાર આવ્યો કે જો રાજા વિક્રમાદિત્ય માતાજી ને ઉજૈન લાવી શકતા હોય તો હું કેમ માતાજી ને મારી નગરી માં ન લાવી શકી? બાળ વેરિશાલજી એ દર્શન કરતા કરતા પુછી લઘુ કે માતાજી આપ મારી નગરી પધારો તો મારે આપના દશૅન માટે વારંવાર અહી સુધી આવવુ ન પડે. આ કાલીધેલી વાત સાંભળી મહારાજા છત્રસાલજી અને માતા નંદકુવરબા હસી પડેલ. પરંતુ કુવરે ગંભીરતાથી જણાવેલ કે ખરેખર હું માતાજીની ભક્તિ કરીશ અને માતાજી ને મારી સાથે રાજપીપળા લઇ જઇશ. અને પુજારીજી પાસેથી પૂજા વિધી અને મંત્ર “ઓમ હરસિદ્ધિ યે નમ:” જાણી ને સમજી લીધો.

થોડા દિવસ ઉજૈન રોકાઈ રાજા રાણી સાથે કુંવર રાજપીપળા આવી ને માં હરસિદ્ધિ ની ઉપાસના મા લાગી ગયા. સમય જતા એ માતાજી ના પરમ ભકત બની ગયા. ઇ.સ. ૧૬૫૨ માં વેરીશાલજીના પિતા રાજા છત્રશાલજીનો સ્વર્ગવાસ થયો. આ સમયે વેરીશાલજીની ઉંમર માત્ર ૨૨ વર્ષની હતી. ૨૨ વર્ષની ઉંમરે તેમનો રાજયાભિષેક થયો. અને તેઓ રાજપીપલાની ગાદી ઉપર બેઠા. તેમની ધાર્મિકતા અને મા હરસિધ્ધિની કૃપા દ્વારા કુનેહપૂર્વક રાજય કારભાર ચલાવતા. પોતાની નીતિ અને સદભાવનાથી પોતાના રાજ્યના સમ્રગ પ્રજાજનોનું દિલ તેમણે જીતી લીધું હતું.

ગાદી પર બેઠા બાદ તેઓ સમય અનુસાર પોતાની કુળદેવી માતા હરસિધ્ધિના દર્શનાર્થે ઉજજૈન જતા માં હરસિધ્ધિ પ્રત્યેની અતૂટ શ્રધ્ધા અને ભાવના ભક્તિથી પ્રસન્ન થયેલ માં હરસિધ્ધિ એ ઇ.સ.૧૬૫૭માં સ્વપ્ન દ્વારા જણાવ્યું કે, હે બાળક, તારા વિંધ્યાચળ પ્રદેશમાં આવીને કાયમ માટે વસવાટ કરીશું. મારી સાથે વીરવૈતાળ, મહાકાલેશ્વર મહાદેવ તથા બાલપીર આવશે. પરંતુ મારી એક શર્ત છે. અને તે એ કે અમે તારી પાછળ પાછળ આવીશું. પરંતુ તારે પાછા વળીને જોવાનું નહિ. જોતું અમારી આ શર્તનો જે સ્થળે ભંગ કરીશ ત્યાંથી અમે એક પણ ડગલું આગળ વધીશું નહી. અને એટલું જ નહિ પણ તારે જે તે સ્થળે અમારા સ્થાનકો બનાવવા પડશે.

જો મારી શર્ત મંજુર હોય તો મને રાજપીપલા લઈ જવાની તારી ઇચ્છા હું પુરી કરીશ. અને હવે તું જ્યારે ઉજ્જૈન આવીશ ત્યારે તારી સાથે અમે આવીશું. એટલું કહી માં હરસિધ્ધિ સ્વપ્નમાં અંતરધ્યાન થઈ ગયા. અને શ્રી વેરીશાલજીની આંખો ખૂલી ગઈ. તેઓમાં હરસિધ્ધિનું સ્મરણ કરતાં ઉઠી ગયા. અને સ્નાનાદિ વિધિથી પરવારીમાં ની પૂજનવિધિમાં લાગ્યા. પૂજનવિધિ બાદ તેઓએ ઉજ્જૈન જવા માટે તૈયારી કરી તે તરફ પ્રયાણ કર્યું. ત્રણ દિવસમાં તો ઉજ્જૈન પહોંચી ગયા.

ઉજ્જૈન નગરીમાં જઈ સ્નાન વિધિથી પરવારી માતાજીના મંદિરમાં પૂજનવિધિ કરવા ગયા. શ્રી માતાજીએ વેરીશાલજીની કસોટી કરી જોઈ. પૂજાની સામગ્રી લઈને મંદિરમાં તેઓ ગયા હતા. તેમાં માં હરસિધ્ધિની જ માયા વડે કંકુ લેવાનું ભૂલાઈ ગયું.

વેરીશાલજીનો નિયમ હતો કે પૂજામાં બેઠા પછી બોલવાનું નહિ તેમજ ઉઠવાનું પણ નહિ. પૂજા કરતાં કરતાં ખ્યાલ આવ્યો કે પોતે કંકુ લાવવાનું ભૂલી ગયા છે. કંકુ મેળવવા મંદિરમાં આજુબાજુ નજર દોડાવી પરંતુ માતાજીની માયાથી કંકુ વગર રાજા મૂંઝવણમાં મૂકાઈ ગયા. તેમને થયું કે હવે કરવું શું ?

દેવી ભક્ત રાજા વેરીશાલજીએ તુરત જ કટારી કાઢી પોતાની ટચલી આંગળી કાપીને માતાજીને પોતાના રૂધિરનો ચાંલ્લો કર્યો. અને પૂજન વિધિ પૂર્ણ કરી અને નમ્રભાવે પ્રાર્થના કરી કે , હે દયાળું માતાજી મારા રૂધિરને કંકુને સ્થાને સ્વીકારશોજી અને મારી ભૂલચૂક હોય તે માફ કરશો. માતા હરસિધ્ધિ વેરીશાલજીની પવિત્ર ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા : માંગ તારે જે જોઈએ તે માંગ.

રાજા વેરીશાલજીએ કહ્યું, હે માતાજી હું બધી જ રીતે આપની કૃપાથી સંતુષ્ટ છું. પણ આપ મને જે સ્વપ્નમાં કહ્યું હતું કે પ્રમાણે આપ મારે ત્યાં પધારો. માતાજીએ કહ્યું, મારી શર્ત તને યાદ છે ને ? એ પ્રમાણે અમે આવીશું ! વેરીશાલજીએ કહ્યુ, માતાજી મને મંજુર છે. માતાજીએ કહ્યું આવતી કાલે હું તારી સાથે જરૂરથી આવીશ.

બીજે દિવસે સવારમાં વેરીશાલજી રાજા આનંદિત વદને માતાજીના મંદિરે ગયા અને ભાવ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી અને પ્રાર્થના કરી. માતાજીની આજ્ઞાની રાહ જોતા ઉભા રહ્યા.

એટલામાં જ આકાશવાણી થઈ કે હે રાજન ! તું તારા ઘોડા ઉપર આરૂઢ થઈને મનમાં રાજપીપલાનું ધ્યાન ધર જેથી ઘણા જ ટૂંક સમયમાં એ સ્થળે પહોંચી જઈશ અને હું તારી સાથે જ પાછળ આવું છું.

આ શબ્દો સાંભળી વેરીશાલજી અત્યંત ખુશ થઈ અને માતાજીને નમસ્કાર કરી પોતાના ઘોડા ઉપર આરૂઢ થયા.

ઘોડા ઉપર બેસતાની સાથે જ માં હરસિધ્ધિના પ્રતાપથી ઘોડો ખૂબ જ ગતિથી જમીન પસાર કરવા લાગ્યો.

માત્ર બે ત્રણ કલાકમાં જ પોતાના પ્રદેશમાં આવી પોંહેચેલો જોઈને રાજાના મનમાં થયું કે માતાજીએ મને શું ભ્રમિત કર્યો હશે ? એવા અનેક તર્ક વિર્તક સાથે રાજા પોતાની શર્તનું ભાન ભૂલી ગયા અને શંકાથી પ્રેરાઈને પાછું વળીને જોવા લાગ્યા. પાછળ દ્રષ્ટિ કરતાં જોઈને માતાજીએ કહ્યું , હે વત્સ તેં મારી શરતનો ભંગ કર્યો છે. માટે હવે અહીંજ અને અમે જ્યાં છે ત્યાં જ તું અમારા સ્થાનકો બંધાવજે, માતાજીના વચનો સાંભવીને વેરીશાલજીને પોતાની ભૂલનું ભાન થયું.

જો કે માતાજી રાજપીપલાની હૃદમાં તો આવી ગયા હતા જ, પરંતુ તેમની ઇચ્છા માતાજીને પોતાના મહેલમાં પધરાવી મહેલમાં મંદિર બંધાવી દરરોજ માતાજીના ચરણોની સેવાનો લાભ લેવાની હતી. પોતાની ભૂલનો તેમને બહુ જ પસ્તાવો થયો છતાં માતાજીને એવી જ ઇચ્છા હશે કે શહેર બહાર પોતાનું સ્થાપન થાય માટે જ રાજવી પોતાની શરત ભૂલી ગયા. માતાજીએ આ જગ્યાએ વાઘ પર બિરાજીને રાજા વેરીશાલજીને દર્શન આપ્યા હતા. આ દિવસ ઇ.સ..૧૬૫૭ ની સાલની નવરાત્રિના આઠમને મંગળવારનો દિવસ હતો.

આ અષ્ટમીને મંગળવારને દિવસે જ શ્રી હરસિધ્ધિ માતાજી સવારે વેરીશાલજી સાથે નીકળ્યા અને તે જ દિવસે રાજપીપલા નજીક આવીને શહેરની બહાર જ સંજોગોવસાત રોકાઈ ગયા. અને એજ જગ્યાએ રાજા વેરીશાલજીએ ભવ્ય મંદિર બંધાવ્યું. સાથે મહાકાળેશ્વર મહાદેવનું મંદિર, વીરવૈતાળનું મંદિર તેમજ બાલાપીરની દરગાહ પણ રાજા એ બંધાવ્યા. રાજા વેરીશાલજી રોજ અહિં આવીને ભાવભક્તિ પૂર્વક સેવા પૂજા કરી જાય. પોતાની સાથે ઉજ્જૈનથી રાજપીપલા માતાજી હરસિધ્ધિ પધાર્યા બાદ રાજાનો ભક્તિભાવ વધી ગયો.

માતાજીનું મંદિર બંધાવ્યું. અને તેમની માતાએ નંદપુર ગામમાં નંદકેશ્વર મહાદેવની સ્થાપના કરી. અને તેમની યાદગીરીમાં નંદકેશ્વર મહાદેવનું મંદિર બંધાવ્યું. આ મંદિર ઇ.સ. ૧૬૬૦ માં બંધાવડાવ્યું હતું. અને સમય જતાં નંદપુર ઉપરથી નાંદોદ નામ થયું અને આજનું આ નંદોદ જૂના રાજ ઉપરથી રાજપીપલા કહેવાય છે.

ઈ. સ. ૧૭૦૭મા દુકાળ પડ્યો ત્યારે રાજા એ મંદિર બહાર તળાવ અને પ્રયોગશાળા ની બાજુ મા વાવ બનાવડાવી.. મહારાજા વેરીસાલસિહજીએ ૬૧ વર્ષ સુઘી સારી રીતે રાજ કરી ૮૫ વર્ષ ની ઉમરે ઈ. સ. ૧૭૫૧ મા માતાજી ના ધામમાં જવા માટે સદા ને માટે પોઢી ગયા.

તેમના પુત્ર જીતસિહે નંદપૂર થી રાજપીપળા ગાદી ની સ્થાપના કરી. ત્યાર પછી પ્રતાપસિંહ, રાયસિહ, અજબસિહ, રામસિંહ, નહારસિહજી, બીજા વેરીસાલસિહજી, ગંભીરસિહજી, છત્રસાલસિહજી, વિજયસિહજી, રાજેદસિહજી, તથા હાલ ના રધુવીરસિહજી છે. ૧૯૫૦ મા માતાજી નું મંદિર ગુજરાત સરકાર ને સોપાયુ ત્યાર થી ૧૯૭૩ સુધી ગુજરાત સરકારે વહીવટ કર્યો. ત્યાર બાદ હાલ વહીવટ હિંદુ દેવસ્થાન કમીટી પાસે છે.

માં હરસિધ્ધિ ની અપાર કૃપા અને અમી દ્રષ્ટિથી રાજપીપળા શહેરની ઉત્તરોત્તર પ્રગતી અને સમૃધ્ધિ જોવા મળે છે.

જય માઁ હરસિધ્ધિ રાજપીપલા વાળી

‘ક્યાંથી આવો છો મા’રાજ?’

Standard

‘ક્યાંથી આવો છો મા’રાજ?’
કપાળમાં ત્રિપુંડ, માથા પર લાંબી શિખા, ખભા પર લાલ રંગનો ખેસ અને ધોતિયા-કફનીમાં સજ્જ એવા એક બ્રાહ્નણને ગવર્નરના બંગલા પાસે ધસી આવેલો જોઈ પોતે કોઇ સાધારણ પોલીસ નથી પણ મદ્રાસના ગવર્નરનો રક્ષક છે એવા ઈગો સાથે એ બોલ્યો કે, ‘આ કોઇ વાણિયા વેપારીનો બંગલો નથી મહારાજ, કે તમે ‘દયા પ્રભુની’ માટે આંહીં આવી શકો. માટે તમે જ્યાંથી આવો છો ત્યાં પાછા પધારો…’
આવતલ બ્રાહ્નણ જરા પણ વિચલિત ન થયો…. ઊલટાનો એ એવી રીતે તાકી રહ્યો કે બંગલામાં જાણે પોતાનું કોઇ સ્વજન એની રાહ ન જોતું હોય?
‘ક્યાંથી આવો છો?’ ગવર્નરનો પહેરેગીર ગજર્યો.
‘ભાવનગરથી…’ વિપ્રે શાંતિથી જવાબ દીધો.
રક્ષકના હોલબૂટમાં સળવળાટ થઇ ગયો. ચહેરા પર ઊભરેલાં રોફ અને રુઆબ પાંચ-દસ પગથિયાં એકસાથે નીચે ઊતરી ગયાં…!

