Tag Archives: Jadeja

ચિંતન-શું રાજપુતો માત્ર યોદ્ધા જ હતા…?

Standard

ચિંતન

શું રાજપુતો માત્ર યોદ્ધા જ હતા….???

ઘણા સમય થી જોવું છુ મુખ-પુસ્તિકા(ફેસબુક) અને અન્ય સામાજીક સંચાર ના માધ્યમો માં રાજપુત ભાઈઓ ખુબ જ ગર્વ થી રાજપુત ને એક યોદ્ધા સાબીત કરતા હોય છે અથવા માનતા હોય છે,છેલ્લા ઘણા સમય થી ‘રાજપુત ધ વોરીયર’ બવ ધ્યાન માં આવે છે માટે આ સંદેશ લખવો પડ્યો.
રાજપુત ને કોઈ પણ એક વિષય વસ્તુ પુરતા સીમિત રાખવા કેટલા અંશે યોગ્ય…..??
શું રાજપુતી ને કોઈ ઉપમા કે રૂપક આપી શકાય…?

દરેક વિદ્યા અને કળા-કૌશલ્ય માં પ્રવીણ રાજપુતો ને માત્ર યોદ્ધા પુરતા સીમિત શા માટે રાખવા…??
રાજપુતો શ્રેષ્ઠ યોદ્ધા ની સાથે-સાથે કુશળ રાજનીતિજ્ઞ,ન્યાયાધીશ,કલા પ્રિયતા ની સાથે કલાઓ માં નિપુણ,સુશિક્ષિત,સુસંસ્કારી,સુસંસ્કૃત,વિનમ્ર, વિવેકી,ત્યાગી,દાની,યોગી,બલીદાની અને આદર્શ હતા. માટે રાજપુત શબ્દ જ એટલો વાજનવાળો છે કે તેને દર્શાવવા માટે કોઈ વિશેષાત્મક ઓળખ ની જરૂરીયાત નથી.આવી સીમિત ઉપમા આપી ને આપણે આપણા પ્રતાપી પૂર્વજો ને એક સંકુચિત દાયરા માં લાવીને રાખી દઈ છી.
જેમ
માઁ તે માઁ (અનન્વય અલંકાર)
તેમ
ક્ષત્રિય તે ક્ષત્રિય
માટે આપણી કીર્તિ,પ્રતિષ્ઠા કે ઓળખ ફરતે વાળ નો કરો અને ખુદ ને ઓળખવા નો પ્રયત્ન કરો.
હૃદય માંથી સ્વ ને જાણવા નો ભાવ ઉત્પન્ન થાય તે તેની પરાકાષ્ઠા પર પહોંચે ત્યારે માઁ ભગવતી ના સાનિધ્ય માં જે મંથન થાય અને શક્તિ ના સાક્ષાત્કાર ની જે દિવ્યાનુભતી થાય તેના થી સ્વ ની ઓળખ સાથે મીથક ભ્રમણાઓ પણ નાશ પામતી હોય છે.

– ધ્રુવરાજસિંહ જાડેજા(જાખોત્રા)

।। શક્તિ સત્ય છે ।।
।। જય માતાજી ।। ।। જય ક્ષાત્રધર્મ ।।

*કાળ ની થપાટ ભાગ-3

Standard

કાળ ની થપાટ ભાગ-3

જુનો વખત યાદ આવે ખાલી ગઢ જોઈને જ જાય ધરાઈ,
સમૃદ્ધિ ભલે ઝાંખી પડી પણ તોય સત ગૌ એ સાંભરાઈ.

– કચ્છ ના જાગીરદારો નો વૈભવ અને સમૃદ્ધિ એ સૌરાષ્ટ્ર ના સારા રજવાડા ને પણ ઝાંખા પાડે એવા હતા. કચ્છ ના માંડવી તાલુકા નું ગામ સાંભરાઈ માંડવી થી 35 કિલોમોટર આગળ જતા આવે.કચ્છ ના મહારાઓશ્રી રાયધણજી પહેલા ના મોટા કુંવર નોંઘણજી ના મોટા કુંવર હાલાજી એ કંઠી થી અબડાસા એમ મુન્દ્રા થી માંડી અબડાસા ના 52 ગામ કાંડાબળે કબ્જે કરી સ્વતંત્ર સતા સ્થાપી અને સાંભરાઈ માં ગઢ ચણાવી ત્યાં રહી શાશન કરતા પછી તેમને સાંભરાઈ થી ગાદી કોઠારા ફેરવી અને ત્યાં ખુબ ભવ્ય ગઢ બંધાવ્યો.હાલાજી ના કુંવર હરભમજી કોઠારા થી 6 ગામ ગરાસ માં લઈને સવંત 1770 માં ઉતર્યા અને સાંભરાઈ ગઢ માં નિવાસ કરી શાશન ચલાવ્યું.હરભમજી ના રાણી સુરજકુંવરબા વઢવાણ રાજ્ય ના કુમારી હતા તેઓ દ્વારકા યાત્રા એ જતા હશે રસ્તા માં સમાચાર મળ્યા કે હરભમજી સ્વર્ગવાસી થયા,સુરજકુંવરબા ત્યાં જ સતી થયા.જામ ખંભાળિયા પાસે હરિપર ગામે આજે પણ ત્યાં તે પુજાય છે.ઠા.તેજમાલજી પાછળ તેમના રાણી વદનકુંવરબા સતી થયા તેઓ દેવગઢ બારીયા ભાયાત ના ખીચી ચૌહાણ હતા તેમના એક બેન વાડાપાધર અને એક બેન સાંયરા આપ્યા હતા આ ત્રણે બહેનો સતી થયા અને ત્રણે પુજાય છે.શૌર્ય,સેવા અને સમર્પણ ના આનુવાંશિક ગુણો નું જતન કરતા સાંભરાઈ ના જાગીરદારો એ પૂર્વજો ની કીર્તિ ને અખંડ રાખી કુળ ગૌરવ વધાર્યું.
કચ્છ માં જ્યારે મહારાઓશ્રી ખેંગારજી ત્રીજા નું રાજ ત્યારે સાંભરાઈ ના જાગીરદાર સાહેબજી.એ સમયે કચ્છ માં વન વિસ્તાર પણ ઘણો માટે ચિતાઓ નો વસવાટ પણ હતો,કચ્છ રાજ્ય નો વટ હુકમ કે ચિતા નો શિકાર કરવાની પરવાનગી કોઈ ને નહતી,એ અરસા માં સાંભરાઈ વિસ્તાર માં ચિતા નો ત્રાસ વધ્યો હતો ઘણા પશુઓ ને ફાળી ખાધા પછી એક સોની અને એક રબારી ને પણ ચિતાએ તેનો ભોગ બનાવ્યા,પ્રજા ફરિયાદ લઈને ઠાકોર સાહેબ સાહેબજી પાસે ગઈ તેમને ચિતા ના ત્રાસ થી પ્રજા ને મુક્તિ અપાવવા રાજ ના નિયમ નો ભંગ કર્યો અને લાગ ગોઠવી ને પોતાની બંદુક વડે સાંભરાઈ ના ગઢ ના કોઠા ઉપર થી નિશાન લગાવી ચિંતા ને માર્યો,ભુજ બાવા ને જાણ થતા તેમને સાંભરાઈ ઠાકોર ઉપર આકરા પગલાં લીધા ત્યારબાદ સાંભરાઈ ઠાકોર સાહેબે પણ સામો કેશ કર્યો અને ભુજ મહારાઓ તેમજ સાંભરાઈ ઠાકોર સાહેબ નો કેશ કોર્ટ માં ઘણો સમય ચાલ્યો,એ બનાવ પછી કચ્છ માં ચિતા સત્યાગ્રહ થયો હતો.એ જ સાહેબ જી બાવા એક વખત કચ્છ ના ભાયાતો નો કોઈ સમારોહ મળ્યો હશે એમાં સૌથી સુંદર કચ્છી પાઘ કોણ બાંધી શકે એવી કોઈ હરીફાઈ થઈ હશે એમાં અવ્વલ આવેલ(આ પ્રસંગ વિશે વિગતવાર માહિતી મળતી નથી).ગઢ ની અંદર ત્રણ માળ ની મેડીઓ હતી જેની છત ઉપર થી સાત ગામ નો સીમાળો દેખાતો માટે સત ગૌ એ સાંભરાઈ કહેવત પડી હશે.ગઢ ની અંદર જ કૂવો છે કહેવાય છે કે કચ્છ માં 1956 માં જ્યારે સતત ત્રણ વર્ષ દુષ્કાળ પડ્યા ત્યારે આખા સાંભરાઈ ગામ ને પાણી આ કુવા માંથી મળતું છતાં ક્યારેય તેનું તળિયું ન દેખાણુ.2001 ના ધરતીકંપ માં સાંભરાઈ જાગીર ની ખુબ ખૂંવારી થઈ ગઢ ની અંદર હતું એ બધું નામશેષ થઈ ગયું ત્યારબાદ સાંભરાઈ ઠાકોર સાહેબ પરિવાર ગાંધીધામ ના ગળપાધર રહેવા આવતો રહ્યો.મારા દાદીમા સાહેબ નું મોસાળ પણ સાંભરાઈ ઠાકોર સાહેબ ને ત્યાં માટે મારું ઋણાનુબંધન.હાલે સાંભરાઈ ગઢ ની અંદર કંઈ બચ્યું નથી,ગઢ હજી સાબુત છે અને જાગીર ના અન્ય કુટુંબો રહે છે.સમયે ઉથલો માર્યો અને કલચક્ર એ પલટો લીધો એમાં એક સમય ની ભવ્ય જાગીર વેરાન થઈ ગઈ.પરિસ્થિતિઓ ની વિપરિતતા અને સમય નો ખુબ ઘસારો ખાવા પછી પણ સાંભરાઈ જાગીર પરિવારે આજે પણ પોતાનું કુળગૌરવ અને અસ્મિતા જાળવી રાખ્યા છે.હાલે સાંભરાઈ જાગીર ના ઠાકોર સાહેબ ચંદ્ર સિંહ ફતેહસિંહ છે જે ગળપાધર રહે છે.

– લેખન :- ધ્રુવરાજજી જાખોત્રા(શાશ્વત)
– આભાર :- લકીરાજસિંહ ઝાલા(ભાલારા)
કું. પ્રહલાડસિંહ જાડેજા(સાંભરાઈ)

।। જય કચ્છ ।। ।। જય માતાજી ।।

કાળ ની થપાટ ભાગ-2

Standard

કાળ ની થપાટ ભાગ-2

ઉજ્જડ બન્યુ મહાનગર જ્યાં સમૃદ્ધિ છલકાતી હતી,
ખંડેરો જોઈને ય આંખો અંજાય અરે શુ ભવ્યતા રોહા ની હતી.

– રોહા એક એવું નામ જેનાથી મોટાભાગે કોઈ અજાણ નહિ હોય ઘણીવખત એની ડોક્યુમેન્ટરી પણ આવતી હોય છે સાથે ખ્યાતનામ છપાઓ માં પણ લેખ આવેલ હશે, અલગ-અલગ સ્થળોએ થી પ્રવાસીઓ પણ મુલાકાત લેવા અને ફોટોગ્રાફી માટે આવતા હોય છે.કલાત્મક મેડીઓ અને ઝરૂખાઓ એ આજે પણ ખંડેર હોવા છતાં સહેલાણીઓ ને પોતાની તરફ આકર્ષે છે,જ્યારે આ નગર એની સમૃદ્ધિ ની પરાકાષ્ઠા એ હશે ત્યારે કેવું લાગતુ હશે હેં…? ખરેખર કલ્પનાતીત છે.
કચ્છ ના નખત્રાણા તાલુકા માં આવેલ રોહા એ કચ્છ ની ખુબ સમૃદ્ધ જાગીર હતી,કચ્છ ની ખુબ ઉપજાવ અને ફળદ્રુપ જમીન ના 52 ગામ રોહા જાગીર ને ગરાસ માં મળેલા.ભુજ ની સ્થાપના કરનાર મહાન શાશક રાઓશ્રી ખેંગારજી પ્રથમ ના નાના ભાઈ મહારાજ કુમાર સાહેબજી ને આ પ્રદેશ ખુબ પસંદ હતો માટે તેમને ખેંગારજી પાસે ગરાસ માં માંગેલ.સાહેબજી ના જ્યેષ્ટ પુત્ર પચાણજી તેમની લાખાડી ગાદી હતી તે પરંપરા માં અનુગામી ઠા. દેવાજી એ સંવત ૧૬૩૨ આસપાસ રોહા નો કીલો બંધાવી ગાદિ લાખાડી થી રોહા ફેરવી,એક સમયે રોહા જાગીર નો વૈભવ અને સમૃદ્ધિ એવા ચરમસીમા એ હતા કે કચ્છરાજ ને પણ ઈર્ષ્યા થતી અને પછી ભુજ અને રોહા ના સબંધો માં ખટાશ પણ આવી ગઈ.ઠાકોરશ્રી જીઆજી એ વરસાદ નું પાણી સચવાઈ રહે અને આખા નગર ને શુદ્ધ પાણી મળે તે હેતુ થી વિશાળ પાણી ની ટાંકીઓ બનાવેલ આ ટાંકીઓ હાલે જીર્ણ થઈ છે પણ આજે ય જોતા એ કુશળ શાશક અને દિર્ઘદ્રષ્ટા ઠાકોર જીઆજી ની યાદ અપાવે.રોહા માંથી દેવપર(યક્ષ) અને વિરાણી જાગીર છુટી પડી.
ગુજરાતી સાહિત્ય ના ઉત્કૃત કવિ અને સર્જક એવા કવિ કલાપી એ રોહા ના જમાઈ હતા,રોહા ની પ્રકૃતિ અને ટેકરીઓ માં એમના કાવ્યો ખીલ્યા અને વિકાસ પામ્યા જેમાં તેમને મંજલ ના કવિ દેવાજી ની પણ પ્રેરણા મળી.
અત્યારે રોહા માં પથ્થરો સિવાય કંઈ બચ્યુ નથી,મહેલો,મેડીઓ,મકાનો અરે આખું નગર પડી ને પાધર થયું,રોહા ની અસ્મિતા સમાન ઝરૂખાઓ અને અમુક મેડીઓ ખંડેર અવસ્થા માં પડી કે પડશે જેવી સ્થિતિ માં છે.પરિસ્થિતિઓ જ્યારે વિપરીત બને અને કાળ જેને થપાટ મારે એની સ્થિતિ શુ થાય એ રોહા નું વર્તમાન જોતા આંકી શકાય.ધન-ધાન્ય,ઐશ્વર્ય,વૈભવ,સમૃદ્ધિ,પ્રકૃતિ,શક્તિ અને સામર્થ્ય થી છલકાતું રોહા આજે ઉજ્જડ બની ત્યાં આવતા પ્રવાસીઓ ને જાણે મુક સંદેશ આપતું હોય કે હે કાળા માથા ના માનવીઓ જ્યારે જાય છે ત્યારે સઘળું જાય છે.
બધુ જ નાશવંત છે,બધુ જ નાશવંત છે.

મહેલ,મેડી,ઝરૂખાઓ અરે આખુ નગર સુમસામ ભાસે છે,
કચ્છ નું ખમીર રોહા જાગીર આજે અંધકાર માં પણ પ્રકાશે છે.

– લેખન :- જામોત્તર ધ્રુવરાજજી જાખોત્રા(શાશ્વત)
– માહિતી :- લકીરાજસિંહ ઝાલા(ભાલારા)

।। જય માતાજી ।। ।। જય કચ્છ ।।

આવા ટેકિલા ભાયાતોથી જ હું ઉજળો છું..!!

Standard

આવા #_ટેકિલા_ભાયાતોથી_જ_હું_ઉજળો_છુ

‘ઘડીક થંભો. હું મારા જીભનું ટેરવું કાપી લઉ. પછી ગળામાં કાણું પાડી દઉં. પછી મોજથી તમારા હાથની રત્નજડિત પ્યાલી હું મોઢામાં મૂકીશ.’

તેદી જામનગર માથે જામ વિભાજીનાં બેસણાં હતા. જોરાવર ભુજવબળે વિભો જામ હાલરા હાકેમ તરીકે પંકાયેલો હતો. દિલના ઓલદોલ આદમીની સુવાસ સૌરાષ્ટ્રના ચારેય છેડા ઉપર ફરી વળી હતી.

આવો વિભોજામ દરબાર ભરીને બેઠો છે. દરબારમાં વિજયાદશમીનો ઉત્સવ ઉજવાઇ રહ્યો છે. સુભટ્ટો, સામંતો, પશવતો અને નગરજનોથી ડાયરો હડકેઠઠ થઇ ગયો છે. સૌ આનંદના હિલોળામાં છે. કસૂંબો ઘૂંટાય છે અને સામ સામા ધ્રોબા દેવાયછે.

બરાબર આવા મોકે જામનગરના ભાયાત અને લોધીકાના ઠાકોર અભયસિંહજીએ દરબારમાં પગ દીધો.
‘આવો આવો ઠાકોર’ બોલીને ખુદ વિભા જામે આદર દીધો. ડાયરો વીધીને અભયસિંહે હાલારના હાકેમને ખભે હાથ મૂકી અદકેરાં માન દીધાં, પછી એકબીજાના ખબર અંતર પૂછ્યાં. અભયસિંહે ડાયરામાં બેઠક લીધી.
ડાયરામાંથી રાઘવ વજીરે ઉભા થઇને પિયાલી ઠાકોર અભયિસંહ સામે ધરી.

