Tag Archives: Rajput

શ્રી મોડપીર દાદાનો ઇતિહાસ

Standard

ધન વાડી, ધન વંગધ્રો, ધન ધન મોડ મૂછાર,
ધન કૂબો કોટેસરી, ધન કચ્છડે જો આધાર.

જામશ્રી હાલાજી ૧૩૦૧ માં ગાદીપતિ બન્યાં. બારાતેરાના તે પ્રજાપ્રિય અને નિતિવાના રાજા હતાં. હાલાજી જામના બે રાણી ઓ હતાં. જેમાં પ્રથમ રાણી પારીનગરના સોઢા જગતસિંહજીના પુત્રી મામબા જોડે થયેલાં તેમના પાટવી કુંવર શ્રી રાયધણજી અને બીજા રાણી સાજડીયાળીના ઝાલા. ચતુરસિહજીના પુત્રી સુરજકુંવરબા જોડે બીજા લગ્ન થયેલા. તેના પુત્ર દેશક હતા. જામશ્રી હાલાજીજ્યારે ગાદી ઉપર હતા ત્યારે સૌરાષ્ટ્રમાં ગોહિલવંશ સ્થાપક સેજકજી સેજકપુર વસાવ્યું તે સમારંભમાં હાલાજી પધારેલ.જામશ્રી હાલાજી ખુબ જ સમજુ અને દીર્ઘદૃષ્ટિવાળા રાજા હતાં. તેમના મનમાં એક નવી ઈચ્છા ઉપજેલી કે ભાવિ પ્રજા માટે કોઈ નવો પ્રદેશ કમાવો જોઈએ અને એટલે પોતાના રાજ્યના મંત્રીઓ પાસે રજુ કરી અને કહ્યું કે મારા મનમાં કોઈ નવો પ્રદેશ કમાવાની ઈચ્છા છે જો મા આશાપુરા સહાય કરે તો ઉપરોક્ત ઈચ્છા પુર્ણ થાય.

જામ હાલાજીના નાનાભાઈ જેહાજીને જખૌનું પરગણું ગરાશમાં આપેલું. તે જેહાજીના કુંવર અબડાજી મહાન પ્રભાવશાળી અને પ્રતાપી પૂરૂષ હતાં. પોતાને મળેલા ગરાશમાં પોતાની સતા જમાવી અને રહેતા હતા.

તે જેહાજીના કુંવર અબડાજી મહાન પ્રભાવશાળી અને પ્રતાપી પૂરૂષ હતાં.પોતાને મળેલા ગરાશમાં પોતાની સતા જમાવી અને રહેતા હતા ત્યારે કચ્છમાં દુષ્કાળ પડેલો એટલે પોતાની પ્રજાને નિભાવવા માટે સિંધ આવ્યા પછી હિંગળાજ માતાની યાત્રાની ઈચ્છા થઈ એટલે સંઘ કાઢી યાત્રાએ નીકળ્યા જે સંઘમાં દશોદી ખીરોજી ચારણ પણ સાથે હતો. સિંધથી હિંગળાજની યાત્રાએ જતા રસ્તામાં બારગાઉનું રણ આવે છે. તે રણની મુસાફરી કરવા માટે પાણીનો બંદોબસ્ત કરવો જરૂરી ગણાય એટલે પાણીનો પુરતો બંદોબસ્ત કરેલો તે યાત્રાની શરૂઆત કરી અને જ્યારે રણ પ્રદેશની મુસાફરી કરી તે વખતે રામનવમીનો દિવસ હતો અને એટલે સર્વે ભજન ગાતાં ગાતાં રણમાં મુસાફરી આગળ વધતા હતા તે સમયે રણમાં અર્ધક પહોંચ્યા હશે ત્યારે રાત પડી અને સાથોસાથ પાણી પણ ખુટી ગયેલું. એટલે રણમાં રાત્રી વિતાવવા જે જગ્યાએ વિશ્રાતિ કરી .

સંઘમાં યાત્રાળુઓએ કહ્યું બાપુ પાણી ખલાશ થઈ ગયું તો હવે શું કરશું? ત્યારે જવાબમાં કહ્યું કે આ રણ પ્રદેશ છે પાણીનો બંદોબસ્ત કરીને નીકળવું જોઈએ ને. ત્યારે સંઘના માણસોએ કહ્યું કે પાણીનો પુરતો બંદોબસ્ત કરેલો હતો પરંતુ કેમ ખલાશ થઈ ગયું તે સમજાતું નથી. ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે ઈશ્વરનું સ્મરણ કરો અને પાણીનો બંદોબસ્ત થાય તો ભલે. ત્યારે એવો એક ચમત્કાર થયો કે એક ફકીર જેણે માથા ઉપર લીલી કફની બાંધેલી હાથમાં ઝેરી નાળિયેરનું ખપ્પર અને તેમાં પાણી ભરેલું એ રણમાં નીકળ્યા અને જ્યાં સંઘ અને જામ અબડાજી સત્સંગ કરતા હતા ત્યાં આવી પહોચ્યા ત્યારે જામાં અબડાજીએ આ સાંઈની ખુબ જ આગતા સ્વાગતા કરી ગાંજાની ચલમ બનાવી પીવડાવી આમ જામશ્રી અબડાજીના આદર સ્વાગતથી સાંઈ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું કે તમારી જે ઈચ્છા હોય તે માંગો ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે અમારા સંઘમાં પાણીની ખુબ જ ખેંચ છે અને આપ જો કઈ પ્રબંધ કરો તો સારૂ .ત્યારે સાંઈએ કહ્યું કે અહી ખાડો ખોદો ત્યાં ખાડો ખોદવામાં આવ્યો એટલે તે ખાડામાં સાંઈએ પોતાના ખપ્પરમાંથી પાણી તેમાં રેડ્યું ખાડો ભરાઈ ગયો અને પાણી તેમાંથી ચાલવા લાગ્યું. આમ રણમાં વ્હેલ ચાલી નીકળ્યું અને સાંઈએ કહ્યું કે હવે આમાથી તમો પાણી ભરી લો ત્યારે સંઘના સર્વએ જે તે સાધનોથી પાણી ભરવા અને જોઈતુ સઘળું પાણી બધાએ પોતાના સાધનો ભરી લીધું અને ખુબ જ સંતુષ્ઠ રીતે પાણી પી લીધું છતાં પણ પાણી ખુટ્યું નહી. આવો ચમત્કાર સર્વે જોયો ત્યારે ખીરાજી ચારણે અબડાજીને કહ્યું કે આ સાંઈ કોઈ મહાન પુરૂષ છે અને જો તમે તેની પાસે દયા યાચો અને ઈશ્વર ઈચ્છા હશે અને તે પ્રસન્ન થશે તો તમારે જે સંતતિની ખોટ ન રહે અને તમોને સંતતિ થાય ત્યારે અબડાજીએ સાંઈના પગ પકડી લીધા અને અબડાજીએ વિનંતી કરીને કહ્યું કે આપ જેવા મહાન પુરૂષના ભેટા થાય અને મારૂ દુ:ખ દૂર ન થાય તો મારા કર્મનો દોષ. પારસ મણિનો સંગ થાય છતા દરીદ્રતા રહે તો ભાગ્યનો દોષ સાંઈએ અબડાજીને કહ્યું તમારી શી ઈચ્છા છે તે જણાવો ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે, મારેત્યાં સંતતિની ખોટ છે તમારા જેવા સાધુ મહાત્માની કૃપાથી અન્નધન ખુબ જ છે પરંતુ તેને ભોગવવાવાળો મારા પાછળ કોઈ નથી ત્યારે સાંઈએ કહ્યું કે હે અબડાજી તમારા ભાગ્યમાં અઢી પુત્રો લખેલ છે, ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું મહાત્મા એક, બે, ત્રણ, ચાર એમ હોય પરંતુ અઢી પુત્ર એનો અર્થ શો? ત્યારે પ્રત્યુતરમાં સાંઈએ જણાવ્યું કે, બે પુત્રોની કીર્તિ તો જયાં સુધી આ પૃથ્વી ઉપર સુર્ય અને ચંદ્ર છે ત્યાં સુધી તેની કીર્તિ અમર રહેશે અને એક પુત્ર સાધારણ થશે એટલે કે યુધ્ધમાં કામ આવશે મેં અઢી પુત્રો કહ્યાં તે પ્રમાણે ઈશ્વર ઈચ્છાથી અબડાજીને ત્યાં ચાવડી રાણી સોહાગદેને સારા દિવસો દેખાવા લાગ્યાં.

સિંધ નગરસમેની રાજસત્તા હજુ સમાવંશના હાથમાંથી છૂટી ન હતી. નગરસમૈની ગાદી પર આ વખતે જામ ઘાહો લાખાણી હતો.

જામ જેહાજીનો પુત્ર અબડો પોતાના ભાઈઓ સાથે લાખિયાર વીયરામાં રહેતો હતો. કુટુંબ-કલેશથી કંટાળીને લાખિયાર વીયરાનો ત્યાગ કરી તે નગર આવ્યો. નગરસમેના ધણી જામ ધાણા લાખાણી પાસેથી તેણે પોતાનો ભાગ માગ્યો ઘાહા લાખાણીના બાપે નગરસમૈની ગાદી ઘાહા જાડાણી પાસેથી પચાવી પાડી હતી. પરંતુ હવે કોઈને કંઈ પણ હિસ્સો આપવાને તૈયાર ન હતો. આ ખેચતાણે ઝઘડાનું સ્વરૂપ પકડ્યું. આખરે એવો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો કે આ વાતનો નિકાલ લાવવા બંને હક્કદારોએ દિલ્હીના પાદશાહ પાસે જવું અને તે જે ચુકાદો આપે તે બહાલ રાખવો.છેવટે આ બંને જણ દિલ્હી પહોંચ્યા. આ વખતે ઇસ્લામનો પ્રચાર જોરશોરથી ચાલી રહ્યો હતો. પાદશાહે ફેંસલો આપ્યો કે બેમાંથી જે કોઈ ઇસ્લામી મઝહબનો અંગીકાર કરવા તૈયાર હોય તે નગરસમૈની ગાદી ભોગવે. પાદશાહના આ નિર્ણયથી અબડો નિરાશ થયો. તે પોતાના ધર્મને તિલાંજલિ આપવા તૈયાર ન હતો. ઘાહાએ પાદશાહની શરતનો સ્વીકાર કર્યો. અને નગરસમૈનો માલિક બની બેઠો.

અબડો જામપોતાના વિશાળ પશુ સમુદાય સાથે નગરસમેની હદમાં નિવાસ કરી રહ્યો હતો. તેના બદલામાં નગરસમેના ધણી લાખા ઘાહાણીને રોજ એક વચ્છ (પાડી) આપવાનો કરાર કરવામાં આવ્યો હતો.

અબડાની રાણી સોહાગદે ચાવડી આ વખતે ગર્ભવતી હતી. એક દિવસ એક વાણિયો બોરનો ખડિયો લઈને બોર વેચવા નીકળેલો. સોહાગદે ચાવડીને બોર ખાવાની ઇચ્છા થઈ. તેણે વાણિયાને વાંઢમાં આવવા હાકલ કરી.

હલી વાણિયું આવે, બેરેં ફાંટ ભરે,
ચાવડી સોહાગદે, તેં કે સડ કરે.
ભાવાર્થ : વાણિયો બોરની ફાંટ ભરીને આવ્યો તેને સોહાગદે ચાવડી સાદ કરી બોલાવવા લાગી.

વાણિયાના ખડિયામાંથી ચાવડી રાણીએ બેચાર બોર ચાખી જોયાં. એટલામાં કોઈ ભેદી અવાજ તેના કાન પર પડ્યો :

બાઈ બેર મ ખા, ફરે ફકીરે જીં,
અબડાણી અંદ વિઠે, કુંવર કઈ ના.
ભાવાર્થ : બાઈ, તું ભિખારીઓની માફક મફતનાં બોર ઉપાડીને ખા નહિ. અબડાના કુંવરે અંદર બેઠાં માતાને મનાઈ કરી.

બાઈ ખાજે બેર, ત બેરેં ડીજે મટ્ટ,
માણક મેલો ન થીએ, સોન ન ચડે કિટ્ટ.
ભાવાર્થ : બાઈ, જો બોર ખાવાં હોય તો બોરની કિંમત આપવી જોઈએ કારણ કે માણેક મેલું હોઈ શકે નહિ, સુવર્ણ પર કાટ સંભવી શકે નહિ.