‘ક્યાંથી?’ આંખો ઝીણી કરીને એણે ચકાસણી કરી.
‘ભાવનગરથી આવું છું. મારું નામ ગૌરીશંકર…’ ગૌરીશંકર શિખર જેવો આદમી હોય તોય આ પહેરેગીર કહી દેત કે ગૌરીશંકર હો તો તારા ઘરનો, સમજ્યો? આ બંગલો નામદાર ગવર્નરનો છે. તારા જેવા ગૌરીશંકરો માટે નથી, અહીં તો મદ્રાસનો મુખ્યપ્રધાન પણ ઠઠડીને ઊભો રહે. લોટણવેડા કરે. તયેં પ્રવેશ મળે સમજયોને. ગૌરીશંકર! પણ કાંઇ નૈ ભલા માણસ! લાચાર છું. ભાવનગર તો અમારા ગવર્નર સાહેબનું વતન, જન્મભૂમિ અને જૂની એની રાજધાની અને એનો આ રહેવાસી… જા ભઇ જા!
‘તમે મા’રાજ! ગવર્નર સાહેબને ઓળખો છો!’ ગમ ખાઇને પહેરેદારે પૂછ્યું.
‘સારી રીતે ઓળખું…’ ગૌરીશંકરે નિરાંતથી કહ્યું.
‘હશે. એમને તો સૌ ઓળખે. આખો દેશ ઓળખે છે. પણ તમને સાહેબ ઓળખે છે?’
‘હા, ભાઇ! મને કેમ ન ઓળખે? હું એનો રસોઇયો હતો…’
‘ભલે જાઓ અંદર, પણ મા’રાજ! કંપાઉન્ડમાં ઊભા રહેજો, સાદ દેજ્યો શું સમજયા? ડખડખ કરતા પરબારા જતા નૈ. હું અહીં ઊભો રહીને જોઇશ.’ અને વિપ્ર ગૌરીશંકર, ગવર્નરના બંગલામાં પ્રવેશ્યા. પ્રાંગણમાં ઊભા રહીને એણે સાદ દીધો:
‘બાપુ! હું ભાવનગરનો ગૌરીશંકર…’
ઉંદરડીને ટાંપીને કાગડો જોઇ રહે એમ પેલો પહેરેગીર જોઇ રહ્યો હતા, પણ પળ પછી એ આભો બની ગયો. એને ભ્રમ થયો કે મદ્રાસનો દરિયોકાંઠો બહાર નીકળ્યો કે આસમાન નીચે ઊતર્યું કે પછી આ ધરતી પાતાળે જઇ રહી છે?ભાવનગર અને ગૌરીશંકર… એવા બે શબ્દો સાંભળતાની સાથે, મદ્રાસના ગવર્નર કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવસિંહજી ગોહિલ, દ્વારકાના મહેલેથી સુદામા માટે વછુટેલ રાજા રણછોડની જેમ વછુટયા! અને જોતજોતામાં મુઢ્ઢી હાડકાનો ભાવનગરી આ વિપ્ર, ગવર્નરના દિલમાં છલોછલ ભરાઇ ગયો! મદ્રાસના મુખ્યપ્રધાનને ન મળે એવો ઉમળકો એને સાંપડ્યો.
‘ગૌરીશંકરભાઇ! શું કરે છે આપણું ભાવનગર?’ તામિલનાડુના દરિયાનાં જળતરંગો પર બેસીને નામદાર ગવર્નરનો આતમો ભાવનગરના બંદર સુધી ખળભળી ગયો…
પછી તો સંસ્મરણોની વણઝારો ચાલી… ભાવનગરના વેપારીઓ, ભાવનગરના કેળવણીકારો, વિદ્વાનો, ઉદ્યોગપતિઓ, કવિઓ, લેખકો અને સાવ સાધારણ માણસો પણ કૃષ્ણકુમારસિંહજીના હોઠેથી સરતા રહ્યા… સૌના ધંધા વિશે, સુખાકારી વિશે, બાળબચ્ચાંઓ વિશે વીણી વીણીને ખબર પૂછ્યા…
ભાવનગરના રાજદરબારમાં રૂપિયાના થાળ ભરીને, રેશમી શાલો વડે ઉમદા હસ્તીઓને જે રીતે એમણે ભૂતકાળમાં સન્માની હતી એ જ રસમથી વિપ્ર ગૌરીશંકરને એણે સન્માન્યા! અને જ્યારે જ્યારે મદ્રાસમાં ગૌરીશંકર એમની પુત્રીને ઘેર આવે, ત્યારે અચૂક રીતે ગવર્નરને બંગલે મહેમાન બને એવો પ્રેમાગ્રહ કરીને વચન લીધું…
અને નિવૃત્તિને આરે ઊભેલ, અકિંચન એવો ભાવનગરનો આ ભૂદેવ, રૂપિયે-વસ્ત્રે લથબથ થઇને ગવર્નરના બંગલેથી વિદાય થયો ત્યારે મદ્રાસના ગવર્નર વિદાયના મીઠા સ્મિત સાથે હાથ ફરકાવી રહ્યા હતા…અને કલાક પહેલાં, આ વિપ્રને માણસ સમજીને તોછડાઇથી વર્તેલો પેલો દરવાન આને જોઇને ‘એટેન્શન’ની પોઝિશનમાં આવીને બંદૂક નમાવીને ભૂદેવ ગૌરીશંકરને માનભરી નજરે નિહાળતો ઊભો રહ્યો. અને બહાર નીકળ્યા ત્યારે મા’રાજ ગૌરીશંકર રાજવીની આ આત્મીયતાથી ગદ્ગદ થઇ ગયા હતા! એની આંખોના ખૂણે લટકતાં હર્ષાશ્રુઓનાં ટીપાંઓમાં આખું ભાવનગર રાજ ઝૂલતું હતું!
(નોંધ : ભાવનગરના સ્વ. કૃષ્ણકુમારસિંહજી મદ્રાસના ગવર્નર પદે જ્યાં સુધી રહ્યા ત્યાં સુધી વેતન પેટે માત્ર પ્રતિ માસ એક રૂપિયો સ્વીકારતા હતા!)
લેખક – નાનાભાઈ જેબલિયા

હમીર જી ગોહિલ

Standard

વીર હમીરજી ગોહિલ
”  આઈ માં મારા મરશીયા ગાશો ને ! ”
             મરશીયા
વેલો આવે વીર, સખાતે સોમૈયા તણી ;

હિલોળવા હમીર, ભાલા અણીએ ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે વીર હમીર, સોમનાથજી ની સખાતે – રક્ષણ કરવા અને ભાલાની અણીઓથી દુશ્મનોને હિલોળવા- રંગળવા વહેલો આવજે.)
પાટણ આવ્યાં પૂર, ખળહળતા ખાંડા તણા ;

સેલે માહીં શૂર, ભેંસાસણ શો ભેંસાસણ
(અર્થાત :; હે હમીર  ! પ્રભાસપાટણમાં ખળહળતા – ધોધબંધ ખાંડા- તલવારોનું પૂર આવ્યું, તેમાં ભેંસાસણ – પાડાની પેઠે સેલારા મારી – ચોટ દઈ – શૂરવીર હમીર ! તું રમે છે.)
વન કાંટાળા વીર , તુજ ણે જુવા થયા ;

આંબો અવળ હમીર , ભાંગ્યો મ્હોરી ભેંસાસણ.
(અર્થાત :; હે આંબારૂપી હમીર ! તારા રક્ષણરૂપી કાંટાવાળી વાડ અર્થાત શસ્ત્ર સહીત લશ્કર, તે તારાથી જુદું થયું એટલે તારી પાસે તે નથી. એથી તારું રક્ષણ થઇ શક્યું નથી. તેથી તને મહોર – ખીલતી યુવાની આવી ત્યાં તું ભાંગી ગયો અર્થાત રણ સંગ્રામ માં કામમાં આવ્યો.)
એકે અહર હણે, શર લઇ એકે સાચવ્યો ;

એમાં વખાણીએ વડે, કીઓ હાથ હમીરકો.
(અર્થાત :; હે હમીર ! એક હાથ અહર – અસુર – દુશ્મનોને હણ્યા અને બીજાં હાથે તારા શર – માથાનું રક્ષણ કર્યું. આ બે હાથમાં તારા ક્યાં હાથના વખાણ કરવા?)
વેળ તાહરી વીર, આવીને ઉવાટી નહિ ;

હાકમ તણી હમીર, ભેખડ હુતી ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે સાગરરૂપી હમીર ! તારામાં શૌર્યરૂપી વેળ – ભરતી આવી પણ ઉવાટ – ઓળ નાંખ્યો નહિ, કારણ કે, હાકમ એટલે કે ઝફરખાનરૂપી આડી ભેખડ આવી એટલે તારા મોજાં ફેલાઈ પાછાં પડ્યાને તેમાં તું મરાયો.)
કરમાં શર કરમળ કરે, જુવે શરને જગદીશ ;

(એમાંથી) શર ચડ્યું હર શીષ, તે ભજાડ્યું ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે વીર હમીર ! જયારે તારું માથું પડ્યું ત્યારે તેને હાથમાં લઇ લીધું. તે શર – માથાને જગદીશ – શંકરે જોયું પછી તારું માથું હર – શંકરના શીષ ઉપર  ચડ્યું અર્થાત તારું માથું શંકરને અર્પણ થયું.)
પડ્યા હાથ હમીર , શરમ પરય સાઢુ તણી ;

કિસાસે સધીર , ભીડ પડી એ ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે હમીર ! તું અને શંકર બંને સાઢુ થાઓ છો, કેમ કે શંકર ભીલડી ઉપર મોહયા હતા. તું PQAN પણ ભીલ કન્યાને પરણ્યો, એટલે સાઢુનાં સગપણે તેને શરમ લાગી, એટલે સાઢુનું રક્ષણ કરવા તું આવ્યો અને તેને માટે તે પ્રાણ આપ્યા.)
પૈયે શંકર પૂજીયો, માથું ઉતારી હાથ ;

ધડ લડયા ધુડતા, ભલે ચડી ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે હમીર ! અનેક વિધિથી શંકરને પૂજ્યા અને માથું આપી ધડથી લડ્યો : તારા ભાલાથી દુશ્મનોને માર્યા અને તારા ધડને પણ ભાલાથી વીંધાવી વીરગતિ પામ્યો.)
બોલ જ જે બાપુ તણા, હામુ તને ચડ્યા હૈયા ;

સાચા સાચવિયા, ભાંગે કાંધે ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે હમીરજી ! બાપના બોલથી તે સોમનાથજીને શીષ અર્પણ કર્યું હતું. તે આજે યાદ કર્યું. અને તે વેણને સાચવી રાખી, હે ભીમજી ગોહિલ નાં પુત્ર ! તે તારું કાંધ કપાવી – ગરદન ભંગાણી – સાચું કર્યું.)

સંત ચાલણા તે વાય, અંગ જે અણસારો થયો ;

કમ તોય કુલ એવાય, તે ભરિયા પાગજ ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે ભીમજી ગોહિલ નાં પુત્ર હમીર ! તારા ચિતમાં દુશ્મનસામે ચાલવા માટે અંગમાંથી અણસારો – ઈશારત – થઇ, તેનું કારણ એ જ છે કે તારા ગોહિલ કુળનો ક્રમ – રીત એવી છે , તેથી દુશ્મન સામે પગલાં ભરીને સામે પગલે મરાયો.)
માથે મૂંગીપુર ખરું, વસાયા વર શીશ ;

સોમૈયાને શીષ, અર્પ્યું અર્થીલા ધણી.
(અર્થાત :; હે અર્થીલા નાં ધણી ! તારે માથે મુંગીપુર છે, અર્થાત તું શાલિવાહન નાં વંશનો છે. વળી તારું મોસાળ પણ વીશ વાસાનું છે. – કુલીન છે. તેથી જ તે સોમનાથજીને શીષ અર્પણ કર્યું છે.)

શંકર તણે શરીર, માથે મ્લેચ્છાયેણ તણા ;

પડિયા હાથ હમીર, ભોય તાહરા ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે હમીરજી ! શંકર ઉપર મુસલમાનોનાં હાથ પડ્યા, તેમાં તું લડી મારયો, પણ અખંડિત રાખી શક્યો નહિ તેથી  તારા હાથે ભોયે – જમીન પર પડ્યા.) 
રડવડીયે રડિયા, પાટણ પાસ્વતી તણા ;

કાંકણ કમળ પછા, ભોંય તાહરા ભીમાઉત.
(અર્થાત :; હે ભીમજી નાં પુત્ર ! તું મરાયો તેથી પાર્વતીના પાટણમાં સૌ લોક રડ્યાં અને સોમનાથજીનું માન હરાતાં પાર્વતીના કમળ જેવા કંકણ ભોંયે રખડ્યાં.)
તું મરતે મરિયા, હર શીયર હિમાયતી ;

છો ચુડા ચડીયા, જે ભજ ત્રી ભાંગ્યા ભીમાઉત.
(અર્થાત :;  ઓ ભીમજીના વંશના ! તું મરતા ત્રણ જણ મુઆ : એક તો શિવ, બીજો શિવના મસ્તકનો ચંદ્ર અને ત્રીજો તું, તેથી તેઓની ત્રણે સ્ત્રીનાં ત્રણના છ ચુડા ભાંગી પડ્યા.)
તું જ હમીર, હમીર શંભુ તાને સારાહિયો ;

વાઢ પડંતે વીર જ  કે, ન ભાંગ્યો ભીમાઉત.
(અર્થાત :;  હે હમીર ! તું જ ખરો હમીર (અમીર) શંભુએ તારી પ્રશંસા કરી કે ઝટકા પડ્યા છતાં તું ભાંગ્યો નહિ .) 

હું જાઉં હર પાલણાં, તું રે સાવ સધીર ;

હવે પાટણ હમીર, તો ભળાવ્યું ભીમાઉત.
(અર્થાત :;  હે શંકરનું રક્ષણ કરવાવાળા હમીર ! હવે હું ઘરે જાઉં છું, માટે તું સાવધાન થઈ રહેજે, કારણ કે, પાટણ(પ્રભાસ) તને જ ભળાવ્યું છે, માટે જીવતાં સુધી રક્ષણ કરજે .)