એ જોઇને ઠાકોર ખડખડ હસી પડયાં, પછી બોલ્યાં : ‘વજીરજી, હું કસંબો નથી પીતો.’ એ સાંભળીને આખો ડાયરો ઘડી પહેલાં ઠાકોર હસી પડયા હતા એમ ખડખડ હસી પડયો, એની વચ્ચે રાઘવ (વજીરે) પોતાનો આગ્રહ જારી રાખતાં કહ્યું :

‘અરે ઠાકોર, આજ વિજયાદશમી… તમે જામના દરબારમાં જામેલો ડાયરો હું જામનગરનો વજીર ઊઠીને આગ્રહ કરૃં છું.’ ‘ વજીરજી, હું બધી વાતું જાણું છું પણ…’ કહીને અભયસિંહજી અટકી ગયા. ‘અરે પણ ને પણ આજ તો ભલે થઇ જાય.’ ‘ઇ નઇ બને. લાખ વાતેય નઇ બને.’

અભયસિંહનો ચોખ્ખો નનૈયો સાંભળી રાઘવ વજીરને પગથી માથા સુધી લાગી ગઇ ભર્યા ડાયરામાં મારૃં અપમાન. પણ મુત્સદી વાતને ગળી ગયો. પિયાલી સહિત ખુદ વિભાજામ પાસે પહોંચ્યો અને કહ્યું.
‘બાપુ’ ‘બોલો વજીરજી’ ‘ઠાકોરની મેમાનગતી તમે ખુદ કરો’ ‘કાં’ ‘હું નાનો પડયો’ વિભાજામ સમજી ગયા કે રાઘવ ભલે વજીરપદે હોય પણ કદાચ ઠાકોર અભયસિંહને એના હાથે કસંબો પીવામાં નાનમ લાગતી હશે. હું જ પાઉ. ગમે એવડી ઠકરાત. પણ જામનગરના ભાયાત-એક પંડયનાં બે બાવડાં.

જામ વિભાજીએ પોતાની પાસે ખાલી પડેલી રત્નજડિત પ્યાલી ભરી હાથમાં લીધી. આખા ડાયરાની મીટ રત્નજડિત પિયાલીના ઝળહળતાં રત્નો ઉપર મંડાઇ ગઇ. છલોછલ ભરેલી પ્યાલી હાથમાં લઇને વિભો જામે ભાયાતની મહેમાનગતી કરવા ખુદ સિંહાસન ઉપરથી ઉભા થઇ હાકલ દીધી.

‘ઠાકોર..પધારો..’ ઠાકોર અભયસિંહ ઊઠીને જામ વિભાજી સામે આવીને ઊભા. ‘લ્યો ઠાકોર ! જામનગર તમારૃં સ્વાગત કરે છે’ ‘મારા માથા ઉપર.’ ‘એમ નઇ. લ્યો પીઓ.’ ‘ઇ નઇ બને.’ ‘કાંઇ વાંધો ?’ ‘ભાથું માટે માથું દેવા સાબદો છું, પણ કસંબો નઇ.’ ‘ઠાકોર કોણ છે જાણો છો.’ વચ્ચે રાઘવ વજીર બોલ્યા એટલે ઠાકોરે કહ્યું.

‘જાણું છું, વજીર મારા માથાના મુકટમણિ છે.’ ‘ઇ બધી વાતું તમે ”પછમ્ના પાદશાહ”નો હાથ પાછો ઠેલો છો.’
ઠાકોર અભયસિંહ રાઘવ વજીરની મકસદ સમજી ગયા કે પોતાને હાથે કસુંબો ન પીવાના અપમાનનો બરાબર બદલો લઇ રહ્યાં છે..! મુત્સદ્દી માણસની ગણતરીનો પાર અભયસિંહ પામી ગયો કે જો જામ વિભાજીનું માન રાખવા કસંબો કડવો કરીને પી જાઉ તો મારી પ્રતિજ્ઞાા તૂટે અને ન પીઉં તો જામનગર અને લોધીકા વચ્ચે અણ બનાવની આડ ઉભી થાય.

શું કરવું કુટુંબમાં કલેશનાં બી વાશે. ટેક તો છોડવી નથી. પળવારમાં વિચારી ઠાકોર અભયસિંહે ભેદમાં સુવર્ણ મૂઠે શોભતી અને મખમલના મિયાને મઢેલી કટારી કાઢી વિભા જામને કહ્યું :

‘બાપુ ! આ જીભે કસંબો ન અડાડવાનો મેં કોલ કીધો છે અને આપનો હાથ પાછો ઠેલવા માગતો નથી. હું રજપૂત છું. દીધેલું વચન મારાથી ઉથાપાય એમ નથી. તમે મારા મુકટમણિ છો. તમારૃં અપમાન ડાયરામાં થાય જ નહિં.’

‘ઘડીક થંભો. હું મારા જીભનું ટેરવું કાપી લઉ. પછી ગળામાં કાણું પાડી દઉં. પછી મોજથી તમારા હાથની રત્નજડિત પ્યાલી હું મોઢામાં મૂકીશ.’ બોલી ઠાકોરે મિયાનમાંથી કટારી કાઢી કે વિભા જામ ઠાકોરનો હાથ પકડી ભેટી પડયા. પિયાલીનો ઘા કરી દીધો.

‘રંજ રાજપૂત તારી ટેક, આવા ટેકીલા ભાયાતોથી જ હું ઊજળો છું.’
પોસ્ટ બાઇ – જયુભા ઝાલા
ધરતીનો ધબકાર – દોલત ભટ્ટ

શ્રી મોડપીર દાદાનો ઇતિહાસ

Standard

ધન વાડી, ધન વંગધ્રો, ધન ધન મોડ મૂછાર,
ધન કૂબો કોટેસરી, ધન કચ્છડે જો આધાર.

જામશ્રી હાલાજી ૧૩૦૧ માં ગાદીપતિ બન્યાં. બારાતેરાના તે પ્રજાપ્રિય અને નિતિવાના રાજા હતાં. હાલાજી જામના બે રાણી ઓ હતાં. જેમાં પ્રથમ રાણી પારીનગરના સોઢા જગતસિંહજીના પુત્રી મામબા જોડે થયેલાં તેમના પાટવી કુંવર શ્રી રાયધણજી અને બીજા રાણી સાજડીયાળીના ઝાલા. ચતુરસિહજીના પુત્રી સુરજકુંવરબા જોડે બીજા લગ્ન થયેલા. તેના પુત્ર દેશક હતા. જામશ્રી હાલાજીજ્યારે ગાદી ઉપર હતા ત્યારે સૌરાષ્ટ્રમાં ગોહિલવંશ સ્થાપક સેજકજી સેજકપુર વસાવ્યું તે સમારંભમાં હાલાજી પધારેલ.જામશ્રી હાલાજી ખુબ જ સમજુ અને દીર્ઘદૃષ્ટિવાળા રાજા હતાં. તેમના મનમાં એક નવી ઈચ્છા ઉપજેલી કે ભાવિ પ્રજા માટે કોઈ નવો પ્રદેશ કમાવો જોઈએ અને એટલે પોતાના રાજ્યના મંત્રીઓ પાસે રજુ કરી અને કહ્યું કે મારા મનમાં કોઈ નવો પ્રદેશ કમાવાની ઈચ્છા છે જો મા આશાપુરા સહાય કરે તો ઉપરોક્ત ઈચ્છા પુર્ણ થાય.

જામ હાલાજીના નાનાભાઈ જેહાજીને જખૌનું પરગણું ગરાશમાં આપેલું. તે જેહાજીના કુંવર અબડાજી મહાન પ્રભાવશાળી અને પ્રતાપી પૂરૂષ હતાં. પોતાને મળેલા ગરાશમાં પોતાની સતા જમાવી અને રહેતા હતા.

તે જેહાજીના કુંવર અબડાજી મહાન પ્રભાવશાળી અને પ્રતાપી પૂરૂષ હતાં.પોતાને મળેલા ગરાશમાં પોતાની સતા જમાવી અને રહેતા હતા ત્યારે કચ્છમાં દુષ્કાળ પડેલો એટલે પોતાની પ્રજાને નિભાવવા માટે સિંધ આવ્યા પછી હિંગળાજ માતાની યાત્રાની ઈચ્છા થઈ એટલે સંઘ કાઢી યાત્રાએ નીકળ્યા જે સંઘમાં દશોદી ખીરોજી ચારણ પણ સાથે હતો. સિંધથી હિંગળાજની યાત્રાએ જતા રસ્તામાં બારગાઉનું રણ આવે છે. તે રણની મુસાફરી કરવા માટે પાણીનો બંદોબસ્ત કરવો જરૂરી ગણાય એટલે પાણીનો પુરતો બંદોબસ્ત કરેલો તે યાત્રાની શરૂઆત કરી અને જ્યારે રણ પ્રદેશની મુસાફરી કરી તે વખતે રામનવમીનો દિવસ હતો અને એટલે સર્વે ભજન ગાતાં ગાતાં રણમાં મુસાફરી આગળ વધતા હતા તે સમયે રણમાં અર્ધક પહોંચ્યા હશે ત્યારે રાત પડી અને સાથોસાથ પાણી પણ ખુટી ગયેલું. એટલે રણમાં રાત્રી વિતાવવા જે જગ્યાએ વિશ્રાતિ કરી .

સંઘમાં યાત્રાળુઓએ કહ્યું બાપુ પાણી ખલાશ થઈ ગયું તો હવે શું કરશું? ત્યારે જવાબમાં કહ્યું કે આ રણ પ્રદેશ છે પાણીનો બંદોબસ્ત કરીને નીકળવું જોઈએ ને. ત્યારે સંઘના માણસોએ કહ્યું કે પાણીનો પુરતો બંદોબસ્ત કરેલો હતો પરંતુ કેમ ખલાશ થઈ ગયું તે સમજાતું નથી. ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે ઈશ્વરનું સ્મરણ કરો અને પાણીનો બંદોબસ્ત થાય તો ભલે. ત્યારે એવો એક ચમત્કાર થયો કે એક ફકીર જેણે માથા ઉપર લીલી કફની બાંધેલી હાથમાં ઝેરી નાળિયેરનું ખપ્પર અને તેમાં પાણી ભરેલું એ રણમાં નીકળ્યા અને જ્યાં સંઘ અને જામ અબડાજી સત્સંગ કરતા હતા ત્યાં આવી પહોચ્યા ત્યારે જામાં અબડાજીએ આ સાંઈની ખુબ જ આગતા સ્વાગતા કરી ગાંજાની ચલમ બનાવી પીવડાવી આમ જામશ્રી અબડાજીના આદર સ્વાગતથી સાંઈ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું કે તમારી જે ઈચ્છા હોય તે માંગો ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે અમારા સંઘમાં પાણીની ખુબ જ ખેંચ છે અને આપ જો કઈ પ્રબંધ કરો તો સારૂ .ત્યારે સાંઈએ કહ્યું કે અહી ખાડો ખોદો ત્યાં ખાડો ખોદવામાં આવ્યો એટલે તે ખાડામાં સાંઈએ પોતાના ખપ્પરમાંથી પાણી તેમાં રેડ્યું ખાડો ભરાઈ ગયો અને પાણી તેમાંથી ચાલવા લાગ્યું. આમ રણમાં વ્હેલ ચાલી નીકળ્યું અને સાંઈએ કહ્યું કે હવે આમાથી તમો પાણી ભરી લો ત્યારે સંઘના સર્વએ જે તે સાધનોથી પાણી ભરવા અને જોઈતુ સઘળું પાણી બધાએ પોતાના સાધનો ભરી લીધું અને ખુબ જ સંતુષ્ઠ રીતે પાણી પી લીધું છતાં પણ પાણી ખુટ્યું નહી. આવો ચમત્કાર સર્વે જોયો ત્યારે ખીરાજી ચારણે અબડાજીને કહ્યું કે આ સાંઈ કોઈ મહાન પુરૂષ છે અને જો તમે તેની પાસે દયા યાચો અને ઈશ્વર ઈચ્છા હશે અને તે પ્રસન્ન થશે તો તમારે જે સંતતિની ખોટ ન રહે અને તમોને સંતતિ થાય ત્યારે અબડાજીએ સાંઈના પગ પકડી લીધા અને અબડાજીએ વિનંતી કરીને કહ્યું કે આપ જેવા મહાન પુરૂષના ભેટા થાય અને મારૂ દુ:ખ દૂર ન થાય તો મારા કર્મનો દોષ. પારસ મણિનો સંગ થાય છતા દરીદ્રતા રહે તો ભાગ્યનો દોષ સાંઈએ અબડાજીને કહ્યું તમારી શી ઈચ્છા છે તે જણાવો ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે, મારેત્યાં સંતતિની ખોટ છે તમારા જેવા સાધુ મહાત્માની કૃપાથી અન્નધન ખુબ જ છે પરંતુ તેને ભોગવવાવાળો મારા પાછળ કોઈ નથી ત્યારે સાંઈએ કહ્યું કે હે અબડાજી તમારા ભાગ્યમાં અઢી પુત્રો લખેલ છે, ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું મહાત્મા એક, બે, ત્રણ, ચાર એમ હોય પરંતુ અઢી પુત્ર એનો અર્થ શો? ત્યારે પ્રત્યુતરમાં સાંઈએ જણાવ્યું કે, બે પુત્રોની કીર્તિ તો જયાં સુધી આ પૃથ્વી ઉપર સુર્ય અને ચંદ્ર છે ત્યાં સુધી તેની કીર્તિ અમર રહેશે અને એક પુત્ર સાધારણ થશે એટલે કે યુધ્ધમાં કામ આવશે મેં અઢી પુત્રો કહ્યાં તે પ્રમાણે ઈશ્વર ઈચ્છાથી અબડાજીને ત્યાં ચાવડી રાણી સોહાગદેને સારા દિવસો દેખાવા લાગ્યાં.

સિંધ નગરસમેની રાજસત્તા હજુ સમાવંશના હાથમાંથી છૂટી ન હતી. નગરસમૈની ગાદી પર આ વખતે જામ ઘાહો લાખાણી હતો.

જામ જેહાજીનો પુત્ર અબડો પોતાના ભાઈઓ સાથે લાખિયાર વીયરામાં રહેતો હતો. કુટુંબ-કલેશથી કંટાળીને લાખિયાર વીયરાનો ત્યાગ કરી તે નગર આવ્યો. નગરસમેના ધણી જામ ધાણા લાખાણી પાસેથી તેણે પોતાનો ભાગ માગ્યો ઘાહા લાખાણીના બાપે નગરસમૈની ગાદી ઘાહા જાડાણી પાસેથી પચાવી પાડી હતી. પરંતુ હવે કોઈને કંઈ પણ હિસ્સો આપવાને તૈયાર ન હતો. આ ખેચતાણે ઝઘડાનું સ્વરૂપ પકડ્યું. આખરે એવો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો કે આ વાતનો નિકાલ લાવવા બંને હક્કદારોએ દિલ્હીના પાદશાહ પાસે જવું અને તે જે ચુકાદો આપે તે બહાલ રાખવો.છેવટે આ બંને જણ દિલ્હી પહોંચ્યા. આ વખતે ઇસ્લામનો પ્રચાર જોરશોરથી ચાલી રહ્યો હતો. પાદશાહે ફેંસલો આપ્યો કે બેમાંથી જે કોઈ ઇસ્લામી મઝહબનો અંગીકાર કરવા તૈયાર હોય તે નગરસમૈની ગાદી ભોગવે. પાદશાહના આ નિર્ણયથી અબડો નિરાશ થયો. તે પોતાના ધર્મને તિલાંજલિ આપવા તૈયાર ન હતો. ઘાહાએ પાદશાહની શરતનો સ્વીકાર કર્યો. અને નગરસમૈનો માલિક બની બેઠો.

અબડો જામપોતાના વિશાળ પશુ સમુદાય સાથે નગરસમેની હદમાં નિવાસ કરી રહ્યો હતો. તેના બદલામાં નગરસમેના ધણી લાખા ઘાહાણીને રોજ એક વચ્છ (પાડી) આપવાનો કરાર કરવામાં આવ્યો હતો.

અબડાની રાણી સોહાગદે ચાવડી આ વખતે ગર્ભવતી હતી. એક દિવસ એક વાણિયો બોરનો ખડિયો લઈને બોર વેચવા નીકળેલો. સોહાગદે ચાવડીને બોર ખાવાની ઇચ્છા થઈ. તેણે વાણિયાને વાંઢમાં આવવા હાકલ કરી.

હલી વાણિયું આવે, બેરેં ફાંટ ભરે,
ચાવડી સોહાગદે, તેં કે સડ કરે.
ભાવાર્થ : વાણિયો બોરની ફાંટ ભરીને આવ્યો તેને સોહાગદે ચાવડી સાદ કરી બોલાવવા લાગી.

વાણિયાના ખડિયામાંથી ચાવડી રાણીએ બેચાર બોર ચાખી જોયાં. એટલામાં કોઈ ભેદી અવાજ તેના કાન પર પડ્યો :

બાઈ બેર મ ખા, ફરે ફકીરે જીં,
અબડાણી અંદ વિઠે, કુંવર કઈ ના.
ભાવાર્થ : બાઈ, તું ભિખારીઓની માફક મફતનાં બોર ઉપાડીને ખા નહિ. અબડાના કુંવરે અંદર બેઠાં માતાને મનાઈ કરી.

બાઈ ખાજે બેર, ત બેરેં ડીજે મટ્ટ,
માણક મેલો ન થીએ, સોન ન ચડે કિટ્ટ.
ભાવાર્થ : બાઈ, જો બોર ખાવાં હોય તો બોરની કિંમત આપવી જોઈએ કારણ કે માણેક મેલું હોઈ શકે નહિ, સુવર્ણ પર કાટ સંભવી શકે નહિ.

ત્યારબાદ અબડાજીનો યાત્રાનો સંઘ પાછા આવ્યા બાદ સિંધમાં રોકાયા હતાં અને ત્યાં ત્રણ વર્ષ રોકાયા હતા અને ત્યાંજ મોડજીનો જન્મ થયો. જામ અબડાજીને ત્યાં મોડજીનો જન્મ સંવત ૧૩૦૩ શ્રાવણ વદ ૮ (જન્માષ્ટમી) ના રોજ થયો.આ મુજબ માતાના ઉદરમાં જ ઉપરોક્ત શબ્દ બોલ્યા એટલે જનમ્યા પછી મોડજી એવું નામ જગતમાં પ્રસિધ્ધ થયું જો કે રાશી પ્રમાણે તો તેનું નામ કુળધરજી છે પરંતુ જન્મ પહેલા માતાના ગર્ભમાંથી બોલેલા એટલે જગતમાં મોડજી તરીકે ખ્યાતિ પામ્યાં.