ત્યારબાદ અબડાજીનો યાત્રાનો સંઘ પાછા આવ્યા બાદ સિંધમાં રોકાયા હતાં અને ત્યાં ત્રણ વર્ષ રોકાયા હતા અને ત્યાંજ મોડજીનો જન્મ થયો. જામ અબડાજીને ત્યાં મોડજીનો જન્મ સંવત ૧૩૦૩ શ્રાવણ વદ ૮ (જન્માષ્ટમી) ના રોજ થયો.આ મુજબ માતાના ઉદરમાં જ ઉપરોક્ત શબ્દ બોલ્યા એટલે જનમ્યા પછી મોડજી એવું નામ જગતમાં પ્રસિધ્ધ થયું જો કે રાશી પ્રમાણે તો તેનું નામ કુળધરજી છે પરંતુ જન્મ પહેલા માતાના ગર્ભમાંથી બોલેલા એટલે જગતમાં મોડજી તરીકે ખ્યાતિ પામ્યાં.

અબડાજીના બીજા રાણી સોઢી રૂપાદેને પણ સારા દિવસો રહ્યા તેમાં તે માતાના ઉદરમાં ગર્ભને પ્રસવ સાડા ત્રણ વર્ષ સુધીનો થયો ત્યારે અબડાજીના પહેલાં પુત્ર મોડજીએ સોઢી માતાના ઉદરમાં જે ભાઈ હતો તેને ઉદેશીને કહ્યું કે, “ હે ભાઈ તારા મનમાં મોટાઈ છે એટલે શું તુ જન્મ લેતો નથી પરંતુ હું તને મારી મોટાઈ આપું છું અને બદલામાં તમો મને વચન આપો કે ક્ષત્રિય ધર્મનું શરણાગત વત્સલ એટલે કે શરણે આવેલાને આશરો આપવો અને પિતાનું નામ છે તે જ તમારૂ નામ રાખવું માટે ભાઈ હવે માંને દુ:ખ ન આપો અને જન્મ લો. આવા શબ્દો મોડજીના સાંભળી માતાના ગર્ભમાં રહેલા બાળકો જન્મ થયો જેનું નામ અબડાજી ઉર્ફે જખરાજી રાખવામાં આવ્યું. અબડાજી ઉર્ફે જખરાજી પાછળથી અબડા અબડાણી તરીકે વર્તાણા તેનો જન્મ સવંત ૧૩૧૭ માં ફાગણ વદ ૧ (ધુળેટી)ના દિવસે થયેલો હતો.

અબડાજીના ત્રીજા કુંવર સોઢી રાણી રૂપાદેના ઉદરેથી થયેલો જેનું નામ સપડજી હતુ.

જામ ઘાહા લાખાણીને શરત મુજબ અબડા જામની વાંઢમાંથી રોજ એક એક વચ્છ આપવામાં આવતી હતી. એક દિવસ ગુમાઓ નામના સંઘારનો વચ્છ આપવાનો વારો આવ્યો. આ ગુનાઓ સંઘાર સૌ સંઘારોનો મુખી હતો. તે સાડને વાઈમાંગે* હતો. આ ગુમાઆ સંઘારની એક વચ્છ હતી. તેના પર તેની સાત ભેંસો દૂઝતી હતી. એ વચ્છ સાત ભેંસોને ધાવી ધાવીને અત્યંત પુષ્ટ બનેલી હતી, ધાહા જામના માણસોને આ વચ્છ પસંદ પડવાથી તેઓ તેને લઈ જવા લાગ્યા. ગુમાઓ સંઘારે તેમને બીજી વચ્છ લઈ જવા કેટલુંયે સમજાવ્યું, પરંતુ ઘાહાના માણસોએ તેની એક પણ વાત સાંભળી નહિ. તેઓ વચ્છને ઉપાડીને ચાલતા થયા. આ એક વચ્છ જતાં ગુમાઆ સંઘારની સાતે ભેંસો વસૂકી જવાનો સંભવ હતો. તે ઘાહી જામ પાસે ગયો. અને એ વચ્છને બદલે બીજી લેવા તે તેને નમ્રતાપૂર્વક વીનવવા લાગ્યો. ઘાહા જામે ગુમાઆ સંઘારની વાત પર લેશ પણ લક્ષ આપ્યું નહિ. ઊલટું તેણે એ પુષ્ટ થયેલી વરછને તુંરતજ કતલ કરી નાખવા પોતાના માણસોને ફરમાન કરી દીધું. જામ ઘાહાની આટલી તુંડમિજાજી જોઈને ગુમાઆ સંઘારનું હૃદય ઊકળી ઊઠયું, તે તરત જ પાછો વાંઢમાં આવ્યો, અને આ વાત અબડાના ભાઈ સાડ પાસે રજૂ કરી, ઘાહા જામનું આટલું ગુમાની જોઈને સાડને ગુસ્સો ચડ્યો.( એ વખતે જામ અને તેના ભાઈઓના તાબામાં જુદા જુદા લોકો રહેતા, અને તેઓ પોતપોતાના સરદારને વાઈયાંગો અર્થાતુ પોતાની પેદાશનો અમુક ભાગ આપતા) તેણે ઘાહા જામનો કાંટો કાઢી નાખવાનો પોતાના મન સાથે નિશ્ચય કરી લીધો. – ઘાહો જામ રોજ સાંજના સમયે નગરસમૈની બહાર આવેલા પોતાના બાગમાં કરવા જતો. સાડ તથા ગુમાઓ સંઘાર બંને તક સાધીને ત્યાં પહોંચી ગયા. ઘાડો જામ પોતાના બગીચામાં આનંદથી ફરી રહ્યો હતો. સાડ અને ગુમાંઓ સંઘાર ઓચિંતા તેના પર ધસી આવ્યો. સાડે તેને તે જ વખતે પોતાની તલવારના એક જ ઝાટકાથી પૂરો કરી નાખ્યો.

ઘાહેવચ્છ સે મારઈ, જેં તેં મૈયું મિડે સત,
તેં કે સાડ મારેઓ, સિસી ડઈ લત.
ભાવાર્થ : જેના પર સાત ભેંસો દૂઝતી હતી, તે પાડીને જામ ઘાહાએ મારી નાખી. તેથી સાડે જામ ઘાહાની ગરદન પર લાત દઈને તેને ઠાર કર્યો.

ઘાહા જામના પુત્રનું નામ સંજર હતું. જયારે તેને પિતાના ખૂનની ખબર પડી, ત્યારે તે તરત પોતાની ફોજ તૈયાર કરીને અબડા જામની વાંઢ પર ચડી ગયો.

આ તરફ જ્યારે જામ અબડાને તેના ભાઈ સાડના કૃત્યની જાણ થઈ, ત્યારે તેને પણ બહુ ખોટું લાગ્યું. પરંતુ હવે તો સંજરના લશ્કરનો સામનો કર્યા વગર ચાલે તેમ ન હતું. આ કારણથી તેણે પોતાની વાંઢના મુખ્ય પુરુષોને બોલાવીને હવે શું કરવું, તેની મસલત ચલવવા માંડી.

બ જેહા ઑઠો ચો, મૉડ ગાલાણી ચાર,
અબડો જામ સલા પુછે, કોઠે અલણ સોનાર.
ભાવાર્થ : બે જેહા, ત્રીજો ઓઠો નોતિયાર, ચોથો મોડ ગાલાણી સંઘાર અને પાંચમા અલણ સોનીને બોલાવીને જામ અબડાએ સલાહ કરવા માંડી.

સૌએ મળીને મરવું કે મારવું એવો નિશ્ચય કરી લીધો. ઊભય પક્ષના માણસો રણમેદાનમાં કૂદી પડ્યા. બહાદુર સંઘારો અને સમાવીરો મરણિયા ધી સંજરની ફોજ પર તૂટી પડ્યા. સંઘારો અને સમાઓએ ખૂબ પરાક્રમ બતાયા ભલડ નામના એક સંઘારે સંજર જામનાં નેજાંનિશાન અને નગારાં ઝૂંટવી લઇ જામ અબડા પાસે રજૂ કર્યા.

વચ્છ સંધે વૈર, સાડ ઘાહો મારે
ભલડ ખટી ભેર, ડિંને અબડે જામકે.
ભાવાર્થ : વચ્છના વેર પરથી સાડે જામ ઘાહાને માર્યો. અને તેથી લડાઈ થતાં ભલડ સંઘારે સંજરનાં નગારાં ઝૂંટવીને જામ અબડાને આપ્યાં,

સમા અને સંધાર વીરોએ સંજરના લશ્કરને જબરી છક્કડ આપેલી હોવાથી તે પોતાના બાકીના માણસોને લઈને પાછો ફરવા લાગ્યો. સંજરને પાછો ફરતો જોઈ સાડે તેને પડકાર કરીને સામે આવવા આહવાન કર્યું. ત્યારે તે બોલ્યો

ભગો મ ભાંઈજ, વિગતો સે વરણ કે,
સુમી મ કજ નિંધરૂં, વૅર મ વિસારીજ.
ભાવાર્થ : મને ભાગી જતો સમજતો નહિ. હું જાઉં છું તે પાછો વળવા માટે જ, માટે ગફલતમાં રહેતો નહિ, તેમ જ વેરને વિસારતો પણ નહિ. ‘ ‘સંજર ત્યાંથી સીધો પાદશાહ પાસે દિલ્હી પહોંચી ગયો, અને તેની પાસે ધાં દેતાં બોલ્યો :

ભગો મ ભાંઈજ, વિંઝતો સેં વરણ કે,
સુમી મ કજ નિંધરૂં, વૅર મ વિસારીજ.
ભાવાર્થ : મને ભાગી જતો સમજતો નહિ. હું જાઉં છું તે પાછો વળવા માટે જ, માટે ગફલતમાં રહેતો નહિ, તેમ જ વેરને વિસારતો પણ નહિ. ‘ ‘સંજર ત્યાંથી સીધો પાદશાહ પાસે દિલ્હી પહોંચી ગયો, અને તેની પાસે ધાં દેતાં બોલ્યો :

સુણ ફરિયાદી પાતશા, સાડ સમેજો કૅર,
વચ્છ સંધે વેર, ભડ લાખાણી મારે.
ભાવાર્થ : હે પાદશાહ, સાડ સમાએ કરેલા જુલ્મની ફરિયાદ સાંભળ. એણે વચ્છના વેરને કારણે ભડ જામ ઘાહા લાખાણીને ઠાર કર્યો છે.

જામ અબડા અને સાડનો જુલ્મ જોઈને પાદશાહને ક્રોધ ચડ્યો. તેણે તેમનો મદ ઉતારવા માટે સંજર સાથે એક મોટી ફોજ રવાના કરી. જ્યારે જામ અબડાએ જાણ્યું, કે સંજર વિશાળ પાદશાહી ફોજ સાથે ચડા આવે છે, ત્યારે તેણે પણ પોતાની તૈયારી કરી લીધી. એક કાયરની માફક નાસી જવા કરતાં તેમણે સામી છાતીએ લડી લેવાનો જ નિશ્ચય કરી લીધો.

પાદશાહી સૈન્ય આવી પહોંચતાં ઉભય પક્ષના સૈનિકો રણક્ષેત્રમાં ઊતરી પડ્યા. લડાઈ જોસભેર ચાલવા લાગી. સમા અને સંઘારો મરવું કે મારવું એવો દૃઢ નિશ્ચય કરીને જ રણમયદાનમાં કૂદી પડ્યા હતા. તેઓ અત્યંત બહાદુરીથી લડતા હોવા છતાં પાદશાહી વિશાળ સૈન્ય પર જીત મેળવવાનું કાર્ય તેમને માટે અશક્ય હતું. આ લડાઈમાં જામ અબડો, તેનો ભાઈ સાડ તથા અનેક બહાદુર સમા અને સંઘાર વીરો કામ આવી ગયા. આ વખતે અબડાના સૌથી નાના ભાઈ રાયધણને તેના કુટુંબનાં બાળબચ્ચાંઓની સલામતી જાળવવાની આવશ્યક્તા જણાતાં તેણે સિંધનો ત્યાગ કરી જવાનો વિચાર કરી લીધો. તે પોતાના બાકી રહેલા માણસો તથા તમામ કુટુંબ-કબીલા તેમ જ આથો સહિત ત્યાંથી પાછો ફરવા લાગ્યો. આ વખતે કચ્છમાં વહેણ જામ તથા રાયધણ જામ વચ્ચે તકરાર ચાલુ હોવાથી તેમ જ ત્યાં દુષ્કાળ પણ હોવાથી તેમણે કચ્છમાં જવાને બદલે સીધા ગીર પ્રદેશ તરફ ચાલવા માંડ્યું .

ગીરનાં જંગલોમાં દુષ્કાળના વરસાદમાં પણ ઘાસચારો પુષ્કળ હોય છે. આથો માટે એક સગવડવાળી જગ્યા પસંદ કરીને સૌ ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.મોડપીર બાલ્યાવસ્થાથી જ એક દૈવી અને નિસ્પૃહી જીવન ગાળતા હતા. તેમની નિસ્વાર્થ વૃત્તિ, અને એક ઉચ્ચ આત્માને છાજે તેવી નીતિરીતિ જોઈને સૌ તેમને માનની દૃષ્ટિએ નિહાળતા.