✒✒✒(સુરપાલસિંહ ગોહિલ  સાથે યુવરાજસિંહ ગોહિલ ભડલી …..)
જય સોમનાથ દાદા

જય હમીરજી દાદા 

જય ગોહિલવાડ 

જાણો લાઠી સ્ટેટ ની ખાનદાની વાતો

Standard

રાજકોટના રાજવી લાખાજીરાજ અને લાઠીના રાજવી સુરસિંહજી ગોહિલ – કલાપી વચ્ચે પારિવારિક સંબંધો રહ્યા છે, રાજકોટના પ્રજા વત્સલ રાજવી શ્રી, લાખાજીરાજના ધર્મપત્ની એટલે રાણી સાહેબા રમણીકકુંવરબા, એટલે કલાપી સાહેબના એક માત્ર દીકરી, તેમની સ્મૃતિમાં આજે પણ રમણીકકુંવરબા કન્યા વિદ્યાલય રાજકોટમાં ઉભું છે. અને બીજી સ્મૃતિ વિશેષ, લાઠીના મૃદુકવિ શ્રી ધૈર્યચન્દ્ર બુદ્ધની સ્મૃતિમાં એક રાજમાર્ગ પણ છે. 
લાઠીના રાજવી કવિ કલાપી માત્ર 26- વર્ષની ભરયુવાનીમાં દેહ-છોડી ગયા, તેમના સ્નેહરાજ્ઞી એટલે સુમરી-રોહા કચ્છના રાજવી શ્રી વેરીસાલજીના દીકરી રાજબા રમાબાની કુંખે જન્મેલા દીકરી તે રમણીકકુંવરબા. લાખાજીરાજના લગ્ન લેવાયા ત્યારે કલાપીના વિધવા રમાબાએ દીકરીના લગ્નમાં કોઈ કચાશ ના રહે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખ્યું હતું, લગ્ન સમયે આજુબાજુના તમામ રજવાડાના રાજવીઓ વિન્ટેજ કારોના કાફલા સાથે લાઠી પહોંચેલા મહેમાનો માટે, દરબારગઢ ઉપરાંત બીજા મકાનો અને તંબુ ખાનામાંથી તંબુ કાઢી ઉતારા તયાર કાર્ય હતા, રાજકોટથી ખુબજ મોટીજાન લાઠીગામ પહોચી ત્યારે, લાઠીના તમામ નગરજનો સ્વયંભુ સેવાદારી, અને આગતા સ્વાગતામાં જોડાયા હતા, જે લાઠીના રાજવી પરિવાર તરફનો પોતાનો પ્રેમ પ્રગટ કરે છે

.

એ જમાનામાં શાહી રીત – રીવાજ મુજબ રાજવી પરિવારે ખુબજ મોટો અને ગજા બહારનો કરિયાવર કર્યો હતો, આ જાન ત્યારે લાઠીમાં એક અઠવાડિયા સુધી રોકાયેલ હતી અને સમસ્ત-લાઠી નગરજનો એ આ લગ્ન-ઉત્સવને મ્હાણ્યો હતો.

ઈ.સ. 1870 માં રાજકોટમાં કાઠીયાવાડ સમસ્ત રાજવી પરિવારોએ, પોતાના રાજકુમારો માટે સ્કુલ-કોલેજનું નિર્માણ કાર્ય આરંભ્યું ત્યારે નાના-મોટા તમામ રજવાડાએ પોતાનું યોગદાન આપ્યું ત્યારે, લાઠી જેવા નાનકડા અને આર્થિક દ્રષ્ટિએ ચોથા દરજ્જાના સ્ટેટ એ પણ એ જમાનામાં રૂપિયા 2000/- રોકડા અને દસ- ગાડા ઘઉં-બાજરાનું અનુદાન આપેલું, અત્યારે હવે આ કોલેજમાં દરેક રાજવીની એક સ્કોલરશીપ -સીટ છે તેમ લાઠીની પણ એક સીટ છે, અને લાઠી પણ ”રાજકુમાર કોલેજના ફાઉન્ડર મેમ્બર છે, એ સ્કોલર-શીપના લાભ સાથે લાઠીના કેટ-કેટલા વિદ્યાર્થી ક્યાં સુધી પહોચ્યા તેની વાત ફરી ક્યારેક કરીશું.
રાજકુમાર કોલેજનું બાંધ-કામ થયું તે વખતે કલાપીના મોટાભાઈ, શ્રી ભાવસિંહજી લાઠીના રાજા હતા, અને કલાપીના નાના કુંવર શ્રી જોરાવરસિંહજી એ રાજકોટ રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી તેજ સંસ્થામાં વિંગ-માસ્ટર તરીકે સેવા આપેલ, અને અત્યાર સુધીમાં લાઠીની સાત-પેઢી રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ કરી ચુકી છે, રાજકોટ સ્ટેટ કોઈ પણ રમત-ગમતનું આયોજન કરતુ ત્યારે લાઠીની ક્રિકેટ ટીમ, હોકીટીમ તેમજ ઘોડાની રેસ માટે લાઠીથી ચુનિંદા ખેલાડીઓ રમવા માટે આવતા, કલાપીજીના પ્ર-પૌત્ર અને ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રહલાદ્સિંહજી (રાજહંસ) સારા સાહિત્યકાર અને પોલો ના અચ્છા ખેલાડી પણ હતા, તેમજ તેમના અંગત મિત્ર વાંકાનેરના મહારાજા પ્રતાપસિંહજી સાથે તેઓ કાર રેસ પણ કરતા.
રાજકોટના રાજવી ધર્મેન્દ્રસિંહજીના શાસન-કાળમાં ‘મહાત્મા ગાંધી ‘ આઝાદીની ચળવળના ભાગરૂપે ઉપવાસ પર બેસેલા, પૂજ્ય બાપુના ટેકામાં રાજકોટના તમામ નગર-જનોએ સ્વયંભુ પોત-પોતાના ઘરની લાઈટ બંધ રાખેલી, આખા શહેરમાં અંધારું રહેતું, અને રાજવી પેલેસમાં ઝાકમઝોળ અંજવાળું રહેતું, આ ઘટના પૂજ્ય બાપુ માટે અપમાન જનક લાગતા લાઠી ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રહલાદસિંહજી નાં સાહિત્યકાર-મિત્રો શ્રી કનૈયાલાલ મુનશી, શ્રી ચં.ચી. મહેતા, ડો જીવરાજ મહેતા વિગેરેની વિનંતીને માન આપી લાઠી ઠાકોરસાહેબ ધર્મેન્દ્રસિંહજી ને સમજાવવા ગયા હતા, ખુબ દબાણ ઉભું કરીને ભાણુભાને મનાવી ને પૂજ્ય ગાંધી બાપુને પારણા કરાવ્યા હતા, તે સમયે રાજકોટના દિવાનની ઈચ્છા ખરી કે ઉપવાસ લાંબા ચાલે અને પૂજ્ય બાપુને કંઈ થઈ જાય અને રાજકોટ મોટું યાત્રાધામ બની જાય.
રાજકોટમાં કાશી-વિશ્વ નાથ મંદિર પાસે ચાર-પાંચ હજારવારના કમ્પાઉડ વાળો લાઠીનો ઉતારો હતો, જે લાઠીના અમલદારો અને પ્રજાજનો દવા-દારુ કરાવવા આવતા તે માટે જ વપરાતો, આઝાદી સમયે લાઠી ઠાકોર સાહેબ શ્રી પ્રહલાદસિંહજી પ્રતાપસિંહજી ગોહિલે સૌરાષ્ટ્ર સરકારને લાઠીનો ઉતારો આપી દીધો, જ્યાં પછી સૌરાષ્ટ્ર હાઈસ્કુલનું નિર્માણ થયું, લાઠીને બે-ખુબ બાહોશ દીવાન મળેલા શ્રી બી.એમ બુચ અને શ્રી ડી એમ બુચ તેમાં પણ શ્રી ડી એમ બુચ તો આઝાદી પછી સૌરાષ્ટ્રનાસૌ પ્રથમ મુખ્ય-સચિવ બનેલા.
તમામ-માહિતી શ્રી, કીર્તીકુમારસિંહજી પ્રહલાદ્સિંહજી ગોહિલ, નેક નામદાર ઠાકોર સાહેબ ઓફ લાઠી.
સવિશેષ પરિચય

ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી, ‘કલાપી’ (૨૬-૧-૧૮૭૪, ૯-૬-૧૯૦૦) :

કવિ, પ્રવાસલેખક.

જન્મ લાઠી (જિ.અમરેલી)ના રાજકુટુંબમાં.

૧૮૮૨ થી ૧૮૯૦ સુધી રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ, જે આંખોની તકલીફ, રાજ્કીય ખટપટો ને કૌટુંબિક કલશોને કારણે એ વખતના અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણ આગળ અટક્યું. દરમિયાન ૧૮૮૯ માં રોહા (કચ્છ)નાં રાજબા (રમા) તથા કોટડા સાંગાણીનાં આનંદીબા સાથે લગ્ન. પિતા અને મોટાભાઈના અવસાનથી સગીર વયે જ ગાદીવારસ ઠરેલા એમને ૧૮૯૫ માં લાઠી સંસ્થાનનું રાજપદ સોંપાયું. રમા સાથે આવેલી ખવાસ જાતિની દાસી મોંઘી (પછીથી શોભના) પર ઢળેલી વત્સલતા એને કેળવવા જતાં સધાયેલી નિકટતાને કારણે ગાઢ પ્રીતિમાં પરિણમી અને એમના આંતરબાહ્ય જીવનમાં ખળભળાટ મચી ગયો. ઘણા સાંસારિક, માનસિક, વૈચારિક સંઘર્ષોને અંતે એમણે ૧૯૮૯ માં શોભના સાથે લગ્ન કર્યું. ઋજુ અને સંવેદનશીલ પ્રકૃતિના આ કવિ પ્રાપ્ત રાજધર્મ બજાવવા છતાં રાજસત્તા અને રાજકાર્યમાં પોતાની જાતને ગોઠવી ન શક્યા. છેવટે ગાદીત્યાગનો દ્રઢ નિર્ધાર કરી ચૂકેલા કલાપીનું છપ્પનિયા દુકાળ વખતે લાઠીમાં અવસાન થયું…

ભાવનગરના રાજવીઓ

Standard

ભાવનગર એટલે રાજાશાહીથી રહેતા લોકોનું રાજવી શહેર. આ શહેરનાં લોકોમાં હજુ રાજાઓ પ્રત્યેનો સ્નેહ, સન્માન અને આદર એવોને એવો જ વહે છે. ભાવનગરનાં રાજાઓને પ્રજા દેવ તરીકે પૂજે છે. રાજવીઓએ પણ એવા કાર્યો કર્યા છે કે તેમને પૂજવા જ જોઈએ. તો આવો જાણીએ કેવા હતા ભાવનગરનાં એ રાજવીઓ…..

સૌરાષ્ટ્રમાં નાનાં મોટાં થઈને 282 રજવાડાં છે. તેમાં ભાવનગર, જામનગર, જૂનાગઢ, મોરબી, ગોંડલ, ધ્રાંગધ્રા અને પોરબંદર સમૃદ્ધ ગણી શકાય. આ બધાં રજવાડાંઓમાં ભાવનગર નોખું તરી આવતું. ભાવનગરને પોતાના રાજ્યમાં જ 410 માઈલની રેલવે લાઈન હતી તથા અન્ય રજવાડાંઓને પણ રેલવે લાઈનથી સાંકળી લીધાં. અહીંના રાજવીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત હોવા સાથે સંસ્કારી, ચારિત્ર્યશીલ, માયાળુ અને પ્રજાવત્સલ હતા. પ્રજા પણ તેમના પર અપાર હેત દાખવતી. અંગ્રેજ સલ્તનત પણ ભાવનગર નરેશને 13 તોપોની સલામી આપતી.

ગોહિલવંશ માત્ર ભાવનગર પૂરતો જ નથી રહ્યો. લાઠીના રાજવી કવિ ‘કલાપી’ પણ ગોહિલવંશના હતા. પાળિયાદના ઠાકોર દેપાળ દે પણ ગોહિલ વંશના હતા. રાજપીપળાના રાજવી છત્રસિંહજી પણ ગોહિલ વંશના હતા.

હવે જ્યારે ભાવનગરના ગોહિલ વંશની વાત કરીએ છીએ ત્યારે આ ગોહિલોનો પૂર્વઇતિહાસ જાણવાની જિજ્ઞાસા સહેજે થાય. ગોહિલ વંશના મૂળપુરુષ સેજકજી મારવાડના ખેરગઢથી કાઠિયાવાડ આવ્યા અને જૂનાગઢના રા’ મહીપાલદેવને મળ્યા. ત્યારે રા’એ પાંચાળમાં પાંચ ગામ તેમને આપ્યાં. ત્યાં સેજકજીએ ‘સેજકપુર’ વસાવ્યું. ઉમરાળાથી થોડે દૂર એક સિંહપુર નામે ગામ. કાળક્રમે આ ‘સિંહપુર’ નામનો અપભ્રંશ થઈને શિહોર થઈ ગયું.

ગોહિલોએ પાછળથી શિહોરને પોતાની રાજધાની બનાવી. ગોહિલો સ્થિર થયા. રાજવહીવટ ચલાવવા લાગ્યા. એટલે તેમનામાં રહેલી સંસ્કારક્ષમતા આળસ મરડીને બેઠી થઈ. આના લીધે શિહોરની પ્રજાને પણ સ્થિરતા હાંસલ થઈ.

1630માં હરભમજી ગાદીએ આવ્યા અને બે વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં જ 1632માં તેમનું અવસાન થયું.

હરભમજીના પુત્ર અખેરાજજી સગીર હતા. એટલે હરભમજીના નાના ભાઈ ગોવિંદજી ગાદીએ બેઠા અને સ્થિતિ એવી આવી કે ગાદીનો ખરો હકદાર રસ્તે રઝળતો થઈ ગયો. એટલે કચ્છના રાવ ભારમલજીએ અખેરાજજીને કચ્છ તેડાવી લીધા. ભારમલજી તેમના ફુઆ થતા હતા. ભારમલજીએ ઘણી સમજાવટ કરી છતાં ગોવિંદજી ન માન્યા. એટલે રાવ ભારમલજીએ કચ્છી લશ્કર સાથે અખેરાજજીને શિહોર હસ્તગત કરવા મોકલ્યા.

