Tag Archives: kavita

ગિરીશ પરમારના કાવ્ય સંગ્રહ  “આંખમાં વરસાદ બારેમાસ”નું અવલોકન..

Standard

   આમ તો ગઝલની વારસાઈ મહદ વિશ્વને મળી જ છે. જે વારસાઈની અમીરાઈ ગઝલ સર્જક એની હર લેખનીમાં ભોગવતો જ હૉય છે.એનો ઠાઠ વૈભવ ,શાહી દબદબો એ આઝાદી પૂર્વે  શાહી દરબારોમાં ઉજવાતો હતો. અત્યારના ગઝલના જદીદ દોરમાં એ મંચીય અભિવ્યક્તિની જાહોજલાલીમાં રમમાણ છે.એવા સમયમાં અમદાવાદ ઘરાનાનો આ એક યુવા શાયર ગિરીશ પરમાર  એનાં કાવ્ય સંંગ્રહ “આંંખમાં વરસાદ બારેમાસ”માં ગઝલવિશ્વની વારસાઈ પામ્યા બાદ પણ એની એ જ અસલી સૂફીયાના ફકીરીમાં  કેવો મસ્તમૌલાના જીવે છે !એનું ચિત્રણ એનાં જ શેરમાં મ્હાણીએ.

  વારસામાં  વિશ્વ આખું નીકળ્યું, 

  આપણે  જીવ્યા ફકીરી  હાલમાં.

       પૂ…3.  

    સકળ વિશ્વત્વનાં તત્વોની વારસાઈથી બેફિકર આ શાયર એનાં ઉપરોક્ત સંગ્રહને “ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલ”ના અઢી આવર્તનને વણતાં  દીર્ઘ શીર્ષકથી જ મઢી

આપણને કબીરના ઢાઈ અક્ષરવાળા પ્રેમનો

જાણે આછોતરો અણસાર, એની આંખોમાં

બારમાસી લાગણીનો વરસાદ જાળવી કરાવે છે.

    એટલે જ એ એનાં ઊઘડતાં દ્વારે જ આ શીર્ષકને ન્યાય આપતો આ શેર ટાંકી આ એહસાસના અંધ જગતને પડકારે છે.

    ” કોણ  કે’છે  આ વરસ કોરું ગયું?

     આંખમાં   વરસાદ  બારેમાસ  છે.”

   જેમ કબીર એનાં દોહામાં એ અંધજગને 

દ્રષ્ટિની બારમાસી ભીનાશ કાજે અંગુલિ નિર્દેશ કરતાં હતાં, એમ ગિરીશ પણ એના

અનેકાનેક શેરમાં રૂઢ મિથ્યા અંધશ્રધ્ધાઑને

સ્વયં ઈશ્વરના જ પ્રતીકથી પડકારે છે.

      “એક ફોટો પણ નથી તારો અહીં ?

       ઓ ખુદા!   તું    કેટલો  નિષ્ઠુર છે .

      સાવ  ઘોંઘાટોભરી  ઓ જીંદગી,

      બોલ, તારી  વાંસળીમાં   સૂર છે ?”

            પૂ…1

      ઉપરોક્ત પ્રથમ ગઝલના આ શેર જ શાયરના ગાલિબાના કાફિરાના મિજાજની

પ્રતીતિ કરાવે છે.અહીં પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિમાં 

ઈશ્વર વિશેની નકારાત્મક ભાવના અવશ્ય 

અનુભવાય ખરી.પણ આ શાયર “એક પણ ફોટો નથી તારો અહીં?” ના નૈરાશ્યમાં એ 

ખુદાની પ્રત્યક્ષ દર્શનાના અભાવ  સાથે, એનાં  સ્મૃતિપ્રતીક રૂપે, એનો જીવંત ફોટો

હસ્તગત ન હોવાનો ખેદ કરે છે.આ ભક્તિભાવનું ચરમ જ છે, જ્યાં એનાં હોવાના નકાર કરતાં, એનાં એકે ય આકાર સ્વરૂપને ન પામી શકવાની જ ફરિયાદ છે.

એથી જ ગાલિબ પણ ગિરીશનાં જીંદગી     વિષયક સર્વવ્યાપ્ત ઘોંઘાટનો જ  સમઅર્થી એક અદભૂત શેર કહે છે.

   “જબ કિ તુઝ બિન નહીં કોઈ મૌજૂદ,

     ફિર યે   હંગામા-એ -ખુદા ક્યા  હૈ?”

                  .મિરઝા ગાલિબ…

   અર્થાત..”ઓ ખુદા આ જગતમાં તારા સિવાય જો કોઈ છે જ નહીં તો પછી, આ ખુદાના નામનો આટલો શોર શા માટે છે? “

     ત્યારે બીજાં શેરમાં એ ક્રિષ્ણ મોહીની કરતી વાંસળીના પુરાકલ્પનને આધુનિક વાસ્તવવાદ સાથે સુમેળ સાધી અજમાવે છે.કવિ “બોલ તારી વાંસળીમાં સૂર છે?”

એક આશ્ચર્યજનક પ્રશ્ન સ્વયં જાણે સાક્ષાત ક્રિષ્ણ સામે ઊભા હોય એમ જિંદગીને  કરી,  એ જ ઘોંઘાટની આશંકા એની વાંસળીમાં દર્શાવે છે.જે સરિયામ જોવા જડે છે.   આમ ક્રિષ્ણનું પણ જીંદગી પ્રતીકમાં   આવી   દુર્દશાયુક્ત માનવીકરણ કરી, આ કવિ ઉચિત પ્રતીક  સંવેદનથી,  ચમત્ક્રુતિપૂર્ણ  અલંકરણ પણ કરે છે.

          આ શાયર ઈશ્વરત્વને ગમે તે રીતે મૂલવતા હોય, એ ઈશ્વર સર્જિત આ જગના તત્વ અનુસંધાનની, એનાં વિઘટન અને અંતિમ રહસ્યિતા વિશે ય સજગતા દાખવીને તત્વપ્રયુક્તિઑ સાધી જે શેર નિરૂપે છે,  એનાં આંતર ગર્ભમાં પ્રવેશી આપણે એનાં ય તાપણાં કરી  જોઈએ.

       “એક  તણખાનો પરિચય આપવા,

      રાત-દિ’   ભડકે    બળે છે  તાપણું .

       પૂ..19

  શ્વાસના  અટકાવની  અંતિમ ક્ષણે,

  અપહરણ સાચ્ચે હવાનું થાય છે.

      .પૂ..12

  મૂક    આડા   પત્થરો    કે   પર્વતો,

  એ ઝરણ  છે, ક્યાં ય પણ રોકાય ના

   …પૂ..14

  આ ત્રણે શેર અનુક્રમે, અગ્નિ, વાયુ, અને જળ તત્વની આંતરવણાટને ખોલે છે.અહીં અવતાર ઘાટના પંચત્વની પરિભાષાઑ એ

માનવસર્જીત, કાળસર્જીત અને મૂળ અવતરિત પ્રતીક દ્વારા અર્થાત, તાપણું, શ્વાસની અંતિમ ક્ષણ અને ઝરણના નિર્દેશથી કરાવે છે.પ્રથમ બે શેરમાં મિથ્યા

કર્મિતાને એક તણખાંની ઓળખ માટે, અર્થાત આપણાં હોવાની ઓળખ માટે, દિનરાત જીવનાં તાપણાંની અનિવાર્યતાનો

ભોગ લેવાય છે.જ્યારે શ્વાસ અટકાવતી આખરી ક્ષણ પણ એ જ શ્વાસનું સમ સ્વરૂપ હવાનું અપહરણ કરી,કાળ નિરૂપણ કરે છે.આ બન્ને સનાતન નિયતિને આ કવિ

સરસ કાવ્યાત્મક સ્વરૂપે મઢે છે.

