Tag Archives: Lokjivan

કાષ્ઠકલાનું પ્રતીક પિત્તળ જડિત પટારા

Standard

કાષ્ઠકલાનું પ્રતીક પિત્તળ જડિત પટારા (Brass mounted wooden)

લોકજીવનની સાથે લોકકલા ઓતપ્રોત થઈ હોવાને કારણે લોકજીવન સદાયે કળાનું રસિયું રહ્યુ છે. ઘરમાં અને સમાજ જીવનમાં તથા માંગલીક પ્રસંગોએ ઉપયોગમાં લેવાતી ચીજવસ્તુઓ એવા તો નમણા રૂપ એણે આપ્યા છે જે જોનાર બે ઘડી મન મોકળું કરીને બસ નિરખ્યા જ કરે.
આજે સંસ્કૃતિએ વિકાસની હરણફાળ ભરવા માંડી છે ત્યારે લોકજીવનમાંથી આવા ઘણાય પ્રતીકો વીસરાઈ ચુક્યા છે અથવા વીસરાતાં જાય છે. લોકસંસ્કૃતિનાં પ્રતીકો તરીકે જેણે મોખરાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યુ હતુ તે પટારો આજે લોકજીવનમાંથી ભુલાવા માંડ્યો છે. અત્યારે તો લોકો સ્ટાઈલીશ તીજોરીઓ અને કબાટ વાપરતા થઈ ગયા છે. ગામડામાં વસતી કેટલીક જાતીઓ જેમણે પોતાની જૂની લોકરૂઢીઓ જાળવી રાખી છે ત્યાં એ આજે પણ ક્યાંક સચવાઈ રહ્યો છે.

◆ કાષ્ઠકલાનું બેનમૂન પ્રતીક

મજૂડાં અને ડામચિયાનો વપરાશ શરૂ થયો પછીથી લોકજીવનની જરૂરીયાતમાંથી ઉદૃભવેલુ પ્રતિક તે પટારો છે. જુનાં વખતમાં લોકો નાણાં, ઘરેણાં વગેરે જમીનમાં દાટી રાખતા. ધીમે ધીમે માનવીને એનાં ગેરલાભો જણાતાં તેણે આ બધી વસ્તુઓ મુકવા માટે નવુ સાધન શોધી કાઢ્યુ તે સાધન હતુ પટારો.પટારામાં ગાદલાં, ગોદડાં, આણા-પરિયાણાનો સામાન, ઘરેણાં તથા રોકડ નાણું મુકવામાં આવતુ.

◆ પટારાનું ઘડતર અને જડતર

પટારો એ ગુજરાતી કાષ્ઠકલાનું બેનમૂન પ્રતીક છે. ગુજરાતનાં સુથારો આખો પટારો લાકડામાંથી ઘડતા અને એના ઉપર એવુ તો આકર્ષક અને મજબુત જડતર કરતા કે ભલભલા ચોર અને લુંટારુઓ એને સહેલાઈથી તોડી શકતા નહોતા. પટારાની લંબાઈ 5 થી 7 ફૂટ અને પહોળાઈ 4 થી 5 ફૂટ જેટલી હોય છે. એનુ લાકડુ ન દેખાય એ રીતે અને ગીલેટવાળાં પતરાથી મઢવામાં આવે છે. પટારા સાગ, હરદળવો અથવા સાજડનાં લાકડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આગળનો ભાગ સીસમનાં લાકડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. પતરા પર રંગબેરંગી મોર, પોપટ, ચકલીઓ, ગણેશ, ઘોડા, વાઘ, હાથી, હરણ, ફુલ, કોડી, વેલ વગેરે જેવા પશુ-પક્ષી કે ફુલ છોડનાં ભાતપ્રતીકોથી સુશોભિત કરવામાં આવતા. અંદર રૂપિયાની વાંસળિયું મુકવાનાં નાના મોટા ખાના હોય છે. ગામડાનાં અભણ સુથારો આ પટારામાં એવા ચોર-ખાનાં બનાવતા કે રીઢો ચોર પણ ગોથું ખાઈ જાય.
પટારાની નીચે ચાર પૈડા હોય છે. જેથી તેને સહેલાઈથી હેરવી-ફેરવી શકાય. પટારો ઉપરથી ઉઘડે છે અને એનાં પાંદડિયું અને નકુચામાં ખંભાતી તાળાં વાસવામાં આવે છે.
આ પટારાની બાજુઓ સીધી હોય છે. તેના ઉપરનો ભાગ વળાંકવાળો હોય છે. બંને બાજુના ભાગ અને પાછળનાં ભાગને પિત્તળની પટ્ટીઓ વડે ફીટ કરી મજબુત કરવામાં આવે છે. પાછળનો ભાગ દીવાલ સામે હોય છે અને નીચેનો ભાગ ભોંયતળિયા પર આવતો હોય છે. લાકડાની ધારો, પિત્તળનાં પતરા, માથા વગરની ખીલીઓથી જોડવામાં આવે છે. પટારાને ઢાંકવા માટે તેની આગળ અર્ધગોળાકાર ભાગ હોય છે જે ‘પાવડીના’ નામે ઓળખાય છે.
પટારાની બાજુઓ ઉભા પાટિયાને ખીલાસરીથી જોડીને બનાવવામાં આવતા હોય છે. આ સામેના ભાગને સુથાર ‘દર્શનભંગ’ જેવુ સુંદર નામ આપે છે. જ્યારે બે બાજુના ભાગોને ‘બાજુના કરા’ કહેવાય છે. નીચેના ભાગને ‘તળિયુ’ કહે છે. આગળના ભાગને પિત્તળની પટ્ટીઓ મઢવામાં આવે છે.
પટારાના આગળનો ભાગ જેને દર્શનભંગ કહેવાય છે તેના પર ભાત પાડેલા બીબામાં ઢાળેલા ભાતપ્રતિકો પિત્તળના ચોરસ આકારો પર ‘સ્ટેમ્પીંગ’ કરવામાં આવે. તેમજ પટારાના કરાઓને પંચીંગ વડે કાણા પાડીને ઝીણી કારીગરી ઉપસાવવામાં આવે છે. આ રીતે અનેક ભાત, ભાતપ્રતિકો અને ઝીણવટથી કાપેલી કોરો વડે પટારાના બાજુઓને અલંકૃત બનાવવામાં આવે છે. જ્યારે આ કામ પુરુ થઈ જાય ત્યારે મીજાગરા, હાથા અને આંગળી ફીટ કરવામાં આવે છે જે લુહાર બનાવે છે. પટારાનાં લાકડાનું મુખ્ય કામ સુથાર બનાવે છે.
જેમ જામનગર,કચ્છ અને રાજસ્થાની બાંધણી, ઘોઘાનાં ઘોડલા, ગીરના દેશી બળદ, કાંકરેજની ગાયો, પાટણનાં પટોળા, સુરતની બારબંધવાળી બંગડી, હાલારનાં હાથીડા અને સંખેડા તથા મહુવાનું લાકડાકામ વખણાતુ કે વખણાય છે એમ ધોલેરા, ભાવનગર, મહુવા, બોટાદ, લીંબડી અને વીરમગામનાં પટારા ખુબ વખણાતા. એમાં ગુજરાતમાં પટારા ખરીદવા માટે ધોલેરા, ભાવનગર અને વિરમગામ તો ખુબ જાણીતા મથકો હતા. લોકો દુરદુરથી ગાડા જોડીને પટારા લેવા આવતા. આ પટારાની કિંમત થોડાક સમય પહેલા 500 થી માંડીને 5000 રૂપિયા જેટલી હતી જે તે સમયમાં ખુબ મોંઘી કિંમત ગણી શકાય. જોકે પટારાની કળામાં આજે ઓટ આવવા માંડી છે. જુના વખતનાં મજબુત પટારા અને એવુ જડતરકામ આજે તો ક્યાંક જ જોવા મળે.

