Tag Archives: Kachchh

ભીંયા કક્કલ

Standard

ભીંયા કક્કલ

– કચ્છ ના અમર બલિદાની જેના બલિદાન નો જોટો જગત માં શોધવો મુશ્કેલ છે જેને લખિયાર વિયરો ના જામ હમીર ના વંશ ને બચાવવા પોતાના છ દિકરાઓ નું બલિદાન આપ્યું, ખેંગાર અને સાહેબ શાખા ના જાડેજાઓ ભીંયા કકકલ નું ઋણ ચૂકવે તેટલું ઓછું.
એ હુતાત્મા,દેશપ્રેમી,વફાદાર મહા બલિદાની વિશે લખી તેટલું ઓછું પડે છતાં મારા હ્ર્દય ના ભાવ પ્રમાણે શાબ્દિક સ્મરણાંજલી આપવાનો પ્રયત્ન છે.

જામ વંશ ને બચાવવા સોંપ્યા પુત્ર સાત
ભીંયા તે ભારે કરી જગમાં નોખી પાડી ભાત.

વફાદારી ને દેશભક્તિ માં ભીંયા સમો નહિ કોઈ
હમીર વંશ ને બચાવીયો તે વંશ તારો ખોઈ.

કચ્છ ધરા નો કેશરી ને ધરતી નું ખમીર
પંડય ના છોકરા વેતર્યા હાથ જાલી સમસીર.

છ-છ દિકરા માર્યા પછી રાવળ પડ્યો ખોટો
ભીંયા તારા સમર્પણ નો જગમાં નહિ મળે જોટો.

સાપર ગામે ભીંયો હુવો ખુબ ભરી દેશદાઝ
બલિદાન તેનું અદકેરું દિધા પુત્ર સાત.

હમીરવંશ ને અપાવવા પાછું કચ્છ નું રાજ
ભીંયો કકકલ અમર રહેશે બલિદાન ને કાજ.

સંસાર ના ઇતિહાસ માં ભીંયો ભડવીર પાક્યો
છ-છ દિકરા માર્યા પછી રાવળ જામ પણ થાક્યો.

સાહેબ ખેંગાર જાડેજાઓ તારા ઋણી રહેશે અપાર
ભીંયા કકકલ નું નામ રહે શાશ્વત જય જયકાર.

– જામોતર ધ્રુવરાજજી જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

।। જય કચ્છ ।। ।। જય ભીંયા કક્કલ ।।

Advertisements

*કાળ ની થપાટ ભાગ-3

Standard

કાળ ની થપાટ ભાગ-3

જુનો વખત યાદ આવે ખાલી ગઢ જોઈને જ જાય ધરાઈ,
સમૃદ્ધિ ભલે ઝાંખી પડી પણ તોય સત ગૌ એ સાંભરાઈ.

– કચ્છ ના જાગીરદારો નો વૈભવ અને સમૃદ્ધિ એ સૌરાષ્ટ્ર ના સારા રજવાડા ને પણ ઝાંખા પાડે એવા હતા. કચ્છ ના માંડવી તાલુકા નું ગામ સાંભરાઈ માંડવી થી 35 કિલોમોટર આગળ જતા આવે.કચ્છ ના મહારાઓશ્રી રાયધણજી પહેલા ના મોટા કુંવર નોંઘણજી ના મોટા કુંવર હાલાજી એ કંઠી થી અબડાસા એમ મુન્દ્રા થી માંડી અબડાસા ના 52 ગામ કાંડાબળે કબ્જે કરી સ્વતંત્ર સતા સ્થાપી અને સાંભરાઈ માં ગઢ ચણાવી ત્યાં રહી શાશન કરતા પછી તેમને સાંભરાઈ થી ગાદી કોઠારા ફેરવી અને ત્યાં ખુબ ભવ્ય ગઢ બંધાવ્યો.હાલાજી ના કુંવર હરભમજી કોઠારા થી 6 ગામ ગરાસ માં લઈને સવંત 1770 માં ઉતર્યા અને સાંભરાઈ ગઢ માં નિવાસ કરી શાશન ચલાવ્યું.હરભમજી ના રાણી સુરજકુંવરબા વઢવાણ રાજ્ય ના કુમારી હતા તેઓ દ્વારકા યાત્રા એ જતા હશે રસ્તા માં સમાચાર મળ્યા કે હરભમજી સ્વર્ગવાસી થયા,સુરજકુંવરબા ત્યાં જ સતી થયા.જામ ખંભાળિયા પાસે હરિપર ગામે આજે પણ ત્યાં તે પુજાય છે.ઠા.તેજમાલજી પાછળ તેમના રાણી વદનકુંવરબા સતી થયા તેઓ દેવગઢ બારીયા ભાયાત ના ખીચી ચૌહાણ હતા તેમના એક બેન વાડાપાધર અને એક બેન સાંયરા આપ્યા હતા આ ત્રણે બહેનો સતી થયા અને ત્રણે પુજાય છે.શૌર્ય,સેવા અને સમર્પણ ના આનુવાંશિક ગુણો નું જતન કરતા સાંભરાઈ ના જાગીરદારો એ પૂર્વજો ની કીર્તિ ને અખંડ રાખી કુળ ગૌરવ વધાર્યું.
કચ્છ માં જ્યારે મહારાઓશ્રી ખેંગારજી ત્રીજા નું રાજ ત્યારે સાંભરાઈ ના જાગીરદાર સાહેબજી.એ સમયે કચ્છ માં વન વિસ્તાર પણ ઘણો માટે ચિતાઓ નો વસવાટ પણ હતો,કચ્છ રાજ્ય નો વટ હુકમ કે ચિતા નો શિકાર કરવાની પરવાનગી કોઈ ને નહતી,એ અરસા માં સાંભરાઈ વિસ્તાર માં ચિતા નો ત્રાસ વધ્યો હતો ઘણા પશુઓ ને ફાળી ખાધા પછી એક સોની અને એક રબારી ને પણ ચિતાએ તેનો ભોગ બનાવ્યા,પ્રજા ફરિયાદ લઈને ઠાકોર સાહેબ સાહેબજી પાસે ગઈ તેમને ચિતા ના ત્રાસ થી પ્રજા ને મુક્તિ અપાવવા રાજ ના નિયમ નો ભંગ કર્યો અને લાગ ગોઠવી ને પોતાની બંદુક વડે સાંભરાઈ ના ગઢ ના કોઠા ઉપર થી નિશાન લગાવી ચિંતા ને માર્યો,ભુજ બાવા ને જાણ થતા તેમને સાંભરાઈ ઠાકોર ઉપર આકરા પગલાં લીધા ત્યારબાદ સાંભરાઈ ઠાકોર સાહેબે પણ સામો કેશ કર્યો અને ભુજ મહારાઓ તેમજ સાંભરાઈ ઠાકોર સાહેબ નો કેશ કોર્ટ માં ઘણો સમય ચાલ્યો,એ બનાવ પછી કચ્છ માં ચિતા સત્યાગ્રહ થયો હતો.એ જ સાહેબ જી બાવા એક વખત કચ્છ ના ભાયાતો નો કોઈ સમારોહ મળ્યો હશે એમાં સૌથી સુંદર કચ્છી પાઘ કોણ બાંધી શકે એવી કોઈ હરીફાઈ થઈ હશે એમાં અવ્વલ આવેલ(આ પ્રસંગ વિશે વિગતવાર માહિતી મળતી નથી).ગઢ ની અંદર ત્રણ માળ ની મેડીઓ હતી જેની છત ઉપર થી સાત ગામ નો સીમાળો દેખાતો માટે સત ગૌ એ સાંભરાઈ કહેવત પડી હશે.ગઢ ની અંદર જ કૂવો છે કહેવાય છે કે કચ્છ માં 1956 માં જ્યારે સતત ત્રણ વર્ષ દુષ્કાળ પડ્યા ત્યારે આખા સાંભરાઈ ગામ ને પાણી આ કુવા માંથી મળતું છતાં ક્યારેય તેનું તળિયું ન દેખાણુ.2001 ના ધરતીકંપ માં સાંભરાઈ જાગીર ની ખુબ ખૂંવારી થઈ ગઢ ની અંદર હતું એ બધું નામશેષ થઈ ગયું ત્યારબાદ સાંભરાઈ ઠાકોર સાહેબ પરિવાર ગાંધીધામ ના ગળપાધર રહેવા આવતો રહ્યો.મારા દાદીમા સાહેબ નું મોસાળ પણ સાંભરાઈ ઠાકોર સાહેબ ને ત્યાં માટે મારું ઋણાનુબંધન.હાલે સાંભરાઈ ગઢ ની અંદર કંઈ બચ્યું નથી,ગઢ હજી સાબુત છે અને જાગીર ના અન્ય કુટુંબો રહે છે.સમયે ઉથલો માર્યો અને કલચક્ર એ પલટો લીધો એમાં એક સમય ની ભવ્ય જાગીર વેરાન થઈ ગઈ.પરિસ્થિતિઓ ની વિપરિતતા અને સમય નો ખુબ ઘસારો ખાવા પછી પણ સાંભરાઈ જાગીર પરિવારે આજે પણ પોતાનું કુળગૌરવ અને અસ્મિતા જાળવી રાખ્યા છે.હાલે સાંભરાઈ જાગીર ના ઠાકોર સાહેબ ચંદ્ર સિંહ ફતેહસિંહ છે જે ગળપાધર રહે છે.

– લેખન :- ધ્રુવરાજજી જાખોત્રા(શાશ્વત)
– આભાર :- લકીરાજસિંહ ઝાલા(ભાલારા)
કું. પ્રહલાડસિંહ જાડેજા(સાંભરાઈ)

।। જય કચ્છ ।। ।। જય માતાજી ।।

કાળ ની થપાટ ભાગ-2

Standard

કાળ ની થપાટ ભાગ-2

ઉજ્જડ બન્યુ મહાનગર જ્યાં સમૃદ્ધિ છલકાતી હતી,
ખંડેરો જોઈને ય આંખો અંજાય અરે શુ ભવ્યતા રોહા ની હતી.