અબડાજીના બીજા રાણી સોઢી રૂપાદેને પણ સારા દિવસો રહ્યા તેમાં તે માતાના ઉદરમાં ગર્ભને પ્રસવ સાડા ત્રણ વર્ષ સુધીનો થયો ત્યારે અબડાજીના પહેલાં પુત્ર મોડજીએ સોઢી માતાના ઉદરમાં જે ભાઈ હતો તેને ઉદેશીને કહ્યું કે, “ હે ભાઈ તારા મનમાં મોટાઈ છે એટલે શું તુ જન્મ લેતો નથી પરંતુ હું તને મારી મોટાઈ આપું છું અને બદલામાં તમો મને વચન આપો કે ક્ષત્રિય ધર્મનું શરણાગત વત્સલ એટલે કે શરણે આવેલાને આશરો આપવો અને પિતાનું નામ છે તે જ તમારૂ નામ રાખવું માટે ભાઈ હવે માંને દુ:ખ ન આપો અને જન્મ લો. આવા શબ્દો મોડજીના સાંભળી માતાના ગર્ભમાં રહેલા બાળકો જન્મ થયો જેનું નામ અબડાજી ઉર્ફે જખરાજી રાખવામાં આવ્યું. અબડાજી ઉર્ફે જખરાજી પાછળથી અબડા અબડાણી તરીકે વર્તાણા તેનો જન્મ સવંત ૧૩૧૭ માં ફાગણ વદ ૧ (ધુળેટી)ના દિવસે થયેલો હતો.

અબડાજીના ત્રીજા કુંવર સોઢી રાણી રૂપાદેના ઉદરેથી થયેલો જેનું નામ સપડજી હતુ.

જામ ઘાહા લાખાણીને શરત મુજબ અબડા જામની વાંઢમાંથી રોજ એક એક વચ્છ આપવામાં આવતી હતી. એક દિવસ ગુમાઓ નામના સંઘારનો વચ્છ આપવાનો વારો આવ્યો. આ ગુનાઓ સંઘાર સૌ સંઘારોનો મુખી હતો. તે સાડને વાઈમાંગે* હતો. આ ગુમાઆ સંઘારની એક વચ્છ હતી. તેના પર તેની સાત ભેંસો દૂઝતી હતી. એ વચ્છ સાત ભેંસોને ધાવી ધાવીને અત્યંત પુષ્ટ બનેલી હતી, ધાહા જામના માણસોને આ વચ્છ પસંદ પડવાથી તેઓ તેને લઈ જવા લાગ્યા. ગુમાઓ સંઘારે તેમને બીજી વચ્છ લઈ જવા કેટલુંયે સમજાવ્યું, પરંતુ ઘાહાના માણસોએ તેની એક પણ વાત સાંભળી નહિ. તેઓ વચ્છને ઉપાડીને ચાલતા થયા. આ એક વચ્છ જતાં ગુમાઆ સંઘારની સાતે ભેંસો વસૂકી જવાનો સંભવ હતો. તે ઘાહી જામ પાસે ગયો. અને એ વચ્છને બદલે બીજી લેવા તે તેને નમ્રતાપૂર્વક વીનવવા લાગ્યો. ઘાહા જામે ગુમાઆ સંઘારની વાત પર લેશ પણ લક્ષ આપ્યું નહિ. ઊલટું તેણે એ પુષ્ટ થયેલી વરછને તુંરતજ કતલ કરી નાખવા પોતાના માણસોને ફરમાન કરી દીધું. જામ ઘાહાની આટલી તુંડમિજાજી જોઈને ગુમાઆ સંઘારનું હૃદય ઊકળી ઊઠયું, તે તરત જ પાછો વાંઢમાં આવ્યો, અને આ વાત અબડાના ભાઈ સાડ પાસે રજૂ કરી, ઘાહા જામનું આટલું ગુમાની જોઈને સાડને ગુસ્સો ચડ્યો.( એ વખતે જામ અને તેના ભાઈઓના તાબામાં જુદા જુદા લોકો રહેતા, અને તેઓ પોતપોતાના સરદારને વાઈયાંગો અર્થાતુ પોતાની પેદાશનો અમુક ભાગ આપતા) તેણે ઘાહા જામનો કાંટો કાઢી નાખવાનો પોતાના મન સાથે નિશ્ચય કરી લીધો. – ઘાહો જામ રોજ સાંજના સમયે નગરસમૈની બહાર આવેલા પોતાના બાગમાં કરવા જતો. સાડ તથા ગુમાઓ સંઘાર બંને તક સાધીને ત્યાં પહોંચી ગયા. ઘાડો જામ પોતાના બગીચામાં આનંદથી ફરી રહ્યો હતો. સાડ અને ગુમાંઓ સંઘાર ઓચિંતા તેના પર ધસી આવ્યો. સાડે તેને તે જ વખતે પોતાની તલવારના એક જ ઝાટકાથી પૂરો કરી નાખ્યો.

ઘાહેવચ્છ સે મારઈ, જેં તેં મૈયું મિડે સત,
તેં કે સાડ મારેઓ, સિસી ડઈ લત.
ભાવાર્થ : જેના પર સાત ભેંસો દૂઝતી હતી, તે પાડીને જામ ઘાહાએ મારી નાખી. તેથી સાડે જામ ઘાહાની ગરદન પર લાત દઈને તેને ઠાર કર્યો.

ઘાહા જામના પુત્રનું નામ સંજર હતું. જયારે તેને પિતાના ખૂનની ખબર પડી, ત્યારે તે તરત પોતાની ફોજ તૈયાર કરીને અબડા જામની વાંઢ પર ચડી ગયો.

આ તરફ જ્યારે જામ અબડાને તેના ભાઈ સાડના કૃત્યની જાણ થઈ, ત્યારે તેને પણ બહુ ખોટું લાગ્યું. પરંતુ હવે તો સંજરના લશ્કરનો સામનો કર્યા વગર ચાલે તેમ ન હતું. આ કારણથી તેણે પોતાની વાંઢના મુખ્ય પુરુષોને બોલાવીને હવે શું કરવું, તેની મસલત ચલવવા માંડી.

બ જેહા ઑઠો ચો, મૉડ ગાલાણી ચાર,
અબડો જામ સલા પુછે, કોઠે અલણ સોનાર.
ભાવાર્થ : બે જેહા, ત્રીજો ઓઠો નોતિયાર, ચોથો મોડ ગાલાણી સંઘાર અને પાંચમા અલણ સોનીને બોલાવીને જામ અબડાએ સલાહ કરવા માંડી.

સૌએ મળીને મરવું કે મારવું એવો નિશ્ચય કરી લીધો. ઊભય પક્ષના માણસો રણમેદાનમાં કૂદી પડ્યા. બહાદુર સંઘારો અને સમાવીરો મરણિયા ધી સંજરની ફોજ પર તૂટી પડ્યા. સંઘારો અને સમાઓએ ખૂબ પરાક્રમ બતાયા ભલડ નામના એક સંઘારે સંજર જામનાં નેજાંનિશાન અને નગારાં ઝૂંટવી લઇ જામ અબડા પાસે રજૂ કર્યા.

વચ્છ સંધે વૈર, સાડ ઘાહો મારે
ભલડ ખટી ભેર, ડિંને અબડે જામકે.
ભાવાર્થ : વચ્છના વેર પરથી સાડે જામ ઘાહાને માર્યો. અને તેથી લડાઈ થતાં ભલડ સંઘારે સંજરનાં નગારાં ઝૂંટવીને જામ અબડાને આપ્યાં,

સમા અને સંધાર વીરોએ સંજરના લશ્કરને જબરી છક્કડ આપેલી હોવાથી તે પોતાના બાકીના માણસોને લઈને પાછો ફરવા લાગ્યો. સંજરને પાછો ફરતો જોઈ સાડે તેને પડકાર કરીને સામે આવવા આહવાન કર્યું. ત્યારે તે બોલ્યો

ભગો મ ભાંઈજ, વિગતો સે વરણ કે,
સુમી મ કજ નિંધરૂં, વૅર મ વિસારીજ.
ભાવાર્થ : મને ભાગી જતો સમજતો નહિ. હું જાઉં છું તે પાછો વળવા માટે જ, માટે ગફલતમાં રહેતો નહિ, તેમ જ વેરને વિસારતો પણ નહિ. ‘ ‘સંજર ત્યાંથી સીધો પાદશાહ પાસે દિલ્હી પહોંચી ગયો, અને તેની પાસે ધાં દેતાં બોલ્યો :

ભગો મ ભાંઈજ, વિંઝતો સેં વરણ કે,
સુમી મ કજ નિંધરૂં, વૅર મ વિસારીજ.
ભાવાર્થ : મને ભાગી જતો સમજતો નહિ. હું જાઉં છું તે પાછો વળવા માટે જ, માટે ગફલતમાં રહેતો નહિ, તેમ જ વેરને વિસારતો પણ નહિ. ‘ ‘સંજર ત્યાંથી સીધો પાદશાહ પાસે દિલ્હી પહોંચી ગયો, અને તેની પાસે ધાં દેતાં બોલ્યો :

સુણ ફરિયાદી પાતશા, સાડ સમેજો કૅર,
વચ્છ સંધે વેર, ભડ લાખાણી મારે.
ભાવાર્થ : હે પાદશાહ, સાડ સમાએ કરેલા જુલ્મની ફરિયાદ સાંભળ. એણે વચ્છના વેરને કારણે ભડ જામ ઘાહા લાખાણીને ઠાર કર્યો છે.

જામ અબડા અને સાડનો જુલ્મ જોઈને પાદશાહને ક્રોધ ચડ્યો. તેણે તેમનો મદ ઉતારવા માટે સંજર સાથે એક મોટી ફોજ રવાના કરી. જ્યારે જામ અબડાએ જાણ્યું, કે સંજર વિશાળ પાદશાહી ફોજ સાથે ચડા આવે છે, ત્યારે તેણે પણ પોતાની તૈયારી કરી લીધી. એક કાયરની માફક નાસી જવા કરતાં તેમણે સામી છાતીએ લડી લેવાનો જ નિશ્ચય કરી લીધો.

પાદશાહી સૈન્ય આવી પહોંચતાં ઉભય પક્ષના સૈનિકો રણક્ષેત્રમાં ઊતરી પડ્યા. લડાઈ જોસભેર ચાલવા લાગી. સમા અને સંઘારો મરવું કે મારવું એવો દૃઢ નિશ્ચય કરીને જ રણમયદાનમાં કૂદી પડ્યા હતા. તેઓ અત્યંત બહાદુરીથી લડતા હોવા છતાં પાદશાહી વિશાળ સૈન્ય પર જીત મેળવવાનું કાર્ય તેમને માટે અશક્ય હતું. આ લડાઈમાં જામ અબડો, તેનો ભાઈ સાડ તથા અનેક બહાદુર સમા અને સંઘાર વીરો કામ આવી ગયા. આ વખતે અબડાના સૌથી નાના ભાઈ રાયધણને તેના કુટુંબનાં બાળબચ્ચાંઓની સલામતી જાળવવાની આવશ્યક્તા જણાતાં તેણે સિંધનો ત્યાગ કરી જવાનો વિચાર કરી લીધો. તે પોતાના બાકી રહેલા માણસો તથા તમામ કુટુંબ-કબીલા તેમ જ આથો સહિત ત્યાંથી પાછો ફરવા લાગ્યો. આ વખતે કચ્છમાં વહેણ જામ તથા રાયધણ જામ વચ્ચે તકરાર ચાલુ હોવાથી તેમ જ ત્યાં દુષ્કાળ પણ હોવાથી તેમણે કચ્છમાં જવાને બદલે સીધા ગીર પ્રદેશ તરફ ચાલવા માંડ્યું .

ગીરનાં જંગલોમાં દુષ્કાળના વરસાદમાં પણ ઘાસચારો પુષ્કળ હોય છે. આથો માટે એક સગવડવાળી જગ્યા પસંદ કરીને સૌ ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.મોડપીર બાલ્યાવસ્થાથી જ એક દૈવી અને નિસ્પૃહી જીવન ગાળતા હતા. તેમની નિસ્વાર્થ વૃત્તિ, અને એક ઉચ્ચ આત્માને છાજે તેવી નીતિરીતિ જોઈને સૌ તેમને માનની દૃષ્ટિએ નિહાળતા.

જામ અબડાના સ્વર્ગવાસ વખતે તેની રાણી સોહાગદે ચાવડી ગર્ભવતી હતી. તેને ત્યાં પુત્રનો જન્મ થયો. તેનું નામ અબડો અબડાણી રાખવામાં આવ્યું. જામની પાઘડી પણ એને જ આપવાનું સૌએ નક્કી કર્યું હતું.મોડપીરની ઉંમર નાની હોવા છતાં એમનું ડહાપણ અગાધ હતું. આથી સૌને તેમની વાતનો સ્વીકાર કર્યા વિના ચાલતું નહિ. તે પોતાની રાવટી પણ આખી છાવણીથી જુદી રાખતા અને ત્યાં બેસી એકાંતમાં પ્રભુસ્મરણ કરતા.

સમા લોકો સાથે અલણ નામનો એક સોની હતો. આ અલણ સોનીને ત્યાં સંતતિની ખોટ હતી. તેણે દેવ-દેવસ્થાન, તથા પીર-ફકીરોને પૂજવામાં મણા રાખી ન હતી, પરંતુ તેને કોઈ ઉપાયે સંતતિની પ્રાપ્તિ થઈ નહિ, એક વખત આ અલણ સોનીની સ્ત્રી અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે બેઠી હતી. ત્યાં તેના નિઃસંતાનપણાની વાત નીકળતાં રાયધણની સ્ત્રી તેને મશ્કરીમાં કહેવા લાગી, કે “એક મોટા પીર તો આપણા ઘરમાં જ છે, છતાં તું બહાર શા માટે ભટક્યા કરે છે ? આપણા મોડમાં ક્યાં પીરાઈ ઓછી છે ? માટે જો તેની પાસે જઈશ તો તને અવશ્ય પુત્ર-પ્રાપ્તિ થશે.”

આ વાત અલણ સોનીની સ્ત્રીએખરી માની લીધી. એક વખતે તે મોડપીરની રાવટીમાં જઈને પોતાને સંતાન-પ્રાપ્તિ થાય તે માટે આશીર્વાદ આપવા વીનવવા લાગી. બાઈની અત્યંત દુઃખદ સ્થિતિ જોઈને મોડપીરને તેના પર દયા આવી અને તેને ત્યાં પુત્ર પ્રાપ્તિ થશે એવા આશીર્વાદ આપ્યા.

મોડપીરના આશીર્વાદથી આનંદિત થતી અલણ સોનીની સ્ત્રી તરત ત્યાંથી વિદાય થઈ. કેટલાક સમય પછી તેને ત્યાં એક પુત્રનો જન્મ થયો. આ પતિપત્નીના આનંદનો હવે પાર રહ્યો નહિ. તેઓ મોડપીરને એક દૈવી વિભૂતિ માનવા લાગ્યા.

અલણ સોનીને ત્યાં જે પુત્રનો જન્મ થયો હતો, તેના ચહેરાનો અણસાર મોડપીરને મળતો આવતો હોવાથી કેટલાક લોકો મોડપીરના ચારિત્ર્ય સંબંધી શંકા ઉઠાવવા લાગ્યા. મોડપીર આ વખતે ભર યુવાનીમાં હતા. આથી તેમના કાકા રાયધણને પણ તેમના વર્તન વિષે કંઈક વહેમ પડ્યો. મોડપીરના ચારિત્ર્ય વિશેની વાત કર્ણોપકર્ણ આગળ વધવા લાગી, અને કોઈ કોઈ સ્થળે મશ્કરીઓ પણ થવા લાગી.

એક વખત રાયધણ અને એક ખિરોજી નામના ચારણ વચ્ચે આ વાત નીકળી. રાયધણે ખીયરા ચારણને મોડપીરના વર્તન વિષે દુહા કહેવા તૈયાર કર્યો. એ દુહા મોડપીરને પોતાને સંભળાવવા તેણે ખિયરા ચારણને તેમની પાસે મોક્લાવ્યો.

ખીયરો ચારણ મોડપીરના દુહા કહેવા માટે એમની રાવટીએ પહોંચી ગયો. મોડપીર આ વખતે દાતણ કરી રહ્યા હતા. ચારણ પ્રથમ તેમની સાથે કસોટી માટે વાતે વળગ્યો. થોડા જ સમય દરમિયાન ચારણના બધા વિચારોમાં પરિવર્તન થઈ ગયું. મોડપીરની સાદાઈ, નમ્રતા અને એમના આત્માની ઉચ્ચતા નિહાળીને એમના ભૂંડા દુહા કહેવા આવેલો ચારણ ગળી ગયો. તરત જ તે પોતાના વિચારો ફેરવીને બોલી ઊઠ્યો :

સૉડો કર સાગર સમું, મંધરો મૅર પ્રમાણ,
સુરજ જી ઝાંખો ડિકો, કાયર કૃશ્ન સમાન.
ભાવાર્થ : સાંકડો સાગર જેવો, ન્હાનામાં મેરુપર્વત સમાન, ઝાંખપમાં સૂરજ જેવો અને કાયરપણામાં કૃષ્ણ જેવો મોડપીર આજે જોયો.

સમંધર જીં છિકલે વિઠો, સોંઘો કર શ્રોવન,
બલ-ખંડત હનુમંત જી, કુદાતાર કરન.
ભાવાર્થ : સમુદ્ર સમાન ગાંભીર્યહીન, સુવર્ણ સમાન મૂલ્યહીન, હનુમાન જેવો બળ-ખંડિત અને કરણ જેવો કુદાતાર મોડપીર આજે જોયો.