જામ અબડાના સ્વર્ગવાસ વખતે તેની રાણી સોહાગદે ચાવડી ગર્ભવતી હતી. તેને ત્યાં પુત્રનો જન્મ થયો. તેનું નામ અબડો અબડાણી રાખવામાં આવ્યું. જામની પાઘડી પણ એને જ આપવાનું સૌએ નક્કી કર્યું હતું.મોડપીરની ઉંમર નાની હોવા છતાં એમનું ડહાપણ અગાધ હતું. આથી સૌને તેમની વાતનો સ્વીકાર કર્યા વિના ચાલતું નહિ. તે પોતાની રાવટી પણ આખી છાવણીથી જુદી રાખતા અને ત્યાં બેસી એકાંતમાં પ્રભુસ્મરણ કરતા.

સમા લોકો સાથે અલણ નામનો એક સોની હતો. આ અલણ સોનીને ત્યાં સંતતિની ખોટ હતી. તેણે દેવ-દેવસ્થાન, તથા પીર-ફકીરોને પૂજવામાં મણા રાખી ન હતી, પરંતુ તેને કોઈ ઉપાયે સંતતિની પ્રાપ્તિ થઈ નહિ, એક વખત આ અલણ સોનીની સ્ત્રી અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે બેઠી હતી. ત્યાં તેના નિઃસંતાનપણાની વાત નીકળતાં રાયધણની સ્ત્રી તેને મશ્કરીમાં કહેવા લાગી, કે “એક મોટા પીર તો આપણા ઘરમાં જ છે, છતાં તું બહાર શા માટે ભટક્યા કરે છે ? આપણા મોડમાં ક્યાં પીરાઈ ઓછી છે ? માટે જો તેની પાસે જઈશ તો તને અવશ્ય પુત્ર-પ્રાપ્તિ થશે.”

આ વાત અલણ સોનીની સ્ત્રીએખરી માની લીધી. એક વખતે તે મોડપીરની રાવટીમાં જઈને પોતાને સંતાન-પ્રાપ્તિ થાય તે માટે આશીર્વાદ આપવા વીનવવા લાગી. બાઈની અત્યંત દુઃખદ સ્થિતિ જોઈને મોડપીરને તેના પર દયા આવી અને તેને ત્યાં પુત્ર પ્રાપ્તિ થશે એવા આશીર્વાદ આપ્યા.

મોડપીરના આશીર્વાદથી આનંદિત થતી અલણ સોનીની સ્ત્રી તરત ત્યાંથી વિદાય થઈ. કેટલાક સમય પછી તેને ત્યાં એક પુત્રનો જન્મ થયો. આ પતિપત્નીના આનંદનો હવે પાર રહ્યો નહિ. તેઓ મોડપીરને એક દૈવી વિભૂતિ માનવા લાગ્યા.

અલણ સોનીને ત્યાં જે પુત્રનો જન્મ થયો હતો, તેના ચહેરાનો અણસાર મોડપીરને મળતો આવતો હોવાથી કેટલાક લોકો મોડપીરના ચારિત્ર્ય સંબંધી શંકા ઉઠાવવા લાગ્યા. મોડપીર આ વખતે ભર યુવાનીમાં હતા. આથી તેમના કાકા રાયધણને પણ તેમના વર્તન વિષે કંઈક વહેમ પડ્યો. મોડપીરના ચારિત્ર્ય વિશેની વાત કર્ણોપકર્ણ આગળ વધવા લાગી, અને કોઈ કોઈ સ્થળે મશ્કરીઓ પણ થવા લાગી.

એક વખત રાયધણ અને એક ખિરોજી નામના ચારણ વચ્ચે આ વાત નીકળી. રાયધણે ખીયરા ચારણને મોડપીરના વર્તન વિષે દુહા કહેવા તૈયાર કર્યો. એ દુહા મોડપીરને પોતાને સંભળાવવા તેણે ખિયરા ચારણને તેમની પાસે મોક્લાવ્યો.

ખીયરો ચારણ મોડપીરના દુહા કહેવા માટે એમની રાવટીએ પહોંચી ગયો. મોડપીર આ વખતે દાતણ કરી રહ્યા હતા. ચારણ પ્રથમ તેમની સાથે કસોટી માટે વાતે વળગ્યો. થોડા જ સમય દરમિયાન ચારણના બધા વિચારોમાં પરિવર્તન થઈ ગયું. મોડપીરની સાદાઈ, નમ્રતા અને એમના આત્માની ઉચ્ચતા નિહાળીને એમના ભૂંડા દુહા કહેવા આવેલો ચારણ ગળી ગયો. તરત જ તે પોતાના વિચારો ફેરવીને બોલી ઊઠ્યો :

સૉડો કર સાગર સમું, મંધરો મૅર પ્રમાણ,
સુરજ જી ઝાંખો ડિકો, કાયર કૃશ્ન સમાન.
ભાવાર્થ : સાંકડો સાગર જેવો, ન્હાનામાં મેરુપર્વત સમાન, ઝાંખપમાં સૂરજ જેવો અને કાયરપણામાં કૃષ્ણ જેવો મોડપીર આજે જોયો.

સમંધર જીં છિકલે વિઠો, સોંઘો કર શ્રોવન,
બલ-ખંડત હનુમંત જી, કુદાતાર કરન.
ભાવાર્થ : સમુદ્ર સમાન ગાંભીર્યહીન, સુવર્ણ સમાન મૂલ્યહીન, હનુમાન જેવો બળ-ખંડિત અને કરણ જેવો કુદાતાર મોડપીર આજે જોયો.

ચારણના દુહાઓની આવી વિચિત્ર પ્રકારની રચના જોઈને, મોડપીરને નવાઈ લાગી. મોડપીરે તેને તેમ કરવાનું કારણ પૂછતાં ચારણે સઘળી સત્ય હકીકત તેમની સમક્ષ રજૂ કરી દીધી. ચારણની કળા જોઈને મોડપીર આનંદિત થયા. તેમણે પોતાની ભેંસોમાંથી એક સારામાં સારી ભેંસ ચારણને ભેટ આપીને વિદાય કર્યો.

નાકરકે નિવાજેઓ, ડિન મૉડ મુરાદ,
અચે જે ઑલાદ, તવેલો અચજ વંગધ્રો.
ભાવાર્થ : મોડપીર નાકર મિસ્ત્રી પર મહેરબાન થયા, અને તેની મુરાદ પૂર્ણ થશે એમ જણાવ્યું. અને તેને ત્યાં પુત્ર આવે, તો કચ્છમાં વંગધ્રો ગામે આવવા કહ્યું.

ગીર પ્રદેશમાંથી આ આખી મંડળી બારાડી તરફ ઊપડી. સૌથી પ્રથમ તેમણે ઓખા પર મીટ માંડી. તેમણે ઓખાના વાઢેરોને બહાર મેદાનમાં પડવા આહવાન કર્યું. મોડપીરની શક્તિ વાઢેરોના લક્ષ બહાર ન હોવાથી તેમણે સુલેહનું કહેણ મોકલાવ્યું અને પોતાની શુભ નિષ્ઠાની નિશાની દાખવી તેમણે પોતાની કુંવરી કુંતાદે મોડપીરને પરણાવી.

સોરઠજે સિર ચડી, જામ ઉખતી જાર,
ઝલે રાણા રાજીયા, મલે મૉડ મુછાર.

ભાદર નદીને કાંઠે એક જોગણી પોતાની નાનકડી મઢુલીમાં રહેતી હતી. મોડપીરની દિવ્ય શક્તિની વાત સાંભળી તે પણ પીરનાં દર્શન માટે. તેમની પાસે આવી. મોડપીરનું પવિત્ર હૃદય જોઈને તે પણ તેમની સાથી જ ચાલવા તૈયાર થઈ.

હવે કચ્છમાં દુષ્કાળનો સમય વ્યતીત થઈ ગયેલો હોવાથી મોડપીર પોતાના સઘળા લશ્કર સાથે કચ્છ તરફ કૂચ કરવા માંડી. જયારે તેઓ રણના કાંઠે આવ્યા ત્યારે મામૈદેવ જે સિંધથી ગિરનાર જતા હતા તેમનો ભેટો થયો. મોડપીરે મામૈદેવને પણ પોતાની સાથે જ ચાલવા વિનંતી કરી. મોડપીર એક દિવ્ય વિભૂતિ છે એમ મામૈદેવ પ્રથમથી જ જાણતા હતા. આથી મોડપીરની ઇચ્છાને માન આપીને મામૈદેવ પણ તેમની સાથે જ ચાલવા તૈયાર થયા. મામૈદેવ, મોડપીર અને જોગણીદેવી, આ સંત ત્રિપુટી સત્સંગનો પરમ આનંદ અનુભવતી કચ્છ પ્રત્યે પ્રયાણ કરવા લાગી.રણ ઓળંગીને સૌ કચ્છમાં દાખલ થયાં, અને ત્યાર પછી દરિયાને કાંઠે કાંઠે ચાલવા લાગ્યાં. આ સઘળો કાફલો જ્યારે હાલની જોગણીનાળ પાસે આવી પહોંચ્યો ત્યારે તે સ્થળ જોગણીદેવીને અત્યંત ચમત્કારી અને રમણીય જણાતાં તેણે પોતાનું નિવાસસ્થાન ત્યાં જ રાખ્યું.” અંજાર તાલુકામાં વીરા ગામથી દૂર દરિયાકિનારા પર આ જોગણીદેવીનું સ્થાનક આવેલું છે. ભાદરવા વદ ૦)) બીજના દિવસે તેનો મોટો મેળો ભરાય છે.

જોગણીદેવીને વિદાય આપીને બાકીનું મંડળ આગળ ચાલવા લાગ્યું. ચાલતાં ચાલતાં જ્યારે તેઓ હાલના ગુંદિયાળી ગામ અને માંડવીની વચ્ચે આવ્યા, ત્યારે તાપ સખ્ત હોવાથી સૌને અત્યંત તૃષા લાગી. આજુબાજુ ક્યાંયે પાણી હોવાનાં ચિહનો જણાતાં ન હોવાથી, સઘળાં અકળાવા લાગ્યાં. નાનાં મોટાં સૌના કંઠ સૂકાવા લાગ્યા. ચોતરફ પાણીની બૂમો પડવા લાગી. આ વખતે જામ રાયધણે પોતાના માણસોને એક ખુઅર (વીરડો) ખોદવાની આજ્ઞા કરી. જામ રાયધણની આવી કવખતની આજ્ઞા સાંભળીને તૃષાતુર બનેલા લોકો તરત જ પોતાની સિંધી ભાષામાં બોલી ઊઠ્યા, કે ‘પાણી નિકરંધો માસ કો’ (પાણી નીકળશે માંડ કાં !) આ કારણથી અહીં જ ગામ વસાવવામાં આવ્યું, તેનું નામ મસ્કો રાખવામાં આવ્યું
આ વખતે મસ્કાની બાજુમાં આવેલ ગુંદિયાળી ગામમાં વાઘેર લોકોની મોટી વસતિ હતી. વાધેરો બધા દરિયાકિનારે રહેતા હતા. એટલામાં ક્યાંયે મીઠું પાણી ન હોવાથી વાઘેરોને પાણીનું મોટું સંકટ હતું. આ સંકટ દૂર કરવા બધા વાઘેરો એકઠા થઈને મોડપીરને દરિયાકિનારે તેડી આવ્યા. મોડપીરે જમીનની પરીક્ષા કરીને એમને એક સ્થળે કુવો ખોદવા જણાવ્યું. અહીથી મીઠું સાકર જેવું પાણી નીકળ્યું. વાઘેરો પ્રેમપૂર્વક પીરનું પૂજન કરવા લાગ્યા.”
આજ પણ ગુંદિયાળની દક્ષિણે વાઘેરોના મોઢવા નામના સ્થળે મોડપીરનું સ્થાનક છે. અને વાઘેરો તેમને પીર માનીને પૂજે છે. હાલનું મોઢવા એ મોડ ઢુવાનું અપભ્રંશ જણાય છે.

ખારો સમધર પીર, મોડ મિઠો મેરાણ કે,
નિત ભરીન્યું નીર, પસૉ પાણી વારિયું.

વીંઝાણમાં આ વખતે મનાઈના વંશવાળો હોથી બાંહેરો અમલ ચલાવી રહ્યો હતો. આ હોથી આજાનબાહુ ( જેના હાથ ઢીંચણ સમાન લાંબા હોય તે )હોવાથી તેને સૌ હોથી બાંહેરાના નામથી ઓળખતા. હોથી બાંહેરો ઘણો પરાક્રમી હતો. તેણે પોતાની બહાદુરીથી વીંઝાણ તરફના મોટા ભાગ પર પોતાની સત્તા બેસાડી હતી.