લોકજીવનનાં ઘરની શોભારૂપ પટારા વિનાનું ઘર ખાલીખમ લાગતુ. રાજપૂત, ભરવાડ, કણબી, કાઠી, મેર, આહિર અને બીજી કેટલીક જાતીઓના ઘરોમાં નજર કરીએ તો બબ્બે પટારા જોવા મળતા. સામાન્ય રીતે બેઠક-ઉઠક માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ઓરડામાં અવનવા આળેખોથી ઓપતી બે હાથ પહોળી અને વેત ઉંચી પેડલી ઉપર પટારા મુકવામાં આવતા તેના પર ત્રાંબા-પિત્તળના બેડાની માંડ્ય અને માંડ્ય ઉપર કલાત્મક માળી હોય છે.
પરણીને સાસરે જતી કન્યાને જુના વખતમાં આણમાં પટારો આપવામાં આવતો. આજે તો પટારાનું સ્થાન લાકડાનાં કબાટોએ અથવા સ્ટાઈલીશ તીજોરીઓએ લઈ લીધુ છે. તેમ છતા કેટલીક જાતીઓએ આ પટારાઓ સાચવી રાખ્યા છે. એક પટારો મારા ઘરે હમણા સુધી હતો પણ બહુ જુનો હોવાને કારણે તુટી ગયેલો.

◆ પાટુ રે મારી પટારો તોડ્યો

ઘણીવાર પટારાનો ઉપયોગ માણસને સંતાડી રાખવા પણ થતો. પટારામાં પુરીને દુશ્મનોને મારી નાખ્યાનાં દાખલા પણ નોંધાયા છે. સામાન્ય રીતે પટારો એટલો મજબુત હોતો કે જલદી તુટતો નથી પરંતુ બળિયા લોકોને તો એવા પટારા કોઈ વિસાતમાં હોતા નથી. સોરઠમાં વાવડી ગામનાં વીર રામવાળાએ તો આવો પટારો પાટુ મારીને તોડી નાખ્યો હતો. તે જ તેમની બહાદુરી બતાવે છે. રામવાળાનાં રાસડામાં પણ આવે છે કે-
“પાટુ રે મારી પટારો તોડિયો;
કંઈ વાગી છે ડાબા પગમાં ચૂંક
ઘેલી ગરના રાજા…”

આજે પણ ગુજરાતને ગામડે-ગામડે ચારસો-પાંચસો વર્ષ જુના પટારા ક્યાંક સચવાયેલા મળી આવે છે. આવા પ્રતિકોનો અભ્યાસ હાથ ધરાય તો લોકસંસ્કૃતિનાં રસિયાઓને ઘણી સામગ્રી હાથ આવે તેમ છે.

સંદર્ભ: લોકજીવનના મોતી, ખરક જાતીની કલા-સંસ્કૃતિ અને મારા દાદાની જાણકારી મુજબ.
✍ ચેતનસિંહ ઝાલા
——————————————————————