– રોહા એક એવું નામ જેનાથી મોટાભાગે કોઈ અજાણ નહિ હોય ઘણીવખત એની ડોક્યુમેન્ટરી પણ આવતી હોય છે સાથે ખ્યાતનામ છપાઓ માં પણ લેખ આવેલ હશે, અલગ-અલગ સ્થળોએ થી પ્રવાસીઓ પણ મુલાકાત લેવા અને ફોટોગ્રાફી માટે આવતા હોય છે.કલાત્મક મેડીઓ અને ઝરૂખાઓ એ આજે પણ ખંડેર હોવા છતાં સહેલાણીઓ ને પોતાની તરફ આકર્ષે છે,જ્યારે આ નગર એની સમૃદ્ધિ ની પરાકાષ્ઠા એ હશે ત્યારે કેવું લાગતુ હશે હેં…? ખરેખર કલ્પનાતીત છે.
કચ્છ ના નખત્રાણા તાલુકા માં આવેલ રોહા એ કચ્છ ની ખુબ સમૃદ્ધ જાગીર હતી,કચ્છ ની ખુબ ઉપજાવ અને ફળદ્રુપ જમીન ના 52 ગામ રોહા જાગીર ને ગરાસ માં મળેલા.ભુજ ની સ્થાપના કરનાર મહાન શાશક રાઓશ્રી ખેંગારજી પ્રથમ ના નાના ભાઈ મહારાજ કુમાર સાહેબજી ને આ પ્રદેશ ખુબ પસંદ હતો માટે તેમને ખેંગારજી પાસે ગરાસ માં માંગેલ.સાહેબજી ના જ્યેષ્ટ પુત્ર પચાણજી તેમની લાખાડી ગાદી હતી તે પરંપરા માં અનુગામી ઠા. દેવાજી એ સંવત ૧૬૩૨ આસપાસ રોહા નો કીલો બંધાવી ગાદિ લાખાડી થી રોહા ફેરવી,એક સમયે રોહા જાગીર નો વૈભવ અને સમૃદ્ધિ એવા ચરમસીમા એ હતા કે કચ્છરાજ ને પણ ઈર્ષ્યા થતી અને પછી ભુજ અને રોહા ના સબંધો માં ખટાશ પણ આવી ગઈ.ઠાકોરશ્રી જીઆજી એ વરસાદ નું પાણી સચવાઈ રહે અને આખા નગર ને શુદ્ધ પાણી મળે તે હેતુ થી વિશાળ પાણી ની ટાંકીઓ બનાવેલ આ ટાંકીઓ હાલે જીર્ણ થઈ છે પણ આજે ય જોતા એ કુશળ શાશક અને દિર્ઘદ્રષ્ટા ઠાકોર જીઆજી ની યાદ અપાવે.રોહા માંથી દેવપર(યક્ષ) અને વિરાણી જાગીર છુટી પડી.
ગુજરાતી સાહિત્ય ના ઉત્કૃત કવિ અને સર્જક એવા કવિ કલાપી એ રોહા ના જમાઈ હતા,રોહા ની પ્રકૃતિ અને ટેકરીઓ માં એમના કાવ્યો ખીલ્યા અને વિકાસ પામ્યા જેમાં તેમને મંજલ ના કવિ દેવાજી ની પણ પ્રેરણા મળી.
અત્યારે રોહા માં પથ્થરો સિવાય કંઈ બચ્યુ નથી,મહેલો,મેડીઓ,મકાનો અરે આખું નગર પડી ને પાધર થયું,રોહા ની અસ્મિતા સમાન ઝરૂખાઓ અને અમુક મેડીઓ ખંડેર અવસ્થા માં પડી કે પડશે જેવી સ્થિતિ માં છે.પરિસ્થિતિઓ જ્યારે વિપરીત બને અને કાળ જેને થપાટ મારે એની સ્થિતિ શુ થાય એ રોહા નું વર્તમાન જોતા આંકી શકાય.ધન-ધાન્ય,ઐશ્વર્ય,વૈભવ,સમૃદ્ધિ,પ્રકૃતિ,શક્તિ અને સામર્થ્ય થી છલકાતું રોહા આજે ઉજ્જડ બની ત્યાં આવતા પ્રવાસીઓ ને જાણે મુક સંદેશ આપતું હોય કે હે કાળા માથા ના માનવીઓ જ્યારે જાય છે ત્યારે સઘળું જાય છે.
બધુ જ નાશવંત છે,બધુ જ નાશવંત છે.

મહેલ,મેડી,ઝરૂખાઓ અરે આખુ નગર સુમસામ ભાસે છે,
કચ્છ નું ખમીર રોહા જાગીર આજે અંધકાર માં પણ પ્રકાશે છે.

– લેખન :- જામોત્તર ધ્રુવરાજજી જાખોત્રા(શાશ્વત)
– માહિતી :- લકીરાજસિંહ ઝાલા(ભાલારા)

।। જય માતાજી ।। ।। જય કચ્છ ।।

કાળ ની થપાટ

Standard

કાળ ની થપાટ

ઉજળો ઇતિહાસ કંથકોટ નો,થયો જામ સાડ અને લાખો ફુલાણી,
કચ્છધરા ની એ મહાગાથાઓ,લોકહૈયે થી કેમ વિસરાણી…??

✍️ શાશ્વત

– એક સમયે બૃહદ કચ્છ ના વિશાળ સામ્રાજ્ય ના કેન્દ્રબિંદુ સમાન,અતિ ભવ્ય,સમૃદ્ધ અને વૈભવશાળી રાજધાની કંથકોટ આજે વેરાન અને ખંડેર બની છે,જ્યાં એક સમયે ભવ્ય કિલ્લો,હજાર વર્ષ જુના વિશિષ્ટ શૈલી ના મંદિરો અને સુંદર નગર હતું ત્યાં આજે માત્ર કોતરણી વાળા પત્થરો પથરાયેલા પડ્યા છે.
નગરસમૈ(હાલ પાકિસ્તાન) ના જામ લાખા ઘુરારા ના જ્યેષ્ટ કુમાર મોડે કચ્છ માં સામ્રાજ્ય ની સ્થિરતા બાદ અહીં કિલ્લો બાંધવા નું શરૂ કર્યુ પરંતુ સિદ્ધ અવધુત કંથળનાથ ના કોપ ના કારણે તે પૂર્ણ ન કરી શક્યા એ એમના અનુગામી જામ સાડજી એ કંથળનાથ દાદા ની કૃપાદ્રષ્ટિ અને આશીર્વાદ થી પૂર્ણ કર્યો તે વંશ માં ફુલ જામ અને લાખા ફુલાણી(કચ્છ નો દેવાંશી પુરુષ) જેવા મહા નાયકો થયા અને એ જ સમય માં કચ્છ ના બૃહદ સામ્રાજ્ય ની સીમાઓ મારવાડ,સિંધ અને સૌરાષ્ટ્ર ના આટકોટ સુધી ફેલાયેલી હતી.
જતા સમયે લાખિયાર વિયરો ના જામ રતા રાયધણ ના જ્યેષ્ટ પુત્ર દેદાજી ને કંથકોટ ગરાસ માં મળ્યું અને આજ સુધી દેદાણી જાડેજાઓ અહીં સતા ભોગવતા.
આમ કંથકોટ કચ્છ ની ક્ષિતિજો,સીમાઓ અને ઇતિહાસ માં સમયાંતરે આવેલ પરિવર્તન નો જીવંત સાક્ષી રહ્યો છે એ જ કંથકોટ નો કિલ્લો આજે પડી ને પાધર થયો છે એક સમયે જ્યાં લાખા ફુલાણી ના ઘોડા ના ડાબલા ગાજતા હતા ત્યાં આજે સુનકાર અને નિર્જનતા ભાસે છે.
સમય બદલાઈ રહ્યો છે પરિસ્થિતિઓ બદલાઈ રહી છે સમાજ વ્યવસ્થા અને માનવ વિચારધારા નવો આકાર લઈ રહી છે,જુનુ ભૂંસાઈ રહ્યું છે નવુ ફેલાઈ રહ્યુ છે અને તમામ ની વચ્ચે સંસ્કૃતિ નું મુળ વિસરાઈ રહ્યુ છે.
પરંપરા થી મળેલા સાંસ્કૃતિક અને પ્રાકૃતિક વારસા અને ધરોહર નું જતન અને સંવર્ધન કરવું એ દરેક નું નૈતિક કર્તવ્ય અને ફરજ છે…..
આપણું ધાર્મિક,સામાજીક,સાંસ્કૃતિક અને રાષ્ટ્રીય અસ્તિત્વ જોખમાઈ રહ્યુ છે તેના પ્રત્યે સભાન બનીએ.

– જામોત્તર ધ્રુવરાજજી જાખોત્રા(શાશ્વત)

।। જીએ રા ।। ।। જય કચ્છ ।।

જખ્ખબૌંતેરા

Standard

🚩જખ્ખબૌંતેરા🚩

ધરા કચ્છને જખદેવની ધોડલે શોભે છે અસવારી,

ઘોડલે ધોડલે ધજા ફરકે,નમન કરે છે નરનારી.

કચ્છની શુરવીર ધરતીપર નખત્રાણા તાલુકાનું અણગોરગઢ નામક એક શહેર હતું. એ શહેરની ગાદીપર મોડ વંશનો જામ લાખા ફુલાણી નામનો રાજા રાજ કરતો હતો.લાખાને ધાંઆ નામનો એક સહોદર ભાઇ પણ હતો.તેને સંતાનમાં એક માત્ર પુત્ર હતો તેનુ નામ પુઅંરો હતું.

જે તું મછીંન મારીએ,મેલો રખી ન મન,

પેં થીને તું પુતરજો, આંગણ ઝીઝો અન્ન.