બાંહેરો વીંઝાણમે, હોથી રાજ કરે,
મનાઈયાણી મલ્લકે, કાછો ઢલ ભરે.
ભાવાર્થ : વીંઝાણમાં હોથી બાંહેરો રાજય કરે છે. મનાઈના વંશના આ મલ્લ જેવા હોથીને કચ્છનો ઘણો ભાગ વાઈયાગો આપે છે.

વીંઝાણ અને કરોડિયા વચ્ચે આવેલા એક તળાવ પર આ બંને ગામોની આથો પાણી પીવા આવતી હતી. આ વખતે હાથી બાંહેરાના માણસો તેમના માલિકની સત્તાના અભિમાનથી જોડેજાઓની અવારનવાર કંઈ ને કંઈ છેડતી કર્યા વગર રહેતા નહિ. જાડેજાઓની આથો સીમમાં બેધડક ચરતી જોઈને હોથી બાંહેરો તેમનું કાસળ કાઢી નાખવા માગતો હતો. તે પોતાના માણસોને એમની વિરુદ્ધ ઉશ્કેરતો હતો. આથી તેઓ જાડેજાઓની આથોને અવારનવાર વિના કારણે સતાવી. રહ્યા હતા. દરરોજની આ નિરર્થક કોચવણ સહન કરવી આ લોકોને ભારે પડવા લાગી. આગળ જતાં આ કાંકરીચાળાએ મોટું સ્વરૂપ પકડ્યું. હોથી બાંહેરાએ જાડેજાઓને પોતાની સીમમાંથી હાંકી કાઢવાને કમરકસી. વંગા વલાસામાં સંજરી અને કારો નામે નોતિયાર હોથી બાંહેરાના મસિયાઈ ભાઈ હતા. હોથીએ આ લોકોને પોતાની મદદ માટે બોલાવવા માણસ મોકલ્યો. અને પોતે પોતાના મોટા સૈન્ય સાથે જાડેજાઓની છાવણી પર ધસી આવ્યો. મામૈદેવે તરત જ આત્મધ્યાન ધરીને કહ્યું :

નીરોણું નિંગાર-તડ ગુંત્રી ચિત્રાણું,
મિડે મૅડ મુછારજો, ડિસજે જામાણું.
ભાવાર્થ : નીરોણો, નિંગાર-તડ, ગંત્રી, ચિત્રાણું એમ સૌ સ્થળે મોડની જ જામ પદવી મને જોવામાં આવે છે.

મામદૈવના આ ભવિષ્ય-કથનથી રાયધણ જામ રાજી થયો. તેણે પોતાના માણસોને તરત તૈયારી કરી લેવાની આજ્ઞા આપી દીધી. બીજે દિવસે સવારથી જ લડાઈ ચાલુ કરવાનો ઉભય પક્ષે નિશ્ચય કરી દીધો. રણવીરોનાં હૃદય રણસંગ્રામના ઉલ્લાસથી નાચી ઊઠ્યાં.

એ જ રાત્રે હોથી બાંહોરાના માસિયાઈ ભાઈ નોતિયાર કારો અને સંજર જે હોથીની મદદ માટે વંગા વલાસેથી આવતા હતા, તેઓ આ જાડેજા સૈન્યને હોથીની ફોજ સમજીને અહીં ઊતરી પડ્યા. જામ રાયધણે જ્યારે તેમને રામરામ કરીને કસુંબો પાયો ત્યાર પછી જ તેમને ખબર પડી, કે આ લશ્કર તો હોથીના દુશ્મનોનું છે. હવે તેઓ વિચારમાં પડ્યા. જેમની સાથે કસૂંબો લીધેલો હોય, તેમની જ સામે લડવા કોણ તૈયાર થાય ? આથી તેમણે જાડેજાઓ સાથે રણસંગ્રામમાં ન ઊતરવાનો નિશ્ચય કરી લીધો. બંને ભાઈઓ ત્યાંથી હોથી બાંહેરા પાસે ગયા, અને રાયધણ જામ સાથે સમજૂતી કરવા તેને સમજાવવા લાગ્યા. હોથીને આ લોકોની આવી વર્તણૂકથી વહેમ પડ્યો. તેણે ક્રોધાવેશથી તેમને પણ જામ રાયધણ સાથે થઈ જવા ખુલ્લું આહ્વાન કર્યું. આ અપમાનથી એ બે ભાઈઓ તરત જ ત્યાંથી પાછા ફર્યા અને રાયધણ જામ પાસે આવી તેના સૈન્યમાં દાખલ થઈ ગયા.

બીજા દિવસે સવાર પડતાં જ ખૂનખાર લડાઈ ચાલુ થઈ તે છેક સાજ સુધી ચાલી.

સત સૉ કેવરે મરેં. નો સૉ જાડેજન,
જામ મામૈ પુઓ, કેવર કચ્છ ખટન.
ભાવાર્થ : સાતસો કહેર રાજપૂત અને નવસો જાડેજાઓના સૈનિકો માર્યા ગયા. જામ રાયધણે મામૈદેવને પૂછ્યું, કે કચ્છ કહેર લોકો જીતી જશે કે શું ?

મામૈદેવે જરા વિચાર કરીને જામ રાયધણને તરત ત્યાંથી કૂચ કરવાની સલાહ આપી. આવા કટોકટીના સમયે મામૈદેવની આ વિચિત્ર આજ્ઞાનું કારણ જામ રાયધણના સમજવામાં આવ્યું નહિ. છતાં તેણે મામૈદેવની આજ્ઞાનો અમલ કરવા કૂચનું નગારું કરવાનો હુકમ આપી દીધો.

આ વખતે જામ મૂળવોજી જે મામૈદેવનો પરમ ભક્ત હતો, તે પણ મામૈદેવનું નામ સાંભળીને પોતાના લશ્કર સહિત જામ રાયધણની મદદે આવી પહોંચ્યો. આમ અણધારી મદદ મળી જવાથી જાડેજા સૈન્ય એકદમ બળમાં આવી ગયું. આ સઘળા એક સામટા હોથી બાંહેરાની ફોજ પર તૂટી પડ્યા. જામ રાયધણનું સૈન્ય હવે ઉત્સાહમાં આવી ગયું હતું. તેઓ કહેર રાજપૂતોને ભાજી મૂળાની માફક કાપવા માંડી પડ્યા. આ વખતે હોથી બાંહેરો પોતાના માસિયાઈ ભાઈ સંજર અને કારાને તેમની બેવફાઈના બદલો આપવાને શોધી રહ્યો હતો. એટલામાં સંજર પર તેની દૃષ્ટિ પડી. હોથીએ તેને દ્રંદયુદ્ધ માટે પડકાર કર્યો. સજરે હોથીના પડકારને તરત ઝીલી લીધો બંને રણવીરો વચ્ચે તુમુલ યુદ્ધ ચાલું થયું. હોથીએ સંજર પર સઘળા બળથી સાંઘનો ઘા કર્યો. ચાલાક સંજર ચપળતાથી હોથીનો ઘા ચુકાવી ગયો. તરત જ તેણે તક જોઈને હોથીના બંને પગ પર તલવારનો એવો ઝાટકો માર્યો, કે તેના એક જ ઘાથી હોથીના બંને પગ ઢીંચણમાંથી કપાઈ પડ્યા. હોથી બાંહેરો હેઠો પડતાં, તેના તમામ લશ્કરના પગ છૂટી ગયા. કહેર રાજપૂતો પોતાના પ્રાણ બચાવવા મુઠ્ઠીઓ વાળીને નાસવા લાગ્યા. હોથીના અંગરક્ષકો તેને ઝોળીમાં લઈને પાછા ફર્યા.

જામ રાયધણના સૈન્ય સાથે એક આહીર હતો. તેના બાપને હોથી બાંહેરાએ મારી નાખેલ હોવાથી તે હોથી પાસેથી બાપનું વેર લેવાની તક શોધી રહ્યો હતો. જ્યારે તેણે સાંભળ્યું કે હોથીને તેના માણસો ઝોળીમાં નાખીને લઈ જાય છે, ત્યારે તે પણ તરત તેની પાછળ પડ્યો. બાપનું વૈર વાળવાની આવી સુંદર તક એળે જવા ન દેવી, એવો તેણે પોતાના મનથી નિશ્ચય કરી લીધો. પાંચટિયા ગામ પાસે તે હોથી બાંહેરાને પહોંચી આવ્યો. બંને હાથે પોતાનું માથું કુટતો તથા રુદન કરતો, હોથીનુ મ્હોં દેખાડવાની તે તેના માણસોને વિનંતિ કરવા લાગ્યો. આહીરને લાગણીવશ થયેલો જાણીને હોથીએ તેને પોતાની પાસે આવવા દેવાની પરવાનગી આપી. આહીર હોથી પાસે આવ્યો, કે તરત જ તેણે હોથી બાંહેરાના પ્રાણ લઈને આ આહીરે પોતાના બાપના વેરનો બદલો લીધો.

પાંચટીયે વટ સટ્ટ સૌ, આએર આપડે,
મારે હોથી બાંયરો કચ્છ માંડ ખટઓ.
ભાવાર્થ : એક જ ચોટમાં આહીર પાંચટિયા પાસે પહોંચી આવ્યો. તેણે હોથી બાંહેરાને મારી લીધો, અને કચ્છનો એ પ્રદેશ મોડપીરના હાથમાં આવ્યો.

આ તરફ જામ રાયધણે પણ ભાગતા કહેરોની પૂંઠ પકડી અને રાબડી નદી પાસે તેણે તેમને પકડી પાડ્યા. જામને આવી પહોંચેલો જોઈને કહેર રાજપૂતો પોતાનો જીવ બચાવવા તેને પગે પડ્યા, તેમ જ પોતાની સઘળી સત્તા છોડી દેવાને પણ તૈયાર થયા. શરણાગત પર ઘા ન કરવાના રાજપૂત ધર્મને અનુસરીને જામ રાયધણે તેમને વીંઝાણનો ત્યાગ કરી જવાની શરતે છોડી દીધા.

મોડપીરે પોતાના નાનાભાઈ અબડા અબડાણીનો પુત્ર વીંઝાણની રાજગાદી પર અભિષેક કર્યો. પરંતુ વીંઝાણ કરતાં વડસરની ભૂમિ તેમને વધારે યોગ્ય જણાવાથી પાછળથી તેમણે અબડા જામને વડસરમાં બીજી વાર ટીલે બેસાડ્યો. જામ અબડાના માર્ગમાંથી હવે સર્વ કંટકો ખસી જવાથી તે સર્વસત્તાધીશ થયો. તેમના તરફનો સઘળો પ્રદેશ તેના નામ પરથી ‘અબડાસા’ને નામે ઓળખાયો.

અબડા જામને વીંઝાણની રાજગાદી પર નિયુક્ત કરીને મોડ પીર ત્યાં ચાલતા થયા. વંગધ્રો પાસે મોડ કુઆ પર આવીને ત્યાં તેમણે પોતાનું સ્થાન. લીધું. એ તરફનો પ્રદેશ તેમણે પોતાને કબજે કર્યો. આથી તે વિભાગ મોડાસા નામથી પ્રખ્યાત થયો. મોડપીરનું રાજયતંત્ર સુખ અને શાંતિપૂર્વક ચાલવા લાગ્યું

વિઠો વસંધીઉં કરે, મોડ ઢુંએ તેં મૉડ,
અબડાણી અભંગ ભડ, કરે ગજાઉં ધોડ.
ભાવાર્થ : અબડાણી અભંગ વીર મોડપીર મોડ ટુઆ પર રાજય ચલાવતા ગર્જવા લાગ્યા.

મોડપીરની કળા અને કુનેહથી ચોતરફ શાન્તિનું સામ્રાજ્ય છવાઈ ગયું. સૌ નિશ્ચિતપણે રહેવા લાગ્યા. સંઘારોની સ્ત્રીઓ આનંદમંગળ ગાવા લાગી.

મિઠા પેરૂ માકજા, સુંગધી જારીં,
ઘેર ઘુમંધે તે કેઓ, સરલો સંગારી.
ભાવાર્થ : માકપટ્ટનાં મીઠાં પીલુનાં સુગંધી ઝાડો વચ્ચે સંઘારોની સ્ત્રીઓ રાસ રમવા લાગી.

ઝારો ને મૉડાસો વિઠે મઈયું ચાર,
ખીર ત વટકા હથમેં, પીયે નિઢડા બાર.
ભાવાર્થ : ઝારા અને મોડાસામાં લોકો નિશ્ચિતપણે ઢોર ચારવા લાગ્યા. અને નાનાં બાળકો દૂધના કટોરા આનંદે પીવા લાગ્યાં.