     ત્રીજા શેરમાં સૂક્ષ્મના અસ્તિત્વના જ પડકારની  વિરાટ વ્યાખ્યા કરી છે.આમ તો ઝરણ પર્વતથી જ ફૂટી, સ્વસંચારિત વહી

નીકળતું હોય છે.પણ આ કવિ ઝરણ ઉદગમ અને સંચારને નવ્ય દ્રષ્ટિકોણથી

મઢી, આમ ચેતવે છે.

     “મૂક આડા, પત્થરૉ કે પર્વતો”

   “મૂક”નો સંવાદ કોને અભિપ્રેત છે એ તો

અધ્યાય છે.પણ પર્વત આડા મૂકવાની વાત

એક એવી અતિશયોક્તિ ઉપજાવે છે, જે ઝરણની ગતિને અવરોધવા કેટલી લાચાર અને નાકામ છે?

  તો આ શાયર અંત શ્વાસના અટકાવની ક્ષણ પહેલાં માલામાલ થૈ કેવી જાહોજલાલી  ભોગવવા માગે છે .એ એમના આ અતિ સંવેદનશીલ ,સર્વગ્રાહી શેરમાં તપાસી જોઈએ.   

 “સાંજ, સૂનો ઓટલો ને યાદ વ્હાલમની ,

  આપ   એવું કૈંક   માલામાલ આપી દે.”

   પૂ…16

અત્રે જે ચાર પ્રતીક સંયુક્તિ સાધી છે એ

સાંજ, ઓટલો, યાદ, વ્હાલમ, એ પરસ્પર વણાઈ વ્રુધ્ધત્વનાં જ  દ્રશ્યાંકનો કરે છે. છતાં  કવિ ઈશ્વરનો સાચો ભક્ત હોય એમ

નરસિંહી અવસ્થામાં એને એ દશામાં એક

એવા દિવ્ય ભક્તિ રટણ તત્વની જ માગ કરે છે, જે અન્યથા એને સભર કરી માલામાલ કરી દે .એકવાર ફરી  અહીં એ જ પ્રારંભિક ફકીરાઈ નજરે ચડે છે.

  સંગ્રહમાં ચોત્રીસ ગઝલને આવર્યા બાદ આ  કવિ કેટલાંક ગીત અને મુઠ્ઠીભર તાંદૂલ સમા અછાંદસ કાવ્ય પણ દે છે.

 “એક પંખીના માળામાં ફરફરતાં પીંછાની

                ઈચ્છાઓ હોય કહો કેટલી?

કોઈ  ટહુકો પૂરે ને બસ એટલી.”

  પૂ..38

    એકવીસ ગુરૂ માત્રાને સાંકળતું આ ગીત

પંખી અર્થાત જીવનાં પ્રતીક દ્વારા માળા અર્થાત દેહની નિર્દેશનામાં , ફરફરતાં પીંછાની અભિવ્યક્તિમાં જે સજીવારોપણ

કરે છે એ ધ્યાનાર્ધ છે.વળી ઈન્દ્રિયગમ્ય  ઈચ્છાની પરિભાષામાં ટહુકો અર્થાત જીવંત

પ્રાણઉલ્લાસ ધ્વનિને જ લક્ષિત રાખી આ કવિ ગીતમાં ય મીઠો કલશોર કરે છે.

         તો એક અન્ય ગીતના મુખડામાં એ સ્થિતપ્રજ્ઞતાને જાળવવા શ્વાસ આધારિત

કેવો પ્રયોગ કરે છે.એ પણ જોઈએ.

  ” શ્વાસ થયા છે પગભર 

  સુખ-દુ:ખ  નામે ખાતાઑને

  લાવ  કરી  દઉં  સરભર.”

       .પૂ…36

 આ કવિ “આંખમાં વરસાદ બારેમાસ ” કરી

ગઝલ ગીત અને અછાંદસની મોસમોના ખાતાઓને સરભર કરવાની યથાર્થ કોશિશ કરે છે.

        અંતે એમનાં જ એક અંતિમ પાને વેદનાની શેરીને ગામ કરતાં આ મુક્તકથી વિરામીએ.

    “સાવ  ખાલી ધામ જેવી  થૈ  જશે.

     સૌ  દિશા સૂમસામ જેવી થૈ જશે.

    વેદનાઓ    એ હદે    વધશે  હવે,

     એક  શેરી  ગામ  જેવી   થૈ જશે.”

    પૂ…..54

             ગિરીશભાઈની સર્જનામાં વેદનાનો બારમાસી વરસાદ એમ વરસે કે એનાં વીજ ઝબકારે કાવ્યના અમૂલા મોતી પરોવાય.એ જ શુભેચ્છાઓ સાથે…

 સતીન દેસાઈ “પરવેઝ” દીપ્તિ “ગુરૂ”

(ગુજરાત સમાચાર, ‘રવિપૂર્તિ‘માંથી,કોલમનું નામ: અંતરનેટની કવિતા, – અનિલ ચાવડા)

Standard

(ગુજરાત સમાચાર, ‘રવિપૂર્તિ‘માંથી,
કોલમનું નામ: અંતરનેટની કવિતા, – અનિલ ચાવડા)

ધીમેધીમે વૃદ્ધિ પામી વૃદ્ધ થા, કાં પછી સર્વસ્વ ત્યાગી બુદ્ધ થા.

લોગઇનઃ

ધીમેધીમે વૃદ્ધિ પામી વૃદ્ધ થા,
કાં પછી સર્વસ્વ ત્યાગી બુદ્ધ થા.

સ્નાન હો ઘરમાં કે હો ગંગાતટે,
છે શરત એક જ ભીતરથી શુદ્ધ થા.

સામનો કર હાલમાં સંજોગનો,
શસ્ત્ર નાખી આમ ના અવરુદ્ધ થા.

તું નરોવા કુંજરોવા કર નહીં,
મારી સાથે, કાં પછી વિરુદ્ધ થા.

એ બહુ નુકસાન કરશે જાતને,
તું નજીવા કારણે ના ક્રુદ્ધ થા.

એ જ તો નાદાન અંતિમ ધ્યેય છે,
નામ લઈ ઈશ્વરનું તું સમૃદ્ધ થા.

– દિનેશ ડોંગરે નાદાન

અત્યારે કોરોના ભય ચારેબાજુ પ્રચલિત છે, ત્યારે આપણે ત્યાં કવિતાચોરોના ભય પણ ઓછા નથી. ઘણી વાર માહિતીનો અભાવ પણ તેની માટે જવાબદાર છે. ઉપરોક્ત કવિતા વર્ષોથી ઝવેરચંદ મેઘાણીના નામે ફર્યા કરે છે. શેર કરનાર મિત્રોને ખબર નથી હોતી કે ઝવેરચંદ મેઘાણીએ કોઈ ગઝલ લખી નથી. તેમને તો કવિતાનો આનંદ વહેંચવો હોય છે, પણ તેમાં કવિના નામના અભાવે વહેંચવો યોગ્ય નથી. એમાંય બીજાની કવિતા પોતાના નામે ચડાવીને શેર કરવાની વૃત્તિ તો તેની કરતાં પણ વધારે ખરાબ છે. કવિ થવાની ઝંખના સેવતા આવા ઘણા લોકો સોશિયલ મીડિયામાં જાણીતી અને સુપ્રસિદ્ધ કવિતાઓ પણ પોતાના સર્જન તરીકે ખપાવવામાં પાવરધા હોય છે. આ રોગથી બચવા જેવું છે. દિનેશ ડોંગરેની આ રચના એટલી સરસ છે કે કોઈ પણ જાણીતા કવિના નીમે ચડાવી દેવામાં આવે તો સાચી માની લેવામાં આવે.