ચારણના દુહાઓની આવી વિચિત્ર પ્રકારની રચના જોઈને, મોડપીરને નવાઈ લાગી. મોડપીરે તેને તેમ કરવાનું કારણ પૂછતાં ચારણે સઘળી સત્ય હકીકત તેમની સમક્ષ રજૂ કરી દીધી. ચારણની કળા જોઈને મોડપીર આનંદિત થયા. તેમણે પોતાની ભેંસોમાંથી એક સારામાં સારી ભેંસ ચારણને ભેટ આપીને વિદાય કર્યો.

નાકરકે નિવાજેઓ, ડિન મૉડ મુરાદ,
અચે જે ઑલાદ, તવેલો અચજ વંગધ્રો.
ભાવાર્થ : મોડપીર નાકર મિસ્ત્રી પર મહેરબાન થયા, અને તેની મુરાદ પૂર્ણ થશે એમ જણાવ્યું. અને તેને ત્યાં પુત્ર આવે, તો કચ્છમાં વંગધ્રો ગામે આવવા કહ્યું.

ગીર પ્રદેશમાંથી આ આખી મંડળી બારાડી તરફ ઊપડી. સૌથી પ્રથમ તેમણે ઓખા પર મીટ માંડી. તેમણે ઓખાના વાઢેરોને બહાર મેદાનમાં પડવા આહવાન કર્યું. મોડપીરની શક્તિ વાઢેરોના લક્ષ બહાર ન હોવાથી તેમણે સુલેહનું કહેણ મોકલાવ્યું અને પોતાની શુભ નિષ્ઠાની નિશાની દાખવી તેમણે પોતાની કુંવરી કુંતાદે મોડપીરને પરણાવી.

સોરઠજે સિર ચડી, જામ ઉખતી જાર,
ઝલે રાણા રાજીયા, મલે મૉડ મુછાર.

ભાદર નદીને કાંઠે એક જોગણી પોતાની નાનકડી મઢુલીમાં રહેતી હતી. મોડપીરની દિવ્ય શક્તિની વાત સાંભળી તે પણ પીરનાં દર્શન માટે. તેમની પાસે આવી. મોડપીરનું પવિત્ર હૃદય જોઈને તે પણ તેમની સાથી જ ચાલવા તૈયાર થઈ.

હવે કચ્છમાં દુષ્કાળનો સમય વ્યતીત થઈ ગયેલો હોવાથી મોડપીર પોતાના સઘળા લશ્કર સાથે કચ્છ તરફ કૂચ કરવા માંડી. જયારે તેઓ રણના કાંઠે આવ્યા ત્યારે મામૈદેવ જે સિંધથી ગિરનાર જતા હતા તેમનો ભેટો થયો. મોડપીરે મામૈદેવને પણ પોતાની સાથે જ ચાલવા વિનંતી કરી. મોડપીર એક દિવ્ય વિભૂતિ છે એમ મામૈદેવ પ્રથમથી જ જાણતા હતા. આથી મોડપીરની ઇચ્છાને માન આપીને મામૈદેવ પણ તેમની સાથે જ ચાલવા તૈયાર થયા. મામૈદેવ, મોડપીર અને જોગણીદેવી, આ સંત ત્રિપુટી સત્સંગનો પરમ આનંદ અનુભવતી કચ્છ પ્રત્યે પ્રયાણ કરવા લાગી.રણ ઓળંગીને સૌ કચ્છમાં દાખલ થયાં, અને ત્યાર પછી દરિયાને કાંઠે કાંઠે ચાલવા લાગ્યાં. આ સઘળો કાફલો જ્યારે હાલની જોગણીનાળ પાસે આવી પહોંચ્યો ત્યારે તે સ્થળ જોગણીદેવીને અત્યંત ચમત્કારી અને રમણીય જણાતાં તેણે પોતાનું નિવાસસ્થાન ત્યાં જ રાખ્યું.” અંજાર તાલુકામાં વીરા ગામથી દૂર દરિયાકિનારા પર આ જોગણીદેવીનું સ્થાનક આવેલું છે. ભાદરવા વદ ૦)) બીજના દિવસે તેનો મોટો મેળો ભરાય છે.

જોગણીદેવીને વિદાય આપીને બાકીનું મંડળ આગળ ચાલવા લાગ્યું. ચાલતાં ચાલતાં જ્યારે તેઓ હાલના ગુંદિયાળી ગામ અને માંડવીની વચ્ચે આવ્યા, ત્યારે તાપ સખ્ત હોવાથી સૌને અત્યંત તૃષા લાગી. આજુબાજુ ક્યાંયે પાણી હોવાનાં ચિહનો જણાતાં ન હોવાથી, સઘળાં અકળાવા લાગ્યાં. નાનાં મોટાં સૌના કંઠ સૂકાવા લાગ્યા. ચોતરફ પાણીની બૂમો પડવા લાગી. આ વખતે જામ રાયધણે પોતાના માણસોને એક ખુઅર (વીરડો) ખોદવાની આજ્ઞા કરી. જામ રાયધણની આવી કવખતની આજ્ઞા સાંભળીને તૃષાતુર બનેલા લોકો તરત જ પોતાની સિંધી ભાષામાં બોલી ઊઠ્યા, કે ‘પાણી નિકરંધો માસ કો’ (પાણી નીકળશે માંડ કાં !) આ કારણથી અહીં જ ગામ વસાવવામાં આવ્યું, તેનું નામ મસ્કો રાખવામાં આવ્યું
આ વખતે મસ્કાની બાજુમાં આવેલ ગુંદિયાળી ગામમાં વાઘેર લોકોની મોટી વસતિ હતી. વાધેરો બધા દરિયાકિનારે રહેતા હતા. એટલામાં ક્યાંયે મીઠું પાણી ન હોવાથી વાઘેરોને પાણીનું મોટું સંકટ હતું. આ સંકટ દૂર કરવા બધા વાઘેરો એકઠા થઈને મોડપીરને દરિયાકિનારે તેડી આવ્યા. મોડપીરે જમીનની પરીક્ષા કરીને એમને એક સ્થળે કુવો ખોદવા જણાવ્યું. અહીથી મીઠું સાકર જેવું પાણી નીકળ્યું. વાઘેરો પ્રેમપૂર્વક પીરનું પૂજન કરવા લાગ્યા.”
આજ પણ ગુંદિયાળની દક્ષિણે વાઘેરોના મોઢવા નામના સ્થળે મોડપીરનું સ્થાનક છે. અને વાઘેરો તેમને પીર માનીને પૂજે છે. હાલનું મોઢવા એ મોડ ઢુવાનું અપભ્રંશ જણાય છે.

ખારો સમધર પીર, મોડ મિઠો મેરાણ કે,
નિત ભરીન્યું નીર, પસૉ પાણી વારિયું.

વીંઝાણમાં આ વખતે મનાઈના વંશવાળો હોથી બાંહેરો અમલ ચલાવી રહ્યો હતો. આ હોથી આજાનબાહુ ( જેના હાથ ઢીંચણ સમાન લાંબા હોય તે )હોવાથી તેને સૌ હોથી બાંહેરાના નામથી ઓળખતા. હોથી બાંહેરો ઘણો પરાક્રમી હતો. તેણે પોતાની બહાદુરીથી વીંઝાણ તરફના મોટા ભાગ પર પોતાની સત્તા બેસાડી હતી.

બાંહેરો વીંઝાણમે, હોથી રાજ કરે,
મનાઈયાણી મલ્લકે, કાછો ઢલ ભરે.
ભાવાર્થ : વીંઝાણમાં હોથી બાંહેરો રાજય કરે છે. મનાઈના વંશના આ મલ્લ જેવા હોથીને કચ્છનો ઘણો ભાગ વાઈયાગો આપે છે.

વીંઝાણ અને કરોડિયા વચ્ચે આવેલા એક તળાવ પર આ બંને ગામોની આથો પાણી પીવા આવતી હતી. આ વખતે હાથી બાંહેરાના માણસો તેમના માલિકની સત્તાના અભિમાનથી જોડેજાઓની અવારનવાર કંઈ ને કંઈ છેડતી કર્યા વગર રહેતા નહિ. જાડેજાઓની આથો સીમમાં બેધડક ચરતી જોઈને હોથી બાંહેરો તેમનું કાસળ કાઢી નાખવા માગતો હતો. તે પોતાના માણસોને એમની વિરુદ્ધ ઉશ્કેરતો હતો. આથી તેઓ જાડેજાઓની આથોને અવારનવાર વિના કારણે સતાવી. રહ્યા હતા. દરરોજની આ નિરર્થક કોચવણ સહન કરવી આ લોકોને ભારે પડવા લાગી. આગળ જતાં આ કાંકરીચાળાએ મોટું સ્વરૂપ પકડ્યું. હોથી બાંહેરાએ જાડેજાઓને પોતાની સીમમાંથી હાંકી કાઢવાને કમરકસી. વંગા વલાસામાં સંજરી અને કારો નામે નોતિયાર હોથી બાંહેરાના મસિયાઈ ભાઈ હતા. હોથીએ આ લોકોને પોતાની મદદ માટે બોલાવવા માણસ મોકલ્યો. અને પોતે પોતાના મોટા સૈન્ય સાથે જાડેજાઓની છાવણી પર ધસી આવ્યો. મામૈદેવે તરત જ આત્મધ્યાન ધરીને કહ્યું :

નીરોણું નિંગાર-તડ ગુંત્રી ચિત્રાણું,
મિડે મૅડ મુછારજો, ડિસજે જામાણું.
ભાવાર્થ : નીરોણો, નિંગાર-તડ, ગંત્રી, ચિત્રાણું એમ સૌ સ્થળે મોડની જ જામ પદવી મને જોવામાં આવે છે.

મામદૈવના આ ભવિષ્ય-કથનથી રાયધણ જામ રાજી થયો. તેણે પોતાના માણસોને તરત તૈયારી કરી લેવાની આજ્ઞા આપી દીધી. બીજે દિવસે સવારથી જ લડાઈ ચાલુ કરવાનો ઉભય પક્ષે નિશ્ચય કરી દીધો. રણવીરોનાં હૃદય રણસંગ્રામના ઉલ્લાસથી નાચી ઊઠ્યાં.

એ જ રાત્રે હોથી બાંહોરાના માસિયાઈ ભાઈ નોતિયાર કારો અને સંજર જે હોથીની મદદ માટે વંગા વલાસેથી આવતા હતા, તેઓ આ જાડેજા સૈન્યને હોથીની ફોજ સમજીને અહીં ઊતરી પડ્યા. જામ રાયધણે જ્યારે તેમને રામરામ કરીને કસુંબો પાયો ત્યાર પછી જ તેમને ખબર પડી, કે આ લશ્કર તો હોથીના દુશ્મનોનું છે. હવે તેઓ વિચારમાં પડ્યા. જેમની સાથે કસૂંબો લીધેલો હોય, તેમની જ સામે લડવા કોણ તૈયાર થાય ? આથી તેમણે જાડેજાઓ સાથે રણસંગ્રામમાં ન ઊતરવાનો નિશ્ચય કરી લીધો. બંને ભાઈઓ ત્યાંથી હોથી બાંહેરા પાસે ગયા, અને રાયધણ જામ સાથે સમજૂતી કરવા તેને સમજાવવા લાગ્યા. હોથીને આ લોકોની આવી વર્તણૂકથી વહેમ પડ્યો. તેણે ક્રોધાવેશથી તેમને પણ જામ રાયધણ સાથે થઈ જવા ખુલ્લું આહ્વાન કર્યું. આ અપમાનથી એ બે ભાઈઓ તરત જ ત્યાંથી પાછા ફર્યા અને રાયધણ જામ પાસે આવી તેના સૈન્યમાં દાખલ થઈ ગયા.

બીજા દિવસે સવાર પડતાં જ ખૂનખાર લડાઈ ચાલુ થઈ તે છેક સાજ સુધી ચાલી.

સત સૉ કેવરે મરેં. નો સૉ જાડેજન,
જામ મામૈ પુઓ, કેવર કચ્છ ખટન.
ભાવાર્થ : સાતસો કહેર રાજપૂત અને નવસો જાડેજાઓના સૈનિકો માર્યા ગયા. જામ રાયધણે મામૈદેવને પૂછ્યું, કે કચ્છ કહેર લોકો જીતી જશે કે શું ?

મામૈદેવે જરા વિચાર કરીને જામ રાયધણને તરત ત્યાંથી કૂચ કરવાની સલાહ આપી. આવા કટોકટીના સમયે મામૈદેવની આ વિચિત્ર આજ્ઞાનું કારણ જામ રાયધણના સમજવામાં આવ્યું નહિ. છતાં તેણે મામૈદેવની આજ્ઞાનો અમલ કરવા કૂચનું નગારું કરવાનો હુકમ આપી દીધો.

આ વખતે જામ મૂળવોજી જે મામૈદેવનો પરમ ભક્ત હતો, તે પણ મામૈદેવનું નામ સાંભળીને પોતાના લશ્કર સહિત જામ રાયધણની મદદે આવી પહોંચ્યો. આમ અણધારી મદદ મળી જવાથી જાડેજા સૈન્ય એકદમ બળમાં આવી ગયું. આ સઘળા એક સામટા હોથી બાંહેરાની ફોજ પર તૂટી પડ્યા. જામ રાયધણનું સૈન્ય હવે ઉત્સાહમાં આવી ગયું હતું. તેઓ કહેર રાજપૂતોને ભાજી મૂળાની માફક કાપવા માંડી પડ્યા. આ વખતે હોથી બાંહેરો પોતાના માસિયાઈ ભાઈ સંજર અને કારાને તેમની બેવફાઈના બદલો આપવાને શોધી રહ્યો હતો. એટલામાં સંજર પર તેની દૃષ્ટિ પડી. હોથીએ તેને દ્રંદયુદ્ધ માટે પડકાર કર્યો. સજરે હોથીના પડકારને તરત ઝીલી લીધો બંને રણવીરો વચ્ચે તુમુલ યુદ્ધ ચાલું થયું. હોથીએ સંજર પર સઘળા બળથી સાંઘનો ઘા કર્યો. ચાલાક સંજર ચપળતાથી હોથીનો ઘા ચુકાવી ગયો. તરત જ તેણે તક જોઈને હોથીના બંને પગ પર તલવારનો એવો ઝાટકો માર્યો, કે તેના એક જ ઘાથી હોથીના બંને પગ ઢીંચણમાંથી કપાઈ પડ્યા. હોથી બાંહેરો હેઠો પડતાં, તેના તમામ લશ્કરના પગ છૂટી ગયા. કહેર રાજપૂતો પોતાના પ્રાણ બચાવવા મુઠ્ઠીઓ વાળીને નાસવા લાગ્યા. હોથીના અંગરક્ષકો તેને ઝોળીમાં લઈને પાછા ફર્યા.

જામ રાયધણના સૈન્ય સાથે એક આહીર હતો. તેના બાપને હોથી બાંહેરાએ મારી નાખેલ હોવાથી તે હોથી પાસેથી બાપનું વેર લેવાની તક શોધી રહ્યો હતો. જ્યારે તેણે સાંભળ્યું કે હોથીને તેના માણસો ઝોળીમાં નાખીને લઈ જાય છે, ત્યારે તે પણ તરત તેની પાછળ પડ્યો. બાપનું વૈર વાળવાની આવી સુંદર તક એળે જવા ન દેવી, એવો તેણે પોતાના મનથી નિશ્ચય કરી લીધો. પાંચટિયા ગામ પાસે તે હોથી બાંહેરાને પહોંચી આવ્યો. બંને હાથે પોતાનું માથું કુટતો તથા રુદન કરતો, હોથીનુ મ્હોં દેખાડવાની તે તેના માણસોને વિનંતિ કરવા લાગ્યો. આહીરને લાગણીવશ થયેલો જાણીને હોથીએ તેને પોતાની પાસે આવવા દેવાની પરવાનગી આપી. આહીર હોથી પાસે આવ્યો, કે તરત જ તેણે હોથી બાંહેરાના પ્રાણ લઈને આ આહીરે પોતાના બાપના વેરનો બદલો લીધો.

પાંચટીયે વટ સટ્ટ સૌ, આએર આપડે,
મારે હોથી બાંયરો કચ્છ માંડ ખટઓ.
ભાવાર્થ : એક જ ચોટમાં આહીર પાંચટિયા પાસે પહોંચી આવ્યો. તેણે હોથી બાંહેરાને મારી લીધો, અને કચ્છનો એ પ્રદેશ મોડપીરના હાથમાં આવ્યો.

આ તરફ જામ રાયધણે પણ ભાગતા કહેરોની પૂંઠ પકડી અને રાબડી નદી પાસે તેણે તેમને પકડી પાડ્યા. જામને આવી પહોંચેલો જોઈને કહેર રાજપૂતો પોતાનો જીવ બચાવવા તેને પગે પડ્યા, તેમ જ પોતાની સઘળી સત્તા છોડી દેવાને પણ તૈયાર થયા. શરણાગત પર ઘા ન કરવાના રાજપૂત ધર્મને અનુસરીને જામ રાયધણે તેમને વીંઝાણનો ત્યાગ કરી જવાની શરતે છોડી દીધા.

મોડપીરે પોતાના નાનાભાઈ અબડા અબડાણીનો પુત્ર વીંઝાણની રાજગાદી પર અભિષેક કર્યો. પરંતુ વીંઝાણ કરતાં વડસરની ભૂમિ તેમને વધારે યોગ્ય જણાવાથી પાછળથી તેમણે અબડા જામને વડસરમાં બીજી વાર ટીલે બેસાડ્યો. જામ અબડાના માર્ગમાંથી હવે સર્વ કંટકો ખસી જવાથી તે સર્વસત્તાધીશ થયો. તેમના તરફનો સઘળો પ્રદેશ તેના નામ પરથી ‘અબડાસા’ને નામે ઓળખાયો.