ગોવિંદજીએ ઘણાં વલખાં માર્યાં, પણ ન ફાવ્યા એટલે અખેરાજજીને ગાદી સોંપી દીધી. અને તેમના પૌત્ર ભાવસિંહજી પહેલા ગાદીએ આવ્યા. તેને કારણે સમગ્ર કાઠિયાવાડનાં બધાં રજવાડામાં ભાવસિંહજી આદરપાત્ર બન્યા. મહારાજા ભાવસિંહને શિહોરની રાજધાની સુરક્ષિત ન લાગતાં તેમણે રાજધાની બીજે ખસેડવાનું વિચાર્યંુ. ઈ.સ. 1723માં ભાવસિંહજીના નામે આ નવી રાજધાની ‘ભાવનગર’ નામે ઓળખાઈ અને રાજધાની તૈયાર થતાં રાજગાદી શિહોરથી ભાવનગર ફેરવાઈ.

વખત જતાં ભાવનગરની સમૃદ્ધિ વધવા માંડી, પણ ભાવસિંહજીને માત્ર ભૌતિક સમૃદ્ધિમાં જ રસ ન હતો. આ સમૃદ્ધિ સચવાઈ રહે અને રાજ્યનું ગૌરવ વધે તેવા બૌદ્ધિકોની જરૂર તેમને જણાઈ. એટલે દિગ્ગજ બૌદ્ધિકોને રાજ્યમાં નોતર્યા. આવા બૌદ્ધિકોમાં ખાસ કરીને વડનગરા નાગર બ્રાણ અને પ્રશ્ર્નોરા નાગર બ્રાણ વધારે હતા. રાજ્યનો વહીવટ આવા શુદ્ધ ચરિત્ર અને વહીવટી દક્ષતાવાળા વહીવટદારોને લીધે દીપી ઊઠ્યો. ભાવનગરને મળેલું સંસ્કારનગરીનું બિરુદ આવા ઉપરોક્ત નાગર ગૃહસ્થોને આભારી છે.

ઈ. સ. 1764માં ભાવસિંહજી નિવૃત્ત થયા.

રાજગાદી પર 1765ની સાલમાં જસવંતસિંહજી બિરાજ્યા. તેમના પછી વખતસંગજી આવ્યા. જે ઘણાં શક્તિશાળી રાજવી હતા.

ભાવનગરની ગાદીએ આવનારા દરેક રાજવીઓ પ્રજાના સુખે સુખી અને દુ:ખે દુ:ખી થનારા હતા.

આવા વજેશંગ બાપુના કાર્યકાળ દરમિયાન જ 1847ની સાલમાં શ્રી ગૌરીશંકર ઉદયશંકર ઓઝાએ ભાવનગર રાજ્યનું દીવાનપદું સંભાળ્યું અને કુંડલાના ખુમાણોએ હાદા ખુમાણની આગેવાનીમાં બહારવટું આદર્યંુ. આ હાદા જોગીદાસના ખુમાણના પિતા.

આ બહારવટાની કથા ખરેખર રોમાંચક છે, આપણા મહાકવિ શ્રી ન્હાનાલાલે જોગીદાસને અત્યંત માનભેર સંભાર્યો છે અને ‘જોગી બહારવટિયો’ કહીને બિરદાવ્યો છે. સ્વ. શ્રી મેઘાણીભાઈ લખે છે, ‘‘ભાવનગર રાજ્યને જોગીદાસે દુશ્મનાવટથી પણ શોભા ચડાવી. વજેશંગ – જોગીદાસની શત્રુ-જોડલી તો અપૂર્વ બની ગઈ છે. બંનેએ જાણે વીરધર્મના પાલનમાં સ્પર્ધા ચલાવી હતી.’’

આમ છતાંય દુ:ખની વાત તો એ છે કે ભાવનગરના ઇતિહાસમાં જોગીદાસને સ્થાન નથી. વજેશંગ ઠાકોર પછી તેમના પુત્ર તખ્તસિંહજી ગાદીએ આવ્યા, પણ તે સગીર હોઈ બ્રિટિશ સરકારે દીવાન ગગા ઓઝા અને એડવર્ડ હોપ પર્સિવળને સંયુક્ત વહીવટ સોંપ્યો. ગગા ઓઝાની કુનેહભરી વહીવટી કુશળતા અને નિ:સ્વાર્થ સેવાને લીધે ભાવનગર રાજ્યને સુંદર વહીવટ મળ્યો. આજે પણ તખ્તેશ્ર્વરની ટેકરી ઉપરનું સુંદર શિવાલય તખ્તસિંહજીની યાદ આપતું દર્શનાર્થીઓથી ઉભરાય છે.

તખ્તસિંહજી પછી તેમના પુત્ર ભાવસિંહજી (બીજા) ભાવનગરની ગાદીએ આવ્યા. સને 1900માં દુષ્કાળ પડ્યો. તે વર્ષ હતું વિક્રમ સંવત 1956નું એટલે એ દુકાળ ‘‘છપ્પનિયો દુકાળ’’ નામે ઓળખાયો

સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ભાગ-૫

Standard

હનુભા

લાઠી ગામની સીમમાં ધેાળી શેરડીનો દોઢ દોઢ માથોડું ઊંચો વાઢ પવનના ઝપાટામાં ઝૂલી રહ્યો છે જાણે પોપટિયા રંગના કોઈ મહાસાગરનાં મોજાં હિલોળે ચડ્યાં હોય તેવો દેખાવ થઈ ગયો છે. એવા ઘાટા એ શેરડીના થર સંધાણા છે કે માંહે ચકલુંય માર્ગ કરી શકે તેમ નથી. બાર બાર મહિના થયાં પટેલના ચાર દૂધમલિયા છોકરાએાએ દિવસ અને રાત કોસ હાંકી હાંકીને આવી થાંભલીઓ જેવી શેરડી જમાવી છે. ચિચોડાની ચીસો ગાઉ ગાઉને માથે સંભળાય છે. દીકરાના વિવાહ થાતા હોય તેમ ગામડે ગામડેથી પટેલનું કુટુંબ ગળ અને શેરડી ખાવા આવ્યું છે. બાવા, સાધુ કે ફકીરફકીરાં તો કીડિયારાંની જેમ ઊભરાણાં છે.

આજ લાઠીના ધણી લાખાજી ગોહિલ પોતાના મહેમાનોને તેડીને આ વાઢે શેરડી ખાવા આવ્યા છે. બાપુએ કહ્યું : “પટેલ, જસદણના ધણી શેલા ખાચરની દાઢમાં ધરતીના સવાદ રહી જાય એવી શેરડી ખવરાવજો, હો કે ! ”

પોરસીલો પટેલ ભારા ને ભારા વાઢી ડાયરાની સામે પાથરવા મંડ્યો. દરબાર શેલો ખાચર અને એના ત્રણસો અસવારો ‘હાંઉ બા, હાંઉ ! ! ‘ ઢગ્ય થઉ ગી બા, બસ કરો !’ – એમ બોલતા બોલતા માથાબંધણાંના ઊંડા ઊંડા પોલાણમાંથી ધારદાર સૂડીઓ કાઢીને એ અધમણઅધમણ ભારના સાંઠાને છોલવા મંડ્યા. પાશેર પાશેર ભારનાં માદળિયાંની ઢગલીઓ આખી પંગતમાં ખડકાવા માંડી; અને છરા જેવા દાંતવાળા પહેલવાન કાઠીઓ, પોતાના મોઢામાં કેમ જાણે ચિચેાડા ફરતા હોય તેમ, ચસક ચસક એ પતીકાંને ભીંસી ભીંસી ચૂસવા લાગ્યા. અમૃત રસના ઘૂંટડા પીતી પીતી કેમ જાણે દેવ-દાનવોની સભા બેસી ગઈ હોય એવી મેાજ આજ લાઠીના વાઢમાં જામી પડી હતી.

“વાહ લાખાજી ! શેરડી તો ભારે મીઠી !” દરબાર શેલા ખાચરે વખાણ શરૂ કર્યા.

લાખાજીએ વખાણને ઝીલીને જવાબ આપ્યો : “ હા, બા ! મીઠપ ઠીક છે. ભગવાનની દયાથી અમારી વસ્તી ઠીક કામે છે. ”

ત્યાં કાઠી-ડાયરામાંથી એક બીજા ગલઢેરાએ સાદ પૂર્યો : “બા, આથી તો પછેં ગળપણનો આડો આંક આવી ગયો હો ! અમૃતના રોગા ઘૂંટડા ઊતરે છે.”

“ હા, બા !” ફરી વાર લાખાજીએ કાઠીઓની તારીફ સ્વીકારી. “તમ જેવા ભાઈઓની દયામાયા, કે લાઠીના લોક બાપડાં મહેનત કરીને ગદર્યે જાય છે.”

પણ લાખાજીના હોઠ મરકતા હતા. એને મર્મના બોલ બોલવાની બૂરી આદત હતી, તેથી હમણાં કંઈક બરછી જેવા બોલ છૂટશે એવી ધાસ્તી લાગવાથી શેલા ખાચરે પોતાના કાઠીઓ તરફ મિચકારો તો ઘણોય માર્યો, છતાં રંગે ચઢેલો કાઠી-ડાયરો અબોલ રહી શકે તેવું નહોતું. ત્રીજો કાઠી તાનમાં બોલી ઊઠ્યો : “ ભણેં, બા લાખાજી ! આવડી બધી મીઠપ આણવાનો કારસો તો બતાવો ! આવો રૂડો ખાતર તે કાણાનો નાખ્યો છે તમે?”લાખાજીથી ન રહેવાયું : “ખબર નથી, બા ! તમારા વડવાએાનાં માથાં વાઢી વાઢીને ખાતર ભર્યું છે, એટલે આવી મીઠપ ચઢી છે, સમજ્યા ?”

લાખાજીથી એટલું બોલાઈ ગયું, અને એનાં વેણ પડતાં તો “થૂ! થૂ !” કરતા તમામ કાઠીઓ શેરડીનાં માદળિયાં થૂકી નાખીને બેઠા થઈ ગયા. સહુની આંખો રાતીચોળ થઈ ગઈ, રંગમાં ભંગ પડ્યો, અને આંખેા કાઢીને કાઠીઓ ચાલવા મંડ્યા. ત્યારે વળી લાખાજીએ બળતામાં ઘી હોમ્યું : “એ બા ! લાઠીમાં બરછિયું ઘણીયુંય મળે છે. એકેક બાંધો છો તો હવે બબ્બે બાંધજો ને લાઠીને ઉખેડી નાખજો !’

શેરડીનો રસ ખારો ધૂધવા જેવો થઈને કાઠીઓની દાઢને કળાવતો રહ્યો.ઉત્તરમાં બાબરા અને કરિયાણાના ખાચરોની ભીંસ થાતી આવે છે; દખણાદી દશે આંસોદર, લીલિયા અને કુંડલાનો ખુમાણ ડાયરો લાઠીને ઉથલાવી નાખવા ટાંપી બેઠો છે; ઉગમણેથી ગઢડા, ભડલી અને જસદણ-ભીમોરા જેવાં ખાચરોનાં જોરાવર મથકો બરછી તોળીને ઊભાં છે, અને આથમણી કોર ચિત્તળ ને જેતપુરનો વાળા ડાયરો જ્યારે જ્યારે બને છે ત્યારે ત્યારે હલ્લા કરી રહ્યો છે. એવી રીતે –

કાઠી બળ થાક્યા કરી, કટકે ત્રાઠી કેક,
(તોય) અણનમ નોઘાટી એક, (તારી) લાઠી લાખણશિયડા !

હે લાખાજી ગોહિલ, કાઠીઓ બળ કરીને થાક્યા, ઘણાં લશ્કર તારા ગામના સાથે ત્રાટક્યાં, તોય તારી લાઠી નમ્યા વિના ઊભી જ છે; તેમ તમારી જમીન પણ નથી ઘટી.

મારુ, માટીવટ તણું, બળ દાખછ બળ ફોડ્ય,
કાઠી ચારે કોર, (વચ્ચે) લાઠી લાખણશિયડા !

હે મારવાડમાંથી આવેલા ગોહિલ કુળના જાયા લાખાજી ગોહિલ, મોટા મરદોનું જોર તેં તોડ્યું છે, અને તારું માટીપણું (પુરુષત્વ) પણ તું અન્યને દેખાડી રહ્યો છે. ચારે બાજુ કાઠી છે, અને વચ્ચે તારી લાઠી સુરક્ષિત ખડી છે.એ જોરાવર લાખાજીના લોહીમાંથી હનુભાઈ નામનો દીકરો પાક્યો. હનુભાઈ ફટાયા હોવાથી જિવાઈમાં લીંબડા નામનું ગામ લઈને લાઠીની ગાદીએથી ઊતર્યા.

એની બરછીની સાધના જબરી હતી. પીઠા ચાંદસૂર નામને ઘોબા ગામનો એક કાઠી ગલઢેરો પોતાના એકસો ઘોડેસવારને લઈને ચડતો ને ચોમેર હાક બેાલાવતો. પણ હનુભાઈ કહેતા : “જો મારી સીમમાં પીઠો ચાંદસૂર પગ મેલે તો જેટલી જમીનમાં હેમખેમ એનાં ઘોડાં ફરી જાય તેટલી જમીન હું દાનમાં દઈ દઉં.”

આવાં કડક વેણ તો રણકાર કરતાં પીઠા ચાંદસૂરને કાને પહોંચ્યાં. મૂછોને ત્રણ વળ દઈને પીઠો લીંબડા લૂંટવા આવ્યો : પણ લાગ દેખીને અચાનક આવ્યો. આવીને સીમમાંથી માલ વાળ્યો. હનુભાઈને પોતાનાં વેણ તો સ્વપ્નેય સાંભરતાં નહોતાં, એટલે એણે ગફલતમાં પોતાનાં બધાં ઘોડાં બહાર મોકલી ફક્ત પાંચ જ અસવાર લીંબડે રાખ્યા હતા. આજ લીંબડા લૂંટાયાની એને જાણ થઈ એટલે ચાર આયર અને ભગા ભૂતૈયા નામના સરદારને લઈ હનુભાઈ પીઠાની પાછળ ગાયોની વહારે ચડ્યા.