પ્રથમ શેરથી જ આપણે ગઝલ તરફ ખેંચાઈ જઈએ. બુદ્ધ થવાની વાત કવિતામાં ઘણી વાર આવી છે. મેહુલ પટેલે ઈશે પણ લખ્યું છે, ‘બુદ્ધ ને મહાવીરમાં જાગી ગયું, મારી અંદર જે સૂતેલું હોય છે.’ સાધારણ માનવીઓનું મન સંસારની માયાજાળમાં ગૂંચવાયેલું રહે છે, જાગ્રત નથી થઈ શકતું, એટલે તે બુદ્ધ, મહાવીર જેવી ઊંચાઈએ નથી પહોંચી શકતા. પણ દિનેશ ડોંગરે બે ઓપ્શન આપે છે. ધીમેધીમે વૃદ્ધિ પામીને સમૃદ્ધિ સુધી પહોંચવાનો અથવા તો બધી જ સમૃદ્ધિને હડસેલીને બુદ્ધપણા ભણી પ્રયાણ કરવાનો.

બીજો શેર વાંચતા કલાપી યાદ આવી જાય કે, ‘ધોવા બુરાઈને બધે ગંગા વહે છે આપની.’ કલાપી ઈશ્વરની વાત કરે છે, ત્યારે અહીં કવિ આંતરિક શુદ્ધિ તરફ આંગળી ચીંધે છે. ‘રામ તેરી ગંગા મૈલી’ ફિલ્મનો પ્રધાન સુર પણ આ જ હતો. ખરેખર વહેતી ગંગા મેલી થઈ ગઈ છે તેની વાત, નાયિકા, અને આંતરિક અશુદ્ધિ ત્રણેની વાત આ ફિલ્મમાં બખૂબી કરી છે. આપણે પાપ ધોવા ગંગામાં ડુબકીઓ મારીએ છીએ, ભીતરથી શુદ્ધ થવા માટે આવી ડૂબકીઓ મારવાની જરૂર નથી. એમ ગંગામાં એક ડૂબકી લગાવી દેવાથી પાપ ધોવાઈ જતાં હોત તો શું જોઈતું હતું.
ત્રીજો શેર કુરુક્ષેત્રની યાદ અપાવે એવો છે. સામે સ્વજનો ઊભેલાં જોઈને અર્જુને હથિયાર હેઠાં મૂકી દીધાં. કૃષ્ણએ આપેલી ગીતા-સમજણ પછી તેણે શસ્ત્ર હાથમાં લીધાં. માણસ ઘણી વાર આવી પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ જતો હોય છે, ત્યારે આવી ગીતાસૂજ જરૂરી છે. પછીના શેરમાં સીધું મહાભારત સાંભરે, નરો વા કુંજરો વા કહ્યા પછી ધર્મરાજ ગણાતા યુદ્ધિષ્ઠિરનો રથ પણ જમીનને અડીને ચાલવા લાગ્યો, કેમકે સત્યવચન કહેનારા યુદ્ધિષ્ઠિરે પણ દૂધદહીમાં પગ રાખવાની વૃત્તિ રાખી. આપણે ત્યાં આવા ડબલઢોલકી સ્વભાવ ઘરાવતા માણસોનો તોટો નથી. તેમને દુશ્મનના ઘરે બરફી ખાવી હોય છે, અને દોસ્તોના ગુલાબજાંબુ પણ છોડવા નથી હોતા. આવી વૃત્તિ ધરાવતા માણસોથી દૂર રહેવું.

હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટનો શેર છે, ‘જિંદગી આખી ગઈ એ ભૂંસવામાં, ક્રોધમાં જે શબ્દ હું બેચાર બોલ્યો’, ક્યારેક મગજ પર કાળ સવાર થઈ જતો હોય છે, તેવા સમયે ન બોલવાનું બોલાઈ જાય છે. ન વર્તવું જોઈએ તેવું વર્તાઈ જવાય છે. આવા સમયે ચિત્તને શાંત રાખવાની જરૂર છે. નજીવા કારણે કરેલો ગુસ્સો આખરે પોતાની પર જ બોમ્બ જેમ પડતો હોય છે, એ ફૂટે ત્યારે જ એનો અહેસાસ થાય છે.

ઈશ્વરના શરણે જવાની વાત સંતો-ભક્તો-ઓલિયા-ફકીરો યુગોથી કરી રહ્યા છે. માનવનું અંતિમ ધ્યેય ઈશ્વરપ્રાપ્તિ છે.
આવા જ કાફિયા સાથે રમેશ પારેખની એક ઓછી જાણીતી ગઝલ પણ ખૂબ સરસ છે. તેનાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

એકલો છો યાને સોએ સો ટકા એ શુદ્ધ છે,
આ પરિસ્થિતિમાં અહીં હરએક માણસ બુદ્ધ છે.

છીનવી લીધાં પ્રથમ તેણે બધાં હથિયાર પણ,
ને કહ્યું તારી હયાતી તો સ્વયં એક યુદ્ધ છે.

જેને તેં ખંડેરમાં પલટાવ્યું એ મારું હૃદય,
આજ પણ તારાં સ્મરણથી કેટલું સમૃદ્ધ છે.

જન્મતાવેંત જ નસીબ કમ્મરથી ઝૂકેલું મળે,
એટલે અહીં કોઈ પણ ઉંમરની વ્યક્તિ વૃદ્ધ છે.

વિશ્વ એની ગતમાં ચાલે તારી ગતમાં તું રમેશ,
એટલે રસ્તા બધા દુઃસ્વપ્નથી અવરુદ્ધ છે.

  • રમેશ પારેખ

કેવો હશે ? – કવિ દુલા ભાયા કાગ ની ખૂબ પ્રસિદ્ધ રચના..!!

Standard


એ જાણવા જોવા તણી દિલ ઝંખના ખટકી રહી;
બ્રહ્માંડને ભટકી રહી, અંતે મતિ અટકી રહી.

આકાશના ઘડનારના ઘરને ઘડ્યાં કોણે હશે ?
તારલાની માતા તણા કોઠા કહો કેવડા હશે ?

અધ રેચકે પ્રલયો ગયા, પૂરકે લયો કેટલા જશે ?
અવધૂત એ જોગી તણાં આસન કહો ક્યાં હશે ?

બે બે મશાલો બાળતો વળી વાળતો જોતો હશે ?
સંભાળતો અંજવાળતો ઉભો મશાલી ક્યાં હશે ?

દરિયા તણો ક્યારો કર્યો એનો કૂવો કેવડો હશે ?
એ કોસનો હાંકણહાર ખેડૂત ઉભો ક્યાં હશે ?

ધરતી તણો પિંડો કર્યો રજ લાવતો ક્યાંથી હશે ?
જગ ચાક ફેરણહાર એ કુંભાર બેઠો ક્યાં હશે ?

કાળી કાળી વાદળીઓ તણો ગોવાળ શું કાળો હશે ?
વિણ આંચળે આકાશનો દોહનાર ઉભો ક્યાં હશે ?

પોતે બનાવ્યો ફાસલો બીજા બધાં આવી ફસે ?
પોતે ફસ્યો નિજ પાશમાં એ તો મૂરખ કેવો હશે ?

કર તાલ તાળી દઈ જતો હૈયા વિષે હસતો હશે ?
બાંધે ઘણા છટકી જતો એ તો ચતુર કેવો હશે ?

આકાશને અંધકાર વીંટણહાર જોતો શું હશે ?
અંધકારની માતા તણે અંગ ઓઢણા કેવા હશે ?

અમૃત તણા બાપુ તણાં મુખડા કેવા મીઠાં હશે ?
વિષ જણનારીના દૂધડા કેવા કડવા હશે ?

જન્મો જીવન વૈભવતણાં પુષ્પોની કર માળા વસે,
શૃંગાર સરજનહાર એ વનમાળી પ્રભુ કેવો હશે ?

છેતરે નહી છેતરાય ના અબજોનો આડતિયો દિસે,
સૌના હિસાબો ચૂકવે એ શેઠિયો કેવો હશે ?