જામ લાખા કુલાણીના ભત્રીજો જામ પુઆંર ના વખત માં તેની રાજધાની પધ્ધર ગઢના પશ્ચીમે અને વોઘડી નદીના કિનારાની બાજૂમાં આવેલ ભેખડોમાં ચમત્કારી સાત ૠષીયો તપસ્યા કરતાં હતા અને લોકોના દુ:ખ-દર્દ દુર કરતા.આ ઋષીઓએ સંઘારકોમના લોકોને પોતાના ભક્ત અને તેમના ઇષ્ટદેવ શીવ અને બૌંતેર યક્ષદેવોના અનુયાયી બનાવ્યા. એ ઋષીયોના રહેઠાણ પાસેની વાધોડી નદીમાં એક માછી દરરોજ માછલા પક્ડવા આવતો.આ માછીને ત્યાં કોઇ સંતાન ન હોવાથી એક દિવસે આ માછી દંપતી સંતાન પ્રાપ્તીની મનોકામના સાથે તપ કરતા સપ્તઋષીની શરણમાં ગયા અને તેમના પગ પક્ડી સંતાન માટે પ્રાથના કરી. તેને ઋષીએ જણાવ્યુ કે “જો તું માછલા મારી જીવ હત્યાનો વ્યવસાય નહી કરે તો તને પુત્ર પ્રાપ્તી થશે અને અન્ન-વસ્ત્ર પણ પુષ્ક્ળ મળશે.” માછીએ તે દિવસથી માછલા ન મારવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. સમય જતા તેને ત્યાં એક પુત્રનો જન્મ થયો. ઋષીઓના આ ચમ્તકારની વાત વાયુ વેગે પ્રસરી. આ વાત વેહતી વેહતી પુંઅરાના કાને પોંહચી.

રાણી રથકે જોડેઓં,આવઇ રખીએં વટ્ટ,

વીયા વધાઇયું મું ડેઓ,ત માણક ડીયા ભટ્ટ.

અસીના એડા ઓલીયા,જે ડીયું બે કે બાર,

ઇ નીયા ઉતે થીએ, સાહેબ જે દરબાર.

રાજૈ પુઅરે જામકે, ચઇયું ગાલયું ચાર,

મોઆણી તે મેર કઇ,અસાં કઇ નાકાર

પધ્ધર ગઢમાં જામ પુંઅરાને ત્યાં પુત્રની ખોટ હતી. પુઅરાની રાણીએ જ્યારે ૠષીદેવોના ચમત્કારની જાણ થઇ ત્યારે તેને પણ આ દેવોનું શરણું લેવાની ઇચ્છા થઇ. રાણી રથ જોડાવીને ઋષીઓ પાસે પોંહચી ગઇ અને ઋષીમુની પાસે સંતાનની માગણી કરી અને કહયુ કે, “મને પુત્ર પ્રાપ્તી થાય તો તમોને અમુલ્ય હીરા-માણેકની ભેટ ધરીશ.” ઋષી બોલ્યા “બેટા તું શાંત થા અમે કોઇ મુંડા કે ઠગો નથી, જો અમારી પાસે બાળકો ના વગ હોય તો હમણા જ તને ઝીલીકક્ડ કાની ઉખતી, કાની કેઓ ઠકા,\nપુંઅરો વેંધે પાટતેં, છીપર થઇ મથા.\n»»{ક્ક્ડ જખે મારેલુ બાણ છીંપર પર વાગતા તે છીંપર પુંઅરો નાહવા બેઠોતો તેના માથે પડી}«ને તેમાંથી આપી દઇએ.પુત્ર પ્રાપ્તી પુર્વ જ્ન્મના પુણ્યના ફ્ળ સ્વરુપે થાય. માણસ કર્મબંધનમાં બંધાયેલ છે.” ટુકમાં કે રાણીના નસીબમાં સંતાન પ્રાપ્તીનું સુખ હતું નહી.ઋષીની વાત સાંભળી રાણી નીરાશ હ્રદયે રાજ મહેલ પાછી આવી. ઋષીઓના પક્ષપાતની રાજાને ખુબ જ ક્રોધ આવ્યો એને રાજા પુંઅરે સાતે ૠષીઓને પક્ડી લવી કારગ્રુહમાં ઘકેલી દીધા.ઋષીઓ રાજાની ધાક્ધમકીથી તે ડર્યા વગર પોતાની વાત પર અડગ રહયા. આથી ક્રોધે ભરાયેલા રાજાપુંઅરે ઋષીઓને સજા આપવા માટે તેને કાંસાની ઘાણી બનાવવીને કાંટાળા ગોખરુ પર તેમને બળદની જેમ ફેરવવા માડયા.આવી રીતે પોતાના પુજ્ય ઋષી પર અત્યાચાર થતા જોઇ સંધારો રાજા પાસે જઇ ઋષીઓને બંધન મુક્ત કરવા વિંનતી કરી. સંધારો પણ રાજાના સેવક હોવાથી તેને પણ પુંઅરાએ પોતાના ક્બજામાં લઇને કારાગારમાં ધકેલી દીધા અને ધણા સંઘારોનો સંહાર કર્યો તો કેટલાક ઉપર અત્યાચારની અતિવૃષ્ટી કરવા લાગ્યો.તદઉપરાંત તાંબાના પતરા તપાવી સંધારો ને ચલાવ્યા અને ઉક્ળતા તેલમાં સાંવરણીઓ બોળી સંઘારોના વાંસે છંટાવી, અત્યાચારો અને શારીરીક તક્લીફોથી મૃતઃપાય જેવા થઇ ગયેલા સંઘારોએ ચીત્કાર કરતા બોલ્યા “હે પુંઅરા અમારા જેવા રંકોની હાયને તું સાંભળતો નથી પણ અમારા ઈષ્ટદેવ ભગવાન ભોળાનાથ અને જખ્ખદેવો તારો વિનાશ કરી નાખશે તું રાજસતા ભોગવી નહી શકે.” કેટલા દિવસો સુધી પુંઅરાએ આમાનુસી અત્યાચાર ચાલુ જ રાખ્યા.

અસીં મલક રૂમસામજા, વડા અસાંજા વીર,

છોડે કો હલડી મિંજા,ત અચેં અસાંજા પીર.

»»{ભાવાર્થઃ અમે રૂમશામના છીએ.અમારી સંભાળ લેનાર મહાન વિરો છે.પણ જો આ હક્ડી માંથી અમે છુટીએ તો જ અમારા દેવો ને અમે બોલાવીએ.}

ક્નેં પાએ કુંકરા, ધરસ બુરાયમ ધાં,

રેઆ રાજ અઘાં,અસાં કો ન આવેઓ.

ક્નેં પાએ કુંકરા, લખાડી ચડીઓ;

બૌંતેર જખ ભેંરા થીઆ, પિંઢમે ધાટ ઘડયો.

આવો જુલમ અને ક્રુર સજા જોઇને રાજાના જાંભીયા નામના એક હજામને તેઓ પર દયા આવી.તેણે ‘ભીખધરસ’ નામના એક ઋષિને પોતાનો પોષાક પહેરાવી તેની જગ્યાએ ઘાણીમાં જોડાઇ મુક્તા કર્યા. મુકત ઋષિએ લાખાડી નામની ટેકરી પર ચડીને બંને કાનોમા આંગળા ભરાવી પોતાના ઉધારક એવા ભોલેનાથ શંકરનો આરાધ કર્યો. ભોળાનાથ શીવે પોતાના ભક્ત એવા ઋષી નો આંક્રદ સાંભળી લીધો અને પોતાના તેજ સ્વરુપ એવા બૌંતેર યક્ષદેવો ને છોડયા. આ બૌંતેર યક્ષો અને તેમની બહેન સાંયરી કચ્છની પવિત્રધરાના જખૌ બંદર નજીક સૌપ્રથમ પ્રગટ થયાં. જે પરથી આ બંદરનું નામ જખૌ પડયું. બૌતેર યક્ષ દેવોને કચ્છી લોકો જખદેવ કહે છે. આ બૌતેર યક્ષ દેવો વીર,ઘીર, શિસ્તબદ્ધ,અતુલ્ય બળશાલી તેમજ દિવ્ય તેજસ્વી હતા.

સચી સાંયે જખજી, અચી વરતાણી આણ,

રૂમ સામ સુરતાણ, બૌંતેર બેલીડે ધણી.

»»{બૌંતેર જખના સરદાર,રૂમશામના સુલતાન સાંઆ જખની આણ સઘડે ફરી વળી}«

બૌંતેર બેલીડેં ધણી, રૂમસાંમ જોં રા,

સેવક સંગારા,સાઉં ગરીબેં સાય થીએ.

»»{બૌંતેર જખના સરદાર,રૂમશામના રાજા સાંઓ જખ,જેના સેવકો સંઘાર લોકો છે જે સદાય ગરીબો ની સહાય થાય છે}«

ઝંઢીએ મથે ઝંઢા, પેરણ પટોરા,

તાંસરીએં ખીર પીંએ,જેંજા રખી પુજાર.

»»{ઝંડીઆ જખ ઉપર વાળના ગુચ્છ છે અને તે પટોળા ધારણ કરે છે,તેના જાજા પુજારી તાસળી ભરીને ખીર પીવરાવે છે}«

જખૌ બંદરથી આ જખ્ખબૌંતેરા નનામી ડુંગર પર આવ્યા પરંતુ નનામો ડુંગર તેમનો ક્રોધ સહન ન થતા નમી પડયો.ત્યાંથી તેઓ ધ્રબવા ડુંગર પર આવ્યા પણ ધ્રબવો પણ તેનો ક્રોધ ઝીલી ન શક્તા ધ્રુજવા લાગ્યો.પછી તેઓ ભાંગભાંગ નામની ટેકરી પર આવ્યા. તે ટેકરી પણ તેમનો ભાર સહન ન કરી શક્વાથી ભાંગી પડી,પછી તેઓ લાખડીયા ટેકરી પર અને પછી અધો છીણી પર આવ્યા, પણ એમાનુ એક પણ સ્થળ તેમને બરાબર યોગ્ય ન જણાતા આખરે તેઓ પધ્ધરગઢની પશ્ચિમે એકાદ માઇલને અંતરે આવ્યા.એ સ્થાન તેમને સર્વ રીતે યોગ્ય જણાવાથી તેમણે ત્યાં જ પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું.બહેન સાંયરી ખુબજ ચપળ,ચાલાક અને અત્યંત કાર્યકુશળ હતા. તેને પધ્ધરગઢની તેમજ રાજા રાણીની માહીતી મેળવવા મોક્લ્યા,થડીજ વારમાં સાંયરી જીણવટપુર્વક બધી જ માહીતી એક્ઠી કરી લાવ્યા.

કક્ડ કાની ઉખતી, કાની કેઓ ઠકા,

પુંઅરો વેંધે પાટતેં, છીપર થઇ મથા.