લીંબડાથી અઢી ગાઉ ઉપર, લાખાવાડ ગામને સીમાડે, ડુંગરાની સાંકળી નાળ્યમાં, દુશ્મનો સાથે ભેટા થયા, પણ શત્રુ પાસે જાડાં માણસો હતાં. એ ધીંગાણામાં હનુભાઈનાત્રણ આયર કામ આવ્યા, એટલે ભગા ભૂતૈયાએ હાકલ કરી : “બાપુ, હવે ભાગો.”

“ફટ્ય ! હનુભાઈ ભાગે ?”

“હા, હા; જુઓ હમણાં રંગ દેખાડું. તમને નહિ લજાવું ! ફિકર કરો મા. હું વેતમાં છું.”

બેય અસવારે ઊભી નાળ્યે નીચાણમાં ઘોડાં વહેતાં મૂક્યાં. વાંસેવાંસ પીઠાએ પોતાની ઘેાડી છોડી. ઊંટવઢ મારગની અંદર એ ત્રણચાર ઘોડાના ડાબલા એવા તો જોરથી ગાજ્યા કે જાણે એકસો ઘોડાની ઘમસાણ બોલી રહી છે. પીઠો બરાબર લગેાલગ પહેાંચ્યો. એક ભાલું ઝીંકે તો હનુભાઈ ધૂળ ચાટતા થાય એટલી જ વાર હતી. પણ પીઠાનો જીવ લોભમાં પડ્યો : હનુભાઈની પીઠ ઉપર સોનાના કૂબાવાળી ઢાલ ભાળી એણે પછવાડેથી ચીસ પાડી : “એ હનુભા, છોડી નાખ્ય, છોડી નાખ્ય – ઢાલ છોડીને નાખી દે, જો પ્રાણ વહાલા હોય તો !”

પીઠાએ હનુભાઈને એટલો સમય દીધો એટલે સાવધાન ભગે હાકલ દીધી, “હાં બાપુ, હવે ઝીંકો બરછી.”

હનુભાઈએ હાથ હિલોળીને પોતાની બરછીનો ઘા બરાબર પાછળ ઝીંક્યો. નિશાન માંડવાની જરૂર નહોતી. સાંકડી નાળ્યમાં વાંસે પીઠો જ નિશાન બનીને તૈયાર હતો. વળી, એ વેગમાં આવતો હતો. હનુભાઈની બરછીને એ વેગની મદદ મળી. પીઠાની છાતી વીંધીને બરછી પીઠાના શરીરમાં જ ભાંગી ગઈ. પીઠો ધૂળ ચાટતો થયો.

લાઠીની લાઠીધણી, ચોડી છાતીમાંય,
પીઠાને પડમાંય, કાઠી ગળ મીંડું કર્યું.

હે લાઠીના વંશજ હનુભાઈ, લાઠીની બરછીને તેં દુશ્મનની છાતીમાં જ ચોડી. અને બાળકો જેમ ગળમીંડાની રમત રમીનેપોતાના સામાવાળાને પોતાના કૂંડાળામાં રોકી રાખે છે, તેમ તેં પણ આ પીઠાની સાથે રમત માંડીને એને તારા સીમાડારૂપી કુંડાળામાં પૂરો કર્યો.

એક દિવસ ડેલીએ બેઠા હનુભાઈ દાતણ કરે છે. ત્યાં તો ચીસો પાડતો એક કણબી રાવ કરવા આવ્યો; આવીને બોલ્યો : “બાપુ ! મારા બાજરાનું આખું ખેતર ભેળી નાખ્યું. મારા છોકરાને રાબ પાવા એક ડૂડુંય ન રહ્યું.”

“કોણે ભેળવ્યું, ભાઈ ?” કુંવરે પૂછ્યું. “કુંવર”_એ હનુભાઈનું હુલામણું નામ હતું.

“ભાવનગર મહારાજ વજેશંગજીના કટકે.”

“એ શી રીતે ?”

“મહારાજ જાત્રાએથી વળીને ભાવનગર જતા હતા. મારગકાંઠે જ ખેતર હતું. દોથા દોથા જેવડાં ડૂંડાં હીંચકતાં હતાં. દેખીને આખું લશ્કર ખેતરમાં પડ્યું. પોંક પાડવા ડૂડાં વાઢ્યાં ને બાકી રહ્યું તેની, ઘોડાને જોગાણ દેવા, કોળી કોળી ભરી લીધી. હવે મારાં પારેવડાં શું ખાશે, બાપુ ?” એમ કહીને કણબી રોઈ પડ્યો.

કુંવર હસી પડ્યો, જવાબ દીધો : “પણ એમાં રુએ છે શીદને, ભાઈ? એ તો વજેસંગજી બાપુ આપણો બાજરો કઢારે લઈ ગયા કહેવાય ! આપણે એમનો ચારગણો બાજરો વસૂલ કરશું, લે બોલ્ય. તારો બાજરો તું કેટલો ટેવતો હતો ?”

“બાપુ, પચીસેક કળશી.”

“બરાબર ! હવે તેમાંથી સાડાબાર કળશી તો અમારા રાજભાગનો જાત ને ?”

“હા, બાપુ !”ત્યારે જા, તારા ભાગનો સાડાબાર કળશી બાજરો આપણે કોઠારેથી અટાણે જ ભરી જા, પછી વખત આવ્યે હું અને વજેસંગજી બાપુ હિસાબ સમજી લેશું.”

પટેલને તો પોતાનો બાજરો બીજા સહુ ખેડુ કરતાં વહેલો અને વિના મહેનતે કોઠીમાં પડી ગયેા.
ખળાટાણું થયું. લીંબડાને પડખે જલાલપર અને માંડવા નામે ભાવનગરનાં બે ગામ આવેલાં છે. બરાબર ખળાં ભરવાને ટાણે હનુભાઈ ઘોડીએ ચડીને જલાલપર પહોંચ્યા, અને તજવીજદારને કહ્યું : “અમારો બાજરો બાપુ કઢારે લઈ ગયા છે, માટે આ ખળામાંથી ત્રણસો કળશી બાજરો આજ તમારાં ગાડાં જોડીને લીંબડે પહાંચતા કરો.”

દિગ્મૂઢ થયેલા તજવીજદારે કહ્યું : “પણ બાપુ, મને કાંઈ–”

“હા, હા, તમને કાંઈ ખબર ન હોય, પણ મને તો ખબર છે ને ! ઝટ બાજરો પહોંચાડો છો કે નહિ ? નહિતર હું મારી મેળે ભરી લઉં ?”

તજવીજદારે હનુભાઈની આંખમાં અફર નિશ્ચય જોયો. લીલો કંચન જેવા ત્રણસો કળશી બાજરો લીંબડે પહોંચાડ્યો, અને બીજી બાજુથી આ સમાચાર ભાવનગર પહોંચાડ્યા.

વજેસંગજી મહારાજ સમજ્યા કે કુંવરને આખા મલકની ફાટ્ય આવી છે. પણ એમ પરબારા એને માથે હાથ ઉગામાય તેમ નહોતું. આખી કાઠિયાવાડ હનુબાઈ ને એક હોંકારે હાજર થાય તેવી તૈયારી હતી. કુંવરને શિખામણ આપવા એમણે ભાવનગર બોલાવ્યા.

મહારાજા વજેસંગજી ગમે તેવા તોય પોતાના વડીલ હતા. એની સામે ઉત્તર દેવા જેટલી બેઅદબી કરવાની હિંમત કુંવરમાં નહોતી. એટલે આકડિયાવાળા વીકાભાઈ ગઢવીને સાથે લઈને પોતે ભાવનગર ગયા.

કચેરીમાં મહારાજાની બાજુએ પોતાનું માથું ધરતી સામું ઢાળીને કુંવર અદબપૂર્વક બેઠા છે. મહારાજાએ પણ કુંવરને ન શરમાવતાં વીકાભાઈને પૂછ્યું : “વીકાભાઈ, કહેવાય છે કે કુંવર જલાલપુર-માંડવાનાં ખળાં ભરી ગયા !”

“એ તો હોય, બાપ ! એ પણ આપના જ કુંવર છે ને? એટલાં લાડ ન કરે ?” વીકાભાઈ એ મીઠો જવાબ વળ્યો.

“પણ, વીકાભાઈ ! અવસ્થાના પ્રમાણમાં સહુ લાડ સારાં લાગે ને ! અને હવે કંઈ કુંવર નાના નથી. આજ એ લાડ ન કહેવાય, પણ આળવીતરાઈ કહેવાય.”

મહારાજાનાં વેણમાં જ્યારે આટલી કરડાકી આવી ત્યારે ચારણનો સૂર પણ બદલ્યો :

“પણ, મહારાજ ! કુંવરે તો રાણિયુંને ઘણુંય કહ્યું કે, હાલો, આપણે બધા લાણી કરવા સીમમાં જાયીં, એટલે રોટલા જોગું કમાઈ લેશું, માણું માણું મૂલ મળશે. પણ રાણિયુંએ ગઢમાંથી કહેવરાવ્યું કે, ભૂખ્યાં મરી જાયીં તો ભલે, પણ જ્યાં સુધી ભાવનગર રાજ્યનું એાઢણું અમારે માથે પડ્યું છે ત્યાં સુધી તો દા’ડી કરવા નહિં જાયીં; ભાવનગરને ભેાંઠામણ આવે એવું કેમ કરાય ?”

“એટલે શું ?”

“બીજું શું ? કુંવરના ઘરનો બાજરો ખૂટ્યો !”

“કાં ?”

“મહારાજનાં ઘોડાંને જોગાણની તાણ પડી. ને મહારાજના સપાઈનાં છોકરાં પેાંક વિના રેતાં’તાં, તે સો વીઘાંના ખેતરનો બાજરો ભેળી દીધો !”

વજેસંગજી મહારાજને બધી હકીકતની જાણ થઈ. આખી કચેરી હસી પડી. મહારાજનો રોષ ઊતરી ગયો પણ મોં મલકાવીને એમણે કહ્યું : “ભલા આદમી ! પચીસ કળશીને સાટે ત્રણસો કળશી બાજરો ભરી જવાય ?”

વીકોભાઈ કહે : “બાપુ, ઓલ્યા ખેડૂતને અક્કેક આંસુડે સો સો કળશી ભર્યો છે. ખેડુ વધુ રોયો હોત તો તેટલો વધુ બાજરો લેવો પડત.”

“સાચું! સાચું ! ખેડુનાં આંસુ તો સાચાં મોતી કહેવાય. રંગ છે તમને, કુંવર !” મહારાજાએ કુંવરની પીઠ થાબડી, રોકીને મહામૂલી પરોણાગત કરી.

બપોરે મહારાજના કુંવર જસુભા અને હનુભાઈ ચોપાટે રમવા બેઠા. રમતાં રમતાં જસુભાની એક પાકી સોગઠી ઢિબાઈ ગઈ. કુંવરે જસુભાની અાંગળી જોરથી દાબી કહ્યું: “યુવરાજ! અત્યારે તો અમારા – લાઠી ભાયાતોના – ગરાસ પૈસા આપી આપીને બાપુ માંડી લ્યે છે, પણ યાદ રાખજો, જેમ બાજરો કઢાવ્યો છે તેમ અમે એ બધાં ગામ પાછાં કઢાવશું, હો !”

જસુભાની આંગળી એટલા જોરથી ભીંસાણી કે લોહીનો ટશિયો નીકળ્યો. એને જઈને બાપુને વાત કરી. ચતુર મહારાજ ચેતી ગયા કે મારો દેહ પડ્યા પછી કુંવર અા છોકરાએાને ગરાસ ખાવા નથી દેવાનો. પણ એ ટાણે તો મહારાજ વાતને પી ગયા.
એક દિવસ મહારાજ શિકારે નીકળ્યા છે; આઘે આઘે નીકળી ગયા. થડમાં જ હનુભાઈનું લીંબડા દેખાતું હતુંલીંબડાની દિશામાં બાવળનું એક ઝાડ હતું; બાકી, આખું ખેતર સપાટ હતું. મહારાજે મર્મવાણી ઉચ્ચારી :

“જેઠા ગોવાળિયા, મેરામ ગોવાળિયા, આખા ખેતર વચ્ચે એક ઠુંઠું ઊભું છે તે બહુ નડે છે, હો !”

“ફિકર નહિ, બાપુ! કાઢી નાખશું.” એવો માર્મિક જવાબ ગોવાળિયાઓએ વાળી દીધો. આ જેઠો અને મેરામ બાપ-દીકરા હતા. કાઠી હતા. ગોવાળિયા એની સાખ હતી. જોરાવર હતા. ભાવનગરના અમીરો હતા. હનુભાઈ ઉપર મહારાજથી તો હાથ ન થાય એટલે એમણે આ કામ ગોવાળિયા કાઠીએાને ભળાવી દીધું.

મહારાજ ઘેર આવ્યા. ફરી વાર બેાલ્યા : “ગોવાળિયાઓ, મારા વાંસામાં ડાભોળિયું ખૂચે છે, હો !”

તુરત ચાકરો દોડીને પૂછવા મંડ્યા : “ક્યાં છે, બાપુ ? લાવો, કાઢી નાખીએ.”

મહારાજ કહે : “ભા, તમે આઘા રહો. તમારું એ કામ નથી.”

ગોવાળિયા બોલ્યા : “બાપુ, ડાભોળિયું તો કાઢી નાખીએ, પણ પછી રે’વું ક્યાં ?”

“બાપ, હું જીવું છું ત્યાં લગી તો ભાવનગરના પેટમાં.”

ગોવાળિયાને ખબર હતી કે હનુભાઈની ઉપર હાથ ઉપાડ્યે કાઠિયાવાડ હલમલી ઊઠશે, અને ક્યાંય જીવવા નહિ આપે. પણ મહારાજે ભાવનગરનું અભયવચન આપ્યું. ઘાટ ઘડાણો.