અબડા જામને વીંઝાણની રાજગાદી પર નિયુક્ત કરીને મોડ પીર ત્યાં ચાલતા થયા. વંગધ્રો પાસે મોડ કુઆ પર આવીને ત્યાં તેમણે પોતાનું સ્થાન. લીધું. એ તરફનો પ્રદેશ તેમણે પોતાને કબજે કર્યો. આથી તે વિભાગ મોડાસા નામથી પ્રખ્યાત થયો. મોડપીરનું રાજયતંત્ર સુખ અને શાંતિપૂર્વક ચાલવા લાગ્યું

વિઠો વસંધીઉં કરે, મોડ ઢુંએ તેં મૉડ,
અબડાણી અભંગ ભડ, કરે ગજાઉં ધોડ.
ભાવાર્થ : અબડાણી અભંગ વીર મોડપીર મોડ ટુઆ પર રાજય ચલાવતા ગર્જવા લાગ્યા.

મોડપીરની કળા અને કુનેહથી ચોતરફ શાન્તિનું સામ્રાજ્ય છવાઈ ગયું. સૌ નિશ્ચિતપણે રહેવા લાગ્યા. સંઘારોની સ્ત્રીઓ આનંદમંગળ ગાવા લાગી.

મિઠા પેરૂ માકજા, સુંગધી જારીં,
ઘેર ઘુમંધે તે કેઓ, સરલો સંગારી.
ભાવાર્થ : માકપટ્ટનાં મીઠાં પીલુનાં સુગંધી ઝાડો વચ્ચે સંઘારોની સ્ત્રીઓ રાસ રમવા લાગી.

ઝારો ને મૉડાસો વિઠે મઈયું ચાર,
ખીર ત વટકા હથમેં, પીયે નિઢડા બાર.
ભાવાર્થ : ઝારા અને મોડાસામાં લોકો નિશ્ચિતપણે ઢોર ચારવા લાગ્યા. અને નાનાં બાળકો દૂધના કટોરા આનંદે પીવા લાગ્યાં.

મોડપીરને કુબેર, હીંગોરો, અને ભોજદે નામના ત્રણ કુંવર થયા. તે પણ તેના જેવા જ પરાક્રમી હતા.

કુંબેર હીંગોરો ભોજડે, સમા ચાર સુગાર,
પુતર ત્રોય પીરજા, મલે મોડ મુછાર.
ભાવાર્થ : મોડપીરને કુબેર, હીંગોરો, ભોજદે નામના ત્રણ કુંવર થયા. અને મૂછાળા મોડપીરનાં યશોગાન ગવાવા લાગ્યાં,

જ્યારે મોડપીરને પોતાનું મૃત્યુ પાસે આવેલું જણાયું, ત્યારે તેમણે પોતાની રાજ્યસત્તા કુંવરોને સોંપી દીધી. તેમના અંતરની અભિલાષા ભાદર નદીને કાંઠે પ્રાણત્યાગ કરવાની હતી, તેમણે તે તરફ પ્રયાણ કરવા માંડ્યું. આ વખતે મામૈદેવ પણ તેમની સાથે ચાલવા લાગ્યા. ભાદર નદીને કિનારે આવેલા વાડાસાડા નામે ગામની પાસે એક રમણીય સ્થાન પીરે પસંદ કરી લીધું અને ત્યાં જ તેમણે પોતાના દેહનો ત્યાગ કર્યો.

દંતકથા એવી ચાલે છે કે પીરની નનામી વાડાસાડાથી ઊડીને બાડાબાએઠ થઈ આખરે વંગધ્રો આવી. અને ત્યાં તેની છેલ્લી ક્રિયા કરવામાં આવી. ઉપરોક્ત દરેક સ્થળે પીરનાં સ્થાનક છે. અને આજે પણ તેઓ પીર તરીકે પૂજાય છે. વંગધ્રોનો મોડપીરનો કૂબો અમદાવાદવાળા મિસ્ત્રી નાકરનો બંધાવેલ કહેવાય છે. મોડપીરજીની ઘોડેશ્વારી તરીકે ઘોડેશ્વારવાળુ પ્રતિક મોડપીરજીના વંશજોના દરેક ગામમાં છે અને તેને તે પૂજે છે. મોડકુંબામાં જે મંદીર બંધાવવામાં નાકર સલાટ નામના વંશજોએ જહેમત કરી અને તેને આર્થિક સહાય મોડપીરજીના પૌત્ર ગંગાજળજીએ આપેલ હતો.

મોડપીરજીના ચાર પુત્રો હતા. જે પૈકી મોટા પુત્ર કુબેરજી હતા કુબેરજીના પુત્ર ગંગાજળજી હતા. ગંગાજળજીના હરધોળજી. હરધોળજીના હરળાજજી. હરળાજજીના જાલુજી. જાલુજીના ભીમજી. ભીમજીના દેપાળજી. દેપાળજીના વંશના નામો મોટા મોડા, માછેડા, ખાટલી, ટીંબડી, ખાટલો પરવડુ, ચાવંડી, ભગેડી કોઠાવાળી, બેખીજડીયા, ખરેડીથી, ઉગમણા, આંબરડી, કાલાવડ તાલુકાની ઉપરના ગામ દેપાળજી ભીમજીના વંશજોના છે.

ગંગાજળજીના ભીમજીના વંશજોના ગામ ચરેલ, ગંગાજળા, માછેડામાં, પાટી હતા.

ભીમજી જાલુજીના પતાજી જાલુજીના જેના ગામ કચ્છમાં કોકલીયા તથા સાભરાઈ છે. સુમરાજી જાલુજીના સાયણગામ (કચ્છમાં) જાલુજી હરળાજીના જશાજી હરળાજજીના જેના ગામો કચ્છમાં કાઠડા, હરળાજજી હરધોળજીના હરળાજજી હરધોળજીના કચ્છમાં બાભડાઈ અને હાલારમાં જગા. વિરભદ્રજી હરધોળજી જેના નિર્વશ ગયો છે.

હરધોળજી ગંગાજળજીના વકીયાજી ગંગાજળજીના જેના કચ્છમાં ગામ લઠેડી સાડજી . ગંગાજળજીના કચ્છમાં ગામ વીંઢ સુમરાજી. ગંગાજળજીના કચ્છમાં દેઢિયા, ચાગડાઈ, બભડાઈ, અજાપર, ગજણસર અને હાલારમાં બેરાજા.

ગંગાજળજી કુબેરજીના બારાજી કુબેરજી જેના ગામ હાલારમાં બાડા અને ચાવડા અને કચ્છમાં બાયઠ.

મોડપીરજીના બીજા પુત્ર ભોજરાજજી. જેમના ત્રણ પુત્રો હતા. તેમાં મોટા પુનરાજી જેના ગામ મોડકુબા, સાઈરા, ભોજાય અને મોડકુળામાં મુંજાવરવારો વાસ. ભોજરાજજીના બીજા પુત્ર રાણાજી તેનું હામ હાલારમાં પસાયા અને ત્રીજા પુત્ર લખિયારજી તેનો નિર્વશ છે.

મોડપીરજીના ત્રીજા પુત્ર હિંગોળજી જેનું ગામ બુઆ અને ભખરીયા. મોડપીરજીના ચોથા પુત્ર અલીયાજી, અલીયાજીએ અલીયા વસાવેલું છે પરંતુ પાછળથી તેમનો નિર્વશ ગયો છે.

હાલારમાં આવેલ મોડ જાડેજાના ગરાસના ગામો
બાડા,અલૈયા,મોડા,ગંગાજળા,ચાવડા,જગા,પસાયા,બેરાજા,માછેડા,ચરેલ,ખાટલી,ઉજડ માટલી (ખાલસા થયેલ છે).

કચ્છમાં આવેલ મોડ જાડેજાના ગરાસમા ગામો
મોડકુબા,બાંભડાઇ,કોકલીયા,વિઢ,લઠેડી,સાંયરા (કોઠારા વારા),દેઢિયા,બાયઠ,ભાખરીયા(બોઆ),સાભરાઇ,ભોજાય,ચાંગડાઇ (અજાપર).

મોડપીરની પ્રશસ્તિના અનેક દુહાઓ આજ પણ કચ્છના લોકસાહિત્યમાં મોજૂદ છે.

ધન વાડી ધન વંગધ્રો, ધનધન મૉડ મુછાર,
ધન કુબો કોટેસરી, ધન કચ્છડે આધાર.

ધન ધામ ને ધન ધરા, ધન કચ્છડેજા નૂર,
પાણીડેજા પૂર, વૉવટ તેં વોંધા કેઆ.

ઝંડા ફરકે જિંત, મેવાસી મૉરડેજા,
દાડધર ઓડી ન થીએ, પાપ ન પૂણે તિત.

વડા પરતા પીરજા, જંજા અંત ન પાર,
અબડાણી આધાર, કરમી જાગ્યો કચ્છમે.

📌 માહિતી-સાભાર
મનુભાઇ બૈચરભાઇ રાજબારટ-જામનગર
જલુભાજી સોઢા- મોડ કુબા કચ્છ

📌 સંદર્ભ-પુસ્તકઃ
કચ્છ કલાધર
જાડેજા વંશ અને વસુંધરા

કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો…પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું..

Standard

કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો…પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું.

૧૧ કિલ્લાની નગરી લખપત કચ્છના પાટનગર ભૂજથી ૧૫૦ કિ.મી. દૂર સ્થિત કચ્છના ઐતિહાસિક કિલ્લાનું કચ્છ રાજ્યના સમયમાં ખૂબ જ મહત્વ હતું. કચ્છનો આ અદ્યતન કિલ્લો એ સત્તરમી સદીના અંત અને અઢારમી સદીના પૂર્વાર્ધની કચ્છની અસ્મિતાનો સાક્ષી છે. કચ્છના તીર્થધામ નારાયણ સરોવર અને કોટેશ્વરથી ૧૬-૧૭ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું લખપત એક સમયે બસ્તા બંદર તરીકે ઓળખાતું. કચ્છના સિંધ સાથેના વેપારમાં લખપતનું નામ સૌથી મોખરે લેવાય છે. એક સમયે લખપત કચ્છનું મહત્વનું બંદર હતું. સપાટ અને છીછરો દરિયો ધરાવતા આ બંદરમાં માલના પરિવહન માટે સઢવાળા નાના વહાણો ચાલતાં. દેશ-વિદેશ સાથે તેનો દરિયાઈ વેપાર રહેતો. કચ્છના મહારાવ લખપતજીએ આ બંદરનો પાયો નાખ્યો હતો. આ બંદરની સમૃદ્ધિ આંખ ઠરે એવી હતી, પરંતુ માનસર્જિત અવળચંડાઈ અને કુદરતી અવકૃપાએ આ બંદરની જાહોજલાલી છીનવી લીધી. કચ્છની એક સમયની જીવાદોરી સમાન સિન્ધુ નદીના વહેણને સિન્ધના અમીર ગુલામશાહ કલોરાએ નદી પર બંધ બાંધી પાણી રોક્યું તો
ઇ.સ. 1819ના વિનાશક ધરતીકંપના કારણે લખપત વિસ્તારમાં સિંધોડીનો દુર્ગ તોડી પાડતા ચાલીસેક કિ.મી.માં દરિયો ધસી આવ્યો. કુદરતી અલ્લાહ બંધનું નિર્માન થયું. પરિણામે લખપત બંદરના વળતા પાણી થયા.

લખપત ખાતે આવેલ એક પુરાતન કિલ્લો છે, જે જમાદાર ફતેહ મહંમદે ઇ.સ. ૧૮૦૧માં બંધાવ્યો હતો. લખપત ખાતે તે સમયે બંદર ધમધમતું હતું. ઇતિહાસમાંની વિગત મુજબ ઈ.સ. ૧૮૧૯ના સમયમાં તે લખપત રજવાડાના સેનાપતિ હતા. તે કચ્છ ક્રોમબેલ તરીકે જાણીતા હતા. આ કિલ્લો આજે પણ ભુતકાળની તથા ઇતિહાસની સાક્ષી પૂરતો અડીખમ ઉભો છે. આજે લખપતમાં મોટા ફેરફારો થયા છે, પણ આ કિલ્લો આજે પણ જેમનો તેમ ઉભો છે. કચ્છમાં ૧૮૧૯ના વર્ષમાં અને ૨૦૦૧ના વર્ષમાં મોટા અને વિનાશક ભૂકંપ આવ્યા હતા, છતાં આ કિલ્લો અડીખમ રહ્યો છે. આ કિલ્લાના નિર્માણકર્તા જમાદાર ફતેહ મહંમદની ફતેહમંદી વિશે કવિ કેશવરામે “ફતેહ સાગર” નામે ગ્રંથ રચ્યો હતો. લખપત વિસ્તારમાં એક જૂની મસ્જિદ છે, જેમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહની પદ્ધતિ હતી, ૧૯૪૭માં ભારતનાં ભાગલા પછી, સિંધ અને કરાંચીનું બંદર પાકિસ્તાન હેઠળ ગયું.

મોટા ભાગનું ગામ આજની તારીખે પણ કિલ્લાની અંદર જ વસેલું છે. મેઈન રોડ પર કિલ્લાનો એક જંગી દરવાજો નજરે ચડે અને સાથે જ બસ સ્ટેન્ડ તથા લખપતનું સાઈન બોર્ડ પણ દેખાય. કિલ્લામાં એટલે કે લખપત ગામડામાં તમે જેવી એન્ટ્રી કરો કે જાણે ખરેખર ૨૦૦ વર્ષ અગાઉના સમયમાં પહોંચી ગયા હોઈએ એવું લાગે. ના, ગામ બે સદી જેટલું પછાત ન લાગે, પરંતુ ૨૦૦ વર્ષ પહેલાંના એના અસબાબના અવશેષો પરથી જ એના ભવ્ય ભૂતકાળની ઝાંખી થઈ જાય. આ ગામનો ભૂતકાળ વૈભવશાળી હોય એમાં શંકાને કોઈ સ્થાન જ નથી. આ નાનકડું શહેર લગભગ ૫૦૦ વર્ષ જૂનું હશે. એ જમાનામાં લખપત એ સિંધ પ્રાંતનો પ્રદેશ હતો. (અત્યારે તે પાકિસ્તાનની હદમાં છે.) કોરી ક્રીકના મુખપ્રદેશ પાસે વસેલું હતું આ શહેર. જૂના દસ્તાવેજોમાં થતા ઉલ્લેખ પ્રમાણે ૧૬મી સદીમાં આ શહેરને ‘બસતા બંદર’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. એક જમાનામાં ‘બસતા બંદર’ તરીકે ઓળખાતો આ પ્રદેશ ‘લખપત’ તરીકે કેવી રીતે ઓળખાયો? એની સ્ટોરી પણ મજેદાર છે. કહેવાય છે કે ૨૦૦-૨૫૦ વર્ષ પહેલાં સિંધુ નદી આ વિસ્તારમાંથી વહેતી અને છેક દેશલપરમાં ભળતી હતી. સિંધુ નદીનાં નીર આ પ્રદેશ માટે આશિષ બનીને આવતાં. સિંધુ નદીનાં પાણી અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને કારણે આ પ્રદેશ ચોખાના ઉત્પાદન માટે નંબર વન ગણાતો. અહીં ચોખાનો મબલક પાક ઉતારવામાં આવતો હતો.

દેશ-દેશાવરમાં લખપતના ચોખા ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતા. ઈતિહાસકારોના મતે ચોખાના પાકને કારણે થતી આવકમાંથી વર્ષે અધધધ! ૮,૦૦,૦૦૦ કોરી (એ સમયનું કચ્છનું ચલણ અને રિમાઈન્ડર કે આ વાત લગભગ ૨૫૦ વર્ષ જૂની છે) નું મહેસૂલ કચ્છ રાજ્યને ચૂકવવામાં આવતું હતું. એટલું જ નહીં, લખપતમાં સાગરી માર્ગે જે વેપાર થતો એમાંથી પણ દરરોજની એક લાખ કોરી જેટલી આવક તિજોરીમાં જમા થતી હતી. બધું જ બરાબર હતું. લખપતવાસીઓ ખુશ હતા. એવું કહેવાય છે કે એ સમયે આ પ્રદેશમાં વસતો પ્રત્યેક માનવી લખપતિ હતો. કચ્છના સાવ છેવાડે આવેલા પ્રદેશ પર કુદરતની એવી રહેમ થઈ હતી કે એકેએક ઘરમાં મિલિયોનેર્સ રહેતા હતા. તેથી જ બસતા બંદર પરથી ધીરે-ધીરે આ ગામનું નામ ‘લખપત’ પડ્યું હશે એવું કહેવાય છે. જોકે કુદરતના ઘરનો નિયમ છે કે બધું સુંવાળું તો ક્યારેય ન ચાલે. કચ્છના આ મુખ્ય વેપારી કેન્દ્રને પણ કાળની એવી થપાટ વાગી કે બધું જ તહેસનહેસ થઈ ગયું. એમ કહોને કે જળ ત્યાં સ્થળ ને સ્થળ ત્યાં જળ થઈ ગયું. ક્યારે થયું આ બધું? લગભગ બે સદી પહેલાં. વર્ષ ૧૮૧૯નો જે ભૂકંપ આવ્યો એણે આખા કચ્છને હચમચાવી દીધું હતું. કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો, પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું…!!