»»{ક્ક્ડ જખે મારેલુ બાણ છીંપર પર વાગતા તે છીંપર પુંઅરો નાહવા બેઠોતો તેના માથે પડી}«

આમ જખ્ખબૌંતેરાએ યોદ્ધાઓની જેમ સેના સ્વરૂપે પઘ્ઘરગઢની સામે જ આવેલી કકડભટ્ટ નામની ટેકરી ઉપર મુકામ કર્યા.આ ટેકરીનું નામ કકડભટ્ટ એટલા માટે પડયું કે બૌતેર યક્ષ દેવોમાં ‘કકડ’ નામે એક બાણધારી યક્ષ યોદ્ધા હતા. બીજે દિવસે પુંઅરો નાહવા બેઠો ત્યારે આ કક્ડ નામના યક્ષ દેવે બાણ દ્ધારા જામ પુંઅરાના મહેલના સ્નાનાગારની શિલાનો ધ્વંશ કર્યો. આ સમયે જામ પૂંઅરો સ્નાન કરવા કુંડમા પડયો હતો, ઉપરથી શિલા પડતાં તેના નીચે દબાયેલા ક્રુર રાજવીનુ રીબાઇને મૃત્યુ થયું અને સંઘારો તથા ઋષીઓને પુંઅરાના ત્રાસ માંથી મુક્ત કરી જખ્ખબૌંતેરા અદ્રશ્ય થઇ ગયા.પછી લોકો કક્ડભટ્ટ નામની ટેકરી પર તેમના પ્રતીક સ્વરૂપ બૌંતેર મૂર્તીની પ્રતીષ્ઠા કરીને તેમની પૂજા કરવા લાગ્યાં.

ત્યાર બાદ સન્ ૧૫૦૩ માં ભુજ શહેરની સ્થાપનાં ના વખતમાં ભુજના રાજા બિમલજી, રાવો શ્રી બીજા બેશલજી બિરાજમાન હતા. તેમની પાસે બારોટ હરીશંગ મંત્રી હતા. બારોટનો નિયમ હતો કે નિત્ય ભુજમા બિરાજમાન ૭૨ યક્ષદેવના સ્થાનમાં જઇ સેવાપુજા કરી ને બે ઘડી ઘ્યાન ઘરી દાદાના આર્શીવાદ લીધા પછી જ તેનો રોજીંદો કારભાર સંભાળતા.રાજા રોજ નિહાળતા-વિચારતા કે એવું તે શું વિશેષ હશે કે બારોટ ત્યાં ગયા વગર કામે ચડતા નથી.જેની ખાત્રી કરવા રાજાને શંકા પડતા જખદાદાએ બારોટની પ્રાથના સાંભળી ગેબી અવાજ કરી આદેશ કર્યો કે તું નિશ્ચિત સુઇ જા સવારે બૌંતેર નામ તારી પથારી નીચે મલશે. આમ છતા બારોટજી એ આપેલ નામ માન્ય ન રાખતા છેવટે રાજાને દાદા એ પરચો (ચમત્કાર) બતાડયો. બીજે દિવસે પરોઢ ના રાજા ઉઠીને ઝરોખામાં આળસ મરોડતા હતા ત્યારે અચાનક આકાશ તરફ નજર જતાં રાજા અવાક બની ગયા સામેથી ૭૨ ઘોડે સવારો લાઇનસર જતાં દષ્ટિ ગોચર થયાં આશ્ચર્ય તો એ વાતનુ હતું દરેક ઘોડેસવાર પર નામ પણ અંકિત કરેલા હતા. તે નત મસ્તકે નમન કરી રહયા. તેણે બારોટની પીઠ થાબડી કહે તમે ખરા ભગત, અને તારા યક્ષદાદા ખરેખર પુજનીય હવે હું પણ એમનો ભગત બસ!. આ ઘોડેસવારોને રાજાએ જયાં ઉતરતાં અને પડાવ નાખતા જોયા ત્યાં (હાલનુ માધાપરનુ સ્થળ) ટેકરી પર રાજાએ મંદિર બંધાવ્યુ. અને ૭૨ યક્ષદેવોની સ્થાપના કરી અને ભાદરવાના બીજા સોમવારે ત્યાં મેળાનું આયોજન કર્યુ. એ પરંપરા એમણે ચાલુ રાખી જે આજે પણ ચાલુ છે. રાજા સહ પરિવાર પ્રજા સાથે હાજર રહેતા આમ શ્રી માધાપર જખદાદાની સ્થાપના ની શરૂવાત થઇ.

શ્રી બૌતેર યક્ષની નામાવલી

૧ સાંઉ.૨ બેરીઓ.૩ ઝંડીયા.૪ સીણાગરી.૫ સાઊપુરી.૬ દેવપુરી.૭ સાંયરી.૮ દાતાર.૯ કંઠેરો.૧૦ વેકડશેન.૧૧ મેખાયલ.૧૨ મહુંપાડ.૧૩ જખદેવ.૧૪ ઊભદેવ.૧૫ ઊભેવાન.૧૬ આદજખ.૧૭ શત્રરણ.૧૮ શેષનાગ.૧૯ આંલીયા.૨૦ રતન.૨૧ સીધ્દાંત.૨૨ પદમનાગ.૨૩ શેષનાગ.૨૪ મહેશ્વરી.૨૫ મકડ.૨૬ કકડ.૨૭ સીધ્દ.૨૮ શહાડ.૨૯ મહાડ.૩૦ મેદો.૩૧ અમર.૩૨ પીંગલ.૩૩ શાહ.૩૪ જમુટ.૩૫ બલુગ.૩૬ વીશોત.૩૭ વ્યાસગુરુ.૩૮ યશગુરુ.૩૯ વછેરાજ.૪૦ એલાખ.૪૧ બેલાખજખ.૪૨ હાજત.૪૩ મહુત.૪૪ સીધારથ.૪૫ સમંરચ.૪૬ ભરત.૪૭ ઊત્તમસેન.૪૮ પ્રતાપી.૪૯ ગોપાલ.૫૦ ભુપાલ.૫૧ ઉથાપ.૫૨ ગંગેશર.૫૩ હ્થારણ.૫૪ ઘરમ.૫૫ ગોતમરાજ.૫૬ બુધ્દવંત.૫૭ તેજવંત.૫૮ મકર.૫૯ પદારથ.૬૦ ધજાબંધ.૬૧ રમખાણ.૬૨ નકલંકી.૬૩ ભગવાન.૬૪ સુરચંદ.૬૫ વીરચંદ.૬૬ આણંદ.૬૭ સઘીરચંદ.૬૮ અકલ.૬૯ અગોચર.૭૦ આદનાથ.૭૧ અવીચલ.૭૨ સચોજખ્ખ
૭૩.બહેન સાંયરી

કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો…પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું..

Standard

કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો…પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું.

૧૧ કિલ્લાની નગરી લખપત કચ્છના પાટનગર ભૂજથી ૧૫૦ કિ.મી. દૂર સ્થિત કચ્છના ઐતિહાસિક કિલ્લાનું કચ્છ રાજ્યના સમયમાં ખૂબ જ મહત્વ હતું. કચ્છનો આ અદ્યતન કિલ્લો એ સત્તરમી સદીના અંત અને અઢારમી સદીના પૂર્વાર્ધની કચ્છની અસ્મિતાનો સાક્ષી છે. કચ્છના તીર્થધામ નારાયણ સરોવર અને કોટેશ્વરથી ૧૬-૧૭ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું લખપત એક સમયે બસ્તા બંદર તરીકે ઓળખાતું. કચ્છના સિંધ સાથેના વેપારમાં લખપતનું નામ સૌથી મોખરે લેવાય છે. એક સમયે લખપત કચ્છનું મહત્વનું બંદર હતું. સપાટ અને છીછરો દરિયો ધરાવતા આ બંદરમાં માલના પરિવહન માટે સઢવાળા નાના વહાણો ચાલતાં. દેશ-વિદેશ સાથે તેનો દરિયાઈ વેપાર રહેતો. કચ્છના મહારાવ લખપતજીએ આ બંદરનો પાયો નાખ્યો હતો. આ બંદરની સમૃદ્ધિ આંખ ઠરે એવી હતી, પરંતુ માનસર્જિત અવળચંડાઈ અને કુદરતી અવકૃપાએ આ બંદરની જાહોજલાલી છીનવી લીધી. કચ્છની એક સમયની જીવાદોરી સમાન સિન્ધુ નદીના વહેણને સિન્ધના અમીર ગુલામશાહ કલોરાએ નદી પર બંધ બાંધી પાણી રોક્યું તો
ઇ.સ. 1819ના વિનાશક ધરતીકંપના કારણે લખપત વિસ્તારમાં સિંધોડીનો દુર્ગ તોડી પાડતા ચાલીસેક કિ.મી.માં દરિયો ધસી આવ્યો. કુદરતી અલ્લાહ બંધનું નિર્માન થયું. પરિણામે લખપત બંદરના વળતા પાણી થયા.

લખપત ખાતે આવેલ એક પુરાતન કિલ્લો છે, જે જમાદાર ફતેહ મહંમદે ઇ.સ. ૧૮૦૧માં બંધાવ્યો હતો. લખપત ખાતે તે સમયે બંદર ધમધમતું હતું. ઇતિહાસમાંની વિગત મુજબ ઈ.સ. ૧૮૧૯ના સમયમાં તે લખપત રજવાડાના સેનાપતિ હતા. તે કચ્છ ક્રોમબેલ તરીકે જાણીતા હતા. આ કિલ્લો આજે પણ ભુતકાળની તથા ઇતિહાસની સાક્ષી પૂરતો અડીખમ ઉભો છે. આજે લખપતમાં મોટા ફેરફારો થયા છે, પણ આ કિલ્લો આજે પણ જેમનો તેમ ઉભો છે. કચ્છમાં ૧૮૧૯ના વર્ષમાં અને ૨૦૦૧ના વર્ષમાં મોટા અને વિનાશક ભૂકંપ આવ્યા હતા, છતાં આ કિલ્લો અડીખમ રહ્યો છે. આ કિલ્લાના નિર્માણકર્તા જમાદાર ફતેહ મહંમદની ફતેહમંદી વિશે કવિ કેશવરામે “ફતેહ સાગર” નામે ગ્રંથ રચ્યો હતો. લખપત વિસ્તારમાં એક જૂની મસ્જિદ છે, જેમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહની પદ્ધતિ હતી, ૧૯૪૭માં ભારતનાં ભાગલા પછી, સિંધ અને કરાંચીનું બંદર પાકિસ્તાન હેઠળ ગયું.