મોડપીરને કુબેર, હીંગોરો, અને ભોજદે નામના ત્રણ કુંવર થયા. તે પણ તેના જેવા જ પરાક્રમી હતા.

કુંબેર હીંગોરો ભોજડે, સમા ચાર સુગાર,
પુતર ત્રોય પીરજા, મલે મોડ મુછાર.
ભાવાર્થ : મોડપીરને કુબેર, હીંગોરો, ભોજદે નામના ત્રણ કુંવર થયા. અને મૂછાળા મોડપીરનાં યશોગાન ગવાવા લાગ્યાં,

જ્યારે મોડપીરને પોતાનું મૃત્યુ પાસે આવેલું જણાયું, ત્યારે તેમણે પોતાની રાજ્યસત્તા કુંવરોને સોંપી દીધી. તેમના અંતરની અભિલાષા ભાદર નદીને કાંઠે પ્રાણત્યાગ કરવાની હતી, તેમણે તે તરફ પ્રયાણ કરવા માંડ્યું. આ વખતે મામૈદેવ પણ તેમની સાથે ચાલવા લાગ્યા. ભાદર નદીને કિનારે આવેલા વાડાસાડા નામે ગામની પાસે એક રમણીય સ્થાન પીરે પસંદ કરી લીધું અને ત્યાં જ તેમણે પોતાના દેહનો ત્યાગ કર્યો.

દંતકથા એવી ચાલે છે કે પીરની નનામી વાડાસાડાથી ઊડીને બાડાબાએઠ થઈ આખરે વંગધ્રો આવી. અને ત્યાં તેની છેલ્લી ક્રિયા કરવામાં આવી. ઉપરોક્ત દરેક સ્થળે પીરનાં સ્થાનક છે. અને આજે પણ તેઓ પીર તરીકે પૂજાય છે. વંગધ્રોનો મોડપીરનો કૂબો અમદાવાદવાળા મિસ્ત્રી નાકરનો બંધાવેલ કહેવાય છે. મોડપીરજીની ઘોડેશ્વારી તરીકે ઘોડેશ્વારવાળુ પ્રતિક મોડપીરજીના વંશજોના દરેક ગામમાં છે અને તેને તે પૂજે છે. મોડકુંબામાં જે મંદીર બંધાવવામાં નાકર સલાટ નામના વંશજોએ જહેમત કરી અને તેને આર્થિક સહાય મોડપીરજીના પૌત્ર ગંગાજળજીએ આપેલ હતો.

મોડપીરજીના ચાર પુત્રો હતા. જે પૈકી મોટા પુત્ર કુબેરજી હતા કુબેરજીના પુત્ર ગંગાજળજી હતા. ગંગાજળજીના હરધોળજી. હરધોળજીના હરળાજજી. હરળાજજીના જાલુજી. જાલુજીના ભીમજી. ભીમજીના દેપાળજી. દેપાળજીના વંશના નામો મોટા મોડા, માછેડા, ખાટલી, ટીંબડી, ખાટલો પરવડુ, ચાવંડી, ભગેડી કોઠાવાળી, બેખીજડીયા, ખરેડીથી, ઉગમણા, આંબરડી, કાલાવડ તાલુકાની ઉપરના ગામ દેપાળજી ભીમજીના વંશજોના છે.

ગંગાજળજીના ભીમજીના વંશજોના ગામ ચરેલ, ગંગાજળા, માછેડામાં, પાટી હતા.

ભીમજી જાલુજીના પતાજી જાલુજીના જેના ગામ કચ્છમાં કોકલીયા તથા સાભરાઈ છે. સુમરાજી જાલુજીના સાયણગામ (કચ્છમાં) જાલુજી હરળાજીના જશાજી હરળાજજીના જેના ગામો કચ્છમાં કાઠડા, હરળાજજી હરધોળજીના હરળાજજી હરધોળજીના કચ્છમાં બાભડાઈ અને હાલારમાં જગા. વિરભદ્રજી હરધોળજી જેના નિર્વશ ગયો છે.

હરધોળજી ગંગાજળજીના વકીયાજી ગંગાજળજીના જેના કચ્છમાં ગામ લઠેડી સાડજી . ગંગાજળજીના કચ્છમાં ગામ વીંઢ સુમરાજી. ગંગાજળજીના કચ્છમાં દેઢિયા, ચાગડાઈ, બભડાઈ, અજાપર, ગજણસર અને હાલારમાં બેરાજા.

ગંગાજળજી કુબેરજીના બારાજી કુબેરજી જેના ગામ હાલારમાં બાડા અને ચાવડા અને કચ્છમાં બાયઠ.

મોડપીરજીના બીજા પુત્ર ભોજરાજજી. જેમના ત્રણ પુત્રો હતા. તેમાં મોટા પુનરાજી જેના ગામ મોડકુબા, સાઈરા, ભોજાય અને મોડકુળામાં મુંજાવરવારો વાસ. ભોજરાજજીના બીજા પુત્ર રાણાજી તેનું હામ હાલારમાં પસાયા અને ત્રીજા પુત્ર લખિયારજી તેનો નિર્વશ છે.

મોડપીરજીના ત્રીજા પુત્ર હિંગોળજી જેનું ગામ બુઆ અને ભખરીયા. મોડપીરજીના ચોથા પુત્ર અલીયાજી, અલીયાજીએ અલીયા વસાવેલું છે પરંતુ પાછળથી તેમનો નિર્વશ ગયો છે.

હાલારમાં આવેલ મોડ જાડેજાના ગરાસના ગામો
બાડા,અલૈયા,મોડા,ગંગાજળા,ચાવડા,જગા,પસાયા,બેરાજા,માછેડા,ચરેલ,ખાટલી,ઉજડ માટલી (ખાલસા થયેલ છે).

કચ્છમાં આવેલ મોડ જાડેજાના ગરાસમા ગામો
મોડકુબા,બાંભડાઇ,કોકલીયા,વિઢ,લઠેડી,સાંયરા (કોઠારા વારા),દેઢિયા,બાયઠ,ભાખરીયા(બોઆ),સાભરાઇ,ભોજાય,ચાંગડાઇ (અજાપર).

મોડપીરની પ્રશસ્તિના અનેક દુહાઓ આજ પણ કચ્છના લોકસાહિત્યમાં મોજૂદ છે.

ધન વાડી ધન વંગધ્રો, ધનધન મૉડ મુછાર,
ધન કુબો કોટેસરી, ધન કચ્છડે આધાર.

ધન ધામ ને ધન ધરા, ધન કચ્છડેજા નૂર,
પાણીડેજા પૂર, વૉવટ તેં વોંધા કેઆ.

ઝંડા ફરકે જિંત, મેવાસી મૉરડેજા,
દાડધર ઓડી ન થીએ, પાપ ન પૂણે તિત.

વડા પરતા પીરજા, જંજા અંત ન પાર,
અબડાણી આધાર, કરમી જાગ્યો કચ્છમે.

📌 માહિતી-સાભાર
મનુભાઇ બૈચરભાઇ રાજબારટ-જામનગર
જલુભાજી સોઢા- મોડ કુબા કચ્છ

📌 સંદર્ભ-પુસ્તકઃ
કચ્છ કલાધર
જાડેજા વંશ અને વસુંધરા

Advertisements

‘રાજપૂતાણી એક જ ધણીનું ઓઢણું ઓઢે છે, અઢારનું નહિ’

Standard

લાઠીના પાદરમાં ભાતીગળ પાથરણાં પથરાણાં છે. પાથરણાં ઉપર ડાયરો જામ્યો છે. કસુંબા ઘૂંટાઇ રહ્યા છે. સૂરજનારણના સમ દઈને કસુંબાના આડા ધ્રોબા અપાઇ હ્યા છે. ઢોલ ઢબૂકે છે. શરણાયુંના સૂર ઘૂંટાય છે.

કુંવર દાજીભાનાં લગન છે. ઓજણું (વેલડુ) આવ્યું કે આવશે એની વાટ જોવાય છે. ગઢવીઓનાં ગળાં મોકળાં થઇ ગયાં છે. ગોહિલોની વીરતાના વાણી દ્વારા વારણાં લેતા થાકતા નથી.

ભર્યા ડાયરાની વચ્ચે દુધમલિયો જવાન દાજીભા બેઠો છે. આઠેય અંગમાંથી જોબન ડોકાશિયાં કરી રહ્યું છે. મોં ઉપર રાજબીજનાં તેજ પથરાણાં છે. મૂછનો દોરો ફૂટી ગયો છે. દસેય આંગળીએ વેઢ પહેરલા છે. માથા ઉપર સોનાની સળીએ સાફો શોભી રહ્યો છે. પીઠીથી ચોળાયેલા અંગનો વાન ફૂલગુલાબી બની ગયો છે. આંખોમાં સોયરાના દોરા તણાઇ ગયા છે. ઝરિયન અંગરખું અરઘી રહ્યું છે. પડખામાં મખમલ મઢેલી તલવાર પડી છે.

આવા દાજીભાની નજર ઘડીએ ઘડીએ મારગ માથે મંડાય છે. વેલડામાં બેસીને વાળીબા દાજીભાને ખાંડે પરણીને ચોથો ફેરો ફરવા લાઠી આવવાનાં છે. આખો ડાયરો ઓજણાંની વાટ જોતો બેઠો છે. આખા લાઠીમાં ઉજમ ઊછળે છે. ઘરે ઘરે આસોપાલવનાં તોરણા લટકી ગયાં છે. ચાકળા ચંદરવા ટીંગાઈ ગયા છે. નવાનકોર લૂગડાં પહેરીને આખું લાઠી કુંવર દાજીભાના લગનની મોજ માણી રહ્યું છે.

બરાબર આવો મોકો સાધીને લાખણકાના લાખા ચાવડાએ પચીસ ભેરુબંધ સાથે ઘોડે પલાણ નાખ્યાં. લાખણકા અને લાઠીને માથાવાઢ વેર હાલ્યા આવે છે. એકબીજા મોકે સોગઠી મારવાનું ચૂકતા નથી.

પચીસ ઘોડાને રાંગમાં રમાડતા લાખણકાના જુવાનોએ લાઠીના સીમાડે પગ દીધો. વેર લેવાનો આવો રૂડો અવસર લાખો ચાવડાથી જાતો થયો નહિ. લાઠીનું નાક થડમૂળમાંથી વાઢી લઇને લાખાને આજ વેરની આગ બુઝાવવી હતી. લાખાએ ભેરુબંધોને મારગમાં ટપાર્યા.

જોજો હો, મામલો જામવાવાળો જામશે.

એક સાથે અવાજો ઊઠયા :

લાખા, કાંઇ ફકર્ય નહિ.

દાજીભાના લગન એટલે ડાયરો સામટો હશે.

એની ઉપાધિ કરો મા.

આવા રૂડા સંગાથી સાંપડવાથી છાતી ગજ ગજ ફૂલી.

એક હારે પચીસ ઘોડાઓની લાઠીના સીમાડે હીંક બોલતી આવે છે. પંચાળી ઘોડાઓના ડાબા ધરતી માથે પડયાં ન પડયાં, ઊપડતા આવે છે. જંગ ખેલવા ચડેલા પચીશેય કાંડાબળિયા જુવાનોની આંખમાં લાલ ભડક ભડકા ઊઠી ગયા છે.

સીમાડેથી પાછા વળતા લાઠીના ધણને લાખા ચાવડાએ વાળ્યું.

પણ વળતા જ ગોવાળ મુઠ્ઠીઓ વાળીને પાદરમાં પૂગ્યો.

ભર્યા શ્વાસે સીમાડેથી પાછા ફરેલા ગોવાળ ઉપર નજર નોંધી દાજીભા બોલ્યા :

કાં ગોવાળ, આમ આકળો,

બાપુ, ભૂંડી થઇ.

જાણે ડાયરા માથે આભ ખાબક્યું હોય એમ સડાક કરતાં સૌ બેઠા થઇ ગયા ને એકસો તલવારૂ તણાણી.

છે શું ? ફોડ પાડીને વાત કર્ય.

”બાપુ, આપણું ધણ વાળ્યું.”

કોણે ?

ડાયરામાંથી એક જણે પૂછ્યું એટલે દાજીભા બોલ્યો :

લાખા ચાવડા સિવાય બીજાનો ઘા નો હોય બાપ. તમે વેલડાને સંભાળજો, હું તો ઊપડું છું.

આખો ડાયરો હે..હે આર્થયા થાવમાં એમ બોલતો રહ્યો ને દાજીભા ઊપડયો. એનું પગેરુ દબાવતાં પછવાડે પચાસ ઘોડાઓ છૂટયાં.

સીમાડે પૂગતાં જ દાજીભાએ પડકાર કર્યો :

ઊભા રે’જો ચોરટાઓ.’