કચ્છડો ખેલે ખલકમેં – ‘લજ્જા અને મર્યાદા’

Standard

લજ્જા અને મર્યાદા

રાત્રીનો પ્રથમ પ્રહર વિતી ગયો હતો. કચ્છની ભાવતી નગરી એટલે કે આજના ભદ્રેશ્વરના ઠાકોર હાલા જાડેજા દેશળજીબાવાનાં રાણી રૂપાળીબા દરબારગઢ ના પોતાના શયનખંડમાં માથું માથું ચોળી રહ્યા હતા. મસ્તકનાં કેશ સવારી રહ્યા હતા. પગની પાની લગી પહોંચે એવી નાગણ જેવી લટો એમના આખા શરીરની આસપાસ ફરી વળી હતી. દિવેલનું નાનું કોડિયું એમના મનોહર મુખમંડળ સામે ટમટમતું હતું. એક મોટો આયનો એમના રાત્રીના ચેહરા સામે ગોઠવાયલો હતો. રાણી રૂપાળીબા શાંત વાતાવરણમાં પોતાના બાલ સવારવામાં એકતાન બની ગયા હતા. પોતાના સુંદર સ્વરૂપ પર પોતેજ મુગ્ધ બની ગયા હતા.

રૂપાળીબામાં નામ પ્રમાણે જ ગુણ હતા. રૂપ રૂપ નાં અંબાર જેવા રૂપાળીબાનું રૂપ જોઇને આકાશનો ચંદ્ર પણ ઘડીભર થંભી જાય-ઝંખવાય જાય વિધાતા એ એમને ઘડીને જાણે હાથ જ ધોઈ નાખ્યા હોય.

ભદ્રેશ્વરનાં ઠાકોર દેશળજીબાવા આજે ગામમાં ન હતાં. બહાર ગામથી મોડા પધારવાના હોવાથી રાણી રૂપાળીબા નિશ્ચિત મને પોતાનું કાર્ય કરી રહ્યા હતાં. દીવડો બાજુમાં જ જલતો હતો.અરીસો રાણીજીનાં રૂપાળા મુખકમળનાં પ્રતિબિંબનું દર્શન કરાવી રહ્યો હતો. રાણી રૂપાળીબા પોતેજ પોતાના અનેરા સૌન્દર્યને નિહાળીને મંદ મંદ મલકતા હતાં.

એટલામાં એકાએક કોઈકનાં પગલાંનો અવાજ કાન પર આવી પડયો. રાણીજી ચમકી ગયાં. વિચારમાં પડી ગયાં કે ભુલથી આજે શયનગૃહનો દરવાજો અધુરો જ દેવાયો કે શું? રાણીજીએ મુખ ફેરવ્યું ત્યાં તો ખુદ ઠાકોરને જ આવતાં દીઠા. આ અણધાર્યા ને અણચિંતાવ્યા ઠાકોરને આવી પહોંચેલા ભાળીને રાણી પર તો જાણે વિજળી પડી. શરમમાં શરમાઈ ગયેલા રાણીજીને ધરતીમાં પેસી જવાનું મન થઇ ગયું.

આજે આપણને નવાઈ લાગશે. પણ એ સમય જૂનો જમાનો લાજ-મર્યાદાથી ભરપૂર હતો. પતિની મર્યાદા પણ અમુક રીતે પત્નીને પાળવી પડતી. રાજપુત સમાજમાં તો લાજ-મર્યાદાની આ પ્રથા એની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી.પતિની પણ અમુક હદે મર્યાદા જાળવવી પડતી. મર્યાદાનો ભંગ એ સમયે અસહ્ય ગણાતો.

ઠાકોર ને એકાએક આવતાં ભાળીને ઠકરાણી ચમકી ગયાં. તેલના કોડીયાની બળતી દિપશાખા પર એમણે એકદમ પોતાની આંગળી ડાબીને તેને દબાવી દીધી-હોલવી નાખી. શયનગૃહ અંધકારથી ઘેરાઈ ગયું.

પુરુષ જાતિની એક નબળાઈ છે. એના વહેમી સ્વભાવની. રાણીએ એકાએક દીવો કેમ ઠારી નાખ્યો ? ઠાકોર વહેમાઈ ગયા. એમના મનમાં વહેમનો વસવસો વધી ગયો. એમને વિચાર આવ્યો : આ શું ? વહેમના આવેશમાં ઠાકોરે મ્યાનમાંથી સડસડાટ કરતી તલવાર ખેંચી કાઢી. ક્રોધથી ખોખરા બનેલા અવાજે બરાડી ઉઠ્યા : કોણ છે મહેલમાં ?

ઠાકોરના મુખમાંથી બહાર પડેલો આ વિચિત્ર ઉદગાર સાંભળતા રાણીની આનંદજનક લજ્જાળુતા દુ:ખદાયક ભોંઠપમાં ફેરવાઈ ગઈ રાણીનું પવિત્ર અંત:કરણ પોકારી ઉઠયું:અરરર! મારા ઠાકોરનો મારા પર આટલો બધો અવિશ્વાસ ? અને એજ વખતે ચમકતી ચાંદની જેવી એમની મુખકાન્તિ પર શ્યામ છાયા પથરાઈ ગઈ.

લોકકથા તો ત્યાં સુધી આગળ વધીને કહે છે કે એ સમયે સતીરાણી રૂપાળીબાએ પોતાની આંગળી ઠરી ગયેલી દિપશિખાને અડકાળીને દિપને ફરી ઝળહળતો કરી દીધો હતો.

દીવાના ઝાંખા પ્રકાશમાં રાણીના નિસ્તેજ મુખમંડળને નિહાળીને ઠાકોર પણ છોભિલા પડી ગયાં. એમણે પોતાનાં ઉતાવડીયા અવિચારી શબ્દો માટે દિલગીરી વ્યક્ત કરી. પણ કુવાક્યનો કાપ રૂઝવવા માટે દિલગીરીની કોઈ દવા કામયાબ નિવળતી નથી. ઠાકોરનાં કડવા વેણનો કાર મો ઘા રાણી

રાણીજીનું આખું સ્વરૂપ હવે પલટી ગયું. મેઘ ગંભીર દુ:ખદ અવાજે રાણી બોલી ઉઠ્યા : ઠાકોર તમારા મનમાં મારા માટે આવો કુવિચાર પેસી ગયો. તે જોતા મને જણાય છે કે આપણો ગૃહસ્થાશ્રમ હવે છ માસ કરતાં વધુ વખત ચાલવાનો નથી. એટલે આપણે આજથીજ આપણા સંસારી જીવનને સંકેલી લઈએ એમાંજ આપણું શ્રેય છે. રાણીજીનાં આ ગંભીરતા પૂર્ણ શિક્ષાત્મક શબ્દો એક ગુનેગારની અદાથી ઠાકોર સાંભળતા રહ્યા. પોતાની શંકાશીલ દ્રષ્ટિ માટે એમને હવે પસ્તાવો થવા લાગ્યો. પણ પસ્તાવાથી મૂળ હકીકતમાં કશો ફરક પડતો નથી. તે દિવસથી ઠાકોરનો ઢોલીઓ ડેલીમાં ઢળતો થઈ ગયો.

આ ઘટના પર છ માસનો સમય વીતી ગયો એ અરસામાં કચ્છન ની રાજગાદી પર મહારાઓ પ્રાગમલજી આવી ગયા હતાં. પ્રાગમલજી ભુજ ની ગાદીએ આવ્યા તેની પાછળ એક નાનકડો નવાઈ જેવો ઇતિહાસ છે. આજથી ત્રણસો વર્ષ પહેલાની આ ઘટના છે.

પ્રાગમલજીના પિતા રાયધણજી ને ૧૧ કુંવરો હતા. પાટવી કુંવર નોગણજી તો રાઓ રાયધણજીની હયાતીમાં જ દેવલોક પામ્યા હતા. બીજા કુંવર રવોજી ખડીરના સોઢા ભોજરાજજીના હાથે મરાયા હતા. ત્રીજા કુંવર હતા પ્રાગમલજી.

રાયધણજીનાં અવસાન વખતે બધા કુંવરો પિતાના દેહના અગ્નિસંસ્કાર અર્થે છતરડીએ ગયા ત્યારે પ્રાગમલજી આંખો દુ:ખવાને બહાને રાજમહેલમાંજ રોકાય રહયા. આ તકનો લાભ ઉઠાવી, થોડા સરદારો અને પ્રજાજનોનો સાથ લઈને પ્રાગમલજી કચ્છની રાજગાદી પર બેસી ગયા. દરબારગઢના નગારાખાના પરથી રાજ્યાભિષેકની નોબતો ગગડવા લાગી.

રાજનોબતોનો અવાજ સ્મશાનભુમી સાંભળીને બધા કુંવરો અને રાજકુટુંબના સભ્યો એકદમ ચમકી ઉઠ્યા. એ વખતે પ્રાગમલજીના કુંવર ગોડજી-જે સ્મશાનમાં હાજર હતા તેમણે એક નવા દાવનો પાસો ફેંક્યો અને બોલી ઉઠ્યા: આતો મારા ભોળા પિતાનું કામ હશે. હું હમણાંજ જઈને એમને સમજાવું છું. આમ કહીને ગોડજી સ્મશાનમાંથી ચાલીને શહેરમાં ગયા. અને પિતાની અધૂરી યોજનાને પુરી કરવા, ભુજનાં ‘ આલમપનાહ’ ગઢના જે દરવાજા અત્યાર લગી ઉઘાડા હતા તે એમણે જડબેસલાક બંધ કરાવી દીધા અને ગઢના દરવાજાની અંદર કોઈપણ પ્રવેશ કરવા ન પામે તેવો સખત હુકમ ફરમાવતા ગયા.

આમ એકાએક આખી બાજી પલટાઈ ગઈ સ્મશાને ગયેલા કુંવરો શહેરમાં દાખલ થવાનો મનાઈ હુકમ સાંભળી મુંઝાઈ પડ્યા. એમના માટે હવે કોઈ રસ્તો રહ્યો નહતો. એટલે સૌ ભુજ થી ચાલી નીકળ્યાં અને પ્રથમથીજ તેમના માટે નક્કી થયેલા થાણા દબાવીને બેસી ગયા.

રાજગાદીના ખરા વારસદાર બીજા સ્વર્ગવાસી રવાજીના કુંવર કાંયાજીએ વાગડમાં કટારીયાના પ્રદેશ પર પોતાની સતા જમાવી આ કાંયાજી એક પરાક્રમી પુરુષ હતા. થોડા જ વખતમાં એમણે મોટી લશ્કરી જમાવટો કરી લીધી અને કચ્છ રાજયનાં ગામોમાં લૂંટફાટ ચલાવવા માંડી.

કાંયાજીના તોફાનોને દાબી દેવા માટે ભુજના મહારાઓ પ્રાગમલજીના પાટવી કુંવર ગોડજી એક મોટી ફોજ સાથે કટારીયા પર ચડી ગયા. એ વખતે કચ્છ ના ગુંદીયાળી ગામથી હાલા જાડેજા ઓઠાજી અને હક્કજી તથા ભદ્રેશ્વરના ઠાકોર હાલા જાડેજા દેશળજી અને રવોજી પણ દરબારી સૈન્ય સાથે જોડાય ગયા. આ ચારે રણવીરો કાંયાજી ના લશ્કર સામે બહાદુરીથી લડ્યા અને ચારેય કામ આવી ગયા.આ સંગ્રામમાં દરબારી સૈન્યના બીજા પણ અનેક વીરો કામ આવી ગયા.

કટારીયાના આ ધીગણામાં દેશળજી કામ આવી ગયા, એવા સમાચાર ભદ્રેશ્વરમાં આવી પહોંચ્યાં. દેશળજીબાવાએ પોતાની પાઘડી અને બેરખો રાણી રૂપાળીબાને મોકલી આપેલાં પતિની મોકલાવેલી આ બે વસ્તુ પર દ્રષ્ટિ પડતાંજ સતી રૂપાળીબાને સત ચડ્યું અને પતિની પાઘડી અને બેરખો ખોળામાં લઈને સતીમાતા રૂપાળીબાએ અગ્નિસ્નાન કર્યું.

આજે પણ ભદ્રેશ્વર ગામમાં સતી રૂપાળીબાની મેડી સતી ના સ્ત્રીત્વની યાદો સાથે પૂજાય છે. અને આજે પણ ભદ્રેશ્વરના દરબારોની દીકરીઓ પોતાના લગ્નપ્રસંગે સાસરે વરાવતાં પહેલા સતી રૂપાળીબા ની મેડીએ કંકુવર્ણિ હાથના થાપા મારીને પોતાના સુખી લગ્નજીવન માટે સતી રૂપાળીબાનાં આશિર્વાદ લઈને સાસરે સિંધાવે છે.
સંકલન: નરેન્દ્રસિંહ જી વાજારાઠોડ (ભાણુભા) ભદ્રેશ્વર-કચ્છ

“માંડવી નો મોલાત”

Standard

ભુજના રાજદરબાર જેટલો જ જુનો છે માંડવીમાં આવેલ ‘‘મોલાત‘‘.  તે પણ અગત્‍યનો છે.  માંડવીના દરિયાકિનારે આવેલ આ મહેલ કચ્‍છના મહારાવોનું પ્રિય સ્‍થળ રહેલ છે.  કચ્‍છના રાજાઓને ભુજ પછી કોઇ પણ સ્‍થળનું આકર્ષણ રહ્યું હોય તો તે માંડવી શહેરનું છે.  માંડવી બંદર આરોગ્‍યની દ્રષ્ટિએ ઉત્તમ છે.  ભુજની ગરમીથી બચવા માંડવી ઉત્તમ સ્‍થળ બની શક્યું છે.  વળી, તેનો દરિયાકિનારો પણ ઉત્તમ છે.  શહેર પોતે પણ રમણીય છે. આર્થિક દ્રષ્ટિએ પણ તે સમયે ભારતનાં અગ્રણી બંદરોમાંનું એક ગણાતું હતું.  વેપાર દ્રષ્ટિએ પણ સમૃધ્‍ધ ગણાયું છે.  આ બધા કારણે રાજાઓને પણ તે પ્રત્‍યે આકર્ષણ રહ્યું છે.
        આ બાબતને જ ખ્‍યાલમાં રાખીને રાવ લખપતજીએ માંડવીમાં આ નાનકડો મહેલ બંધાવ્‍યો હતો.  તે ઘણો જુનો હોવાની તેના વિશે કોઇ લેખિત આધારો પ્રાપ્‍ત થતા નથી.  માત્ર રસબ્રુકે પોતાનાં પુસ્‍તક The Black Hills માં તેનો ઉલ્‍લેખ કર્યો છે તે પરથી કર્ણોપકર્ણ જે વાતો સચવાઇ છે તેના વિશે જાણવા મળે છે.
        આ મહેલનાં બાંધકામમાં પણ રામસિંહનો અગ્રફાળો હતો.  તેનાં અન્‍ય ઉત્તમ સર્જનોની માફક મોલાત પર તેનો હાથ ફર્યો છે.  બે માળવાળો આ નાનકડો મહેલ કળા – કારીગરીથી શોભે છે.  મહેલ સામે ઉભા રહીએ તો પ્રથમ નજરમાં જ તેની વિશિષ્‍ટતા પકડાઇ જાય છે.  મોટે ભાગે દરવાજા પર જે સિંહની મુખાકૃતિ ગોઠવવામાં આવે તે સામામુખવાળી હોય છે, પરંતુ અહિં બાજુમાં મુખવાળા સિંહો રાખ્‍યા છે.  બારણા પાસેના દરવાનો પણ વિદેશી ઢબવાળા પોષાકથી આભુષિત છે.

         મોલાતના મુખ્‍ય દરવાજાની જમણી બાજુમાં મેદાનમાં ઉભા રહી તેની ભીંત પર નજર કરવામાં આવે તો આંખો તેના શિલ્‍પોમાં સૌંદર્યથી છલકાઇ જાય છે.  તેનાં શિલ્‍પો ભીંત પર સ્થિર નૃત્‍યો કરતાં દેખાય છે !  પ્રથમ નજર પડે છે કલામંડિત રથ પર.  ગીતાના કૃષ્‍ણ અને અર્જુન આપણાં મનઃચક્ષુ સામે તરી આવે છે. તેની બાજુમાં ગોખ નીચે, પુરૂષાકૃતિઓ પણ ધ્‍યાન ખેંચે છે.  બાજુમાં પ્રાણીઓના શિલ્‍પો વેરાયેલાં છે.
        શિલ્‍પો પર રામસિંહના વિદેશ પ્રવાસની ગાઢ અસર દેખાય છે.  તેમણે હોલેન્‍ડમાં જોયેલ સભ્‍યતાની સ્‍મૃતિ શિલ્‍પોમાં દેખાય છે.  નૃત્‍ય કરતી છોકરીઓ તથા હાથમાં દારૂની પ્‍યાલી લઇ નાચતા મસ્‍તીખોર ડચ લોકોનાં શિલ્‍પ પણ આંખમાં વસી જાય છે.  જેમ આંખ ફરતી જાય તેમ તેમ અનન્‍ય માનવ આકૃતિઓ આપણા સામે રજુ થાય છે.  તેના પર તડકો-છાયો પથરાય છે.  હવે તો તેના પર ચૂનાના થર જામી ગયા હોવાથી તેની નજાકત તૂટતી જાય છે.  છતાં પોતાનું બચ્યું સૌંદર્ય આપણાં સામે પુરૂં પ્રગટ કરે છે.
        અંદરના ખંડોમાં ફરીયે તો પણ ખૂણે ખાંચરે તેનું શિલ્‍પ જોવા મળે છે.  છતો નીચે મનોરમ્‍ય નકશીકામ દેખાય છે.  અંધારામાં જાણે પ્રકાશ પથરાઇ જાય છે.  આ મહેલ પણ ઐતિહાસિક રહ્યો છે.  રાવ લખપતજી જયારે માંડવી આવતા ત્‍યારે ત્‍યાં રહેતા.  પછીના રાજાઓએ પણ તેનો ઉપયોગ કર્યો છે.  રાવ રાયધણજી બીજાનો ઉલ્‍લેખ કરવો જરૂરી બને છે. તેમણે પ્રજાની ધર્માન્‍તરની પ્રક્રિયા શરૂ કરી અને માંડવી પર આક્રમણ કર્યુ ત્‍યારે કેદ પકડાયા અને આ મોલાતના બીજા માળે તેમને નજર કેદ કર્યા હતા એવી લોકવાયકા છે.  તેમની પ્રકૃતિ ઉશ્કેરાટ ભરી હોવાથી, તે સહન ન કરી શકતા આ બંધનને અને ઉશ્‍કેરાટમાં થાંભલા પર તલવારનો ઘા કરતા ઘાના લસરકા હજી પણ થાંભલાઓએ સાચવી રાખ્‍યા છે.
        મહારાવશ્રી ખેંગારજી ત્રીજાને પણ આ સ્‍થળ અતિ‍‍પ્રિય હતું.  તે પણ માંડવી આવતા ત્‍યારે ત્‍યાં જ રાત્રી નિવાસ કરતા.  ત્‍યાંથી જ વહીવટ ચલાવતા.  સાંજે શિલ્‍પમંડિત ભીંત સામેના ઓટલા પર બેસી દરબાર ભરતા અને ન્‍યાયનું કાર્ય કરતા ક્યારેક કોઇને દેહાત દંડની સજા કરવી પડે તો સૌંદર્ય વચ્‍ચે પણ ઉદાસ થઇ જતા અને એક દિવસનો ઉપવાસ જાહેર કરતા અને ઓટલા પર ઉદાસીન થઇ બેસી રહેતા.  આ રમણીયતા અને ઠંડક તેમની ગમગીની ઓળખવામાં ખૂબ મદદરૂપ થતી હશે.