મોટા ભાગનું ગામ આજની તારીખે પણ કિલ્લાની અંદર જ વસેલું છે. મેઈન રોડ પર કિલ્લાનો એક જંગી દરવાજો નજરે ચડે અને સાથે જ બસ સ્ટેન્ડ તથા લખપતનું સાઈન બોર્ડ પણ દેખાય. કિલ્લામાં એટલે કે લખપત ગામડામાં તમે જેવી એન્ટ્રી કરો કે જાણે ખરેખર ૨૦૦ વર્ષ અગાઉના સમયમાં પહોંચી ગયા હોઈએ એવું લાગે. ના, ગામ બે સદી જેટલું પછાત ન લાગે, પરંતુ ૨૦૦ વર્ષ પહેલાંના એના અસબાબના અવશેષો પરથી જ એના ભવ્ય ભૂતકાળની ઝાંખી થઈ જાય. આ ગામનો ભૂતકાળ વૈભવશાળી હોય એમાં શંકાને કોઈ સ્થાન જ નથી. આ નાનકડું શહેર લગભગ ૫૦૦ વર્ષ જૂનું હશે. એ જમાનામાં લખપત એ સિંધ પ્રાંતનો પ્રદેશ હતો. (અત્યારે તે પાકિસ્તાનની હદમાં છે.) કોરી ક્રીકના મુખપ્રદેશ પાસે વસેલું હતું આ શહેર. જૂના દસ્તાવેજોમાં થતા ઉલ્લેખ પ્રમાણે ૧૬મી સદીમાં આ શહેરને ‘બસતા બંદર’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. એક જમાનામાં ‘બસતા બંદર’ તરીકે ઓળખાતો આ પ્રદેશ ‘લખપત’ તરીકે કેવી રીતે ઓળખાયો? એની સ્ટોરી પણ મજેદાર છે. કહેવાય છે કે ૨૦૦-૨૫૦ વર્ષ પહેલાં સિંધુ નદી આ વિસ્તારમાંથી વહેતી અને છેક દેશલપરમાં ભળતી હતી. સિંધુ નદીનાં નીર આ પ્રદેશ માટે આશિષ બનીને આવતાં. સિંધુ નદીનાં પાણી અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને કારણે આ પ્રદેશ ચોખાના ઉત્પાદન માટે નંબર વન ગણાતો. અહીં ચોખાનો મબલક પાક ઉતારવામાં આવતો હતો.

દેશ-દેશાવરમાં લખપતના ચોખા ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતા. ઈતિહાસકારોના મતે ચોખાના પાકને કારણે થતી આવકમાંથી વર્ષે અધધધ! ૮,૦૦,૦૦૦ કોરી (એ સમયનું કચ્છનું ચલણ અને રિમાઈન્ડર કે આ વાત લગભગ ૨૫૦ વર્ષ જૂની છે) નું મહેસૂલ કચ્છ રાજ્યને ચૂકવવામાં આવતું હતું. એટલું જ નહીં, લખપતમાં સાગરી માર્ગે જે વેપાર થતો એમાંથી પણ દરરોજની એક લાખ કોરી જેટલી આવક તિજોરીમાં જમા થતી હતી. બધું જ બરાબર હતું. લખપતવાસીઓ ખુશ હતા. એવું કહેવાય છે કે એ સમયે આ પ્રદેશમાં વસતો પ્રત્યેક માનવી લખપતિ હતો. કચ્છના સાવ છેવાડે આવેલા પ્રદેશ પર કુદરતની એવી રહેમ થઈ હતી કે એકેએક ઘરમાં મિલિયોનેર્સ રહેતા હતા. તેથી જ બસતા બંદર પરથી ધીરે-ધીરે આ ગામનું નામ ‘લખપત’ પડ્યું હશે એવું કહેવાય છે. જોકે કુદરતના ઘરનો નિયમ છે કે બધું સુંવાળું તો ક્યારેય ન ચાલે. કચ્છના આ મુખ્ય વેપારી કેન્દ્રને પણ કાળની એવી થપાટ વાગી કે બધું જ તહેસનહેસ થઈ ગયું. એમ કહોને કે જળ ત્યાં સ્થળ ને સ્થળ ત્યાં જળ થઈ ગયું. ક્યારે થયું આ બધું? લગભગ બે સદી પહેલાં. વર્ષ ૧૮૧૯નો જે ભૂકંપ આવ્યો એણે આખા કચ્છને હચમચાવી દીધું હતું. કચ્છે ઘણું બધું ગુમાવવાનો વારો આવ્યો, પણ લખપતે તો લગભગ બધું જ ગુમાવવું પડ્યું…!!

કચ્છડો ખેલે ખલકમેં – ‘લજ્જા અને મર્યાદા’

Standard

લજ્જા અને મર્યાદા

રાત્રીનો પ્રથમ પ્રહર વિતી ગયો હતો. કચ્છની ભાવતી નગરી એટલે કે આજના ભદ્રેશ્વરના ઠાકોર હાલા જાડેજા દેશળજીબાવાનાં રાણી રૂપાળીબા દરબારગઢ ના પોતાના શયનખંડમાં માથું માથું ચોળી રહ્યા હતા. મસ્તકનાં કેશ સવારી રહ્યા હતા. પગની પાની લગી પહોંચે એવી નાગણ જેવી લટો એમના આખા શરીરની આસપાસ ફરી વળી હતી. દિવેલનું નાનું કોડિયું એમના મનોહર મુખમંડળ સામે ટમટમતું હતું. એક મોટો આયનો એમના રાત્રીના ચેહરા સામે ગોઠવાયલો હતો. રાણી રૂપાળીબા શાંત વાતાવરણમાં પોતાના બાલ સવારવામાં એકતાન બની ગયા હતા. પોતાના સુંદર સ્વરૂપ પર પોતેજ મુગ્ધ બની ગયા હતા.

રૂપાળીબામાં નામ પ્રમાણે જ ગુણ હતા. રૂપ રૂપ નાં અંબાર જેવા રૂપાળીબાનું રૂપ જોઇને આકાશનો ચંદ્ર પણ ઘડીભર થંભી જાય-ઝંખવાય જાય વિધાતા એ એમને ઘડીને જાણે હાથ જ ધોઈ નાખ્યા હોય.

ભદ્રેશ્વરનાં ઠાકોર દેશળજીબાવા આજે ગામમાં ન હતાં. બહાર ગામથી મોડા પધારવાના હોવાથી રાણી રૂપાળીબા નિશ્ચિત મને પોતાનું કાર્ય કરી રહ્યા હતાં. દીવડો બાજુમાં જ જલતો હતો.અરીસો રાણીજીનાં રૂપાળા મુખકમળનાં પ્રતિબિંબનું દર્શન કરાવી રહ્યો હતો. રાણી રૂપાળીબા પોતેજ પોતાના અનેરા સૌન્દર્યને નિહાળીને મંદ મંદ મલકતા હતાં.

એટલામાં એકાએક કોઈકનાં પગલાંનો અવાજ કાન પર આવી પડયો. રાણીજી ચમકી ગયાં. વિચારમાં પડી ગયાં કે ભુલથી આજે શયનગૃહનો દરવાજો અધુરો જ દેવાયો કે શું? રાણીજીએ મુખ ફેરવ્યું ત્યાં તો ખુદ ઠાકોરને જ આવતાં દીઠા. આ અણધાર્યા ને અણચિંતાવ્યા ઠાકોરને આવી પહોંચેલા ભાળીને રાણી પર તો જાણે વિજળી પડી. શરમમાં શરમાઈ ગયેલા રાણીજીને ધરતીમાં પેસી જવાનું મન થઇ ગયું.

આજે આપણને નવાઈ લાગશે. પણ એ સમય જૂનો જમાનો લાજ-મર્યાદાથી ભરપૂર હતો. પતિની મર્યાદા પણ અમુક રીતે પત્નીને પાળવી પડતી. રાજપુત સમાજમાં તો લાજ-મર્યાદાની આ પ્રથા એની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી.પતિની પણ અમુક હદે મર્યાદા જાળવવી પડતી. મર્યાદાનો ભંગ એ સમયે અસહ્ય ગણાતો.

ઠાકોર ને એકાએક આવતાં ભાળીને ઠકરાણી ચમકી ગયાં. તેલના કોડીયાની બળતી દિપશાખા પર એમણે એકદમ પોતાની આંગળી ડાબીને તેને દબાવી દીધી-હોલવી નાખી. શયનગૃહ અંધકારથી ઘેરાઈ ગયું.

પુરુષ જાતિની એક નબળાઈ છે. એના વહેમી સ્વભાવની. રાણીએ એકાએક દીવો કેમ ઠારી નાખ્યો ? ઠાકોર વહેમાઈ ગયા. એમના મનમાં વહેમનો વસવસો વધી ગયો. એમને વિચાર આવ્યો : આ શું ? વહેમના આવેશમાં ઠાકોરે મ્યાનમાંથી સડસડાટ કરતી તલવાર ખેંચી કાઢી. ક્રોધથી ખોખરા બનેલા અવાજે બરાડી ઉઠ્યા : કોણ છે મહેલમાં ?

ઠાકોરના મુખમાંથી બહાર પડેલો આ વિચિત્ર ઉદગાર સાંભળતા રાણીની આનંદજનક લજ્જાળુતા દુ:ખદાયક ભોંઠપમાં ફેરવાઈ ગઈ રાણીનું પવિત્ર અંત:કરણ પોકારી ઉઠયું:અરરર! મારા ઠાકોરનો મારા પર આટલો બધો અવિશ્વાસ ? અને એજ વખતે ચમકતી ચાંદની જેવી એમની મુખકાન્તિ પર શ્યામ છાયા પથરાઈ ગઈ.

લોકકથા તો ત્યાં સુધી આગળ વધીને કહે છે કે એ સમયે સતીરાણી રૂપાળીબાએ પોતાની આંગળી ઠરી ગયેલી દિપશિખાને અડકાળીને દિપને ફરી ઝળહળતો કરી દીધો હતો.