કહે ‘કાગ’ સર્જક સર્પનો કેવો કઠિન ઝેરી હશે ?
પવને સુગંધ પ્રસરાવતો કેવો લાડીલો લ્હેરી હશે ?

પશુપંખી ને કણનો પિતા પરમારથી કેવો હશે ?
એક માનવી ઘડનાર એ પ્રભુ સ્વાર્થી કેવો હશે ?
~ કવિ દુલા ભાયા કાગ

“મરીઝ” – અજાણ્યો મરીઝ

Standard

કહે છે કે મિર્ઝા ગાલિબે આશરે અઢાર હજાર શેર રચ્યા હતા. જે બધા તો વાંચકોના પલ્લે પડે એવા નહોતા.એટલે પોતાના સસરા ઇલાહીબક્ષના આગ્રહને કારણે ગાલિબે ફક્ત હજારથી બારસો શેર સરળ ઉર્દુમાં ફરી લખ્યા એ જ પાછળથી ‘ક્લિક’ થયા. મોટાભાગના જમાઈઓ તેમના સ્વશુરને ગાંઠતા નથી, એમનું કહેવું લગભગ માનતા નથી, એથી અવળું જ કર્યા કરે છે, પણ ગાલિબે માન્યું ને પરિણામે આ જ શેરોએ એમને કીર્તિ અપાવી . આ કીસ્સામાંથી બોધ એટલો તો તારવી શકાય કે સસરાની (એની દીકરીને સુખી કરવા સિવાયની) સલાહ કાયમ ખોટી નથી હોતી.

👉 અને એક દિવસ મરીઝને પૂછ્યા વગર જ તેમના સમકાલીન કવિ સૈફ પાલનપુરીએ તેમને ગુજરાતના ગાલીબ-‘ગાલિબે ગુજરાત’ કહી દીધા. આપણી આ જ ખૂબી છે, સહેજ-સાજ ઉપરછલ્લું મળતાપણું દેખાય કે તરત જ એકને બીજામાં ઢાળી દઈએ છીએ, પહેલા સાથે સરખાવીને બીજાની આગવી ઓળખ ભૂંસી નાખીએ છીએ. આ કારણે બીજો ઢળી જાય છે,વેરાઈ જાય છે. મરીઝસાહેબના કિસ્સામાં પણ બરાબર એવું જ થયું.ગાલીબ બનવાની લાયમાં મરીઝ તન,મન અને ધનથી ખુવાર થઇ ગયા.

મરીઝે માનો કે પીવામાં ગાલીબની બરાબરી કરી હોય તોપણ ફક્ત એટલા જ કારણસર તે મરીઝ મટી ગાલીબ બની જતા નથી.(અને આપણે ય બે-બે ગાલીબોની ક્યાં જરૂર છે?) આમ થવાથી ગાલીબને તો કઈ ફેર ના પડ્યો ,પણ આથી મરીઝને પારાવાર નુકશાન થયું. તે પોતે ગુજરાતના ગાલીબ છે એ વાત જાગતા કે ઊંઘતા ભૂલી શકતા નહિ. એક મુશાયરામાં મરીઝ રાબેતા મુજબ અસલ ‘રંગ’માં હતા.મોઢામાંથી અવાજ પણ માંડ નીકળી શકે એટલા તે અંદરથી ભરેલા હતા. કવિ શેખાદમ આબુવાલાએ મરીઝને સમજાવતા કહ્યું : ‘દોસ્ત, શરાબ કમ કરી નાખ. જોને તારી આંખોની રોશની ય ઓછી થવા માંડી છે.’ પોતાના બચાવમાં મરીઝ લથડતા અવાજે બોલ્યા :’તને ખબર છે ,આદમ? હું ગુજરાતનો ગાલીબ છું.બધા મને ગાલીબ કહે છે, એટલે ગાલીબ જેટલી તો પિઉં કે નહિ?’

આદમે તેમને ગંભીરતાથી જણાવ્યું કે :’બહુ પીધા કરીશ તો આંધળો થઇ જઈશ પછી તને બધા ગુજરાતનો મિલ્ટન કહેશે.’

👉 મરીઝ માટે એક વાર ફંડફાળો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના માટે એકઠો થયેલો ફાળો લઈને એક જણ નાસી ગયો. કોઈએ મરીઝને આ સમાચાર આપ્યા ત્યારે તેમણે આશ્વર્યથી પૂછ્યું હતું: ‘એમ? તો મારું પીવાનું એ ખાઈ ગયો? કોઈ બાત નહિ એને મારા કરતા પૈસાની વધારે જરૂર હશે.’

  • વિનોદ ભટ્ટ લિખિત ‘તમે યાદ આવ્યાં’ માંથી…. 👉 કપરી આર્થિક સ્થિતિથી તંગ થઈને ૧૬ વર્ષની ઉમ્મરથી જ દારૂની લતમાં ફસાયા હતા. પાછલા જીવનમાં પાંચ-દસ રૂપિયામાં લખેલી ગઝલો દારૂ પીવા માટે વેચતા હતા. પછી દારૂની અસરને કારણે મુશાયરાઓમાં બરાબર રજૂઆત પણ ન કરી શકતા. ધર્મ-નિરપેક્ષ હોવા છતાં, પૈસા માટે મુસ્લીમ ધર્મગુરુઓ માટે ‘ઇન્સાફ’ દૈનિકમાં સુધારા વિરોધી લેખો લખતા.
    ૧૯૬૫માં એક ધનવાન વ્યક્તિએ રાતોરાત પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાના આશયથી મરીઝ પાસેથી તેમની ગઝલોનો સંગ્રહ સારી એવી કિંમતે ખરીદી લીધો હતો અને સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬માં દર્દ નામે ૧૨૫ પાનાંના પૂસ્તક રૂપે તે પ્રગટ પણ કર્યો. પરંતુ સાહિત્યજગતમાં આ વાત ખુલ્લી પડી ગઈ અને સાહિત્યકારો તથા મરીઝના ચાહકોએ હોહા મચાવી દેતા તે પુસ્તક તાત્કાલિક વેચાણમાંથી પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું.