!!મહારાજા ભગવતસિંહજી સંગ્રામસિંહજી જાડેજા!!

Standard

         (ગોંડલ સ્ટેટ)

👉🏻!!જન્મ : ૨૪ ઓક્ટોબર ૧૮૬૫ , કારતક સુદ પાંચમ, ધોરાજી
અવસાન :– ૯ માર્ચ ૧૯૪૪
ઉપનામ :– ગોંડલ બાપુ
માતા :– મોંઘીબા
પિતા :– સંગ્રામસિંહ ભાણજી જાડેજા

👉🏻!!રાજ્યાભિષેક:– ૨૫ ઓગસ્ટ ૧૮૬૯ માં પિતા સંગ્રામજી બાપુનું અવસાન થતા ગોંડલની ગાદી પર બેઠા અને ત્યારબાદ ઈ.સ. ૧૮૮૪ માં ગોંડલ ની સ્વતંત્ર સત્તા સંભાળી.

👉🏻!!લગ્ન – (ચાર રાણીઓ) :– પટરાણી સાહેબ નંદકુંવરબા (ધરમપુર ના કુંવરી), બીજા રાણીસાહેબ વાંકાનેરના કુંવરી, ત્રીજા રાણીસાહેબ મીણાપુરના કુંવરી, ચોથા રાણીસાહેબ ચુડાના કુંવરી હતા.

👉🏻!!સંતાનો :–

ભોજરાજસિંહ, ભૂપતસિંહજી, કિરીટસિંહજી, નટવરસિંહજી, બાકુંવરબા , લીલાબા, તારાબા.

👉🏻!!અભ્યાસ :-

નવ વર્ષની ઉંમરે ઈ.સ. ૧૮૭૫ માં રાજકુમાર કોલેજ માં અભ્યાસ માટે દાખલ થયા.
૧૮૮૭ – સ્કોટલેન્ડ ની એડિનબરો યુનિવર્સિટીમાંથી એલ.એલ.ડી (ડોકટરી અભ્યાસ).
૧૮૯૦ – એડિનબરોમાંથી એમ.બી.સી.એમ અને એમ.આર.સી.પી.
૧૮૯૫ – એડિનબરો રોયલ કોલેજમાંથી એફ. આર. સી. પી. અને એમ. ડી -આયુર્વેદ ના સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસની શોધખોળ માટે

👉🏻!!વ્યવસાય : રાજકર્તા

૧૮૮૭ – માં સૌ પ્રથમ ટેલીફોન લાઈન (દરબારગઢ થી હજૂર બંગલો) શરૂકરી.
૧૮૯૫ – માં ફર્ગ્યુંસન કોલેજ, પૂ ના ને દાન આપી ગોંડલ રાજ્યની સીટો ભવિષ્ય માટે રીઝર્વ કરાવી તથા ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સીટી ને પણ દાન આપ્યું.
૧૯૦૦ – માં ગોંડલ ગરાસીયા કોલેજની સ્થાપના કરીજે હાલ સંગ્રામજી હાઇસ્કુલ તરીકે ઓળખાય છે.
૧૯૧૯ – માં મફત અને ફરજીયાત શિક્ષણ ની શરૂઆત કરાવી.
૧૯૨૪ – માં ગોંડલ માં ઈલેક્ટ્રીસીટી નો પ્રારંભ કર્યો.
૧૯૨૮ – માં કે.કા. શાસ્ત્રી અને અન્ય વિદ્વાનો ને રાજ્યાશ્રય આપીને ભગવદ્ ગોમંડલ રચવાની શરૂઆત કરાવી જે- નવ ભાગ – માં વિભાજીત સૌથી મોટો ગુજરાતી વિશ્વકોષ છે.
૧૯૩૪ – માં બિહાર માં ધરતીકંપ આવતા ૧ લાખ રૂપિયા ની સહાય આપી.
૧૯૩૪ – માં ગોંડલ કોઈપણ કરવેરા રહિત નું રાજ્ય બનાવ્યું.
૧૯૩૦-૩૩ – કરોડો રૂપિયાના લોકોપયોગી કાર્યો – પુલો, નિશાળો, રસ્તા, ધોરાજી અને ઉપલેટામાં જળી, ટ્રામની સગવડ; ગોંડલ, ધોરાજી? અને ઉપલેટા દેશનાં શ્રેષ્ઠ શહેરો ગણાયા; ગોંડલ અને મોવિયા ગામને સાત ટાંકીમાંથી શુદ્ધ પાણી,ગોંડલમાં તે જમાનામાં અન્ડર ગ્રાઉન્ડ ગટર વ્યવસ્થા, અન્ડર ગ્રાઉન્ડ વીજળીનું પ્લાનીંગ અને રાજ્યનાં તમામ ગામડાંઓ ગોંડલ સાથે ટેલિફોનથી જોડાયેલાં હતાં,
૧૯૩૬ – માં વાઇસરોય લોર્ડ વિલિંગટન ની ગોંડલ રાજ્ય ની મુલાકાત.

👉🏻!!વિશેષ પ્રદાન :-

વૃક્ષપ્રેમ – ગોંડલ સ્ટેટ ના રસ્તાઓની બંને બાજુએ અસંખ્ય વૃક્ષો વવડાવ્યાં હતાં, પરિણામે વટેમાર્ગુ વૃક્ષોની શીતળ છાયા હેઠળ આરામથી મુસાફરી કરી શકતો.
પુસ્તક પ્રકાશન – કોઇ પણ ભારતીય ભાષામાં ન હોય તેવા ભગવદ્દગોમંડલના કુલ નવ દળદાર ગ્રંથોના ૯૮૭૦ જેટલા વિશાળ પૃષ્ઠોમાં વિશ્વકોશ જેવી કક્ષાની ભારતીય સંસ્કૃતિની માહિતીનો સંગ્રહ.

👉🏻!!સન્માન :-
૧૮૯૭ – મહારાણી વિક્ટોરિયાની ડાયમંડ જ્યુબિલીમાં કાઠીયાવાડના રાજાઓના પ્રતિનિધિતરીકે હાજરી અને જી.સી.આઇ.ઇ. નો ઇલકાબ
૧૯૧૫ – માં ૨૭ જન્યુઆરી માં મહારાજા ની હાજરી માં ગોંડલ ખાતે રસશાળા ઔશધાલય માં રાજવૈધ જીવનરામ કાલિદાસ શાસ્ત્રી અને આચાર્ય ચરણતીર્થ મહારાજ (ભુવનેશ્વરી પીઠ) દ્વારા ગાંધીજી ને “મહાત્મા” ની પદવી થી નવાજ્યા હતા.
૧૯૩૪ – તેમના રાજ્યકાલના પચાસ વર્ષ પૂરા થતાં, પ્રજાએ પોતાના ખર્ચે તેમની સુવર્ણતુલા કરી, સોનું એકઠું કર્યું હતું જે જાહેર કામો માટે વાપરવામાં આવ્યું હતું.

👉🏻!!જીવનપ્રસંગો

👉🏻!!૧. થાકલા

ગોંડલના મહારાજા સર ભગવતસિંહજી એકવખત ઘોડા પર સવાર થઇને કોઇ ગામની મુલાકાતે જઇ રહ્યા હતા. મહારાજા એકલા જ હતા અને પહેરવેશ પણ સામાન્ય આથી કોઇને ખબર પણ ના પડે કે આ ગોંડલ નરેશ છે.

રસ્તામાં એક બહેન ઘાસનો ભારો નીચે રાખીને બેઠેલા. ઘોડેસવારને આવતા જોયો એટલે એ બહેને હાથ ઉંચો કરીને ઘોડા પર સવાર થયેલા મહારાજાને ઉભા રાખ્યા. મહારાજાએ પણ સામાન્ય માણસની જેમ ઘોડો ઉભો રાખી દીધો અને પુછ્યુ, “બોલો બહેન, શું કામ છે ?” પેલા બહેને કહ્યુ,”ભાઇ આ ઘાસનો ભારો મારા માથા પર ચડાવવામાં મને મદદ કરોને ?”

મહારાજા ભગવતસિંહજી પોતાના હોદાને એક બાજુ રાખીને સામાન્ય માણસની જેમ એ બહેનને ભારો માથા પર મુકવા માટે નીચે ઉતર્યા. પેલી બહેને કહ્યુ,”આપણા ભગાબાપુ જો થાકલા કરી આપે તો કોઇ ભારો ચડાવવા વાળાની મદદની જરૂર ન પડે” મહારાજાએ પોતાનો પરિચય આપ્યા વગર જ પુછ્યુ,”બહેન આ થાકલા એટલે શું ? ” પેલી સ્ત્રીએ વિસ્તારથી સમજાવતા કહ્યુ, ” માણસની ઉંચાઇ જેટલા બે મોટા પથ્થર પર એક આડો પથ્થર મુકીને જે તૈયાર કરવામાં આવે એ થાકલો. વટેમાર્ગુ થાક ઉતારવા માથા પરનો ભારો ઉપરના આડા પથ્થર પર રાખીને થોડો વિસામો ખાઇ શકે અને જ્યારે ફરી આગળ વધવુ હોય ત્યારે કોઇ ભારો ચડાવવા વાળાની જરૂર ન પડે. વટેમાર્ગુ પોતે જ ઉપર રાખેલા ભારાને સીધો પોતાના માથા પર લઇ શકે.” માથે ભારો ચડાવીને મહારાજા તો વિદાય થયા.

મહારાજા જ્યારે પોતાનું કામ પતાવીને ગોંડલ પરત આવ્યા એટલે તુરંત જ મુખ્ય ઇજનેરને મળવા માટે બોલાવ્યો. મુખ્ય ઇજનેર આવ્યો એટલે સર ભગવતસિંહજીએ એને થાકલા વાળી વાત કહીને સુચના આપતા કહ્યુ કે રાજ્યના તમામ રસ્તાઓ પર દોઢ માઇલના અંતરે આવા થાકલા ઉભા કરી દો જેથી મારા રાજ્યની કોઇ વ્યક્તિને ભારો ચડાવવા માટે કોઇની રાહ ન જોવી પડે અને કોઇના ઓસીયાળા ના રહેવું પડે. આ થાકલાનો માઇલસ્ટોન તરીકે પણ ઉપયોગ કરો જેથી ઉભા કરેલા થાકલાથી નજીકનું ગામ કેટલું દુર છે એની પણ વટેમાર્ગુને ખબર પડે.

ગોંડલ રાજ્યની પ્રજાના પ્રિય એવા ભગાબાપુએ તૈયાર કરેલા એ થાકલાઓ આજે પણ ગોંડલ રાજ્યના મુખ્ય માર્ગો પર જોવા મળે છે.(ફોટામાં રહેલા આ થાકલાઓ જોઇને બળબળતી બપોરે પણ આંખોને ન વર્ણવી શકાય એવી થંડક મળે છે.) જ્યારે જ્યારે હું મારા મામા ના ગામ મોવિયા જાવ છું ત્યારે રસ્તામાં આ થાકલાઓ જોઇને એવુ થાય કે આ લોકશાહી કરતા ભગાબાપુની રાજાશાહી કેવી સારી ?

બીલખાના મહારાજાએ એની ડાયરીમાં એવી નોંધ કરેલી છે કે ‘ગોંડલ રાજ્યની હદ ક્યાંથી શરુ થાય અને ક્યાં પુરી થાય એ જોવા માટે તમારે હાથમાં નકશો લેવાની જરુર જ નહિ. આંખ બંધ કરીને ઘોડાગાડીમાં બેસો તો પણ ગોંડલ આવે એટલે તમને ખબર પડી જાય કારણકે સમથળ રસ્તાઓને કારણે રોદા આવતા બંધ થઇ જાય અને ગોંડલની હદ પુરી થતા ફરી રોદા આવવાના શરુ થઇ જાય.’

એક એ ગોંડલ હતુ અને એક આજનું ગોંડલ છે . આજે વર્તમાન સમયે પણ ગોંડલની હદ ક્યાંથી શરુ થાય અને ક્યાં પુરી થાય એ જાણવા માટે નકશો હાથમાં લેવાની જરૂર નહી. આંખો બંધ કરીને બેસો. રોદા આવવાના શરુ થાય એટલે સમજી લેવાનું કે ગોંડલ આવ્યુ અને રોદા આવતા બંધ થાય એટલે સમજી લેવાનું કે ગોંડલની હદ પુરી.

સર ભગવતસિંહજીના પ્રજાલક્ષી શાશનને શત શત વંદન…🏻

👉🏻!!૨. સામાન્ય નાગરિક

ગોંડલના મહારાજા સર ભગવતસિંહજીને જેટલો પ્રેમ એના રાજ્યની પ્રજા પર હતો એટલો જ પ્રેમ પર્યાવરણ પ્રત્યે પણ હતો. મહારાજા સાહેબે ગોંડલમાં ‘કૈલાસબાગ’ નામનો એક વિશાળ બગીચો બનાવેલો જેમા તમામ પ્રકારના ઔષધિય વૃક્ષો અને ફળ-ફુલ વાવેલા. ભગવતસિંહજી આ બગીચાની ખુબ માવજત કરાવતા અને રોજ બગીચાની મુલાકાત લેતા. એકવખત ભગવતસિંહજીના સૌથી નાના કુંવર નટવરસિંહ બગીચામાં રમવા માટે આવેલા. કેળાની એક સરસ લુમ જોઇને નટવરસિંહે બગીચાના માળીને કહ્યુ કે મને આ લુમ ઉતારી આપો મારે જોઇએ છે. બગીચાના માળીએ કુંવરને સમજાવતા કહ્યુ, ” કુંવર સાહેબ, મહારાજાની આજ્ઞા છે કે એમની મંજૂરી વગર કોઇ ફળ ફુલ તોડવા નહી માટે મને માફ કરજો હું આપને એ કેળાની લુમ નહી આપી શકુ. એકવખત મહારાજા સાહેબની મંજૂરી મળી જાય એટલે હું આપને આ કેળાની લુમ ચોક્કસ આપીશ.” રાજકુમાર ના સાંભળવા માટે ટેવાયેલા નહી આથી ખુબ ગુસ્સે ભરાયા અને માળીના ગાલ પર એક જોરદાર તમાચો મારી દીધો. એણે માળીને કહ્યુ, ” તું જેની મંજૂરી લેવાની વાત કરે છે એ તારા મહારાજા મારા બાપુ છે અને હું કહુ છું કે મને કેળાની લુમ આપ. માળીએ કેળાની લુમ કાપીને કુંવરને આપી.” સાંજે જ્યારે મહારાજા ભગવતસિંહજી ફરવા માટે બગીચામાં આવ્યા ત્યારે એની ચકોર નજર પારખી ગઇ કે બગીચામાંથી કેળાની એક લુમ ગાયબ છે. એણે આ બાબતે માળીને પુછ્યુ ત્યારે માળીએ સવારે બનેલી બધી જ વાત વિગતે મહારાજા સાહેબને કહી સંભળાવી. મહારાજે માળીની વાત સાંભળ્યા પછી તુરંત જ માળીને કહ્યુ, ” હું માત્ર નટવરસિંહનો જ નહી ગોંડલ રાજયની તમામ પ્રજાનો બાપુ છું. હું તમારો પણ બાપુ છું અને તમને તમાચો મારીને કુંવરે ભૂલ કરી છે. જો તમે ઇચ્છો તો કુંવર વિરુધ્ધ ફરીયાદ નોંધાવી શકો છો એને ચોક્કસપણે સજા કરવામાં આવશે.” માળી પોતાના મહારાજાનો આ પ્રેમ જોઇને ભાવવિભોર થઇ ગયો. આજની આ લોકશાહીમાં પ્રજાનું લોહી ચુસનારા રાજકારણીઓને જોઇએ છીએ( માત્ર આંગળીના વેઢે ગણી શકાય એટલા જ આમાં અપવાદ હોય છે ) ત્યારે એમ થાય છે કે આવી લોકશાહી કરતા ભગાબાપુની રાજાશાહી શું ખોટી જ્યાં રાજકુવરને પણ એક સામાન્ય નાગરિક ગણવામાં આવતો હોય.