”અમે તો વાટ જ જોતા ઊભા છીએ, પણ તમારી નહિ.’

ત્યારે ?

‘લાઠીના ડાયરાની. તમે તો મીંઢોળબંધા.’ લાખાએ દાજીભાને ટાઢે કોઠે જવાબ દીધો.

‘ચાવડા, પેલા હું ને પછી મારા ભેરુબંધ.’

બાપ, તું તો હજી પીઠીઆળો છો અને મીંઢોળબંધો, મીંઢોળબંધા માથે ઘા ના હોય બાપ.

તો લે આ મીંઢોળ, બોલીને દાજીભાએ મીંઢોળને તોડીને ઘા કર્યો.

એક બાજુ પચીસનું કટક અને બીજી બાજુ એકલો દાજીભા. સામસામી ઝાટકાની ઝપટ બોલવા માંડી. પરણવામાં સોણલાને સંકેલીને દાજીભાએ ઘોડાને કુંડાળે નાંખ્યો. ધીંગાણું જામ્યું. ચાવડાના એક પછી એક પાંચ ભેરુબંધોના ઢીમ ઢાળી દીધા.

ત્યાં તો તલવારના ઘાને બદલે કટકમાંથી બરછી વછૂટી, જોરાવર હાથમાંથી છૂટેલી બરછી દાજીભાના ડાબા પડખાને વેતરતી સોંપટ નીકળી ગઇ. દાજીભા ઢગલો થઇને પડયા, પડેલા દાજીભા ઉપર પછેડી ઓઢાડી લાખો ભાગ્યો. ભાગતા લાખાને પાછળ આવેલા કટકે પડકાર્યો પણ પીઠ દેખાડેલા દુશ્મન માથે ઘા કર્યા વગર બાકીનો ડાયરો પાછો વળ્યો. દાજીભાના દેહને લઇને પાદરમાં પૂગ્યા.

ત્યાં તો વાળીબાનું વેલડું રૂમઝુમ કરતું આવીને ઊભું રહ્યું. જુવાનીને ઉંબરે પગલીઓ પાડનાર વાળીબાને અમંગળ એંધાણ વરતાણાં. વેલડાના પડદાની આડશમાંથી એણે ડાયરા માથે મીંટ માંડી. સૌના મોં ઉપર મશ ઢળી ગઇ હતી. માથા ઉપરથી પાઘડિયુંને ઠેકાણે ફાળિયાં મુકાયાં હતાં.
ચકોર વાળીબાએ દાસીને કહ્યું : ‘રૂપા, કાંઇક માઠા વાવડ લાગે છે.’

‘હા બા.’

ધુસકે ચડેલી રૂપાએ ટૂંકો જ જવાબ દીધો. એની જીભ લોચા વળતી હતી.

શું છે, વાત કર્ય.

‘બા, કુંવર કામ આવ્યા.’

‘ક્યાં.’

‘આંબરડી અને પીપળવાના સીમાડે. લાઠીનું ધણ પાછું વાળવા જાતાં.’

જરાય થડક્યા વગર વાળીબા બોલ્યાં :

વેલડાને પરબારુ દરબાર ગઢમાં લ્યો :

પણ.

‘શું પણ ! ‘

વાળીબાનો મિજાજ તરડાયો.

તમારાં લગન તો અધૂરા છે.

‘રૂપા, રાજપૂતાણી એક જ ધણીનું ઓઢણું ઓઢે છે, અઢારનું નઇ.’

આખો જનમારો..

‘આવા મરદ માણસનું મડદું જોવા મળે એઇ અદકેરા લેખ કહેવાય.’

રૂપા રાજપૂતાણીના રંગને પારખી ગઇ. વાળીબાએ સાપ કાંચલી ઉતારે એમ ટપોટપ અંગ ઉપરથી ઘરેણા ઉતારી નાંખ્યા. કાયાને અડવી કરી ચણોઠી ભાતની ચુંદડીને અળગી કરી ગુઢુ મલિર ઓઢી બોલ્યાં.

‘હાકો ઝટ વેલડું દરબારગઢમાં.’

વેલડું ઊપડયું ચોકમાં જઇને વાળીબા હેઠે ઊતર્યા. દાજીભાને દેન દીધા.

આખું જીવતર વાળીબાએ દાજીભાની મરદાનગી ઉપર ઓળઘોળ કરીને એના નામની માળા ફેરવતા કાઢી નાંખ્યું. વાળીબાને વાળુકડ ગામ જિવાઈમાં આપેલું.

આ વાતની સાબિતી આપતી આજે પણ આંબરડી અને પીપળવા ગામની વચ્ચે દાજીભાની ખાંભી ઊભી છે. દર ભાદરવી અમાસે રાજ-કુટુંબનો એક સભ્ય દાજીભાને કસુંબો પિવડાવવા જાય છે.

આ બનાવ સંવત ૧૮૪૦ ના મહા સુદી દસમ ને મંગળવારે બન્યો હતો.

કચ્છડો ખેલે ખલકમેં – ‘લજ્જા અને મર્યાદા’

Standard

લજ્જા અને મર્યાદા

રાત્રીનો પ્રથમ પ્રહર વિતી ગયો હતો. કચ્છની ભાવતી નગરી એટલે કે આજના ભદ્રેશ્વરના ઠાકોર હાલા જાડેજા દેશળજીબાવાનાં રાણી રૂપાળીબા દરબારગઢ ના પોતાના શયનખંડમાં માથું માથું ચોળી રહ્યા હતા. મસ્તકનાં કેશ સવારી રહ્યા હતા. પગની પાની લગી પહોંચે એવી નાગણ જેવી લટો એમના આખા શરીરની આસપાસ ફરી વળી હતી. દિવેલનું નાનું કોડિયું એમના મનોહર મુખમંડળ સામે ટમટમતું હતું. એક મોટો આયનો એમના રાત્રીના ચેહરા સામે ગોઠવાયલો હતો. રાણી રૂપાળીબા શાંત વાતાવરણમાં પોતાના બાલ સવારવામાં એકતાન બની ગયા હતા. પોતાના સુંદર સ્વરૂપ પર પોતેજ મુગ્ધ બની ગયા હતા.

રૂપાળીબામાં નામ પ્રમાણે જ ગુણ હતા. રૂપ રૂપ નાં અંબાર જેવા રૂપાળીબાનું રૂપ જોઇને આકાશનો ચંદ્ર પણ ઘડીભર થંભી જાય-ઝંખવાય જાય વિધાતા એ એમને ઘડીને જાણે હાથ જ ધોઈ નાખ્યા હોય.

ભદ્રેશ્વરનાં ઠાકોર દેશળજીબાવા આજે ગામમાં ન હતાં. બહાર ગામથી મોડા પધારવાના હોવાથી રાણી રૂપાળીબા નિશ્ચિત મને પોતાનું કાર્ય કરી રહ્યા હતાં. દીવડો બાજુમાં જ જલતો હતો.અરીસો રાણીજીનાં રૂપાળા મુખકમળનાં પ્રતિબિંબનું દર્શન કરાવી રહ્યો હતો. રાણી રૂપાળીબા પોતેજ પોતાના અનેરા સૌન્દર્યને નિહાળીને મંદ મંદ મલકતા હતાં.

એટલામાં એકાએક કોઈકનાં પગલાંનો અવાજ કાન પર આવી પડયો. રાણીજી ચમકી ગયાં. વિચારમાં પડી ગયાં કે ભુલથી આજે શયનગૃહનો દરવાજો અધુરો જ દેવાયો કે શું? રાણીજીએ મુખ ફેરવ્યું ત્યાં તો ખુદ ઠાકોરને જ આવતાં દીઠા. આ અણધાર્યા ને અણચિંતાવ્યા ઠાકોરને આવી પહોંચેલા ભાળીને રાણી પર તો જાણે વિજળી પડી. શરમમાં શરમાઈ ગયેલા રાણીજીને ધરતીમાં પેસી જવાનું મન થઇ ગયું.

આજે આપણને નવાઈ લાગશે. પણ એ સમય જૂનો જમાનો લાજ-મર્યાદાથી ભરપૂર હતો. પતિની મર્યાદા પણ અમુક રીતે પત્નીને પાળવી પડતી. રાજપુત સમાજમાં તો લાજ-મર્યાદાની આ પ્રથા એની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી.પતિની પણ અમુક હદે મર્યાદા જાળવવી પડતી. મર્યાદાનો ભંગ એ સમયે અસહ્ય ગણાતો.

ઠાકોર ને એકાએક આવતાં ભાળીને ઠકરાણી ચમકી ગયાં. તેલના કોડીયાની બળતી દિપશાખા પર એમણે એકદમ પોતાની આંગળી ડાબીને તેને દબાવી દીધી-હોલવી નાખી. શયનગૃહ અંધકારથી ઘેરાઈ ગયું.

પુરુષ જાતિની એક નબળાઈ છે. એના વહેમી સ્વભાવની. રાણીએ એકાએક દીવો કેમ ઠારી નાખ્યો ? ઠાકોર વહેમાઈ ગયા. એમના મનમાં વહેમનો વસવસો વધી ગયો. એમને વિચાર આવ્યો : આ શું ? વહેમના આવેશમાં ઠાકોરે મ્યાનમાંથી સડસડાટ કરતી તલવાર ખેંચી કાઢી. ક્રોધથી ખોખરા બનેલા અવાજે બરાડી ઉઠ્યા : કોણ છે મહેલમાં ?

ઠાકોરના મુખમાંથી બહાર પડેલો આ વિચિત્ર ઉદગાર સાંભળતા રાણીની આનંદજનક લજ્જાળુતા દુ:ખદાયક ભોંઠપમાં ફેરવાઈ ગઈ રાણીનું પવિત્ર અંત:કરણ પોકારી ઉઠયું:અરરર! મારા ઠાકોરનો મારા પર આટલો બધો અવિશ્વાસ ? અને એજ વખતે ચમકતી ચાંદની જેવી એમની મુખકાન્તિ પર શ્યામ છાયા પથરાઈ ગઈ.

લોકકથા તો ત્યાં સુધી આગળ વધીને કહે છે કે એ સમયે સતીરાણી રૂપાળીબાએ પોતાની આંગળી ઠરી ગયેલી દિપશિખાને અડકાળીને દિપને ફરી ઝળહળતો કરી દીધો હતો.

દીવાના ઝાંખા પ્રકાશમાં રાણીના નિસ્તેજ મુખમંડળને નિહાળીને ઠાકોર પણ છોભિલા પડી ગયાં. એમણે પોતાનાં ઉતાવડીયા અવિચારી શબ્દો માટે દિલગીરી વ્યક્ત કરી. પણ કુવાક્યનો કાપ રૂઝવવા માટે દિલગીરીની કોઈ દવા કામયાબ નિવળતી નથી. ઠાકોરનાં કડવા વેણનો કાર મો ઘા રાણી

રાણીજીનું આખું સ્વરૂપ હવે પલટી ગયું. મેઘ ગંભીર દુ:ખદ અવાજે રાણી બોલી ઉઠ્યા : ઠાકોર તમારા મનમાં મારા માટે આવો કુવિચાર પેસી ગયો. તે જોતા મને જણાય છે કે આપણો ગૃહસ્થાશ્રમ હવે છ માસ કરતાં વધુ વખત ચાલવાનો નથી. એટલે આપણે આજથીજ આપણા સંસારી જીવનને સંકેલી લઈએ એમાંજ આપણું શ્રેય છે. રાણીજીનાં આ ગંભીરતા પૂર્ણ શિક્ષાત્મક શબ્દો એક ગુનેગારની અદાથી ઠાકોર સાંભળતા રહ્યા. પોતાની શંકાશીલ દ્રષ્ટિ માટે એમને હવે પસ્તાવો થવા લાગ્યો. પણ પસ્તાવાથી મૂળ હકીકતમાં કશો ફરક પડતો નથી. તે દિવસથી ઠાકોરનો ઢોલીઓ ડેલીમાં ઢળતો થઈ ગયો.

આ ઘટના પર છ માસનો સમય વીતી ગયો એ અરસામાં કચ્છન ની રાજગાદી પર મહારાઓ પ્રાગમલજી આવી ગયા હતાં. પ્રાગમલજી ભુજ ની ગાદીએ આવ્યા તેની પાછળ એક નાનકડો નવાઈ જેવો ઇતિહાસ છે. આજથી ત્રણસો વર્ષ પહેલાની આ ઘટના છે.

પ્રાગમલજીના પિતા રાયધણજી ને ૧૧ કુંવરો હતા. પાટવી કુંવર નોગણજી તો રાઓ રાયધણજીની હયાતીમાં જ દેવલોક પામ્યા હતા. બીજા કુંવર રવોજી ખડીરના સોઢા ભોજરાજજીના હાથે મરાયા હતા. ત્રીજા કુંવર હતા પ્રાગમલજી.

