Tag Archives: pir

અંગ્રેજ અમલદારે બનાવેલ પાળીયો કૂતરાપીર તરીકે પૂજાયો.

Standard

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

ઝાલાવાડનું નામ સાંભળતા સાથે જ આ પંથકનો ગૌરવવંતો ઇતિહાસ સંગ્રહાયો હોવાનો ખ્યાલ આવી જાય છે. અહીંયાનો ખારો મલક પાટડી હોય કે હરિયાળો હળવદ, ધ્રાંગધ્રા હોય તો વળી લાખેણા લખતર અને ચોટીલાના ઠાંગામાં જાણે પાંદડે પાંદડે ઇતિહાસની વાતુ છે ત્યાગની ગાથા ગાતુ વઢવાણ, લીંબડી, મૂળી અને સાયલાનો પણ અનેરો ઇતિહાસ છે. લખતર ગુજરાતના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાનો મહત્વનો તાલુકો છે. લખતર આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. લખતરમાં આદિશ્વર ભગવાનનું ખૂબ પુરાણું દેરાસર આવેલું છે. અહીંનાં જોવા લાયક સ્થળોમાં તળાવ, દરબારી કુવા, બાપુરાજની દેરી અને કિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. આવા આ લખતરનું એક અજાયબ સ્મારક. લખતર રેલ્વે સ્ટેશનનાં પ્લેટફોર્મ ઉપર આજે પણ અડીખમ ઉભો જોવા મળે છે એક  પાળીયો.
આજે પણ રેલવે કર્મચારીઓ કુત્તાપીર તરીકે પાળીયાની શ્રધ્ધાપૂર્વક પૂજા કરે છે.  સૌરાષ્ટ્રમાં લગભગ ઈ.સ.૧૮૮૪માં વિરમગામ-સુરેન્દ્રનગર વચ્ચે રેલ્વે લાઈન નાંખવાનું કામ તે જમાનાની બી.બી. એન્ડ સી.આઈ.કંપની દ્વારા ચાલતું હતું. કામ કરનાર અંગ્રેજ અમલદાર હેનકૂક(Hencock) હતા. કામ કરતા સદગૃહસ્થ હેનકૂક પાસે એક જાતવાન અને વફાદાર કુતરો હતો. અંગ્રેજ અમલદાર હેનકૂક લખતર શહેર નજીકનાં મોતીસર તળાવની પાળ પાસે કર્મચારીઓ અને મજૂરો સાથે તંબુઓ નાંખી રહેતાં. મોતીસર તળાવની પાળથી બેએક કી.મી. દુર ચાલતા રેલ્વેનાં કામની દેખરેખવેળાએ તેમની સાથે તેમનો વફાદાર મિત્ર કૂતરો સાથે રહેતો. કામકાજ દરમ્યાન જો કોઈ ચીજ-વસ્તુ કે દસ્તાવેજની જરૂર પડે તો હેનકૂક કૂતરાંની ડોકે ચિઠી બાંધી અને મુકામનાં સ્થળે એટલે કે મોતીસર તળાવની પાળે મેડમ(હેનકૂકનાં પત્ની) પાસે પહોંચી જઈ ચિઠી સુપ્રત કરતો હોય તેમ મેડમ પાસે ઉભો રહતો. અને ચિઠીમાં લખી જણાવ્યા મુજબની ચીજ-વસ્તુ કૂતરાંની ડોકે બાંધી દેતા. આમ કુતરો સંદેશાવાહકનું કામ પણ કરતો હતો.
આમ સંદેશાવાહકનું કામ કરતો કુતરો કે જે પોતાનાં માલિકનો વફાદાર મિત્ર હતો. તે રેલ્વેનાં કામનાં ગાળામાં અહી મરણ પામ્યો હતો. ત્યારે અંગ્રેજ અમલદાર હેનકુકે ખાંભીઓની કથા ઠેર-ઠેર સાંભળેલ એના પગલે પત્થર ઉભો કરી ઉપર વફાદાર કૂતરાંનાં મૃત્યુની યાદી લખી. જે આજે પણ મોજુદ છે. એમાં અંગ્રેજીમાં લખેલું છે. History of Cock. A favourite dog of Eleven years, The Faithful Friend and Companion of his master”. C. E. Hencock. ખાંભીને આજુબાજુમાં રહેતા રેલ્વેમાં કામ કરતા કર્મચારીઓનાં પરિવારો “કુત્તાપીર” તરીકે શ્રદ્ધાથી દૂધથી નવડાવે છે. અને માનતાઓ પણ રાખે છે. અને તે ખાંભી રેલ્વેનાં દફતરે R/36થી નોંધાયાનું પણ જોવા મળે છે. લખતરના રેલવે સ્ટેશન પર અંગ્રેજ શાસનકાળથી સ્થિત શ્વાનના પાળિયાની કર્મચારીઓ આજે પણ સારી રીતે માવજત રાખી રહ્યા છે. 