👉 ગઝલ

ઊર્મિ પૃથક્ પૃથક્ છે, કલા છે જુદી જુદી
સઘળું કહી રહ્યો છું વિધિસર કહ્યા વિના

ફના થવાની ઘણી રીત છે જગતમાં ‘મરીઝ’
તમે પસંદ કરી છે એ સારી રીત નથી

એકાદ હો તો એને છુપાવી શકું ‘મરીઝ’
આ પ્રેમ છે ને એના પુરાવા હજાર છે

જરા સંભાળજો કે કોઈ રમતમાં છે ‘મરીઝ’
કે એ બેઠો છે સુરાલયમાં ને ચકચૂર નથી

કે આ મહેફિલ તો બધી એમની સર્જેલી છે
લાગણી દૂર દૂર હડસેલી છે

દેવાને દિલાસો કોઈ હિંમત ન કરે
દુ:ખ દર્દમાં પણ એવી પ્રતિભા રાખો

મારા અને દુશ્મનમાં ફરક છે એક જ
ટીકાથી એ બેપરવા તારીફથી હું પર

ઈનકાર હતો પત્રમાં પણ પ્રેમ તો જો
હસ્તાક્ષરો તારા મને સુંદર લાગ્યા

  • મરીઝ

-:જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું:-

જીવનભરના તોફાન ખાળી રહ્યો છું, ફકત એના મોઘમ ઈશારે ઈશારે.
ગમે ત્યાં હું ડૂબું, ગમે ત્યાં હું નીકળું, છે મારી પ્રતિક્ષા કિનારે કિનારે.
અહીં દુખની દુનિયામાં એક રંગ જોયો, ભલે સુખનું જગ હો પ્રકારે પ્રકારે.
સુજનની કબર કે ગુનેગારની હો, છે સરખી ઉદાસી મઝારે મઝારે.
હૃદય મારું વ્યાપક, નજર મારી સુંદર, કલા મારી મોહક વિચારે વિચારે.
નથી આભને પણ કશી જાણ એની, કે મેં ચાંદ જોયા સિતારે સિતારે.
અમારા બધાં સુખ અને દુખની વચ્ચે, સમયના વિના કંઈ તફાવત ન જોયો.
બધીયે મજા હતી રાતે રાતે, ને સંતાપ એનો સવારે સવારે.
નથી ઝંખના મારી ગમતી જો તમને, તો એનું નિવારણ તમારું મિલન છે.
તમે આમ અવગણના કરતા જશો તો, થતી રહેશે ઈચ્છા વધારે વધારે.
અમસ્તો અમસ્તો હતો પ્રશ્ન મારો, હકીકતમાં કોની છે સાચી બુલંદી.
જવાબ એનો દેવા ઊઠી આંગળીઓ, તમારી દિશામાં મિનારે મિનારે.
જગતમાં છે લ્હાવા કદમ પર કદમ પર, ફક્ત એક શરત છે ગતિમાન રહેવું.
નવા છે મુસાફર વિસામે વિસામે, નવી સગવડો છે ઉતારે ઉતારે.
મરણ કે જીવન હો એ બન્ને સ્થિતિમાં, ‘મરીઝ’ એક લાચારી કાયમ રહી છે.
જનાજો જશે તો જશે કાંધે કાંધે, જીવન પણ ગયું છે સહારે સહારે.

  • મરીઝ

-:જીવન બની જશે:-

જ્યારે કલા, કલા નહીં, જીવન બની જશે,
મારું કવન જગતનું નિવેદન બની જશે .
શબ્દોથી પર જો દિલનું નિવેદન બની જશે,
તું પોતે તારા દર્દનું વર્ણન બની જશે .
જે કંઈ હું મેળવીશ હમેશા નહીં રહે ,
જે કંઈ તું આપશે તે સનાતન બની જશે.
મીઠા તમારા પ્રેમના પત્રો સમય જતાં,
ન્હોતી ખબર કે દર્દનું વાચન બની જશે.
તારો સમય કે નામ છે જેનું ફકત સમય,
એને જો હું વિતાવું તો જીવન બની જશે .
તારું છે એવું કોણ કે માગે સ્વતંત્રતા !
મારું છે એવુ કોણ જે બંધન બની જશે ?
આંખો મીંચીને ચાલશું અંધકારમાં ‘મરીઝ’
શંકા વધી જશે તો સમર્થન બની જશે .

  • મરીઝ

-:મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે:-

મેં તજી તારી તમન્ના તેનો આ અંજામ છે,
કે હવે સાચે જ લાગે છે કે તારું કામ છે.
છે સ્ખલન બે ત્રણ પ્રસંગોમાં મને પણ છે કબૂલ,
કોણ જાણે કેમ આખી જિંદગી બદનામ છે.
એક વીતેલો પ્રસંગ પાછો ઉજવવો છે ખુદા!
એક પળ માટે વીતેલી જિંદગીનું કામ છે.
આપની સામે ભલે સોદો મફતમાં થઈ ગયો,
આમ જો પૂછો બહુ મોઘાં અમારાં દામ છે.
જિંદગીના રસને પીવામાં જલ્દી કરો ‘મરીઝ’,
એક તો ઓછી મદિરા છે, ને ગળતું જામ છે.

  • મરીઝ

-:કરવી ના જોઇતી’તી ઉતાવળ સવાલ માં:-

એ રીતે છવાઈ ગયા છે ખયાલમાં,
આવેશને ગણી મેં લીધો છે વહાલમાં.
તારા વચનનો કેટલો આભાર માનીએ,
વરસો કઠણ હતાં તે ગયાં આજકાલમાં.
સારું છે એની સાથે કશી ગુફ્તગુ નથી,
નિહતર હું કંઈક ભૂલ કરત બોલચાલમાં.
કરતો હતો જે પહેલાં તે પ્રસ્તાવના ગઈ,
લઈ લઉં છું એનું નામ હવે બોલચાલમાં.
લય પણ જરૂર હોય છે, મારી ગિતની સાથ,
હું છું ધ્વિનસમાન જમાનાની ચાલમાં.
મુજ પર સિતમ કરી ગયા મારી ગઝલના શેર,
વાંચીને એ રહે છે બીજાના ખયાલમાં.
એ ના કહીને સહેજમાં છૂટી ગયા ‘મરીઝ’,
કરવી ન જોઈતી’તી ઉતાવળ સવાલમાં

  • મરીઝ

-:રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !:-

રહું છું યાદમાં તારી મને ચર્ચામાં રસ છે ક્યાં !
ફરક રેખા હું ક્યાં દોરું? પ્રણય ક્યાં છે,હવસ ક્યાં છે !
ભલે બેઠો હજારો વાર એનો હાથ ઝાલીને,
પરંતુ એ ન સમજાયું હજી પણ નસ ક્યાં છે .
સમય ચાલ્યો ગયો, જ્યારે અમે મૃગજળને પીતા’તા,
હતી જે એક જમાનામાં હવે એવી તરસ ક્યા છે !
અહીં તો એક ધારી જિંદગી વીતી છે વર્ષો થી,
તમે માનો કે જીવનના બધા સરખા દિવસ ક્યાં છે.

  • મરીઝ

-:મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી:-

મને એવી રીતે કઝા યાદ આવી,
કોઈ એમ સમજે દવા યાદ આવી.
નથી કોઈ દુ:ખ મારા આંસુનું કારણ,
હતી એક મીઠી મજા યાદ આવી.
જીવનના કલંકોની જ્યાં વાત નીકળી,
શરાબીને કાળી ઘટા યાદ આવી.
હજારો હસીનોના ઈકરાર સામે,
મને એક લાચાર ‘ના’ યાદ આવી.
મોહબ્બતના દુ:ખની એ અંતિમ હદ છે,
મને મારી પ્રેમાળ મા યાદ આવી.
કબરના આ એકાંત,ઊંડાણ,ખોળો,
બીજી કો હુંફાળી જગા યાદ આવી.
સદા અડધે રસ્તેથી પાછો ફર્યો છું,
ફરી એ જ ઘરની દિશા યાદ આવી.
કોઈ અમને ભૂલે તો ફરિયાદ શાની!
’મરીઝ’ અમને કોની સદા યાદ આવી?

  • મરીઝ

-:લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો:-

લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વહેવાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી, અણસાર પણ ગયો.
એની બહુ નજીક જવાની સજા છે એ,
મળતો હતો જે દૂરથી સહકાર પણ ગયો.
રહેતો હતો કદી કદી ઝુલ્ફોની છાંયમાં,
મારા નસીબમાંથી એ અંધકાર પણ ગયો.
સંગતમાં જેની સ્વર્ગનો આભાસ હો ખુદા,
દોઝખમાં કોઈ એવો ગુનેગાર પણ ગયો ?
એ ખુશનસીબ પ્રેમીને મારી સલામ હો,
જેનો સમયની સાથે હ્રદયભાર પણ ગયો ?
એ પણ છે સત્ય એની ઉપર હક નથી હવે,
એવુંય કંઈ નથી કે અધિકાર પણ ગયો.
સાકી છે સ્તબ્ધ જોઈ નશાની અગાઢ ઊંઘ,
પીનારા સાથે કામથી પાનાર પણ ગયો.
કેવી મજાની પ્રેમની દીવાનગી હશે !
કે જ્યાં ‘મરીઝ’ જેવો સમજદાર પણ ગયો

  • મરીઝ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇએ

હુ ક્યા કહુ છુ આપની હા હોવી જોઇયે,—(2)
પન ના કહો છો એમા વ્યથા હોવી જોઇએ
પુરતો નથી નશીબનો આનંદ ઓ ખુદા,—(2)
મરજી મુજબની થોડી મજા હોવી જોઇએ.
એવી તો ભેદી રીતે મને માફ ના કરો,—(2)
હુ ખુદ કહી ઉઠુકે સજા હોવી જોઇએ.
મે એનો પ્રેમ ચહ્યો બહુ સાદી રીત થી,—(2)
નહોતી ખબર કે એમા કલા હોવી જોઇએ.
પ્રુથવી ની આ વિશાળતા એમજ નથી ‘મરીજ’,—(2)
એના મિલનની ક્યાક જગા હોવી જોઇએ

  • મરીઝ આભાર શબ્દ ખુબ જ નાનો લાગે છે છતા પણ આભાર :- કાનજીભાઇ
  • Vasim Landa

એક સુંદર કાવ્ય..!!