જેઠા ગોવાળિયાએ કહ્યું : “પણ, મેરામ, હનુભાઈની હારે બેસીને તો સામસામી કસૂંબાની અંજળિયું પીધી છે, ભાઈબંધીના સોગંદ લીધા છે, અને હવે કેમ કરશું ? મહારાજની પાસેય બેાલે બંધાણા !બાપુ ! એક રસ્તો સૂઝે છે. ખીજડિયાવાળા લાઠીભાયાતોની સાથે હનુભાઈને મોટું મનદુઃખ છે. આપણે લીંબડા ઉપર ન જવાય, પણ ખીજડિયાનો માલ વાળીએ; હનુભાઈ કાંઈ ખીજડિયાવાળા સારુ ચડવાના નથી. એટલે મહારાજને કહેવા થાશે કે, “શું કરીએ, હનુભાઈ બહાર જ ન નીકળ્યો ! આમ પેચ કરીએ તો સહુનાં મોઢાં ઊજળાં રહે એવું છે.”ત્રણ દિવસ થયાં હનુભાઈ ડેલીએ ડાયરાની સાથે કસુંબા લેવા આવતા નથી. કોઈ પૂછે, તો રાણીવાસમાંથી જવાબ મળે છે કે કુંવર લાઠી પધાર્યા છે; પણ વાત જૂઠી હતી. સાવજને સાંકળીને પાંજરે નાખ્યો હતો. ત્રણ દિવસ પહેલાં પછેગામના કોઈ જોષી આવેલા. એણે ભવિષ્ય ભાખ્યું હતું કે, “ આ ત્રણ દિવસમાં તમારે માથે ઘાત છે માટે બહાર નીકળશો મા !”

હનુભાઈ બોલ્યા : “ભટજી ! હું હનુભાઈ ! મોતથી બીને હું રાણીવાસમાં પેસી જાઉં ? ડાયરામાં બેઠા વિના મારે ગળે કસૂંબો શેં ઊતરે ?”

પણ રાણી કાલાવાલા કરવા લાગ્યાં : “ત્રણ દિવસ દેખી-પેખીને શીદ બહાર જવું ? ધીંગાણાનો ગેાકીરો થાય તે ટાણે હું આડી ન ફરું, મારા લોહીનો ચાંદલો કરીને વળામણાં આપું. હુંય રજપૂતાણી છું. પણ ઠાલા ઠાલા જોષીનાં વેણને શીદ ઠેલવાં? અમારા ચૂડા સામું તો જરા જુઓ !”

કુંવરનું હૈયું પીગળી ગયું. છાનામાના એ ગઢમાં કેદ બનીને પડ્યા રહ્યા.

આજ એ કાળ-દિવસમાંથી છેલ્લો દિવસ છે. સાંજ ૫ડશે એટલે કુંવરની બેડીઓ તુટશે. કેદમાં પડેલો ગુનેગાર પોતાના છુટકારાની છેલ્લી સાંજની વાટ જોઈ રહ્યો હોય. તેમ,કુંવર વાટ જોતા તલપી રહ્યા છે. એના નખમાંય રોગ નથી. દસે દિશામાં કોઈ જાતના માઠા વાવડ નથી. એ બેફિકર છે. પ્રભાતે ઊઠીને મેડીને પાછલે ગોખે દાતણ કરે છે, ત્યાં નીચેથી કાળવાણી સંભળાણી :

“બંકો હનુભા કસૂંબાની ચોરીએ બસ આમ બાયડિયુંની સોડ્યમાં પડ્યો રે’ ?” બરછી જેવાં વેણ કુંવરને કાને પડ્યાં.

કુંવર ડોકું કાઢે ત્યાં નીચે ચારણને દીઠો. આગલે દિવસે આવેલા એ સ્વાર્થી ચારણને કસૂંબાપાણી બરાબર નહિ મળ્યાં હોય, એટલે આજ અત્યારે હનુભાઈને ભાળી જવાથી એણે દાઝ કાઢી. એ ચારણ નહોતો, પણ કુંવરના કાળનો દૂત હતો.

કુંવરે જવાબ દીધો : “ ગઢવા ! હું લાઠી ગયો હતો. રાતે મોડે આવ્યો. ચાલો, હમણાં ડેલીએ આવું છું.”

પોતે છતા થઈ ગયા ! હવે કાંઈ ભરાઈ રહેવાય છે ?

રાણી કરગર્યા : “અરે, રાજ ! આજુની સાંજ પડવા દ્યો, પછી તમતમારે કસૂંબાની છોળો ઉડાડજો ! બધાનાં મે’ણાં ભાંગજો. પણ બે બદામના કાળમુખા ચારણને બેાલે કાં મારાં વેણને ઠેલો ! આજ મારું જમણું અંગ ફરકે છે.”

પણ કુંવરનું માથું આજ દેહ ઉપર ડગમગતું હતું. એનાથી ન રહેવાયું. એ ડેલીએ ગયા. ડાયરો કસૂંબામાં ગરકાવ છે. ત્યાં કોઈએ આવીને ખબર દીધા કે, ખીજડિયાનો મોલ વાળીને ગોવાળિયા જાય છે. વાંસે વારે ચઢે એવું ખીજડિયામાં કોઈનું ગજુ નથી.

“ઠીક થયું !” ડાયરામાં કોઈ બોલ્યું : “આપણા અદાવતિયાને આજ ખબર પડશે.”

“બોલો મા ! એવું બોલો મા ! અદાવતિયા તોય મારા
ભાઈ !” – એમ કહેતાં જ હનુભાઈ ઊભા થઈ ગયા. “અમારી નસોમાં એક જ બાપનું લોહી ભર્યું છે. આજ કદાપિ લાજીને એ મારી પાસે ન આવે, પણ હું કેમ બેઠો રહું ? ઘોડી ! ઘેાડી ! અરે. કોઈ મારી ઘોડીને અહીં લાવો. મારા ભાઈએાને આજ ભીડ પડી છે.”

છોકરો ઘોડી છોડવા ગયેા. રાણીજીએ મોતના પડઘા સાંભળ્યા. રાણીજીએ કહ્યું : “એક વાર એને આંહીં મોકલો. એક વાર મોઢું જોઈ લેવા દ્યો, પછી ભલે જાય, પણ મળ્યા વિના ઘોડી છોડવા નહિ દઉં.”

પણ હનુભાઈને અને કાળને છેટું પડે છે. એને ફડકો છે કે રજપૂતાણી કદાચ સ્ત્રી બની જશે, ભોળવી દેશે, સાવજને સાંકળી લેશે. એણે ચીસ પાડી : “ ઘોડી ગઈ ઘોળી ! આ વછેરાને પલાણો.”

“બાપુ ! હજી તાજો ચડાઉ કરેલો આ વછેરો ધીંગાણામાં કેમ કરીને કબજે રહેશે ?”

“આજ મારું હૈયું મારા કબજામાં નથી. આજ હું પોતે જ મારા કાળના કબજામાં જાઉં છું. મને ઝટ વછેરો આપો !”

વછેરા ઉપર સામાન માંડ્યો. હાથમાં ભાલો લઈને હનુભાઈ ચડી ગયા. જાતાં જાતાં લીંબડાના ઝાંપાને હાથ જોડ્યા. વસ્તીને છેલ્લા રામરામ કર્યા. વાંસે ડાયરો પણ ચડીને ચાલ્યો.

રજપૂતાણીએ ગેાખલામાંથી ડોકું કાઢ્યું. પણ હનુભાઈ હવે ગોખે નજર માંડે નહિ.

મારતે ઘોડે કુંવર આકડિયે આવ્યા; આકડિયે વીકાભાઈ ગઢવીને વાવડ પૂછ્યા : “ચોર ગાયુંને કઈ દશ્યે હાંકી ગયા ?”કુંવર, પછી કહું. પ્રથમ છાશું પીવા ઊતરો.”

“ગઢવા, અટાણે – મોતને ટાણે ?”

“પણ તમારે તે માલનું કામ છે કે બસ બાધવાની જ મરજી થઈ છે ?”

“કાં ?”

વીકાભાઈએ વાત કરી : “અહીંથી જ ગોવાળિયા નીકળ્યા હતા; કહીને ગયા કે પડખેના નેરામાં અમે છાશું પીવા બેસીએ છીએ. જો બીજો કોઈ માટી થઈને આવતો હોય તો તો આવવા દેજો, પણ કુંવર હોય તો રોકીને કહેવરાવજો એટલે એકેએક કાન ગણીને આપી દેશું. અમે આજ ન કરવાનો કામો કરી બેઠા છીએ; પણ શું કરીએ ? મહારાજ આગળ જીભ કચરી છે. “

“બસ ત્યારે !” કુંવર બેાલ્યા, “મારા હાથ ક્યાં અમથા અમથા ખાજવે છે ? બાકી, મારા ભાઈયુંને માથે હાથ પડે એટલે તો મારે મરવું જ જોવે ને, વીકાભાઈ!”

હનુભાઈ છાશું પીવા રોકાયા. જ્યાં કસૂંબો લિયે છે ત્યાં પાછળથી વાવડ સાંભળીને એમના ભાઈ ફતેસંગ ફોજ લઈને આવી પહોંચ્યા. એણે જોયું તો કુંવર વીકાભાઈની સાથે શાંતિથી કસૂંબો ઘેાળે છે ! ફતેસંગ ન રહી શક્યા. એણે ત્રાડ નાખી : “એ કુંવર ! અટાણેય કસૂંબાનો સવાદ રહી ગયો કે? આ ચારણ તને ગોવાળિયા ભેળો નહિ થાવા આપે ! હું જાણું છું.” એમ કહીને એણે તો ઘોડાં વાજોવાજ મારી મૂક્યાં. હનુભાઈએ સાદ કર્યો:

“એ ભાઈ ! ઊભો રહે, જરા સમજી લે ! હું આવું છું.”

પણ ફતેસંગ તો ભડભડતી આગ જેવો ચાલ્યો ગયો
હાથમાં અંજલિ ભરી હતી તે ભોંય પર ઢોળીને
હનુભાઈ બે હાથ જોડી ઊભા થયા. બોલ્યા:

“બસ. વીકાભાઈ ! હવે હું નહિ જાઉં તો ફતેસંગના કટકા જોવા પડશે. હું જાણું છું કે એ આખાબોલો સખણો નાહિ રહે. મારા નસીબમાં આજ કસૂંબો નથી, ભાઈ ! મારો વછેરો લાવો !”

માણસ વછેરો છોડવા ગયો ત્યાં વછેરાએ બટકું ભરીને એની આંગળીએ લેાહી કાઢ્યું. કહે : “કુંવર ! લોહી – ?”

“બસ વીકાભાઈ ! હું જાણું છું, આજ મારે માથે કાળ ભમે છે. પણ હવે હું છટકીને ક્યાં જાઉ ? હવે તો હરિ કરે તે ખરી !”

ચડીને હનુભાઈ ચાલ્યા, પહોંચ્યા. ઢોર બધાં નેરામાં ઊભાં છે. ગોવાળિયા કસૂંબા ઘૂંટે છે. ફતેસંગ પણ પહોંચ્યા છે. હનુભાઈને જોતાં જ ગોવાળિયા બોલ્યા : “ ભલે આવ્યા, કુંવર ! કાનેકાન ગણીને લઈ જાઓ. તમારી ઉપર અમારો હાથ ન હોય.”

માલને વાળીને ફતેસંગ પોતાનાં માણસો સાથે વળી નીકળ્યા. હનુભાઈ એકલા જ કસૂંબા લેવા રોકાયા. હજી જાણે કાળ એને ગોતતો હોય એવું કુંવરને લાગે છે. એને માથે માથું ડોલે છે.

જેઠા ગોવાળિયાએ પોતાના હાથની અંજલિ ભરી છે. હનુભાઈએ પણ પોતાના હાથમાં કસૂંબો લીધો છે. બેય જણ સામસામા “અરે, વધુ પડતું ! મરી જાઉં બા !” – એમ બોલી રહ્યા છે. એમાં હનુભાઈએ વેણ કાઢી લીધું : “ હે ખૂટલ કાઠી !”

“હશે બા ! ગઈ ગુજરી !” જેઠો બેાલ્યો. વળી થોડી વારે હનુભાઈએ વેણ કાઢ્યું : “કાઠીનો તે વિશ્વાસ હોય,બા ? કસૂંબો હવે કઈ હોંશે પીવો ? ખૂટલ કાઠી!”

“પત્યુ, ભા ! હવે એ વાત ન સંભારો !”

પણ જ્યાં ત્રીજી વાર કુંવરના મોંમાંથી ‘કાઠી ખૂટલ’ એવો ઉચ્ચાર નીકળ્યો, ત્યારે મેરામ ગોવાળિયાએ જેઠાના હાથને થપાટ મારી અંજલિ ઉડાડી નાખી અને કહ્યું : “બાપુ, સાંભળતા નથી ? કઈ વારનો જે ‘ખૂટલ ! ખૂટલ !’ કહ્યે જ જાય છે એને વળી કસૂંબા કેવા ? ઊઠો, બાળો એનું મોઢું !”

હનુભાઈ બોલ્યા : “મેરામભાઈ ! તું સાચું કહે છે; મને મારો કાળ આ બધું બોલાવે છે. આજ તો મારેય રમત રમી નાખવી છે. ઊઠ ! ઊઠ ! સાત વાર કહું છું કે, કાઠી ખૂટલ ! હવે ઊઠ છ કે, નહિ !”

બેય જુવાનો ઘોડે ચડ્યા. બેય જણાએ ઘોડાં કૂંડાળે નાખ્યાં : આગળ મેરામ ને વાંસે કુંવર; બીજા બધાય બેઠા બેઠા જુએ છે. કુંવર હમણાં મેરામને ઝપટમાં લેશે કે લીધો, લેશે કે લીધો એવી વેળા આવી પહોંચી છે. ભાલાં ખરા બપોરના સૂરજને સામે જવાબ દઈ રહ્યાં છે. આસપાસની ધારો સામા હોકારા કરી રહી છે. ઘેાડાની કારમી હણહણાટી અને શત્રુએાના કોપકારી પડકારાએ બે ઘડી પહેલાંના દોસ્તીના સ્થળને રણક્ષેત્ર બનાવી મેલ્યું છે.

મેરામને માથે ભાલો ઝીંકવાની જરાક વાર હતી ત્યારે ચેતીને જેઠો બેાલ્યો: “એ કુંવર ! છોકરાની સાથે ? લાજતો નથી ?”