____________

*વાંચેલી નોંધ.

લે. અજ્ઞાત,

પોસ્ટ : વોટ્સએપ ગ્રુપમાંથી.

​સામાન્ય પાડો પૂજાયો પાડાપીર રૂપે

Standard

લોકકથાની વાતો – ડો.પ્રદ્યુમ્ન ખાચર

કોઈક માણસના ભાગ્યમાં પણ હોતું નથી એટલું માન-સન્માન ને આદર કાઠિયાવાડી સંસ્કૃતિમાં કેટલાક પ્રસંગોમાં પશુઓને પણ ઈતિહાસને પાને ઘણીવાર જોવા મળ્યું છે,એ વાંચતા-સાંભળતા તો ઘડીક થંભી જવાનું મન થાય કે વાહ પશુ છે પણ માનવથી પણ એક ડગલું આગળ જીવી ગયા.પશુ જાતિના કેટલાક સંસ્કારો માનવને અનેક બોધપાઠ આપે છે પણ બધાને એ સમજવું જ છે ક્યાં? આજે અહીં સતાધારના આપા ગીગાની જગ્યાના પાડાની વાત માંડવી છે કે જેના માટે એમ કહેવાય છે કે 
પાડે દેખાડ્યું પ્રગટ સતાધારનું સાચ,
અનેક જુગ ઊલટી જતા ઉની નાવે આંચ.
આજના યુગનો માણસ તો ઘડીક માથું ખંજવાળવા માંડે કે એવું તો વળી શું હતું કે એક સામાન્ય પાડાએ વળી કઈ શક્તિ બતાવીને ગુજરાતમાં જેણે નામ પોતાનું નામ રોશન કરી પાડાપીર તરીકે પૂજાયો. સતાધારની જગ્યાને આપા રામ કરીને એક આહીર ભગતે જગ્યાને કેટલીક ભેંસો આપેલી તેમાં ભોજ નામની એક ભેંસ હતી જે ભોજ ભેંસ જે દેવતાય ભેંસ હતી કે જેનું દૂધ મંદિરે ચરણામૃતમાં ધરાવવામાં પણ આવતું હતું.આ ભોજ ભેંસના તમામ પાડી પાડાઓને જીવની જેમ જ જાળવવામાં આવતા હતા અને કદી કોઈને દેવાના જ નહિ અને જો દેવાના તો મફતમાં જ દેવાતા હતા ને જેને ઈશ્ર્વરીય શ્રદ્ધા હોય એ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરતા, મોટે ભાગે તો કોઈને પાડો કે પાડી દેવામાં જ આવતા નહિ.
એવામાં એક દિવસ બપોરે કુંડલા પાસેના નેસડી ગામેથી કેટલાક લોકો આવ્યા અને પૂ.શામજીબાપુ પાસે માગણી મૂકી કે અમારા ગામમાં એક સારા પાડાની જરૂર છે,જો સારો પાડો હોય તો એની ઓલાદ સારી થાયને તો અમને આ પાડો આપો.