Standard

ભૂલથી પણ કોઈની આંતરડી તારાથી કદી કકળાય ના,
ભાવ રાખો તો સદા માટે ,ત્યાં પથમાં પડતો એ મૂકાય ના.

પંખી આભે ઊંચે ઉડતા જોઈને જાગ્યો ચકિતનો ભાવ આજ,
ત્યારે પંખી બોલ્યું અફવાથી વધારે કોઈને ઉડાય ના.

શબ્દો આજે ધાર કાઢી કાઢી માનવ વાપરે તલવાર જેમ,
ભાઈ ! સમજો ,સાચવો શબ્દોને એને જ્યાં ત્યાં તો ફેંકાય ના.

પહેલા આશા ને તરસ મળવાને માટે મુજને અતિશય તો હતી!
પણ હવે ભૂલેચૂકે જીવનમાં ક્યારે તે મને અથડાય ના.

દોસ્તો પાસે જઈને હું આભાર બોલું કે પછી ફરિયાદી થાવ!
તેનું કારણ એટલું કે દોસ્તો વિણ મારા ચરણ લથડાય ના.

મારા પોતાના તો તમને મેં ગણ્યા પણ તે કરી મુજ અવદશા !
એ સમય મુજને થયું દેવાય સઘળું પણ હૃદય દેવાય ના.

વાતે વાતે આટલું શેનું તને ખોટું સતત લાગ્યા કરે,
ચાર દિનની જિંદગીમાં આ ઝઘડવું મુજને તો પોષાય ના.

આદતો કેવી આ વિસ્તારી છે તુજ જીવનમાં માનવ આ બધી,
યાર ખુદની ચિંતા કર બીજાના જીવનમાં કદી ડોકાય ના.

મનમાં આવે તું સદા બોલી દે છે ને તું અસરથી બેખબર,
ભાઈ! વાગે ને હૃદયના ચીરા થાયે તેવું તો બોલાય ના.

આંખ આપી તે છતાં તું ક્યાં ક્યાં અથડાયો તું જીવનમાં બધે,
ફૂલ છે કે પથરો અથડાયો તો પણ તુજને હવે પરખાય ના ?

ગૂઢ છે, સાથે અકળ છે માનવી જે હાથમાં ક્યાં આવે છે?
નાગ પણ પકડાય, પણ માનવના નિજ ભાવો કદી પકડાય ના.

વાત માં ક્યાં કોઈ દમ કે એને તું જાહેરમાં લઈ જાય છે,
તણખો છે ઠારી દે એને તેલ દઈને આમ તું સળગાય ના.

આંખ વરસે છે હૃદયના ભાવમાં આવી તો તું સમજાવ,કે
આમ ભાવોને ખુલ્લા મૂકીને અનરાધાર તો વરસાય ના.

ગૂંગળામણ છેલ્લા શ્વાસે શેની છે તે કોને જઈને હું પૂછું,
શ્વાસ કોનામાં આ અટક્યા કે સહજ મુજમાંથી શ્વાસો જાય ના.

ઓળખું છું વાત કાયમ મુજને ખોટી લાગી ,કારણ એટલું
પુસ્તકો ઉપલક તું વાંચે પણ મનુજ ઉપલક કદી વંચાય ના.

ફૂલને સૂંઘે પછી તોડે ને પગ નીચે તું કચડે કેમ છે?
ફૂલ કોમળ છે સદા સચવાય એને પગ તળે કચડાય ના.

જિંદગીના દાખલા થોડા આ અઘરા આવ્યા તો શું છે ‘પ્રકાશ’!
આમ જીવન દાખલાને કોરા તો ક્યારેય આ છોડાય ના.

જિજ્ઞેશકુમાર ડી. ત્રિવેદી ‘પ્રકાશ’

કચ્છ કીર્તિ-શાશ્વત પ્રયાસ

Standard

કચ્છ કીર્તિ-શાશ્વત પ્રયાસ

કાઠિયાવાડમાં ભુલા પડી લીધું હોય તો કચ્છ માં આવ ભગવાન,
ડોલરીયા આ દેશ તણી તને માયા લગાડું શાશ્વત.

રણ,તળાવ ને ડુંગરાઓ,જંગલ ને જળધોધ
નોખીભાષા,પહેરવેશ ને સંસ્કૃતિ અનોખી, માયાળુ આવા માણસો નહિ મળે જગત આખામાં શોધ.

બન્ની,પચ્છમ ને અબડાસો વળી કંઠી ને માઘપટ્ટ,
વાગડ,ચોરાડ ને મચ્છુ કાંઠો બૃહદ કચ્છદેશ નો વટ્ટ.

ગઢ,કિલ્લા,મહેલો ને ભુંગા વળી છૂટક છવાયા નેશ,
કણ-કણ માં ઇતિહાસ છે,એક મીઠાશ છે એવો ડોલરીયો કચ્છદેશ.

જદૂવંશ માં જાડેજાઓ ની કીર્તિ તણા જ્યાં કોટ છે,
આ મહાદેશ ને સર્વાંગી રીતે ક્યાં સેની પણ ખોટ છે…?

જ્ઞાતિ-જાતિ ને ધર્મ બધા સંપીને સૌ જીવે છે,
સમભાવના ના પાણી કચ્છી માડુઓ પીવે છે.

આવતો હોય તો આવજે માતાજી ને ય ભેગા લાવજે,
‘શાશ્વત’ સંભારણું રહ્યુ કેવું ? સાચે સાચું જણાવજે.

– કચ્છ,નામ માં જ એક વિશાળ અસ્તિત્વ ધરાવતો દેશ જે પ્રાચીનતામાં હિમાલય નો પણ દાદો કહેવાય, જીવ વિજ્ઞાન માં જીવાસ્મિઓ ની ખાણ કહેવાય, ભુગોળ માં તમામ પ્રકાર ની ભૌગોલિક સ્થિતિ ધરાવતો અદભુત દેશ.
ઇતિહાસ માં સિંધુખીણ અને તેનાથી પણ પ્રાચીન વૈદિક સંસ્કૃતિના નગરો પોતાના પેટાળ માં ધરબીને બેઠેલો ઇતિહાસિક દેશ.
સંસ્કૃતિ માં પોતાની સ્વતંત્ર ભાષા, પહેરવેશ,તહેવારો,જીવનધોરણ અને વૈવિધ્ય ધરાવતો સાંસ્કૃતિક દેશ.
રાજાશાહીમાં વર્તમાન ગુજરાતમાં સૌથી મોટું રાજપૂત સામ્રાજ્ય અને ગાયકવાડ બાદ દ્વિતીય વિશાળ સતા અને સામ્રાજ્ય ધરાવતો બૃહદ કચ્છદેશ.
અર્થ વ્યવસ્થામાં ભારત અને ગુજરાતના વ્યાપરનું વડુ મથક કંડલા અને રાજ્ય ની કુલ અર્થ વ્યવસ્થામાં મહત્તમ ઉત્પન્ન કરી આપતો સક્ષમ દેશ.
એકંદરે કચ્છ એટલે કચ્છ(અનન્વય અલંકાર) તેની તુલના ન થઈ શકે કે તેને કોઈ રૂપક કે ઉપમા ન આપી શકાય.
કચ્છ ની મહાગાથાઓ, કીર્તિગાથાઓ અને ઇતિહાસ ભલે એટલા ઉજાગર ન થયા હોય પણ આ ધરતી ઘણું સંઘરી અને પચાવી ને બેઠી છે.
વર્તમાનમાં ભલે ગુજરાત રાજ્ય ના એક જીલ્લા તરીકે કચ્છની ગણતરી થતી હોય પણ કચ્છ એ એક દેશ હતો, દેશ છે અને કચ્છદેશ જ રહેશે.
હું આહ્વાન કરું છું પ્રત્યેક કચ્છીને જેના હ્ર્દયમાં અને જીવનમાં કચ્છીયત છે જેના રક્ત અને DNA માં કચ્છીયત છે.
હે કચ્છી માડુઓ કચ્છી અસ્મિતા ને સમજો અને કચ્છ અલગ બને એના માટે પ્રવૃતિશીલ બનો.
કચ્છ અલગ રાજ્ય બનશે ત્યારે જ આપણે ખરા કચ્છી કહેવાશું
અને આ ધરતી તેમજ આપણા પૂર્વજો નું ઋણ ચૂકવી શકીશું.