રાયધણજીનાં અવસાન વખતે બધા કુંવરો પિતાના દેહના અગ્નિસંસ્કાર અર્થે છતરડીએ ગયા ત્યારે પ્રાગમલજી આંખો દુ:ખવાને બહાને રાજમહેલમાંજ રોકાય રહયા. આ તકનો લાભ ઉઠાવી, થોડા સરદારો અને પ્રજાજનોનો સાથ લઈને પ્રાગમલજી કચ્છની રાજગાદી પર બેસી ગયા. દરબારગઢના નગારાખાના પરથી રાજ્યાભિષેકની નોબતો ગગડવા લાગી.

રાજનોબતોનો અવાજ સ્મશાનભુમી સાંભળીને બધા કુંવરો અને રાજકુટુંબના સભ્યો એકદમ ચમકી ઉઠ્યા. એ વખતે પ્રાગમલજીના કુંવર ગોડજી-જે સ્મશાનમાં હાજર હતા તેમણે એક નવા દાવનો પાસો ફેંક્યો અને બોલી ઉઠ્યા: આતો મારા ભોળા પિતાનું કામ હશે. હું હમણાંજ જઈને એમને સમજાવું છું. આમ કહીને ગોડજી સ્મશાનમાંથી ચાલીને શહેરમાં ગયા. અને પિતાની અધૂરી યોજનાને પુરી કરવા, ભુજનાં ‘ આલમપનાહ’ ગઢના જે દરવાજા અત્યાર લગી ઉઘાડા હતા તે એમણે જડબેસલાક બંધ કરાવી દીધા અને ગઢના દરવાજાની અંદર કોઈપણ પ્રવેશ કરવા ન પામે તેવો સખત હુકમ ફરમાવતા ગયા.

આમ એકાએક આખી બાજી પલટાઈ ગઈ સ્મશાને ગયેલા કુંવરો શહેરમાં દાખલ થવાનો મનાઈ હુકમ સાંભળી મુંઝાઈ પડ્યા. એમના માટે હવે કોઈ રસ્તો રહ્યો નહતો. એટલે સૌ ભુજ થી ચાલી નીકળ્યાં અને પ્રથમથીજ તેમના માટે નક્કી થયેલા થાણા દબાવીને બેસી ગયા.

રાજગાદીના ખરા વારસદાર બીજા સ્વર્ગવાસી રવાજીના કુંવર કાંયાજીએ વાગડમાં કટારીયાના પ્રદેશ પર પોતાની સતા જમાવી આ કાંયાજી એક પરાક્રમી પુરુષ હતા. થોડા જ વખતમાં એમણે મોટી લશ્કરી જમાવટો કરી લીધી અને કચ્છ રાજયનાં ગામોમાં લૂંટફાટ ચલાવવા માંડી.

કાંયાજીના તોફાનોને દાબી દેવા માટે ભુજના મહારાઓ પ્રાગમલજીના પાટવી કુંવર ગોડજી એક મોટી ફોજ સાથે કટારીયા પર ચડી ગયા. એ વખતે કચ્છ ના ગુંદીયાળી ગામથી હાલા જાડેજા ઓઠાજી અને હક્કજી તથા ભદ્રેશ્વરના ઠાકોર હાલા જાડેજા દેશળજી અને રવોજી પણ દરબારી સૈન્ય સાથે જોડાય ગયા. આ ચારે રણવીરો કાંયાજી ના લશ્કર સામે બહાદુરીથી લડ્યા અને ચારેય કામ આવી ગયા.આ સંગ્રામમાં દરબારી સૈન્યના બીજા પણ અનેક વીરો કામ આવી ગયા.

કટારીયાના આ ધીગણામાં દેશળજી કામ આવી ગયા, એવા સમાચાર ભદ્રેશ્વરમાં આવી પહોંચ્યાં. દેશળજીબાવાએ પોતાની પાઘડી અને બેરખો રાણી રૂપાળીબાને મોકલી આપેલાં પતિની મોકલાવેલી આ બે વસ્તુ પર દ્રષ્ટિ પડતાંજ સતી રૂપાળીબાને સત ચડ્યું અને પતિની પાઘડી અને બેરખો ખોળામાં લઈને સતીમાતા રૂપાળીબાએ અગ્નિસ્નાન કર્યું.

આજે પણ ભદ્રેશ્વર ગામમાં સતી રૂપાળીબાની મેડી સતી ના સ્ત્રીત્વની યાદો સાથે પૂજાય છે. અને આજે પણ ભદ્રેશ્વરના દરબારોની દીકરીઓ પોતાના લગ્નપ્રસંગે સાસરે વરાવતાં પહેલા સતી રૂપાળીબા ની મેડીએ કંકુવર્ણિ હાથના થાપા મારીને પોતાના સુખી લગ્નજીવન માટે સતી રૂપાળીબાનાં આશિર્વાદ લઈને સાસરે સિંધાવે છે.
સંકલન: નરેન્દ્રસિંહ જી વાજારાઠોડ (ભાણુભા) ભદ્રેશ્વર-કચ્છ

“વેણ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ ઘટના”

Standard

વેણ, વટ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ વાતો હજી પણ કાઠિયાવાડના ગોંદરે ગોંદરે હોંકારા દે છે અને એવાં ગામડાં આજે ગૌરવભેર પોતાની ધરતી આ સોગાદને આબરૂ ગણે છે.
એવા જ એક વચન માટે દેવ ચરાડી ગામને ગોંદરે સાત સાત ખાંભીઓ સિંદૂર ચમકાવતી ઊભી છે. ગામ ગિરાસ મેળવવા, પાલવવા અને સાચવવા અને વચને રહેવું એ વાત એક જમાનામાં માથા સાટેની ગણાતી. માથાં વધેરાય તો કબૂલ. બાકી વચન ન વધેરાય. વેણ, વટ અને વચન માટે માથાં આપવાની વિરલ વાતો હજી પણ કાઠિયાવાડના ગોંદરે ગોંદરે હોંકારા દે છે અને એવાં ગામડાં આજે ગૌરવભેર પોતાની ધરતી આ સોગાદને આબરૂ ગણે છે.
એવા જ એક વચન માટે દેવ ચરાડી ગામને ગોંદરે સાત સાત ખાંભીઓ સિંદૂર ચમકાવતી ઊભી છે. વાતની શરૂઆત જરા જુદી રીતે જુદી ઢબે રજૂ થઇ છે.
‘આ ખાંભીઓ જ છે ને ?’
‘હા ખાંભીઓ, માત્ર ખાંભીઓ છે.’
‘આ ગામનું નામ.’
‘દેવ ચરાડી’
‘આ ખાંભીઓ વિશે કંઇક વધારે જાણવું છે…
જણાવશો ?’
‘પૂછો’
‘આ બધું તાજું તાજું છે.’
‘બધું એટલે શું ?’
‘આ સિંદૂર, આ શ્રીફળનાં છાલાં, દીવાનાં કોડિયાંની બળેલી દિવેટ્યો.’
‘હોય જ ને ? હમણાં જ કાળી ચૌદસ ગઇ. કાળી ચૌદસ આ ખાંભીને નિવેદ જુવારવાનો, કસુંબો પાવાનો દિવસ છે.’
‘હેં કસુંબો ?’
‘હા કસુંબો. ગામ માટે, ગરીબ માટે, બહેન-બેટી માટે ધીંગાણે ચડીને ખપી ગયેલા શૂરવીરોનો કસુંબો.’
‘કોણ પાય ?’
‘શહીદોના વારસદારો’
‘કોણ છે વારસદારો આ ખાંભીઓના ?’
‘ગુજરાતના ગઢ ગાજણાના વાઘેલા રાજપૂતો એમના આ પૂર્વજને કાળી ચૌદસે કસુંબો પાવા આવે છે. આહીં છ દીકરાઓ અને એક બાપ એમ સાત જણા શહીદ થઇ ગયા.’
‘શું કારણ’
‘ગામનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપેલું એટલે પ્રાણના ભોગે રક્ષણ કરી દેખાડ્યું. હવે વિગતે વાત સાંભળો.
ગુજરાતના ગઢ ગાજણાના ઠાકોર અખેરાજજીનાં દીકરી હળવદ સાસરે હતાં એટલે અખેરાજજી સુવાણે દીકરીને મળવા આવેલા. જમાઇ રાજસિંહે સસરાની માનપાનથી સરભરા કરી. વાતમાંથી વાત નીકળી એટલે જમાઇએ સસરાને પેટછુટી વાત કરી.
‘મારે કુટુંબ સાથે દ્વારકાની યાત્રા કરવાની માનતા છે, પણ જવાતું નથી.’
‘કાં ! શું કામે જતા નથી.’
‘તમે જાણો છો કે આ જમાનો મારે એની તલવાર અને જીતે એનું રાજનો છે. જો હું દ્વારકાની યાત્રાએ જાઉં અને હળવદ રેઢું પડે તો લૂંટારા હળવદને ખેદાનમેદાન કરી નાખે…’
‘કારભારી અને રાજના સપિાઇઓ શા કામના ? એની જવાબદારી નહીં ?’ સસરા હસતાં હસતાં ઊંડે ઊતર્યા.
‘જવાબદારી શાંતિના સમયમાં, બાકી પ્રાણના ભોગે લડે નહીં. બચવા ખાતર લડે એટલે હારી જાય કાં ભાગી જાય. પગારદારો કોને કહે.’
‘તો હળવદના રક્ષણની જવાબદારી હું સંભાળીશ. તમે ખુશીથી દ્વારકા જાઓ.’
‘પણ તમારે ગઢ ગાજણા પણ સંભાળવાનું ને ? સત્યાવીશ ગામની તાલુકાદારી તમારી.’
‘સંભાળી લેશ.’ સસરાએ ગર્વભેર કહ્યું. ‘મારે પ્રભુના પ્રતાપે પાંચ રાણીઓના બાર દીકરા છે. છ દીકરાને અહીં તેડાવી લઇશ અને બાકીના છ અમારાં સત્યાવીસ ગામને સંભાળશે. અને હળવદના ઠાકોર રાજસિંહ પરિવાર સાથે દ્વારકાની યાત્રાએ ઊપડી ગયા.
સસરા અખેરાજજીએ છ દીકરાને હળવદ તેડાવીને રાજ સંભાળ્યું. લૂંટારુઓને ખબર પડી કે ઠાકોર હાજર નથી અને હળવદ રેઢું છે… મોટી સંખ્યા લઇને હળવદ ઉપર ત્રાટક્યા. રાજસિંહને આપેલા વચન મુજબ અખેરાજજી અને છ દીકરા એમ સાત જણે મોરચો આપ્યો. પણ લૂંટારુ દુશ્મનોની સંખ્યા આગળ ટકી શક્યા નહીં. સાતેય લડતાં લડતાં ખપી ગયા.’
જમાઇ દ્વારકાની યાત્રાએથી આવ્યા ત્યારે ઊથલપાથલ થઇ ગઇ હતી. છ સાળા અને સસરાજીએ વચન ખાતર શહીદ થઇ હળવદનું રક્ષણ કર્યું. રાજસિંહે ગઢ ગાજણાથી છ સાળાઓને બોલાવીને દેવ ચરાડી નામનું ગામ બક્ષિસમાં આપ્યું. મોટા ભીમજી વાઘેલાએ દેવ ચરાડી સંભાળ્યું અને બાકીના પાંચ ભાઇઓ ગઢ ગાજણા ગયા.
દેવ ચરાડીના પાદરમાં સાતેય વીર શહીદોની ખાંભીઓ માંડી. દર વરસની કાળી ચૌદસે પૂર્વજોની ખાંભી આગળ ચોખા જુવારીને કસુંબો પાય છે એના વારસદારો. ખાંભીઓના ઈતિહાસથી અજાણ્યા પૃચ્છક ભાઇએ આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું.
‘પણ ખાંભીઓ કસુંબો પીએ ?’
‘હા જરૂર પીએ. શ્રદ્ધા અને પરંપરાની વાત છે…’
‘વાહ !’
‘અને સાંભળો… વારસદારોના વહુવારુઓ લાજના ઘૂંઘટા તાણીને ખાંભીઓને પગે લાગે છે.’
‘એટલી બધી વાત ?’
‘વાત નહીં વિશ્વાસ. એનો વિશ્વાસ છે કે ખાંભીના પથ્થરમાં એમના શ્ચસુરો સાક્ષાત્ છે. વહુવારુઓ આવી પરંપરા જાળવવા માટે પોતાના કુળનું ગૌરવ લે છે. કુળવાન રાજપૂતાણીઓ આવી હોય છે. હોં.’
‘શ્રદ્ધા અને પરંપરાને વંદન.’
પ્રજાના રક્ષણ માટે બહેન-બેટીઓના શિયળના રક્ષણ માટે ઘણા રાજપૂતો ખપી ગયા છે. ગામની બહેન-દીકરીઓ અને વહુવારુ આ ખાંભીઓના ભરોસે અંધારી રાતોએ પણ નિર્ભય થઇને આવ-જા કરે છે. એને અંતરે પૂરી શ્રદ્ધા છે કે અમારા રક્ષણહારો અહીં હાજરાહજૂર છે એટલે એકલાં હોઇએ કે રાત હોય કોઇ પણ હરામ હલાવી અમારી સામે આંખ ન માંડી શકે. દેવ ચરાડીના પાદરની આ ખાંભીઓ હળવદથી લાવીને એના વારસદારોએ અહીં માંડી છે. એમના આ વારસદારોનાં પચ્ચીસેક ઘર આજે પણ દેવ ચરાડીમાં વસે છે… અને ચારસો વરસની ઘટનાને દર કાળી ચૌદસે તાજી કરે છે.’
લેખક:- નાનાભાઈ જેબલિયા