દીવાના ઝાંખા પ્રકાશમાં રાણીના નિસ્તેજ મુખમંડળને નિહાળીને ઠાકોર પણ છોભિલા પડી ગયાં. એમણે પોતાનાં ઉતાવડીયા અવિચારી શબ્દો માટે દિલગીરી વ્યક્ત કરી. પણ કુવાક્યનો કાપ રૂઝવવા માટે દિલગીરીની કોઈ દવા કામયાબ નિવળતી નથી. ઠાકોરનાં કડવા વેણનો કાર મો ઘા રાણી

રાણીજીનું આખું સ્વરૂપ હવે પલટી ગયું. મેઘ ગંભીર દુ:ખદ અવાજે રાણી બોલી ઉઠ્યા : ઠાકોર તમારા મનમાં મારા માટે આવો કુવિચાર પેસી ગયો. તે જોતા મને જણાય છે કે આપણો ગૃહસ્થાશ્રમ હવે છ માસ કરતાં વધુ વખત ચાલવાનો નથી. એટલે આપણે આજથીજ આપણા સંસારી જીવનને સંકેલી લઈએ એમાંજ આપણું શ્રેય છે. રાણીજીનાં આ ગંભીરતા પૂર્ણ શિક્ષાત્મક શબ્દો એક ગુનેગારની અદાથી ઠાકોર સાંભળતા રહ્યા. પોતાની શંકાશીલ દ્રષ્ટિ માટે એમને હવે પસ્તાવો થવા લાગ્યો. પણ પસ્તાવાથી મૂળ હકીકતમાં કશો ફરક પડતો નથી. તે દિવસથી ઠાકોરનો ઢોલીઓ ડેલીમાં ઢળતો થઈ ગયો.

આ ઘટના પર છ માસનો સમય વીતી ગયો એ અરસામાં કચ્છન ની રાજગાદી પર મહારાઓ પ્રાગમલજી આવી ગયા હતાં. પ્રાગમલજી ભુજ ની ગાદીએ આવ્યા તેની પાછળ એક નાનકડો નવાઈ જેવો ઇતિહાસ છે. આજથી ત્રણસો વર્ષ પહેલાની આ ઘટના છે.

પ્રાગમલજીના પિતા રાયધણજી ને ૧૧ કુંવરો હતા. પાટવી કુંવર નોગણજી તો રાઓ રાયધણજીની હયાતીમાં જ દેવલોક પામ્યા હતા. બીજા કુંવર રવોજી ખડીરના સોઢા ભોજરાજજીના હાથે મરાયા હતા. ત્રીજા કુંવર હતા પ્રાગમલજી.

રાયધણજીનાં અવસાન વખતે બધા કુંવરો પિતાના દેહના અગ્નિસંસ્કાર અર્થે છતરડીએ ગયા ત્યારે પ્રાગમલજી આંખો દુ:ખવાને બહાને રાજમહેલમાંજ રોકાય રહયા. આ તકનો લાભ ઉઠાવી, થોડા સરદારો અને પ્રજાજનોનો સાથ લઈને પ્રાગમલજી કચ્છની રાજગાદી પર બેસી ગયા. દરબારગઢના નગારાખાના પરથી રાજ્યાભિષેકની નોબતો ગગડવા લાગી.

રાજનોબતોનો અવાજ સ્મશાનભુમી સાંભળીને બધા કુંવરો અને રાજકુટુંબના સભ્યો એકદમ ચમકી ઉઠ્યા. એ વખતે પ્રાગમલજીના કુંવર ગોડજી-જે સ્મશાનમાં હાજર હતા તેમણે એક નવા દાવનો પાસો ફેંક્યો અને બોલી ઉઠ્યા: આતો મારા ભોળા પિતાનું કામ હશે. હું હમણાંજ જઈને એમને સમજાવું છું. આમ કહીને ગોડજી સ્મશાનમાંથી ચાલીને શહેરમાં ગયા. અને પિતાની અધૂરી યોજનાને પુરી કરવા, ભુજનાં ‘ આલમપનાહ’ ગઢના જે દરવાજા અત્યાર લગી ઉઘાડા હતા તે એમણે જડબેસલાક બંધ કરાવી દીધા અને ગઢના દરવાજાની અંદર કોઈપણ પ્રવેશ કરવા ન પામે તેવો સખત હુકમ ફરમાવતા ગયા.

આમ એકાએક આખી બાજી પલટાઈ ગઈ સ્મશાને ગયેલા કુંવરો શહેરમાં દાખલ થવાનો મનાઈ હુકમ સાંભળી મુંઝાઈ પડ્યા. એમના માટે હવે કોઈ રસ્તો રહ્યો નહતો. એટલે સૌ ભુજ થી ચાલી નીકળ્યાં અને પ્રથમથીજ તેમના માટે નક્કી થયેલા થાણા દબાવીને બેસી ગયા.

રાજગાદીના ખરા વારસદાર બીજા સ્વર્ગવાસી રવાજીના કુંવર કાંયાજીએ વાગડમાં કટારીયાના પ્રદેશ પર પોતાની સતા જમાવી આ કાંયાજી એક પરાક્રમી પુરુષ હતા. થોડા જ વખતમાં એમણે મોટી લશ્કરી જમાવટો કરી લીધી અને કચ્છ રાજયનાં ગામોમાં લૂંટફાટ ચલાવવા માંડી.

કાંયાજીના તોફાનોને દાબી દેવા માટે ભુજના મહારાઓ પ્રાગમલજીના પાટવી કુંવર ગોડજી એક મોટી ફોજ સાથે કટારીયા પર ચડી ગયા. એ વખતે કચ્છ ના ગુંદીયાળી ગામથી હાલા જાડેજા ઓઠાજી અને હક્કજી તથા ભદ્રેશ્વરના ઠાકોર હાલા જાડેજા દેશળજી અને રવોજી પણ દરબારી સૈન્ય સાથે જોડાય ગયા. આ ચારે રણવીરો કાંયાજી ના લશ્કર સામે બહાદુરીથી લડ્યા અને ચારેય કામ આવી ગયા.આ સંગ્રામમાં દરબારી સૈન્યના બીજા પણ અનેક વીરો કામ આવી ગયા.

કટારીયાના આ ધીગણામાં દેશળજી કામ આવી ગયા, એવા સમાચાર ભદ્રેશ્વરમાં આવી પહોંચ્યાં. દેશળજીબાવાએ પોતાની પાઘડી અને બેરખો રાણી રૂપાળીબાને મોકલી આપેલાં પતિની મોકલાવેલી આ બે વસ્તુ પર દ્રષ્ટિ પડતાંજ સતી રૂપાળીબાને સત ચડ્યું અને પતિની પાઘડી અને બેરખો ખોળામાં લઈને સતીમાતા રૂપાળીબાએ અગ્નિસ્નાન કર્યું.

આજે પણ ભદ્રેશ્વર ગામમાં સતી રૂપાળીબાની મેડી સતી ના સ્ત્રીત્વની યાદો સાથે પૂજાય છે. અને આજે પણ ભદ્રેશ્વરના દરબારોની દીકરીઓ પોતાના લગ્નપ્રસંગે સાસરે વરાવતાં પહેલા સતી રૂપાળીબા ની મેડીએ કંકુવર્ણિ હાથના થાપા મારીને પોતાના સુખી લગ્નજીવન માટે સતી રૂપાળીબાનાં આશિર્વાદ લઈને સાસરે સિંધાવે છે.
સંકલન: નરેન્દ્રસિંહ જી વાજારાઠોડ (ભાણુભા) ભદ્રેશ્વર-કચ્છ

“માંડવી નો મોલાત”

Standard

ભુજના રાજદરબાર જેટલો જ જુનો છે માંડવીમાં આવેલ ‘‘મોલાત‘‘.  તે પણ અગત્‍યનો છે.  માંડવીના દરિયાકિનારે આવેલ આ મહેલ કચ્‍છના મહારાવોનું પ્રિય સ્‍થળ રહેલ છે.  કચ્‍છના રાજાઓને ભુજ પછી કોઇ પણ સ્‍થળનું આકર્ષણ રહ્યું હોય તો તે માંડવી શહેરનું છે.  માંડવી બંદર આરોગ્‍યની દ્રષ્ટિએ ઉત્તમ છે.  ભુજની ગરમીથી બચવા માંડવી ઉત્તમ સ્‍થળ બની શક્યું છે.  વળી, તેનો દરિયાકિનારો પણ ઉત્તમ છે.  શહેર પોતે પણ રમણીય છે. આર્થિક દ્રષ્ટિએ પણ તે સમયે ભારતનાં અગ્રણી બંદરોમાંનું એક ગણાતું હતું.  વેપાર દ્રષ્ટિએ પણ સમૃધ્‍ધ ગણાયું છે.  આ બધા કારણે રાજાઓને પણ તે પ્રત્‍યે આકર્ષણ રહ્યું છે.
        આ બાબતને જ ખ્‍યાલમાં રાખીને રાવ લખપતજીએ માંડવીમાં આ નાનકડો મહેલ બંધાવ્‍યો હતો.  તે ઘણો જુનો હોવાની તેના વિશે કોઇ લેખિત આધારો પ્રાપ્‍ત થતા નથી.  માત્ર રસબ્રુકે પોતાનાં પુસ્‍તક The Black Hills માં તેનો ઉલ્‍લેખ કર્યો છે તે પરથી કર્ણોપકર્ણ જે વાતો સચવાઇ છે તેના વિશે જાણવા મળે છે.
        આ મહેલનાં બાંધકામમાં પણ રામસિંહનો અગ્રફાળો હતો.  તેનાં અન્‍ય ઉત્તમ સર્જનોની માફક મોલાત પર તેનો હાથ ફર્યો છે.  બે માળવાળો આ નાનકડો મહેલ કળા – કારીગરીથી શોભે છે.  મહેલ સામે ઉભા રહીએ તો પ્રથમ નજરમાં જ તેની વિશિષ્‍ટતા પકડાઇ જાય છે.  મોટે ભાગે દરવાજા પર જે સિંહની મુખાકૃતિ ગોઠવવામાં આવે તે સામામુખવાળી હોય છે, પરંતુ અહિં બાજુમાં મુખવાળા સિંહો રાખ્‍યા છે.  બારણા પાસેના દરવાનો પણ વિદેશી ઢબવાળા પોષાકથી આભુષિત છે.