પૂ.શામજીબાપુ કહે, ભાઈઓ તમારી વાત સાચી પણ અમારી પાસે હાલમાં કોઈ પાડો દેવાય તેમ નથી અને જે છે એ તો અમારા ખાડુમાં જોઈએ જ. પેલા કહે આ રહ્યો ભોજનો મસ્ત પાડો ને તમે કેમ આમ મોળો ઉત્તર આપો છો,બાપુ કહે અરે ભાઈઓ એ તો અમારી દેવતાઈ ભેંસ ભોજનો પાડો છે અને એની ઓલાદને અમે જગ્યા બહાર પણ ક્યાંય કાઢતા નથી, જેને તમે ભલે પાડો કહો પણ અમે એને પાડો ગણતા નથી હો એ તો અમારા પૂર્વજોની મર્યાદાને સાચનો પુરાવો છે.
પણ સામેવાળા એની લૂલી જીભે હજાર જાતના સામ સામા સવાલ કરે છે તો ભોળા અને દરિયાવ દિલના પૂ.શામજીબાપુ તો મુંજાયા કે આ લોકોએ ભારે કરી હો.પેલા તો વધુને વધુ બોલે છે કે બાપુ આ પાડો ન આપવો હોય તો કાંઈ વાંધો નહિ પણ આમ બહાના ન બતાવો.
આખરે પૂ.શામજીબાપુ કહે લ્યો તો પાડો આપું પણ અમારી એક શરત રહેશે અને એ શરત નહિ પાળો તો આ દેવળવાળો તમારા લેખા જોખા કરશે. નેસડીના આગેવાનો તો સહમત થઇ ગયા કે બાપુ આપના વેણને બ્રહ્માના વેણ ગણીને જ અમે પાળશું બોલો બાપુ બીજી શું શરત છે.
પૂ.શામજીબાપુએ ખૂબ જ ધીમા સ્વરે અને નરમાશથી સાચા ભોળા એક સંતને છાજે એ રીતે કહ્યું કે જુઓ બાપલા,આ પાડાને પેટના દીકરા કરતાંય વધુ સાચવવો પડશે અને એમ કરતા તમને ન પોષાય તે દી પાછો જગ્યામાં જ પુગાડી જાજો હો,પણ કદી એને કોઈ બજારમાં ક્યાંક વેચતા નહિ. 
આ બધી વાત પૂરી થઈને નેસડીથી આવેલ માણસ પાડાને લઈને હાલી નીકળ્યો ને નેસડીમાં હમીર કોળી નામનો ગોવાળ પાડાને જીવની જેમ જાળવવા માંડ્યો પણ એમાં થોડાંક વર્ષોમાં હમીર કોળીને ઈશ્ર્વરના ઘરનું તેડું આવતા એ તો ધામ ભેગો થઇ ગયો તે પછી એની ઘરવાળીને આ કડાકૂટ ન ગમી કે રામ જાણે કશું જોયા જાણ્યા વિના જ કુંડલાના મતવા બચુભાઈને રૂપિયા ૧૫૦૦માં વેચી દીધો કે આ પાડાને મારા હમીરા વિના કોણ એ રીતે સાચવી જાણે એના કરતા પાડાને જોવો પણ નહિ અને હમીરની યાદ પણ ન આવે ?