“આ લે ત્યારે ભાયડાની સાથે.” એમ કહીને કુંવરે ઘોડે ચડેલા જેઠાનો પીછો લીધો. આગળ જેઠો, વચમાં કુંવર, પાછળ મેરામ: દુશમનાવટ જાગી ગઈ, મિત્રતા ભુલાઈ ગઈ. બીજા કાઠીઓ પણ ત્રાટક્યા. હનુભાઈનો ભાલો જ્યાં જ્યાં પડ્યો ત્યાં ત્યાં એણે ધરતીની સાથે જડતર કરી દીધું. પણ એક અભિમન્યુને સાત જણાએ ગૂડ્યોતેમ આખરે કાઠીઓએ એક હનુને ઢાળી દીધો. મરતાં મરતાં કુંવરે આંખોની પાંપણોને પલકારે દોસ્તોને છેલ્લા રામરામ કીધા. કાઠીએાએ કુંવરના મોંમાં અંજલિ ભરીને પાણી રેડ્યું. હનુભાઈના મરશિયા જોડાણા :

કાલીરે સર કુંભ કેતા દી ?
ખત્રવટ ન છોડતો ખનુ,
રાજે વરસ, ત્રીસ લગ રાખ્યો,
હોળીરો, નાળેર હનુ.

કાલીઘેલી નારીને માથે પાણીનો ઘડો કેટલા દિવસ સાજો રહે ? એમ હનુભાઈના ધડ ઉપર માથું પણ કેટલો વખત ટકી શકે ? ત્રીસ વરસ સુધી હનુભાઈને ભગવાને જીવતો રાખ્યો તે તો હોળીનું નાળિયેર બનવાને માટે જ.

અધપતિયાં હૂતો મન આજો,
સૂરા વરસ ના જીવે સાઠ,
લોઢે લીટ મરે લાખાણી,
ગેાયલ તણી પટોળે ગાંઠ.

શૂરવીરો કાંઈ સાઠ સાઠ વરસ સુધી જીવે ? એને તો જુવાનીમાં જ મોત શોભે. લાખાજીનો દીકરો હનુભાઈ તો હમેશાં લોઢામાં લીટી જેવો નિશ્ચય કરીને જ મરે; એ લીટો જેમ ન ભૂસાય, તેમ હનુભાઈની પ્રતિજ્ઞા પણ કદી ન લોપાય, ગોહિલોની પ્રતિજ્ઞા તો પટોળાંની ગાંઠ જેવી, એ કાપડગાંઠ જેમ ન છૂટે તેમ ગોહિલોની પ્રતિજ્ઞા પણ ન તૂટે.

બકે હનુ એમ કર બોલ્યો,
અવળા પગ ભરુ કેમ આજ ?
જનારા પગ લંગાર જડાણા,
(મારે) લાઠી તણા તખતરી લાજ,

તાડૂકીને હનુભાઈ દુશ્મનોની સામે બોલ્યો કે હું પાછો પગ કેવી રીતે માંડી શકું ? હું તો જૂનાગઢ જેવો અટંકી રાજનો ભાણેજથાઉં. મારા પગમાં મોસાળની કીર્તિરૂપ બેડીઓ જડાઈ ગઈ છે. અને બીજી બાજુથી લાઠીના તખ્તની આબરૂ મને રોકે છે. ધીંગાણાથી હું હલીચલી ન શકું.

હનુભાઈના મૃત્યુ વિષેનું આ લોકરચિત કથાગીત (“બેલડ” )
મળી આવ્યું છે; તે રાસડા તરીકે સ્ત્રીઓ ગાય છે:

રંગ્યા તે રંગ્યા રૂપાના બાજોઠ જો ને,
સાવ રે સોનાનાં સોળે સોગઠાં હો રાજ !

હનુ ફતેસંગ માડીજાયા વીરા જો ને,
ભેરુ ભડીને બેઠા રમવા હો રાજ !

રમ્યા તે રમ્યા બાજીયું બે-ચાર જો ને,
રાયકો આવ્યો ખીજડિયા ગામનો હો રાજ!

વાળ્યું તે વાળ્યું ખીજડિયાનું ધણ જો ને,
જેઠે ગોવાળિયે ધણ વાળિયાં હો રાજ !

કુંવરને કાંઈ ચટકે ચડી રીસ જો ને,
પાસા પછાડી કુંવર ઊઠિયા હો રાજ !

ઘોડારમાંથી રોઝી ઘોડી છોડી જો ને,
ખીંતીએથી લીધાં મશરૂ મોળિયાં રે હો રાજ !

રાણીજીને મેડીએ થિયાં જાણ જો ને,
ફાળું પડી છે રાણીજીના પેટમાં હો રાજ !

ધ્રોડ થેાભી ઘોડીલાની વાગ જો ને,
આજે ઘાત્યું છે રાજને માથડે હો રાજ !

ઘેલા તે રાણી, ઘેલડિયાં શાં બોલો જો ને,
વેરી વળાવી હમણાં આવશું હો રાજ !

મેડી ઊતરતાં લપટાયો ડાબે પગ જો ને,
માઠે શુકને તે રાજા નો ચડો હો રાજ !
ઓશરિયું માં આડી ઊતરી મંજાર જો ને,
ઘોડીએ ચડતાં પડિયાં મશરૂ મોળિયાં હો રાજ !

વારેતે વારે હનુભાનાં માત જો ને,
અવળે અપશુકને કુંવર નો ચડો હો રાજ !

માતા મારાં, કાંઈ ન કરીએ સોસજો ને,
વેરી વળાવી હમણાં આવશું હો રાજ !

ડેલી જાતાં મળી કાનુડી કુંભારણ જો ને,
હાથમાં ત્રાંબડી[૩] એને છાશની હો રાજ !

વારે તે વારે લીંબડા ગામનાં લોક જો ને,
માઠે શુકને રે રાજા મા ચડો હો રાજ !

ઘેલાં તે લોકો, ઘેલડિયાં શાં બોલો જો ને,
વેરી વળાવી હમણાં આવશું હો રાજ !

સીમાડે જાતાં ઊતર્યા આડા સાપ જો ને,
ફોજું માં આયરડા એમ બોલિયા હો રાજ !

અપશુકનનો ન મળે રાજા પાર જો ને,
વાર્યા કરો તો વળો પાછલા હો રાજ !

હું હનુ ભૈ રણજાયો રજપૂત જો ને,
હનુ ચડ્યો તે પાછો ઓ ફરે હો રાજ !

વારનાં ઘેડાં મારગે ચાલ્યાં જાય જો ને,
આડબીડ હાલે હનુભાની રોઝડી હો રાજ !

આકડિયામાં ચારણને થાય જાણ જો ને,
વીકોભૈ ચારણ આડા આવિયા હો રાજ !

કુંવર તમે ચારણનો કરજો તોલ જો ને,
કસૂંબા પીને તે રાજા સંચરો હો રાજ !
નથી ગઢવા કસૂંબાનાં ટાણાં જો ને,
જાવા દિયે વીકાભૈ તમે આ સમે હો રાજ !

પરાણે કાંઈ ઊતર્યા પલાણ જો ને,
રેડિયા કસુંબા તેણે કાઢિયા હો રાજ !

આવ્યાં આવ્યાં વીકાભૈની માડી જો ને,
આવી પૂછે છે એક વાતડી હો રાજ !

મારાં વાર્યા કરે તમે રોજ જો ને,
મારે વીકાભૈ ધણ લૈ આવશે હો રાજ !

તમે કુંવર ઘડીક ધીરા થાવ જો ને,
ધણ રે વાળી વાકોભૈ આવશે હે રાજ !

આઈ મા તમને લળી લાગું પાય જો ને,
ઘડીયે ખેાટી કરો મા આ સમે હો રાજ !

લાજે મારાં સિંહણ કેરાં દૂધ જો ને,
લાજે ગોહેલ ગંગાજળ ઊજળો હો રાજ !

હું હનુભૈ રણુજાયો રજપૂત જો ને,
જુદ્ધે ચડ્યો તે પાછો નો ફરે હો રાજ !

ત્યાંથી હનુભાઈએ રોઝી ઘોડી છોડી જો ને,
જેઠે ગોવાળિયો પડકારિયો હો રાજ !

જેઠિયો કાંઈ લળીને લાગે પાય જો ને,
માફ કરો હનુભૈ આ સમે હો રાજ !

ત્રણ ગાઉને તરભેટે ધણ લાવ્યો જો ને,
હવે વાતુંએ નહિ ઊગરો હો રાજ !

તરવાર્યું નાં બંધાણાં તોરણ જો ને,
ભાલાં ભળકે હનુભાના હાથમાં હે રાજ !

લડે લડે કાઠીડો રજપૂત જો ને,
લડે હનુભા કુંવર વાંકડા હો રાજ !
પાછળ આવી કરેલો પડકારો જો ને,
ફતેશંગે આવા જુદ્ધ જમાવિયાં હો રાજ !
મરાણા કાંઈ હનુ ફતેશંગ વીર જો ને,
રણમાં પડ્યા ફતેશંગ વાંકડા હો રાજ !
મરાણા કાંઈ આયરડા દશબાર જો ને,
લીંબડાધણી ૫ડ્યા રણચોકમાં હો રાજ !
રુએ રુએ લીંબડા ગામનાં લોક જો ને, –
હાટે રુએ રે હાટ વાણિયા હો રાજ !
દાસિયું કાંઈ રુએ છે દરબાર જો ને,
રાણિયું રુએ રે રંગમેાલમાં હો રાજ !
આથમિયે કાંઈ લીંબડા ગામને ભાણ જો ને,
મીંઢોળ સોતા ફતેશંગ મારિયા હો રાજ !

કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ

Standard

​👑👑
🍃જન્મની વિગત

૧૯ મે , ૧૯૧૨

ભાવનગર , ગુજરાત

💐મૃત્યુની વિગત

૨ એપ્રિલ , ૧૯૬૫

ભાવનગર , ગુજરાત
🎯રહેઠાણ નિલમબાગ પેલેસ , ભાવનગર
⛳ભાવનગર રાજ્યના છેલ્લા રાજવી

કૃષ્ણકુમારસિંહ નો જન્મ ૧૯ મે , ૧૯૧૨ ના રોજ થયો હતો. તેઓ મહારાજા ભાવસિંહ ગોહિલ (બીજા) ના ઉત્તરાધિકારી તરીકે ગાદીએ આવ્યા હતા. 
⛳🏹સ્વતંત્ર ભારતના એકીકરણ કરવા માટે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને સૌ પ્રથમ પોતાનું રાજ્ય આપ્યું હતું. 
⛳ત્યાર બાદ તેઓ મદ્રાસના ગવર્નર તરીકે નિમાયા હતા
🖌ક્રુષ્ણકુમારસિંહએ પોતાના પિતા અને દાદા દ્વારા શરુ કરાયેલા સુધારાના કામો, જેવા કે રાજ્યમાં વેરા વસૂલાતની પદ્ધતિમાં સુધારા, ગ્રામ-પંચાયતોની અને 
🗳ભાવનગર રાજ્યની “ધારાસભા” ની રચના વગેરે આગળ ધપાવ્યા. 
✏પ્રગતિમય શાસનને લીધે એમને ઈ.સ. ૧૯૩૮ ના વર્ષમાં કે.સી.એસ.આઈ.ના ઈલ્કાબથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. 

✏છતાં તેઓ હંમેશા “ભારતની સ્વતંત્રતા” માટે કટીબદ્ધ રહ્યા હતા અને એટલે જ ભારત સ્વતંત્ર થતાની સાથે ભારતીય ગણતંત્રના કાઠિયાવાડ રાજ્ય સાથે પોતાનું રાજ્ય ભેળવી દેનારા પ્રથમ રાજવી હતા.
💎ઇ.સ. ૧૯૪૮માં કૃષ્ણકુમારસિંહ મદ્રાસના પ્રથમ ભારતીય રાજ્યપાલ બનવાનું બહુમાન મેળવ્યું.ઈ.સ. ૧૯૪૮માં મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી નવા અસ્તિત્વમાં આવેલા મદ્રાસ રાજ્યના ગવર્નર તરીકે નિમાયા ત્યારે માસિક એક રૂપિયાનું પ્રતિક માનદ્દ વેતન સ્વીકારી પ્રજાસેવાનો અને ત્યાગનો ઉત્તમ દાખલો બેસાડયો જે આજે જાહેર જીવનમાં જોવા મળતો નથી.
📌📌 એજ વર્ષે એમને રોયલ ભારતિય નૌકાદળના માનદ્દ કમાન્ડર પણ બનાવાયા. 