વંકા કુંવર વિકટ ભડ,વંકા વાડીઅ વચ્છ,
વંકા કુંવર તડેં થીયે,જ પીયે પાણી કચ્છ.

।। જીએ રા ।। ।। જય કચ્છ ।।

– ધ્રુવરાજજી જાડેજા જાખોત્રા(શાશ્વત)

….મેઘનાદ મરતા….

Standard

દુહો

ઊલટ્યો દધિ આઠમો, મરતા મેઘનાદ
છૂટા થયા સુરો સદા, શક્તિ કરતા સાદ

છંદ-ત્રિભંગી
રણ લંકા રણ માં દૈત દમનમા રાવણ રણ મા જોઇ રીએ
હટ હટ કર હાકા ધક બક ધાકા બહુ નર વાકા રીંછ બીએ
લડવા સબ લાગા ખોણીત ખાગા દુશ્મન દાગા પાવ દિએ
મેઘનાદ મરતા લઇ ખપરાતા પરધમ ચામુંડ રેર પીએ…૧
રાક્ષસ રડવતા દડદડ દડતા તબ તફડતા ભોમી તળે
હાહાકારી હટતા શિરવાણ ચડતા શત્રુ પડતા ભોમી સરે
ઊઠો અરિ આખા જોઇ કવિ ઝાંખા દશ મુખ દાખા દોટ દિએ..
મેઘનાદ મરતા…૨
રાવણ અકળાયો મેઘ મરાયો જાગે જાયો જોર કરી
બજવે ખૂબ બાજા જોર થી ઝાઝા નાથ લંકા નાદ કરી
ઉઠો બધું આજે લંકા લાજે આ યુધ્ધ સાજે હાથ લિએ
મેઘનાદ મરતા…૩
રીંછ લાગા લડવા પદ પ્રભુ પડવા હથ હડબડવા કોણ હલે
એ નાથ ઉગારો શ્યામ સંભારો પ્રભુ પધારો આવી પલે
એમ વાણી ઉચ્ચારી ચિત સંભારી ભય દુઃખ ભારી એમ ભયે
મેઘનાદ મરતા…૪
ગર્જો કુંભ ગાંડો જોર થી જાડો, ઉભો આડો પહાડ ખડે
ક્રોધે મંડાણો રગત રંગાણો ડુંગર પાણો પાવ પડે
રીંછ કૈક રડાયા ધડવડ ધાયા રણ સવાયા કોણ રિએ મેઘનાદ મરતા…૫
સુણી રામ ચિડાયો કૌશલ જાયો ધનુષ ઉઠાયો બાહુ વડે
ઉલટ્યો દધિ આખો પ્રખગ પાખો દુશ્મન લાખો શિશ દડે
તબ તીર માર્યો છાતી નિકાર્યો દૈત સંહાર્યો રાડ દિએ મેઘનાદ મરતા…૬
ભાગ્યા દૈતા ભારી આત્મ ઉગારી બચવા બારી એક ન મળે
સૌ મળી સાહેલી અંગ અલબેલી નાર નવેલી નીર ઢળે
હરિ મેલે હડસેલી કોણ હોય બેલી,લાર લવેલી કોણ લિયે
મેઘનાદ મરતા…૭
કરે પ્રેત કકળાટો વૈતલ વાટો શક્તિ સપાટો શ્રોણ પીએ
પાપી રાક્ષસ પૂરા આયુષ્ય અધુરા એમ અસુરા માર દીએ
‘નાજા’ નર નાથે બળિયા બાથે ભડ ભારથે ભાજ દીએ મેઘનાદ મરતા…૮

📌~કવિ શ્રી નાજાભાઇ બારોટ

ભીતર નો ભીંજાણા

Standard

કાળમીંઢ પત્થરા કેરા ભીતર નો ભીંજાણા,
મૂશળધાર માથે બારેય મેહુલા મંડાણા.
સંતના સમાગમથી જરા નવ સમજ્યા,
માયા મમતામાં જેના મનડાં મૂંઝાણા.
કાળી ઉન કેરાં કાપડ કોઇ રંગરેજથી,
લાખ ઉપાયે બીજા રંગે નો રંગાણા.ફુલડાંની સેજે એને નીંદરાયું નાવે,મછિયાંની ગંધે એના તનડાં ટેવાણાં.
પિંગલ કહે છે પ્યાલા દૂધ ભરી પાયું,

વિષધરનાં વર્તન જરિયે નવ બદલાણા.

📌કવિઃ પિંગળશીભાઇ ગઢવી.

આવી કવિતા કેવા વંટોળમાંથી જન્મી હશે? – વિનુ બામણિયા

Standard

:::::::::::::::::::

મનની મુરાદ મનના મેળા મનના મૂળમાં રોગ,
મનની મોજ માણો જોગી
આઠે પ્રહરા ભોગ.

ઘોર વગડો જાળું ઝરણાં ડાળ ટહુકે ને અજવાસ,
ચાસ વગરની ખેડ ફકીરા ઠૂંઠે થાય અમાસ.

ભરમાંડોની કાળાશ પહેરી ડોશી ખી ખી કરતી,
પળ ચૂકેલા મનવા તારી શ્વાસ રજોટી ખરતી.

કૂવાને કાંઠલિયે બેઠો ફણીધર ઝાંખે અંદર
એક કમંડળ જળ ભરવાને સાતે દરિયે ચેત મછંદર.

ભળી ગયા તે ભળી ગયા છે ડૂબી ગયા કે તર્યા?
ચપળ જનતો ચપ ચપ ચાલ્યા
ડૂબ્યા એવા સર્યા.

ચલ મન અલખ અનંત ઓટલે ભીતરનો ભપકાર,
બેઠે ડાયરે ઘૂંટ ભર્યો ત્યાં રણઝણયા છે તાર.

તું ગયો છે હું ગયો છું ચાલે વળી સરકાર,
મારે તળિયે મૂળ ક્યાં જોડી તરંગ અપરંપાર.

ડૉ રાજેશ વણકર

   અખંડ પંચમહાલમાં સાહિત્ય ક્ષેત્રે કેટલાંક નામ હોઠ પર રમતા હોય છે.જેમાં રાષ્ટ્રીય પુરસ્કૃત સર્જકો માં પ્રવીણ દરજી પછી તરત રાજેશ વણકર યાદ આવે.મણીલાલ હ પટેલ,કાનજી પટેલ,વિનોદ ગાંધી ને આ લખનાર સહિત સાહિત્યને ગુજરાતની ભૂમિ પર રમતું ભમતું ને ગમતું કરનાર એક એવું નામ જેને આખું ગુજરાત એના કામથી ઓળખે તો મનેય થયું ,મારા મનને થયું કે ચાલ મન આ કવિતા ને જ રમતી મુક..