         મોલાતના મુખ્‍ય દરવાજાની જમણી બાજુમાં મેદાનમાં ઉભા રહી તેની ભીંત પર નજર કરવામાં આવે તો આંખો તેના શિલ્‍પોમાં સૌંદર્યથી છલકાઇ જાય છે.  તેનાં શિલ્‍પો ભીંત પર સ્થિર નૃત્‍યો કરતાં દેખાય છે !  પ્રથમ નજર પડે છે કલામંડિત રથ પર.  ગીતાના કૃષ્‍ણ અને અર્જુન આપણાં મનઃચક્ષુ સામે તરી આવે છે. તેની બાજુમાં ગોખ નીચે, પુરૂષાકૃતિઓ પણ ધ્‍યાન ખેંચે છે.  બાજુમાં પ્રાણીઓના શિલ્‍પો વેરાયેલાં છે.
        શિલ્‍પો પર રામસિંહના વિદેશ પ્રવાસની ગાઢ અસર દેખાય છે.  તેમણે હોલેન્‍ડમાં જોયેલ સભ્‍યતાની સ્‍મૃતિ શિલ્‍પોમાં દેખાય છે.  નૃત્‍ય કરતી છોકરીઓ તથા હાથમાં દારૂની પ્‍યાલી લઇ નાચતા મસ્‍તીખોર ડચ લોકોનાં શિલ્‍પ પણ આંખમાં વસી જાય છે.  જેમ આંખ ફરતી જાય તેમ તેમ અનન્‍ય માનવ આકૃતિઓ આપણા સામે રજુ થાય છે.  તેના પર તડકો-છાયો પથરાય છે.  હવે તો તેના પર ચૂનાના થર જામી ગયા હોવાથી તેની નજાકત તૂટતી જાય છે.  છતાં પોતાનું બચ્યું સૌંદર્ય આપણાં સામે પુરૂં પ્રગટ કરે છે.
        અંદરના ખંડોમાં ફરીયે તો પણ ખૂણે ખાંચરે તેનું શિલ્‍પ જોવા મળે છે.  છતો નીચે મનોરમ્‍ય નકશીકામ દેખાય છે.  અંધારામાં જાણે પ્રકાશ પથરાઇ જાય છે.  આ મહેલ પણ ઐતિહાસિક રહ્યો છે.  રાવ લખપતજી જયારે માંડવી આવતા ત્‍યારે ત્‍યાં રહેતા.  પછીના રાજાઓએ પણ તેનો ઉપયોગ કર્યો છે.  રાવ રાયધણજી બીજાનો ઉલ્‍લેખ કરવો જરૂરી બને છે. તેમણે પ્રજાની ધર્માન્‍તરની પ્રક્રિયા શરૂ કરી અને માંડવી પર આક્રમણ કર્યુ ત્‍યારે કેદ પકડાયા અને આ મોલાતના બીજા માળે તેમને નજર કેદ કર્યા હતા એવી લોકવાયકા છે.  તેમની પ્રકૃતિ ઉશ્કેરાટ ભરી હોવાથી, તે સહન ન કરી શકતા આ બંધનને અને ઉશ્‍કેરાટમાં થાંભલા પર તલવારનો ઘા કરતા ઘાના લસરકા હજી પણ થાંભલાઓએ સાચવી રાખ્‍યા છે.
        મહારાવશ્રી ખેંગારજી ત્રીજાને પણ આ સ્‍થળ અતિ‍‍પ્રિય હતું.  તે પણ માંડવી આવતા ત્‍યારે ત્‍યાં જ રાત્રી નિવાસ કરતા.  ત્‍યાંથી જ વહીવટ ચલાવતા.  સાંજે શિલ્‍પમંડિત ભીંત સામેના ઓટલા પર બેસી દરબાર ભરતા અને ન્‍યાયનું કાર્ય કરતા ક્યારેક કોઇને દેહાત દંડની સજા કરવી પડે તો સૌંદર્ય વચ્‍ચે પણ ઉદાસ થઇ જતા અને એક દિવસનો ઉપવાસ જાહેર કરતા અને ઓટલા પર ઉદાસીન થઇ બેસી રહેતા.  આ રમણીયતા અને ઠંડક તેમની ગમગીની ઓળખવામાં ખૂબ મદદરૂપ થતી હશે.

કચ્છની ધરતીનો કાળો નાગ- જેસલ જાડેજા

Standard

જેસલ જાડેજાની આખા કચ્છમાં હાક હતી. લોકો તેના નામથી થરથર કાંપતા હતાં. કહેવાતું કે કચ્છની ધરતીનો કાળુડો નાગ એટલે જેસલ જાડેજા. પણ એકવાર ભાભીના કડવા વેણે આ જાડેજાના અભિમાનને તહસનહેસ કરી દીધો. જાડેજાને ભાભીએ કહેલા કડવા વેણ યાદ રહી ગયાં અને જે કહ્યું એ કરી બતાવવા માટે નિકળી પડ્યો.

અર્ધી રાત વીતી ગઈ હતી. ચારે તરફ સોંપો પડી ગયો હતો. છતા સૌરાષ્ટ્રના સંત સાસતિયા કાઠીને ત્યાં પાટની પૂજનવિધિ પ્રસંગે ભજનમંડળી જામેલી હતી અને જરાય મંદ પડી ન હતી. મંજીરા વાગતા હતા અને એક પછી બીજુ ભજન ચાલુ જ રહેતુ હતુ.

સાસતિયા કાઠી જાગીરદાર હતો અને તેની પાસે તોરી નામની એક પાણીદાર ઘોડી હતી. તોરી ધોડીની ખ્યાતિની વાતો કચ્છના બહાદુર બહારવટિયા જેસલ જાડેજાને કાને આવી. જેસલે આ જાતવંત ઘોડીને કોઈપણ રીતે પ્રાપ્ત કરી લેવાનો નિશ્ચય કર્યો. એટલા માટેજ લાગ જોઈને જેસલ જાડેજા સૌ ભજનમાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે નજર ચૂકવીને તોરી ઘોડી ઉઠાવી જવા અહીં સોસતિયા કાઠીના ઠેકાણે આવી પહોંચ્યો હતો.

આવતા વેંતજ જેસલ કાઠીરાજની ઘોડારમાં પેસી ગયો. પાણીદાર તોરી ઘોડી જેસલને જોતાજ ચમકી અને ઉછળતી, કૂદતી લોખંડનો ખીલો જમીનમાંથી ઉખેડીને બહાર નીકળી ગઈ. ઘોડીને ભડકેલી જોઈને તેના રખેવાળે ઘોડીને પકડી, પટાવી અને પંપાળીને તેને ફરી બાંધી દેવાની કોશિશ કરી.ઘોડીના રખેવાળને ઘોડી સાથે જોઈને ઘોડી લૂંટવા આવેલો જેસલ જાડેજા ઘાંસના ઢગલા નીચે છુપાઈ ગયો. રખેવાળે ઘોડીના ખીલાને ફરીથી જમીનમાં ખોપી દીધો પરંતુ બન્યુ એવુ કે એ ખીલો ઘાસની અંદર પડી રહેલા જેસલ જાડેજાની હથેળીની આરપાર થઈને જમીન મહીં પેસી ગયો. તોરી ઘોડી લેવા આવેલા બહારવટિયા જેસલની હથેળી ખીલાથી વીંધાઈ ગઈ હતી અને પોતે પણ જમીન સાથે સખત રીતે જકડાઈ ગયો હતો. આમ છતા પોતે અહીં ચોરી કરવા આવ્યો હોવાથી તેના મોઢામાંથી એક સીસકારો સુદ્ધા ન નીકળ્યો અને મૂંગો જ પડ્યો રહ્યો.

આ તરફ પાટ પૂજન પૂરુ થતા સંત મંડળીનો કોટવાળ હાથમાં પ્રસાદનો થાળ લઈ પ્રસાદ વહેંચવા નીકળ્યો. પણ સૌને પ્રસાદ વહેંચાઈ જતા એક જણનો પ્રસાદ વધ્યો. કોના ભાગનો પ્રસાદ વધ્યો એની પછીતો શોધખોળ ચાલી.

એટલામાં ઘોડીએ ફરીથી નાચ-કૂદ શરૂ કરી દીધી. ઘોડીના રખેવાળને થયું કે ઘોડારમાં નક્કી કોઈ નવો માણસ હોવો જોઈએ. અંદર આવીને જોયું તો ખીલાથી વીંધાઈ ગયેલી હથેળીવાળા જેસલ જાડેજાને જોયો. લોહી નીતરતા હાથ જોઈને રખેવાળના મોઢામાંથી અરેરાટી નીકળી ગઈ. જેસલ ખીલો હાથમાંથી કાઢવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો એ જોઈને ઘોડીના રખેવાળે તેને મદદ કરી. ખીલો કાઢ્યો અને કાઠીરાજ પાસે લઈ ગયો.

કાઠીરાજે હથેળી સોંસરવો ખીલો જતો રહ્યો હોવા છતા ઉંહકારો પણ ન કરવાની વીરતા બદલ જેસલ જાડેજાને બિરદાવ્યો અને નામ ઠામ પૂછ્યું. જેસલ જાડેજાએ કહ્યું કે હું કચ્છનો બહારવટિયો છું અને તમારી તોરીને લઈ જવા અહીં આવ્યો છું. કાઠીરાજે કહ્યું કે ‘તે એક તોરી રાણી માટે આટલી તકલીફ ઉઠાવી? ‘તો જા એ તારી’ એમ કહીને સાસતિયા કાઠીએ પોતાની તોરલને અર્પણ કરી દીધી. જેસલે કાઠીરાજની ગેરસમજ દૂર કરતા કહ્યું કે હું તો તમારી તોરી ધોડીની વાત કરતો હતો. એટલે સાસતિયા કાઠીએ કહ્યું કે એમ? તો ધોડી પણ તમારી. ખુશીથી લઈ જાઓ. જેસલ જાડેજાને આમ એક જ રાતમાં તોરી ધોડી અને તોરલ રાણી મળી ગઈ.