🖍ભાવનગરમાં આવેલા નંદકુંવરબા ક્ષત્રિય કન્યા વિદ્યાલયના પ્રમુખ તરીકે અને યુનાઇટેડ સર્વિસીઝ ઈંસ્ટિટ્યુટ ઑફ ઈન્ડિયાના વાઈસ-પેટ્રન તરીકે પણ કાર્ય કર્યુ. ૨ એપ્રિલ ૧૯૬૫ના દિવસે ૫૨ વર્ષની ઊંમરે અને ૪૬ વર્ષના શાસનકાળ પછી એમનું ભાવનગરમાં જ અવસાન થયુ.
📍📍ભાવનગર યુનિવર્સિટી હવે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવનગર યુનિવર્સિટી તરીકે ઓળખાય છે, આ અંગેનું વિધેયક મંગળવારે ગુજરાત વિધાનસભામાં વર્ષ ૨૦૧૨માં સર્વાનુમતે પસાર થયું હતું. જેને લીધે ભાવનગર યુનિવર્સિટી અધિનિયમ પણ હવે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી અધિનિયમ તરીકે ઓળખાય છે.
📝✏ભાવનગરના ગૌરીશંકર તળાવ એટલે કે બોરતળાવને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી અને સમગ્ર રાજવી પરિવારની અનમોલ ભેટ અને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીની દીર્ઘદૃષ્ટિનો ઉમદા નમૂનો ગણવામાં આવે છે. ભાવનગરના રાજવી પરિવારે કોઈપણ નદી કે નાળા પર આધારીત નહીં પરંતુ માળનાથના ડુંગરામાંથી ભીકડા કેનાલ દ્વારા વરસાદી પાણી લાવીને ઉભુ કરેલું આ ગૌરીશંકર તળાવ તેની આ બાબત માટે તો અજોડ છે જ સાથે ભાવનગર માટે ગૌરવરૂપ પણ છે.
🎉🐄🐄🐄🐄બ્રાઝિલમાં કૃષ્ણકુમારસિંહજીની પ્રતિમા અને’ભાવનગર’ નામે વસાહત :
બ્રાઝિલ દેશમાં મોટી જાગીર અને વિશાળ ફાર્મ ધરાવતા સેલ્સો ગ્રાસિયા નામના ધનિક પશુપાલક સીડ પશુની ઓલાદ સુધારવા માટે કૃષ્ણકુમારસિંહજી પાસેથી ગીરની જાતવંત બે ગાયો અને વધારામાં એક ધણખૂંટ આ ત્રણેય પશુઓને લઈ પોતાના દેશ બ્રાઝિલમાં ગયો. ગીર ગાયની ઓલાદ એટલી બધી માફક આવી ગઈ કે, ક્રમે ક્રમે ગીરની ગાયો બ્રાઝિલના પશુ પ્રદર્શનમાં ઈનામો મેળવતી થઈ. આખા બ્રાઝિલ દેશમાં ભાવનગર અને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીનું નામ ગૂંજવા લાગ્યું ‘ભાવનગર’નામે એક વસાહત,કૃષ્ણકુમારસિંહજીની પ્રતિમા અને ગીર ગાયની સ્મૃતિમાં ચલણી સિક્કાઓ બહાર પડ્યા

– યુવરાજસિંહ જાડેજા (ગોંડલ)  👑🙏🏻

​દિવ્ય ભાસ્કર રવિ-પૂર્તિ કોલમ ‘ચંદરવો’ ૧૧-૧૨-૨૦૧૬

Standard

‘આસ્થાની આકરી કસોટી’ – શ્રી રાઘવજી માધડ…

‘આતો ભારે ભૂંડી થઇ ભાઈ, તેં નો કરવાની કરી.’ લાઠીના દરબાર તખતસિંહ ગોહિલ દુભાતા સ્વરે બોલ્યા: ‘જો બાઇને કાંઇક નો થાવાનું થાશેતો મારી ફજેતી થઇ સમજ.’ પછી કહે :‘ફજેતી એટલે શું, એ સમ જાય છે  ને! ’આટલું કહ્યા પછી મ્યાનમાંથી તલવાર કાઢી ને ભીના-નીતરતા પંડે ઠાકોરજીની પૂજા- ઓરડીમાં ગયા. 
અને માથે તલવાર તોળીને કહે:‘હે કાળીયા ઠાકોર. કાં તો એ બાઇનો છેડા છૂટકો કર,ને કાં મારી કમળ પૂજા સ્વીકારી લે !’ નજીકના હજુરિયાએ આ સાંભળ્યું ને પછી તો આખો દરબારગઢ હલબલી ઉઠ્યો.
સવારના પહોરમાં દાદો સૂરજ નારાયણ હજુતો ઊગીને સમાનમો થયો ન્હોતો ત્યાં એક શ્રદ્ધાળુ જણ દોડતો આવીને કહે:‘મારે બાપુને મળવું છે. બોવ ઉતાવળનું કામ છે.’ચોકિયાતે ધારીને ઝીણી નજરે આવતલ ને ત્રોફ્યો. તેના લઘરવઘર દીદાર જોઇને મૂછમાં હસ્યો: ‘એલા તારે તે ઉતાવળનું કામ શું હોય,ઘેલસાગરા !?’
‘બાપલા બોવ ઉતાવળમાં છંવ, વેલામોડું થાશે તો મું રંડાય જાસ.’શ્વાસ થંભાવીને કહે:‘બાપુ ક્યાં છે ?’
‘નાવણ કરે છે.’અધીરાઈથી કહે:‘મારું એક કામ કરી દ્યો, બાપુની નાડીનું ધોવાણ લઇ આલો.. નંઇ તો મારી ઘરવાળી હતી નો’તી થૈઈ જાશે, નાનાં છોકરાં રઝળી પડશે બાપલા !’
ચોકિયાત આખી વાતને પામી ગયો. પણ એક કોર્ય આ ભોળુડા મનેખની આસ્થા અને બીજી કોર્ય બાપુને આવું અંધશ્રદ્ધાવાળું વલણ કે ચલણ જરાય ગમતું નથી.બાપુને ખબર પડેતો પોતાને લોંદાવી નાખે. સારી પટનો ઘઘલાવે.વળી બાપુ પોતેય દુઃખી થાય. કરવું શું ? ચોકિયાતની સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી સ્થિતિ થઇ.
લાઠી આમતો નાનકડું રજવાડું. વાટકીમાં શિરામણ જેવું પણ રાજવીની દિલાવરી અને પ્રજાવત્સલતા દરિયા જેવી વિશાળ.વળી સાવ સાદગી અને સ્વાવલંબનથી રહેનારા. સ્નાન માટેનું પાણી પણ કૂવામાંથી જાતે સીંચી લે. સીમમાં નીકળ્યા હોય, કોઈ ખેડૂતને વાડીમાં કામ કરતો જુએ તો જાણે પેઢી જુનો સગો હોય એમ એના ખબરઅંતર પૂછવા લાગે. રૈયત સાથે વાતું એ વળગી જાય. કોઈ આગ્રહ કરેતો એના સાથે બપોરનો રોટલો આરોગવા પણ સામાન્યજનની માફક બેસી જાય. રાજાને પ્રજાની ભેદરેખા ભૂંસાઇ જાય. રાજની રૈયતને પોતાનો બહોળો પરિવાર સમજે. તેથી લોકોને આ સંત જેવા રાજવી તખતસિંહ પર આસ્થા અપાર.
‘નાડીનું જરીક અમથુંય ધોવાણ લઇ આવી દ્યો, આયખાભર પાડ નંઇ ભૂલું. ’જણ ગળગળો થાતો બોલ્યો.
ભડભાદર જેવા આદમીને આમ રગરગતો જોઈ ચોકિયાતનું દિલ પિઘલવા લાગ્યું.પણ ઉપાય સૂઝતો નહોતો. બાપુને ખબર પડે, બે વેણ કહેતો વાંધો નહોતો. રાજાની ગાળ્યું તો ઘી ની નાળ્યું બરાબર કહેવાય. પણ એમનો આત્મા કોચવાયા કરે, મનોમન સંકોરાયા કરે. જેના લીધે ગઢ બહાર નીકળવાનું ટાળે. કોઈ હાથ જોડી, કરગરીને સામે ઊભું રહેતો પોતે ક્ષોભ અનુભવે. અને સામે હાથ જોડીને કહે:‘ભાઈ મારા નામની બાધા, આખડી કે માનતા કરવાનું રહેવા દ્યો. ઉપરવાળો હાજરાહજૂર છે તેના પર આસ્થા રાખો.’
પછી દિલ દુભાતું હોય એમ ઉમેરીને કહે :‘ભાઈ, હું પામર જીવ છું. મારી માનતા રાખી મને પાપમાં ન પાડશો.’ પણ લોકના આદર-ભાવ સામે આમ કહેવું મિથ્યા સાબિત થાય.આસ્થા જીતે ને રાજા હારે ત્યારે છેવટનો ઉપાય અજમાવતા કહી દે : ‘મારી માનતા માનશો તો હું નિર્જળા ઉપવાસ કરીશ.’ પણ ભોળુંડી પ્રજા આવું માને શેની ?
બાપુને પહેરવાના વસ્ત્રો બહાર બાજોઠ પર હતા ને બાપુ સ્નાનગૃહમાં. વસ્ત્રોમાં ચોરણી પણ હતી. કોઈને ખબર ન પડે એમ ચોરણીનું નાડું પાણીમાં ઝબોળીને વાટકીમાં નીચોવી લીધું. પછી કાલાવાલા કરતા જણને વાટકી અંબાવી ને કીધું :‘બાપુના નામ હારે પ્રભુનું નામેય લેજે. દોરી ઉપરવાળાના હાથમાં છે. જા, ઉપડ ઝટ..’.
તખતસિંહ સ્નાનગૃહમાથી બહાર આવ્યા. વસ્ત્રોને સહેજ વીંખાયેલા જોયા. વળી ચોરણીના નાડાનો એક છેડે થોડો બહાર નીકળી ગયેલો હતોને પાછો ભીનો. બાજોઠ પડખે પાણીનું ટીપુંય નહોતું. તેથી પેલા ચોકિયાત સમા માણસ સામે જોયું. તેનું મોં બુઝાયેલા ફાનસ જેવું હતું. ‘બોલ શું હતું ?’ત્યાં સામે હાથ જોડી, થઇ થાવાની હકીકત કહી દીધી.‘તેં ભારે કરી…’ 
કહેતા તખતસિંહ કકળીને ઊભા રહ્યા. એને જરીકેય ગમતી વાત નહોતી. પ્રજામાં આવી ખોટી આસ્થા હોવી કે ઉછરવી ન જોઈએ. કાયમી ધોરણે બંધ થાવી જોઈએ. તેનાં અંતિમ ઉપાય તરીકે રાજવીએ તરતજ કમળપૂજાનો નિર્ણય લીધો.આમ એમના એક હાથમાં માળાને બીજા હાથમાં તલવાર રહેતી હતી. બેઉ એકસાથે હતા. તેમાં કોણ જીતે ને કોણ હારે ઇ રાજવી નો નહી પણ પ્રજાનો પ્રશ્ન હતો.
ખોબા જેવડા લાઠી નગર કાળોકકળાટ વ્યાપી ગયો. નગર ઉલેચાઈને ગઢની અડખેપડખે ટળવળવા લાગ્યું. ત્યાં કોઈને સુઝ્યું તે કહે :‘ઓલ્યો નાડું ભંગાવવા પાણી લઇ ગયો છે…એની ભાળ મેળવો’
લોક દોડતું એના ઘેર પૂગ્યુંને જોયું તો ત્યાં સારાવાના થયા હતા.માં ને છોરું સાજા-નરવા હતાં. બાપુને ખબર આપ્યા. કમળપૂજાનું માંડીવાળી ભવિષ્યમાં આવું કોઈ નહી કરે તેનાં પણ લેવડાવ્યા.
આ ઓલિયા જેવા રાજવી તખતસિંહ ગોહિલના લગ્ન બાશ્રી રામબા (ગણોદ) સાથે થયા હતા. પણ સંસાર માં જીવ નહી રાણીવાસથી દૂર ગઢના છેડાના આવાસમાં રહેતા હતા.પણ વડીલોની સમજાવટ અને વંશને ખાતર સંસાર ભોગવ્યો હતો. 
અને તેમને આંગણે સૂરસિંહજી ગોહિલ – ‘કલાપી’ નો જન્મ થયો હતો…..

ભાવનગર રાજ્ય નો પ્રસંગ 

Standard

​આજ ની પરિસ્થિતિ મા ખાસ વાંચવા જેવો એક આજાદી સમય નો ભાવનગર રાજ્ય નો પ્રસંગ 
ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલે  સૌરાષ્ટ્રમાં, અને  ભારતમાં સૌપ્રથમ પોતાના રાજ્યમાં પ્રજાને જવાબદાર રાજતંત્ર આપવાની જાહેરાત કરી હતી. એ વખતે, એટલે કે જાન્યુઆરી-૧૯૪૮માં સરદાર પટેલ હાજર રહ્યા હતા
સરદાર પટેલ જયારે સહી માટે ભાવનગર મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહ પાસે આવે છે ત્યાંરે મહારાજા સરદાર ને કહે છે કે “વલ્લભભાઈ આ ભાવનગર રાજ્ય અને સંમ્પતિ હુ પ્રજા ના કલ્યાણ માટે ભારત સરકાર ને સોંપુ છુ કારણ કે આ મારા બાપ દાદા ની મિલકત છે પણ મહારાણી જે સંમ્પતિ લગ્ન વખતે એમના ઘરેથી સાથે લાવ્યા છે એ આપ જો મને સમય આપો તો હુ એમણે પૂછી લઉ કે એ સોઁપવાની છે કે નહી કારણ કે એ સંમ્પતિ એમની છે.” મહારાજા નો વિવેક જોઇ સરદાર પટેલ ચોકી ઉઠ્યા અને કહયુ કે “બાપૂ આપ ને સમય ન માંગવાનો હોય આપ તો પ્રથમ સહી કરી લોકશાહીના સૌથી મોટા ભાગીદાર થઈ રહ્યા છો.અને આટલી અઢળક સંમ્પતિ સોપી રહ્યા છો તો મહારાણીની સંમ્પતિ આપ ના આપો તો પણ ચાલશે”

અને દરબારગઢમાં માણસ જાય છે અને મહારાણી વિજયાકુંવરબા

ને પૂછે છે કે મહારાણી ભારત મા લોકશાહી આવી રહી છે અને મહારાજા રાજ સમ્પત્તિ સરકાર ને સોંપી રહ્યા છે મહારાજા એ પૂછાવ્યૂ છે કે આપ ની સંમ્પતિ નુ શુ કરવાનુ છે.ત્યારે ક્ષત્રિયાણીએ જવાબ આપ્યો કે “”મહારાજા ને કહેજૉ કે હાથી જાય તો તેનો શણગાર ઉતારવાનો ન હોય એ હાથી તો શણગાર સાથે જ સારો લાગે.મારી સમ્પૂર્ણ સંમ્પતિ પ્રજા ના કલ્યાણ માટે સરકાર ને સોંપી દેજો ”
આને કહેવાય ખાનદાની,સંસ્કાર આને બલિદાન કહેવાય.

ધન્ય છે રાજપુત રાજાઓને કે જેમને અખંડ ભારત માટે હસ્તા મોઢે એ રજવાડા ત્યજી દિધા.

અને આજે લોકો કાળું નાણું આપતા પણ ખચકાય છે,,….

 

દેશમાં ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ નોટો બંધ કરી ને નવી આપવાની છે તોય ઘણા લોકોના જીવ નથી હાલતા

તો વિચારો કે દેશ માટે રાજા રજવાડા આપવા વાળા રાજપૂતો ને  આ દેશની જનતા જેટલું માન સન્માન કરે તેટલું ઓછું છે ….

ધન્ય છે આ રાજપૂતના વિરલાઓ ને જેમને દેશ માટે જમીન જાગીર સોનામહોર પૈસા એ સમયે જે હતું તે બધું દેશ માટે સમર્પિત કર્યું.