શાહબુદ્દીન રાઠોડ કહે છે કે તું કયા વેંતનો પડી રહ્યો છે? આ બુદ્ધ, મહાવીર,ભર્તૃહરી એક ક્ષણની થપાટમાં બહાર નીકળી ગયા.કદાચ કવિના ચિત્તમાં આવી કોઈ ક્ષણનો ઝબકાર આવી કવિતા પોતાની કલમવાટે પ્રસવવા આવી હશે.આ મન માણસને બધું કરાવે. સતીષ પ્રિયદર્શી ની પંક્તિઓ છે કે
-આ મન કેવું ચરાડું છે
ઢોર જાણે કે અરાડું છે.
“મન હોય તો માળવે જવાય”આપણું લોક કહે છે એમજ મન જો હોય તો -આગ પણ બાગ બને અને આધુનિકોની જેમ ચોમેર ઉત્સવ આનંદની વચ્ચે મન એકલું પણ હોય.પણ આ મનની મોજને પામી જનાર ચિત્તનો ચિદાનંદ પામી શકે છે.આ કવિતા કોઈ સ્વરૂપમાં બંધાતી નથી.સહજ સ્ફુરેલી કવિની વાણી છે. વાલ્મિકીને આમજ લય મળ્યો હતો અને એ લયને બધાએ ભેગા મળી કોઈ નામ આપ્યું હતું.એમ આ સર્જન પણ એક ઉચ્છવાસ છે.એમાં જીવનનાં અનેક સત્યો છે.
     વિચારોના વગડામાં કોઈ ટહુકાર કહો કે કોઈ ચમકાર કહો કે કોઈ આધ્યાત્મિક  મિલન ચાસવિના જ ખેડ કરી આપે અને જીવન લહેરાઈ ઉઠે એમ પણ બને.
    “ભરમાંડો કાળાશ” એટલે આખું ભ્રહ્માંડ બ્લેક છે કાળાશ છે.ક્યાંક ક્યાંક અજવાસ છે.પેલી ડોશી રૂપી પ્રકૃતિ માણસને ક્યાંક ને ક્યાંક ચૂકાવીદેવા માટે પ્રયત્નો કરે છે.આ પ્રકૃતિના હાથમાં ન આવવું અને પોતાના મનને ઉજ્જવલ ચિદાનંદમાં મસ્ત રાખવું એ નિયતિમાં વહેવું.
   આગળની પંક્તિનો ફણીધર  ઝેરી છે એ ગમે ત્યારે ડંખ મારી દેશે અને પાડી દેશે નામશેષ કરી દેશે એટલેજ ચેતવું એક કમંડળ જેટલું સાચું જીવન જીવવા માટે સાત જનમ સુધી રાહ જોવાની.જીવવું મરવું મરવું જીવવું ક્રમ જારી જ રહે છે અને સાચું જીવન પકડાતું નથી એ ફક્ત નાનકડું એક કમંડળ ભરાય એટલુંજ પણ એની શોધમાં જન્મજન્માંતર વહી જાય છે.
    આ સંસારમાં આવીને કેટલાય મનુષ્યો નોકરી, ધંધો, પત્ની,બાળકો,મકાન,ગાડી,દવાખાના,શિક્ષણ વગેરેમાં ભળી જાય છે એક પ્રવાહ બની જાય છે.પ્રવાહમાં ઢસડાતા કોઈ રજકણ જેવું જીવીને ચાલ્યા કરે છે.અસ્તિત્વનું ભાન પણ ખોઈ બેસે છે પરંતુ અંદર રહીને પણ પોતાના અસ્તિત્વની સભાનતા ન ગુમાવે ડૂબે છતાં સ્વ-મોજમાંજ સરે એ જીવનની કવિ હિમાયત કરે છે.
     અને અંતિમ પડાવ સુંધી પહોંચતાં તો કવિ અલખ ઓટલે લઈ જાય છે.પોતાની ભીતરના ભપકાર ના તેજે જિંદગી ગુમાવવાની હિમાયત કરે છે. અને એટલે જ ક્યાંય કશી શોધની દોડાદોડ સંતો મહંતો મંદિરો મસ્જિદો,ગુરુદ્વારા કશામાં ન જતાં બેઠા બેઠાજ  પોતાની અંદરના એકતારાથી તારને જોડી દેવાથી જીવન સંગીત ગૂંજવા લાગે છે.
    અંતિમ પંક્તિઓમાં કવિ કોઈને ઉદ્દેશીને કદાચ ભાવકને ઉદ્દેશીને કહે છે કે “તું ગયો છે હી ગયો છું’ બધા ક્યાંકને ક્યાંક અટવાયા છે સંસારની જાળ જ પેલા કબૂતરોની જાળ જેવી છે.દરેક ક્ષણ ક્યાંકને ક્યાંક કોઈને કોઈના હવાલે કરી દેવાઈ છે.કોઈ નોકરીના કોઈ સંસારના કોઈ રાજકારણના કોઈ ધર્મના કોઈ જાતિના અનેક વાડાઓ-બંધનોમાં આપણે છીએ ને ઉપરની સરકાર એટલે કે આ સૂર્ય ચન્દ્રનું ઉગવું, ફૂલોનું ખીલવું, પાંદડાનું ફૂટવું,વૃક્ષોની ડાળીઓનું તૂટવું અને ફૂટવું સતત ચાલ્યા કરે છે પણ પેલો ચેતી ગયેલો મનુષ્ય તો એમ કહે છે કે મનુષ્યને નહિ પણ ખભાની જોડી ને કહે છે કે વિરામ કરશું તો ક્યાંક અટવાશું ચાલ ભાઈ ચાલ આપણે ક્યાંય મૂળિયા નાખવા નથી આ અનેક તરંગો આપણી અંદર છે એના નિજાનંદે બસ આગળને આગળ જવું છે
       કવિને આવી ચિત્ત-ચૈતન્ય-વિલાસની કવિતા સર્જવા બદલ અભિનંદન.મનોસાગરના આવા આવા અનેક મોતી સાહિત્યમાં મનુષ્ય ચિત્તમાં સીંચતા રહે એના અજવાળે આપણે જીવીએ તો  ભયો  ભયો…..

છેલ્લું દર્શન – રામનારાયણ પાઠક

Standard
છેલ્લું દર્શન  રામનારાયણ પાઠક
ધમાલ ન કરો, – જરાય નહિ નેન ભીનાં થશો, –
ઘડી બ ઘડી જે મળી – નયનવારિ થંભો જરા, –
કૃતાર્થ થઈ લો, ફરી નહિ મળે જ સૌંદર્ય આ,
સદા જગત જે વડે હતું હસન્તું માંગલ્ય કો!

ધમાલ ન કરો, ધરો બધી સમૃધ્ધિ માંગલ્યની,
ધરો અગરુ દીપ ચંદન ગુલાલ ને કુંકુમ;
ધરો કુસુમ શ્રીફલો, ન ફરી જીવને આ થવો
સુયોગ અણમૂલ સુંદર સુહાગી માંગલ્યનો!

ધમાલ ન કરો, ન લો સ્મરણ કાજ ચિહ્ને કશું,
રહ્યું વિકસતું જ અન્ત સુધી જેહ સૌંદર્ય, તે
અખંડ જ ભલે રહ્યું, હ્રદયસ્થાન તેનું હવે
ન સંસ્મરણ વા ન કો સ્વજન એ કદી પૂરશે.

મળ્યાં તુજ સમીપે અગ્નિ! તુજ પાસ જુદાં થિંયેં,
કહે, અધિક ભવ્ય મંગલ નથી શું એ સુંદરી?

-૦-