તોરલને સાથે લઈને જેસલ કચ્છ તરફ ચાલ્યો. રસ્તામાં બહાદુરી બતાવવા જેસલે ગાયોનું અપહરણ કર્યું. આ ગાયોને ધ્રોળ પાસે તરસ લાગી તો જમીનમાં ભાલો મારીને પાણી કાઢી પાણી પીવડાવ્યું. ધ્રોળ(જામનગર જિલ્લો) નજીક આજે પણ જેસલ-તોરલનું સ્થાનક છે જ્યાંથી આજે પણ પાણીનો અખંડ પ્રવાહ વહે છે એમ કહેવાય છે.

સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વચ્ચે દરિયા માર્ગ આવતો હોવાથી જેસલ તોરલ વહાણમાં બેઠા. બરાબર મધદરિયે એકાએક વાદળા ચડી આવ્યા. ભયંકર સૂસવાટા સાથે પવન ફૂંકાવા માંડ્યો. દરિયામાં તોફાન આવ્યુ. ડુંગર જેવા મોજા ઉછળવા લાગ્યા. વહાણ ડોલમડોલ થવા લાગ્યું. અચાનક પલટાયેલો માહોલ જોઈને જેસલને લાગ્યું કે વહાણ હમણાં ડૂબી જશે. અનેક મર્દોનું મર્દન કરનાર જેસલ આજે કાયરની માફક કાંપવા લાગ્યો. સામે તોરલ શાંત મૂર્તિ સમી બેઠી હતી. એના મુખ પર કોઈ ભય ન હતો પણ શાંત તેજસ્વિતા હતી. જેસલને આ જોઈને લાગ્યું કે મોતથી ન ગભરાતી આ નારી સિદ્ધિશાળી સતી છે. એનામા જેસલને દૈવીશક્તિ દેખાવા લાગી. જેસલનું સઘળું અભિમાન ઓગળી ગયું અને તે સતીના ચરણોમાં ઢળી પડ્યો. તેણે આ ઝંઝાવાતમાંથી બચવા માટે તોરલને વિનંતી કરવા માંડી. તોરલે જેસલને પોતે કરેલા પાપો જાહેર કરવાનું કીધું. ગરીબ ગાયની માફક જેસલ પોતાના પાપોનું પ્રકાશન કરવા લાગ્યો. એના અંતરની નિર્દયતા નષ્ટ થઈ ગઈ, અભિમાન ઓગળી ગયું અને બીજી તરફ સમુદ્રનું તોફાન શાંત થઈ ગયું. થોડા જ સમયમાં બહારવટિયા જેસલના જીવનમાં ધરમૂળનો પલટો આવી ગયો અને તેનો હદય પલટો થઈ ગયો.

જેસલને જ્યારે દરિયામાં મોત દેખાયું ત્યારે તેનું બધુ અભિમાન ઓગળી ગયું. મોતથી તે પારેવાની માફક ડરવા લાગ્યો અને તેની શૂરવીરતા પણ નાની પડવા લાગી. આ પછી તેને જે ફિલોસોફી લાધી એ જેસલ તોરલની કથાનો નિચોડ છે જે આપણે લઈ શકીએ છીએ આપણી જિંદગી ઉજાળવા માટે.

આજથી પાંચસો વર્ષ પહેલા કચ્છ કાઠિયાવાડમાં જેસલ જાડેજાની હાક વાગતી. જેસલ દેદા વંશનો ભયંકર બહારવટિયો હતો. કચ્છ-અંજાર એનું નિવાસસ્થાન હતું.અંજાર બહારના આંબલીયોના કિલ્લા જેવા ઝુંડથી એનું રક્ષણ થતુ હતુ. જેસલ રાઉ ચાંદાજીનો કુંવર હતો અને અંજાર તાલુકાનું કીડાણું ગામ એને ગરાસમાં મળ્યુ હતુ પણ ગરાસના હિસ્સામાં વાંધો પડતા એ બહારવટે ચડ્યો હતો. જેસલ બહારવટિયો સતી તોરલના સંગાથથી આગળ જતા જેસલપીરના નામે પ્રખ્યાત થયો.

એ સમયે હાલનું અંજાર સાત જુદા જુદા વાસમાં વહેંચાયેલુ હતુ. સાતે વાસ એ સમયે અજાડના વાસ તરીકે ઓળખાતા. અંજારમાં હાલ સોરઠિયા વાસને નામે ઓળખાતું ફળીઉં એ જૂના વખતનો મુખ્ય વાસ હતો. એનું તોરણ વિક્રમ સંવત ૧૦૬`માં કાઠી લોકોએ બાંધ્યુ હતુ. એ વાસનો ઝાંપો હાલ અંજારની બજારમાં મોહનરાયજીનું મંદિર છે ત્યાં હતો. અંજારની બહાર ઉત્તર તરફ આવેલા આંબલિયોના ઝુંડ એ વખતે અતિ ભયંકર અને એવા ખીચોખીચ હતા કે તેની અંદર સૂર્યનારાયણના કિરણો પણ ભાગ્યે જ પ્રવેશી શકતા. આ અતિ ગીચ વનનું નામ કજ્જલી વન રાખવામાં આવ્યું હતું. જેસલ જાડેજા આ વનમાં વસતો હતો. ચારે તરફ એના નામની ધાક પડતી. મારફાડ અને લૂંટફાટ એ એનો ધંધો હતો. એણે એટલા પાપ કર્યા હતા કે જેનો કોઈ પાર ન હતો. પરંતુ ઉપરના દરિયાના બનાવ પછી જેસલ સુધરી ગયો હતો અને ભક્તિમાં સમય ગુજારવા લાગ્યો હતો.

એક વખત જેસલની ગેરહાજરીમાં એમને ત્યાં એક સંતમંડળી આવી. ઘરમાં સંતોના સ્વાગત માટે પૂરતી સામગ્રી ન હોવાથી મૂંઝાયેલા સતી તોરલ સધીર નામના મોદી વેપારીની દુકાને ગયા. વેપારીની દાનત બગડી અને તોરલ પાસે પ્રેમની યાચના કરી. તોરલે માગણીનો સ્વીકાર કર્યો અને રાત્રે આવવાનું વચન આપી જોઈતી ચીજ વસ્તુઓ લઈ લીધી. સંત મંડળીનો ઉચિત સત્કાર કર્યો.

રાત પડતા ધોધમાર વરસાદ શરૂ થયો. સતી તોરલ વરસતા વરસાદે વચન પાલન કરવા સધીરને ત્યાં પહોંચી. સધીરે જોયું કે સતી તોરલના કપડા પર પાણીનું એક બુંદ સુદ્ધા ન હતું. આ ચમત્કાર જોઈને તેની સાન ઠેકાણે આવી અને સતીના પગે પડી ગયો. પશ્ચાતાપ કરતો એ વાણિયો સતીનો પરમ ભક્ત બની ગયો.

એ સમયે કચ્છમાં જેમ જેસલ અને તોરલ પવિત્ર વ્યક્તિ તરીકે જાણીતા હતા એમ મેવાડમાં રાવળ માલદેવ અને રાણી રૂપાંદેની ગણના થતી હતી. એકબીજાના દર્શન માટે આ બે જોડા તલસતા હોવાથી જેસલ જાડેજાએ રાવળ માલદેવ અને રાણી રૂપાંદેને કચ્છ આવવાનું નિમંત્રણ આપ્યું હતુ. આથી એ બંને અંજાર આવવા નીકળી ગયા હતા પરંતુ તેઓ અંજાર પહોંચે એના આગલે દિવસે જેસલે સમાધિ લઈ લીધી હતી. રાવળ માલદેવ અને રૂપાંરાણીને આવેલા જોઈને તોરલે જેસલને જગાડવા એકતારો હાથમાં લીધો. લોકકથા કહે છે કે પછી જેસલ ત્રણ દિવસની સમાધિમાંથી જાગ્યા અને સૌને મળ્યા. તોરણો બંધાયા, લગ્નમંડપ રચાયો. જેસલ તોરલ મૃત્યુને માંડવે ચોરી ફેરા ફર્યા. એક બીજાની સોડમાં બે સમાધિઓ તૈયાર કરાવીને ધરતીની ગોદમાં સમાઈ ગયા.

કચ્છમાં કહેવાય છે કે આ બે સમાધિઓ દરેક વર્ષે જરા જરા હટતી એકબીજાની નજીક આવતી જાય છે. ‘જેસલ હટે જવભર અને તોરલ હટે તલભર’ એવી લોક કહેવત અનુસાર આ સમાધિઓ એકબીજાથી તદ્દન નજીક આવશે ત્યાર પ્રલય જેવો કોઈ બનાવ બનશે.

– સૌરાષ્ટ્રની રસઘાર
આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણો વારસો

કચ્છનું પાણી

Standard

કચ્છનું પાણી :

ભાંભરું તોયે ભીંજવે ભાવે,
વણબોલાવ્યું દોડતું આવે,
હોય ભલે ના આંખની ઓળખ,
તાણ કરીને જાય એ તાણી,
વાહ રે ‘ઘાયલ’ કચ્છનું પાણી !

જાય હિલોળા હરખે લેતું,
હેતની તાળી હેતથી દેતું,
હેત હરખની અસલી વાતું,
અસલી વાતું જાય ન નાણી,
વાહ રે ‘ઘાયલ’ કચ્છનું પાણી !

આગવી બોલી બોલતું જાયે,
પંખી જેમ કલ્લોલતું જાયે,
ગુંજતું જાયે ફૂલનું ગાણું,
વેરતું જાયે રંગની વાણી,
વાહ રે ‘ઘાયલ’ કચ્છનું પાણી !

સ્નેહનું પાણી શૂરનું પાણી,
પોતના પ્રચંડ પૂરનું પાણી,
હસતું રમતું રણમાં દીઠું,
સત અને સિન્દૂરનું પાણી,
વાહ રે ‘ઘાયલ’ કચ્છનું પાણી !

– અમૃત  ‘ઘાયલ’

(કચ્છ એટલે મૂળે તો રણપ્રદેશ. પાણીની અછતનો પ્રદેશ. પણ જે ભૂમિમાં પાણી ઓછું છે, ત્યાંના આદમી પાણીદાર છે. અજાણ્યાને પણ પોતીકો ગણતા કચ્છી માંડુની અસલી તાસીર કવિએ કલમના લસરકે દોરી આપી છે.)