👉🏻!!૩. રાજા

૧૯૧૧માં જ્યોર્જ પંચમ દીલ્હી આવેલા. તમામ નાના-મોટા રાજાઓને મળવા માટે બોલાવેલા. ગોંડલના મહારાજા ભગવતસિંહજી પણ દીલ્હી ગયા હતા. જ્યોર્જ પંચમના દરભારમાં એક પછી એક રજવાડાના રાજા જ્યોર્જ પંચમના સિંહાસન પાસે જાય. જ્યોર્જ પંચમ સાથે તેનો પરિચય કરાવવામાં આવે અને પરિચય બાદ રાજા પોતાના આસન પર બેસવા માટે પાછા વળે ત્યારે પાછા પગે ચાલે જેથી જ્યોર્જ પંચમને પીઠ ન જોવી પડે અને એનું માન જળવાય.
મહારાજા ભગવતસિંહની મુલાકાત પુરી થઇ એટલે એ તો તુંરત જ પીઠ ફેરવીને પોતાની જગ્યાએ બેસવા ચાલતા થયા. જ્યોર્જ પંચમ સહીત બધાને અપમાન જેવુ લાગ્યુ. પણ મહારાજા ભગવતસિંહે કહ્યુ , ” જ્યોર્જ પંચમ રાજા હોય તો હું પણ રાજા જ છું અને જો હું પાછા પગે ચાલુ તો મારા ગોંડલ
રાજ્યની પ્રજાનું અપમાન થાય માટે મારા માટે એમ કરવું શક્ય નહોતું. ”

👉🏻!!થોડું વધારે પણ અગત્યનું

“ભગા બાપુ”ના હુલામણા નામથી ઓળખાતા આ રાજવીએ એમના શાસનકાળ દરમ્યાન લોકકલ્યાણના એવા અદભૂત કામ કર્યા હતા જે આજની લોકશાહી કરતા એ સમયની રાજાશાહીને ગોંડલ રાજ્યની પ્રજા વધુ પસંદ કરે.

સર ભગવતસિંહજીએ એમના શાશનકાળ દરમ્યાન કન્યાકેળવણી ફરજીયાત બનાવી હતી. કોઇ દિકરી શાળાએ ભણવા ન જાય તો એના પિતાને ચાર આના(તે સમયે આખા દિવસની મજૂરી) દંડ કરવામાં આવતો. આજે ગોંડલ રાજ્યની કોઇ વૃધ્ધા તમને અભણ જોવા નહી મળે.ભગા બાપુ સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્યના એવી હિમાયતી હતા કે આઝાદી પહેલાના એ સમયે એમણે એના અંગતમદદનિશ તરીકે જમનાબાઇ નામની સ્ત્રીને નિમણૂંક આપી હતી.

ભગા બાપુ હંમેશા દેશી પહેરવેશ જ પસંદ કરતા. એકવખત કોઇએ એને વિદેશી પહેરવેશ માટે વાત કરી ત્યારે ભગાબાપુએ કહેલુ કે હું વિદેશી પહેરવેશ અપનાવું તો પછી મારો ગામડાનો ખેડુ દીલ ખોલીને મારી સાથે વાત ન કરી શકે. પહેરવેશને કારણે અમારા બંને વચ્ચેનું અંતર ખૂબ વધી જાય. મારે પ્રજા અને રાજા વચ્ચેનું અંતર વધારવું નથી પણ ઘટાડવું છે.(ફોટામાં જોવા મળે છે એ પહેરવેશ તો માત્ર પ્રસંગોપાત જોવા મળતો).

કોઇ કલ્પના પણ ના કરી શકે કે પ્રજા પાસેથી વેરો લીધા સિવાય રાજ્ય ચલાવી શકાય ? ભગવતસિંહજીએ ગોંડલને વેરામૂક્ત રાજ્ય બનાવેલું. રાજયની તિજોરીમાંથી ખોટી રીતે એક આનો પણ ન ખર્ચાય એની આ રાજવી પુરી તકેદારી રાખતા. એકવખત ટાંચણેના ભાવમાં ઉછળો આવ્યો ત્યારે ટાંચણી ખરીદવાના બદલે એણે બાવળની શૂળો વાપરવા માટેની કચેરીને સુચના આપેલી અને જ્યાં સુધી ટાંચણીના ભાવ ન ઘટ્યા ત્યાં સુધી બાવળની શૂળોથી કામ ચલાવ્યુ. ગોંડલ રાજ્યમાં પધારતા મહાનુભાવોને પણ મહારાજા સાહેબ એની રહેવા જમવાની વ્યવસ્થા કરવા બદલ બીલ આપતા હતા. મહાત્મા ગાંધી, બિટીશ વાઇસરોય અને ગુરુવર રવિન્દ્રનાથ ટાગોરને પણ આવા બિલ ભરવા માટે શરમ કે સંકોચ વગર જણાવી દીધુ હતું.

મહારાજા સાહેબ માટે એમના સંતાનો અને પ્રજા સરખા જ હતા. પ્રજાને પણ એ સંતાનની જેમ જ સાચવતા. ગોંડલ રાજ્યના તમામ ગામડાઓમાંથી રાત્રે ‘સબસલામત’નો પોલીસ પટેલનો ટેલીફોન આવી જાય પછી જ બાપુ આરામ કરવા માટે જતા.( તે સમયે ગોંડલમાં ટેલીફોન લાઇન, રેલ્વે, અંન્ડર ગ્રાઉન્ડ ઇલેટ્રીસીટી અને ગટરની વ્યવસ્થા મહારાજા સાહેબે કરાવી હતી).

પ્રજાની નાની-નાની મુશ્કેલીઓને પણ બહુ મહત્વ આપતા. એકવખત એક ડોશીએ ભગવતસિંહજીને ભારો ચડાવવા માટે વિનંતી કરી. પોતાનો કોઇ પરિચય આપ્યા વગર એમણે સામાન્ય માણસની જેમ ડોશીમાંના માથા પર ભારો મુક્યો. ડોશીએ એ વખતે કહ્યુ કે ભગાબાપુ અમને ‘થાકલા’ બનાવી દે તો કોઇની મદદની જરૂર ન પડે. મહારાજા સાહેબે ડોશીમાં પાસેથી ‘થાકલા’ એટલે શું એ સમજી લીધુ અને પછી રાજ્યના મુખ્ય ઇજનેરને બોલાવીને રાજ્યના તમામ રસ્તાઓ પર એક માઇલના અંતરે આવા થાકલા ઉભા કરી આપવાની સુચના આપી.( આજે પણ અમુક જગ્યાએ આ થાકલાઓ જોવા મળે છે. જેમાં માણસની ઉંચાઇના બે મોટા પથ્થરોની ઉપર એક ત્રીજો પથ્થર મુકેલો હોયે જેના પર ભારો મુકીને મુસાફર આરામ કરી શકે અને જ્યારે એને જવુ હોય ત્યારે ભારો ચડાવવા માટે કોઇ મદદગારની જરુર જ ન પડે)

પુનાની ફર્ગ્યુશન કોલેજમાં દાન આપવાનું હતુ ત્યારે તે લોકોએ કોલેજના કોઇ એક વિભાગને મહારાજા સાહેબ કે એમના પરિવારનું નામ આપવાની દરખાસ્ત મુકી. મહારાજા સાહેબે કહ્યુ કે આ મારી પ્રજાના પૈસા છે મારા નામની કોઇ જરૂર નથી પણ અભ્યાસ માટે મારા રાજ્યના વિદ્યાર્થીઓ માટે થોડી બેઠક અનામત રાખો. આજે પણ ફરગ્યુશન કોલેજમાં ગોંડલ રાજ્યના વિદ્યાર્થીઓ માટેની બેઠક અનામત છે.

ભગાબાપુ જે બાંધકામ કરાવતા એ તમામ બાંધકામના કોન્ટ્રાકટર પાસે બોંડ સાઇન કરાવતા અને જો વર્ષો સુધી તેનું મેઇન્ટેનન્સ કરવાની જવાબદારી પણ કોન્ટ્રાકટરના માથે નાંખતા. બાંધકામ કેવુ થયુ છે એની ચકાસણી ખૂદ મહારાજા સાહેબ પોતે કરતા અને જો બાંધકામ સહેજ પણ નબળું લાગે તો ચલાવી ન લેતા.

ભગવતસિંહજી વિશે જેટલી વાત કરીએ એટલી ઓછી છે…✍🏻રાજ

       

જાણો લાઠી સ્ટેટ ની ખાનદાની વાતો

Standard

રાજકોટના રાજવી લાખાજીરાજ અને લાઠીના રાજવી સુરસિંહજી ગોહિલ – કલાપી વચ્ચે પારિવારિક સંબંધો રહ્યા છે, રાજકોટના પ્રજા વત્સલ રાજવી શ્રી, લાખાજીરાજના ધર્મપત્ની એટલે રાણી સાહેબા રમણીકકુંવરબા, એટલે કલાપી સાહેબના એક માત્ર દીકરી, તેમની સ્મૃતિમાં આજે પણ રમણીકકુંવરબા કન્યા વિદ્યાલય રાજકોટમાં ઉભું છે. અને બીજી સ્મૃતિ વિશેષ, લાઠીના મૃદુકવિ શ્રી ધૈર્યચન્દ્ર બુદ્ધની સ્મૃતિમાં એક રાજમાર્ગ પણ છે. 
લાઠીના રાજવી કવિ કલાપી માત્ર 26- વર્ષની ભરયુવાનીમાં દેહ-છોડી ગયા, તેમના સ્નેહરાજ્ઞી એટલે સુમરી-રોહા કચ્છના રાજવી શ્રી વેરીસાલજીના દીકરી રાજબા રમાબાની કુંખે જન્મેલા દીકરી તે રમણીકકુંવરબા. લાખાજીરાજના લગ્ન લેવાયા ત્યારે કલાપીના વિધવા રમાબાએ દીકરીના લગ્નમાં કોઈ કચાશ ના રહે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખ્યું હતું, લગ્ન સમયે આજુબાજુના તમામ રજવાડાના રાજવીઓ વિન્ટેજ કારોના કાફલા સાથે લાઠી પહોંચેલા મહેમાનો માટે, દરબારગઢ ઉપરાંત બીજા મકાનો અને તંબુ ખાનામાંથી તંબુ કાઢી ઉતારા તયાર કાર્ય હતા, રાજકોટથી ખુબજ મોટીજાન લાઠીગામ પહોચી ત્યારે, લાઠીના તમામ નગરજનો સ્વયંભુ સેવાદારી, અને આગતા સ્વાગતામાં જોડાયા હતા, જે લાઠીના રાજવી પરિવાર તરફનો પોતાનો પ્રેમ પ્રગટ કરે છે

.

એ જમાનામાં શાહી રીત – રીવાજ મુજબ રાજવી પરિવારે ખુબજ મોટો અને ગજા બહારનો કરિયાવર કર્યો હતો, આ જાન ત્યારે લાઠીમાં એક અઠવાડિયા સુધી રોકાયેલ હતી અને સમસ્ત-લાઠી નગરજનો એ આ લગ્ન-ઉત્સવને મ્હાણ્યો હતો.

ઈ.સ. 1870 માં રાજકોટમાં કાઠીયાવાડ સમસ્ત રાજવી પરિવારોએ, પોતાના રાજકુમારો માટે સ્કુલ-કોલેજનું નિર્માણ કાર્ય આરંભ્યું ત્યારે નાના-મોટા તમામ રજવાડાએ પોતાનું યોગદાન આપ્યું ત્યારે, લાઠી જેવા નાનકડા અને આર્થિક દ્રષ્ટિએ ચોથા દરજ્જાના સ્ટેટ એ પણ એ જમાનામાં રૂપિયા 2000/- રોકડા અને દસ- ગાડા ઘઉં-બાજરાનું અનુદાન આપેલું, અત્યારે હવે આ કોલેજમાં દરેક રાજવીની એક સ્કોલરશીપ -સીટ છે તેમ લાઠીની પણ એક સીટ છે, અને લાઠી પણ ”રાજકુમાર કોલેજના ફાઉન્ડર મેમ્બર છે, એ સ્કોલર-શીપના લાભ સાથે લાઠીના કેટ-કેટલા વિદ્યાર્થી ક્યાં સુધી પહોચ્યા તેની વાત ફરી ક્યારેક કરીશું.
રાજકુમાર કોલેજનું બાંધ-કામ થયું તે વખતે કલાપીના મોટાભાઈ, શ્રી ભાવસિંહજી લાઠીના રાજા હતા, અને કલાપીના નાના કુંવર શ્રી જોરાવરસિંહજી એ રાજકોટ રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી તેજ સંસ્થામાં વિંગ-માસ્ટર તરીકે સેવા આપેલ, અને અત્યાર સુધીમાં લાઠીની સાત-પેઢી રાજકુમાર કોલેજમાં અભ્યાસ કરી ચુકી છે, રાજકોટ સ્ટેટ કોઈ પણ રમત-ગમતનું આયોજન કરતુ ત્યારે લાઠીની ક્રિકેટ ટીમ, હોકીટીમ તેમજ ઘોડાની રેસ માટે લાઠીથી ચુનિંદા ખેલાડીઓ રમવા માટે આવતા, કલાપીજીના પ્ર-પૌત્ર અને ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રહલાદ્સિંહજી (રાજહંસ) સારા સાહિત્યકાર અને પોલો ના અચ્છા ખેલાડી પણ હતા, તેમજ તેમના અંગત મિત્ર વાંકાનેરના મહારાજા પ્રતાપસિંહજી સાથે તેઓ કાર રેસ પણ કરતા.
રાજકોટના રાજવી ધર્મેન્દ્રસિંહજીના શાસન-કાળમાં ‘મહાત્મા ગાંધી ‘ આઝાદીની ચળવળના ભાગરૂપે ઉપવાસ પર બેસેલા, પૂજ્ય બાપુના ટેકામાં રાજકોટના તમામ નગર-જનોએ સ્વયંભુ પોત-પોતાના ઘરની લાઈટ બંધ રાખેલી, આખા શહેરમાં અંધારું રહેતું, અને રાજવી પેલેસમાં ઝાકમઝોળ અંજવાળું રહેતું, આ ઘટના પૂજ્ય બાપુ માટે અપમાન જનક લાગતા લાઠી ઠાકોરસાહેબ શ્રી પ્રહલાદસિંહજી નાં સાહિત્યકાર-મિત્રો શ્રી કનૈયાલાલ મુનશી, શ્રી ચં.ચી. મહેતા, ડો જીવરાજ મહેતા વિગેરેની વિનંતીને માન આપી લાઠી ઠાકોરસાહેબ ધર્મેન્દ્રસિંહજી ને સમજાવવા ગયા હતા, ખુબ દબાણ ઉભું કરીને ભાણુભાને મનાવી ને પૂજ્ય ગાંધી બાપુને પારણા કરાવ્યા હતા, તે સમયે રાજકોટના દિવાનની ઈચ્છા ખરી કે ઉપવાસ લાંબા ચાલે અને પૂજ્ય બાપુને કંઈ થઈ જાય અને રાજકોટ મોટું યાત્રાધામ બની જાય.
રાજકોટમાં કાશી-વિશ્વ નાથ મંદિર પાસે ચાર-પાંચ હજારવારના કમ્પાઉડ વાળો લાઠીનો ઉતારો હતો, જે લાઠીના અમલદારો અને પ્રજાજનો દવા-દારુ કરાવવા આવતા તે માટે જ વપરાતો, આઝાદી સમયે લાઠી ઠાકોર સાહેબ શ્રી પ્રહલાદસિંહજી પ્રતાપસિંહજી ગોહિલે સૌરાષ્ટ્ર સરકારને લાઠીનો ઉતારો આપી દીધો, જ્યાં પછી સૌરાષ્ટ્ર હાઈસ્કુલનું નિર્માણ થયું, લાઠીને બે-ખુબ બાહોશ દીવાન મળેલા શ્રી બી.એમ બુચ અને શ્રી ડી એમ બુચ તેમાં પણ શ્રી ડી એમ બુચ તો આઝાદી પછી સૌરાષ્ટ્રનાસૌ પ્રથમ મુખ્ય-સચિવ બનેલા.
તમામ-માહિતી શ્રી, કીર્તીકુમારસિંહજી પ્રહલાદ્સિંહજી ગોહિલ, નેક નામદાર ઠાકોર સાહેબ ઓફ લાઠી.
સવિશેષ પરિચય

ગોહિલ સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી, ‘કલાપી’ (૨૬-૧-૧૮૭૪, ૯-૬-૧૯૦૦) :

કવિ, પ્રવાસલેખક.

જન્મ લાઠી (જિ.અમરેલી)ના રાજકુટુંબમાં.

૧૮૮૨ થી ૧૮૯૦ સુધી રાજકોટની રાજકુમાર કૉલેજમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ, જે આંખોની તકલીફ, રાજ્કીય ખટપટો ને કૌટુંબિક કલશોને કારણે એ વખતના અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણ આગળ અટક્યું. દરમિયાન ૧૮૮૯ માં રોહા (કચ્છ)નાં રાજબા (રમા) તથા કોટડા સાંગાણીનાં આનંદીબા સાથે લગ્ન. પિતા અને મોટાભાઈના અવસાનથી સગીર વયે જ ગાદીવારસ ઠરેલા એમને ૧૮૯૫ માં લાઠી સંસ્થાનનું રાજપદ સોંપાયું. રમા સાથે આવેલી ખવાસ જાતિની દાસી મોંઘી (પછીથી શોભના) પર ઢળેલી વત્સલતા એને કેળવવા જતાં સધાયેલી નિકટતાને કારણે ગાઢ પ્રીતિમાં પરિણમી અને એમના આંતરબાહ્ય જીવનમાં ખળભળાટ મચી ગયો. ઘણા સાંસારિક, માનસિક, વૈચારિક સંઘર્ષોને અંતે એમણે ૧૯૮૯ માં શોભના સાથે લગ્ન કર્યું. ઋજુ અને સંવેદનશીલ પ્રકૃતિના આ કવિ પ્રાપ્ત રાજધર્મ બજાવવા છતાં રાજસત્તા અને રાજકાર્યમાં પોતાની જાતને ગોઠવી ન શક્યા. છેવટે ગાદીત્યાગનો દ્રઢ નિર્ધાર કરી ચૂકેલા કલાપીનું છપ્પનિયા દુકાળ વખતે લાઠીમાં અવસાન થયું…