પેલા બચુભાઈ મતવાને એમ થયું કે આવો મદમસ્ત પાડો છે તો એના તો મુંબઈમાં જ સારા પૈસા પાકશે એમ માની પાડાને ભાર ખટારામાં ચડાવી મુંબઈ ભેગો કર્યો અને પૂરા રૂપિયા ૫૦૦૦માં એક કસાઈને વેચી દીધો.થોડા જ સમયમાં તો પાડાને કતલ કરવા કતલખાનામાં લઇ જવાયો અને બધા પશુઓને ગમાણમાં લીલું નાખ્યુંને એ તો બિચારા અબોલ જીવ માંડ્યા ખાવા પણ એને બિચારાને ક્યાં ખબર હતી કે હમણાં જ આપણા ઉપર કાળની કરવત ત્રાટકીને આપણા કટકે કટકા કરી નાખશે.
આખું કતલખાનું સ્વયંમ સંચાલિત હતું, કસાઈએ જેવો હુકમ કર્યો કે માણસે કરવતના મશીનનું બટન ખટાક કરતું દબાવ્યું કે ત્યાં તો જાણે કે ધરતી ધ્રુજવા માંડી ને પાડાની આંખો લાલચોળ થઇ ગઈ ને જ્યાં કરવત પાડાની ડોકને અડવા આવી ત્યાં તો કડાકો બોલ્યો ને કરવતના ટુકડા થઇ ગયા.
કસાઈ વિચારમાં પડી ગયો કે આવું કદી બંને જ નહિ મેં આ કતલખાનામાં તો હજારો પશુઓને આ કરવતથી જ મોળ્યા છે,પણ વિચાર કરે છે કે કદાચ હવે આ કરવત જર્જરિત થઇ નબળી પડી ગઈ હશે તો જ તૂટી હોય ?
તરત જ નવી નકોર ચકચકતી કરવત ચડાવીને જોયું કે આ કરવત બરાબર ઉપર નીચે ચડે ઊતરે ને પાછી વળે છે કે નહિ?તો કરવત તો બરાબર નીચે ઊતરી ને પાછી ઉપર ચડી,કસાઈને થયું હંહં હવે બરાબર છે ને જેવું બટન દબાવ્યું ત્યાં તો ખટાગ દઈને અવાજ આવ્યો ને કરવત પાછી તૂટી ગઈ અને એના કટકાઓ એવી રીતે ઉડ્યા કે કસાઈના જ પગ કપાય ગયા,થોડી જ વારમાં કસાઈના પરિવારજનો આવી ગયા અને એને દવાખાને દાખલ કરી દીધો પણ સહુ વિચારમાં પડી ગયા કે આવું કદી બને જ નહિ. કસાઈ તો બેશુદ્ધ અવસ્થામાં જ ખાટલામાં પડ્યો છે અને દવાખાનામાં જ એ ખાટલા પાસે નીચે કસાઈની વહુ અને દીકરો સૂતાં છે એવામાં અડધી રાત્રે કસાઈના દીકરાને સ્વપ્નું આવ્યું ને એને કોઈ દેવાતાય પુરુષના દર્શન થયાં અને એણે કહ્યું કે આ પાડો મારી જગ્યાનો છે કોઈ એનો વાળ પણ વાંકો કરી ન કરી શકે હો,તો સમજી જાજે બાકી જડમૂળમાંથી ઉખેડી નાખીશને જલદી પાડો જ્યાંથી લાવ્યો હોય ત્યાં જ મૂકી આવ.
કસાઈનો દીકરો ઝબકીને જાગી ગયો અને એને પણ શ્રદ્ધા બેસી ગઈ કે કૈંક ખોટું તો થયું જ છે બાકી આવું બને નહિ.આ બધું સાંભળતા ને જોતા કસાઈને પણ શ્રદ્ધા બેસી ગઈ કે જરૂર આમાં કૈંક છે તે તેણે બે હાથ જોડી પ્રાર્થના કરી કે આ પાડાને એની જગ્યાએ અમારા ખર્ચે પહોંચતો કરશું અને અને વધારાનો એક પાડો માફી તરીકે ત્યાં બાંધી આવશું પણ મારા ખાવિંદને બચાવી લ્યો.
પછી કસાઈએ પાડો પાછો મુંબઈથી કુંડલા બચુભાઈ મતવાને મોકલી આપ્યો ને તેણે કુંડલાથી ચલાલા,ધારી અને વિસાવદર થઈને સતાધાર મોકલ્યો,પણ આ સમાચાર અખબારોમાં ફેલાય જતા ગામેગામ લોકોએ પાડાને ફૂલહાર કર્યા ને પાડાનું ભવ્યાતિભવ્ય સ્વાગત કર્યું અને એ સતાધારમાં પાડાપીર તરીકે પછી ઓળખાવા લાગ્યો અને જયારે પાડાએ જીવ છોડ્યો ત્યારે તેને સતાધારમાં જ સમાધિ આપવામાં આવી.જૂનાગઢના કવિ કાને આ પાડા ઉપર એક પુસ્તક અને બે પાંચ સરસ ગીતો આ પ્રસંગને વર્ણવતા લખ્યાં છે.

http://www.bombaysamachar.com/frmStoryShowA.aspx?sNo=216613