जहांआरा और शत्रुसाल की प्रेम कथा

Standard

जहांआरा शाहजहां की बेटी थी और शत्रुसाल बुंदी के राजकुमार थे।
         
सन् 1631 के फरवरी का महीना। गजब की ठंड पड़ी थी उस साल। फरवरी महीना होने के बावजूद कड़ाके की सर्दी जारी थी। बादशाह शाहजहां अपनी प्यारी बेगम की मौत के बाद पहली बार बुरहानपुर किले के दिवान-ए-आम में तशरीफ लाए थे। अभी सिर्फ छह महीने पहले ही तो उनकी बेगम मुमताज-उल-जमानी का इंतकाल हुआ था और उसे बुरहानपुर के जैनाबादी बाग में दफ्न कर दिया गया था। 29 जनवरी, 1631 को मुमताज महल के ताबूत को जैनाबादी बाग से निकाल कर आगरा के सिकंदराबाद में दफनाया गया। बादशाह के आने से दिवान फाजिल खां और अन्य मनसबदारों के चेहरे खिले हुए थे। इस बीच एक दुखद घटना हुई। जिस दिन बुरहानपुर से मुमताज महल के ताबूत को रवाना किया गया, उसी दिन शाहजहां को खबर मिली कि बालाघाट में उनके वफादार मनसबदार बुंदी के राजा राव रतन हाड़ा गुजर गए। शाहजहां ने फौरन ही रतन हाड़ा के पुत्र शत्रुसाल को बुंदी फरमान भेजकर  उसे तीन हजारी जात, दो हजार सवार का मनसब का खिताब बख्शा और फौरन बुरहानपुर पहुंचने का हुक्मनामा जारी किया। हुक्मनाना मिलने के दो महीने के अंदर ही बुरहानपुर के नजदीक ताप्ती के उस पार आ पहुंचा और अगले दिन बुरहानपुर शहर में अपने दादा के बनावाए महल में दाखिल हो गया।
              दिवान-ए-आम में तशरीफ लाने वाले मनसबदारों समेत किलेदार तक को मालूम था कि बुंदी के राजा शत्रुसाल बादशाह की कदमबोशी के लिए आ रहा है। जैसे ही चोबदार ने रोबदार अंदाज में आवाज दी – ‘ बुंदी के मरहूम राजा रतन हाड़ा के पुत्र और नए राजा राव शत्रुसाल आलमपनाह को अपनी नजर पेश करने के लिए दिवान-ए-आम में हाजिर हो रहे हैं ’, सभी सभासदों की नजरें सीढ़ियों की तरफ उठ गईं। सबने देखा कि लंबी कद-काठी का एक अत्यंत खूबसूरत 20 वर्षीय बांका नौजवान, जिसने केसरिया रंग का अंगरखा रहन और केसरिया रंग ही पायजामा पहन रखा था। उसका कसरती बदन उसके पोशाक से बाहर भी साफ-साफ दिखाई दे रहा था। चीते की तरह चौंकन्नी चाल और गजनफर-सा निडर वह धीरे कदमों से दिवान-ए-आम की तरफ बढ़ता आ रहा था। उसका चौड़ा माथा, सुतवां नाक, कानों में लटकते कुंडल और हल्की ऐंठी हुई उसकी मूंछें उसकी खूबसूरती को चार चांद लगा रही थीं। जहां सिर पर कलगीदार केसरिया पगड़ी उसके आन-बान और शान की गवाही दे रहे थे, वहीं कमर में लटकी सोने की मूंठवाली तलवार उसके मिजाज का बयान थी। पांच लड़ियों की मोतियों का कंठहार उसके गले में लिपट कर अपने को धन्य महसूस कर रहा था। दिवान-ए-आम में पहुंच कर शत्रुसाल ने बादशाह शाहजहां को तीन बार शाही कोर्निश की और फिर दाराशिकोह, औरंगजेब और मुरादबश को भी कोर्निश बजाई। उसकी मासूमियत सबके दिल को छू गई।
         दिवान-ए-आम में तो सबकी निगाहें शत्रुसाल पर टिकी ही हुई थीं, पर्दे के पीछे बैठी बेगमें और शहजादियां भी शत्रुसाल की अबोध मर्दाना सुंदरता को सराह रही थीं। इन्हीं बेगमों और शहजादियों के बीच बैठी थी जहांआरा। वह महज एक शहजादी ही नहीं थी, बल्कि बादशाह की सबसे चहेती बेटी भी थी। वह बादशाह शाहजहां का आंख-कान बनकर रहती थी। चाहे वह वलीअहद दाराशिकोह ही क्यों न हों, उसके हुक्म को नजरअंदाज करने की हिमाकत नहीं कर सकते थे। उन्हें बेगम शहजादी का खिताब स्वयं उसके वालिद शाहजहां ने दिया था। जहांआरा प्यार भरी नजरों से शत्रुसाल को अपलक देख रही थी, जबकि बेगमें और अन्य शहजादियां जहांआरा को देखे जा रही थीं। उन्हें यह समझते देर नहीं लगी कि जहांआरा के दिल में शत्रुसाल के लिए प्रेम का अंकुर फूट चुका है। शत्रुसाल को लेकर वे जहांआरा से शरारत भी करने लगीं। बहरहाल, राजा शत्रुसाल के दिवान-ए-आम से निकलते ही जहांआरा चमनी बेगम के साथ अपने महल को लौट चली। महल के नजदीक पहुंचने पर उसने देखा कि उसका खास वफादार और राजदार हिजड़ा हुस्नबानू भी पीछे-पीछे चला आ रहा है। पहले यह ख्वाजासरा दाराशिकोह की सेवा में तैनात था लेकिन पिछले तीन साल से वह शहजादी बेगम जहांआरा की खिदमत में लगा था। शहजादी के पास पहुंच कर हुस्नबानू ने जहांआरा को कोर्निश बजाया तो आंखों ही आंखों में जहांआरा ने पूछ लिया कि वह कहां से आ रहा है। हुस्नबानू ने बताया कि सलाम बजाने के लिए वह दाराशिकोह के महल पर गया था और वहीं से आ रहा है। इसके बाद उसने अपने चोगे से शेख-सादी की रुबाइयों की किताब निकाली और जहांआरा को सौंपते हुए कहा कि शहजादे ने आपके लिए भेजी है। किताब लेकर जहांआरा ने पूछा – ‘भाईजान का क्या हाल है?’ ‘ बेगम साहिबा, शहजादे बिलकुल अच्छे हैं और उन्होंने आपको आदाब बजाया है।’ बातों-बातों में हुस्नबानू ने जहांआरा को यह भी बताया कि आज दाराशिकोह के हुजूर में बुंदी का नया राजा राव शत्रुसाल भी मौजूद था और वह शहजादे को हिंदवी में कोई गजल सुना रहा था। मुझे भी उसकी गजल पसंद आई, लेकिन शहजादे तो उसकी हर सफे पर दाद दे रहे थे। जहांआरा ने चौंकते हुए पूछा, ‘क्या राजा हिंदवी में कविता करता है?’ ख्वाजासरा ने हामी भरी और कहा कि राजा ने बेगम साहिबा को आदाब बजाया है। जहांआरा ने सकुचाते हुए कहा, ‘सुना है बुंदी का राजा ताप्ती किनारे अपने दादा के महल में ठहरा है। उधर कभी जाना हो तो हमारा भी उसे आदाब कहना।’ तजुर्बेकार हुस्नबानू को माजरा समझते देर नहीं लगी। वह शाही महल के हर रंग-ढंग से वाकिफ था। वह बोला, ‘बेगम साहिबा, मैं कल ही बुंदी के राजा के पास जाकर आपका आदाब तो बोलूंगा ही, साथ में यह भी कहूंगा कि शहजादे की तरह वह बेगम शहजादी को अपनी हिंदवी कविता सुनाकर उनका दिल बहलाए। ठीक रहेगा न बेगम साहिबा।’ जहांआरा समझ गई कि हुस्नबानू उसके दिल की बात जान गया है लेकिन वह खामोश ही रही। जहांआरा को खामोश देखकर हुस्नबानू ने फिर कहा, ‘हमारे खयाल से कल आहूखाना बाग में दोपहर को राजा राव शत्रुसाल को आपके हुजूर में पेश किया जाए। अचानक प्रस्ताव से जहांआरा सकपका गई। ‘क्या हमारी इतनी जल्दी मुलाकात मुनासिब होगी,’ शहजादी ने पूछा। हुस्नबानू ने इठला कर कहा कि यह सब कुछ मुझ पर छोड़ दीजिए।
               अब शहजादी को महल काटने लगा था। वह बेचैन इधर-उधर टहल रही थी। शहजादी की बेचैनी देखकर उसकी खास बांदी कोयल ने आखिर पूछ ही लिया, ‘शहजादी आप इतनी परेशान क्यों है। आप मुझसे कुछ छिपा रही हैं। अगर आप बता सकें तो शायद मैं आपकी मदद कर पाऊं।’ शहजादी ने आखिरकार अपने दिल की बात कोयल को बता दिया। कोयल ने कहा कि इसमें कौन-सी बड़ी बात है। आप किसी बहाने से शहजादे दाराशिकोह को भी आहूखाना बाग में बुला लें। शहजादे की मौजूदगी में आप राजा शत्रुसाल की कविता का आनंद भी उठा सकती हैं और उनसे आपकी मुलाकात भी हो जाएगी। इसके बाद शहजादी जहांआरा कोयल को लेकर दाराशिकोह के महल की ओर चल पड़ी। अपने महल में शहजादी जहांआरा को अचानक देखकर दाराशिकोह चौंक गया और पूछा कि सब खैरियत तो है। शहजादी ने कहा कि हां, सब खैरियत है। दरअसल, मैं आपको यह बताने आई हूं कि अब्बाहुजूर ने शाही मोहर ‘उजक’ नाना आसफ खां से लेकर हमें सौंपा है, इसलिए सोचा कि भाईजान को खबर कर दूं। इसके बाद अपने भाई को खुश करने के लिए जहांआरा ने एक डिबिया खोलकर काफी बड़ा हीरा शहजादे के हाथ पर रख दिया और अदब से कहा, ‘मेरी तरफ से एक छोटी-सी भेंट है, आप कुबूल करें।’ ‘आपाजान यह को अनमोल हीरा है, कहां से मिला आपको।’ शहजादी ने बताया कि यह हीरा उसे मरहूम मुमताज महल यानी उसकी मां ने दिया था। भाई को खुश देखकर जहांआरा ने बात का रुख बदला। वह जल्दी से जल्दी असली बात पर आना चाहती थी। वह बोली, ‘भाईजान, हमने सुना है कि बुंदी का राजा शत्रुसाल हिंदवी में बड़ी अच्छी कविता करता है, हालांकि वह अभी छोटी उम्र का ही है।’ ‘हां, वह हिंदवी में अच्छी कविता करता है लेकिन आपको कैसे मालूम हुआ।’ शहजादी ने बताया कि ख्वाजासरा हुस्नबानू से उसे पता चला। इसके बाद जहांआरा ने दाराशिकोह से राजी करने वाले अंदाज में पूछा, ‘ भाईजान, अगर आप मुनासिब समझें तो कल दोपहर में आहूखाना बाग में धूप का आनंद लिया जाए और राजा की कविता का भी।’ दाराशिकोह ने कहा कि इसमें भला उसे क्या ऐतराज हो सकता है। भाई के मुंह से इतनी बात सुनते ही जहांआरा ने ताली बजाई। ताली की आवाज सुनकर कोयल और ख्वाजासरा दोनों हाजिर हो गए। ‘शहजादे का इकबाल बुलंद हो, हमारे लिए क्या हुक्म है,’ हुस्नबानू ने अदब से पूछा। दाराशिकोह कुछ कहता उसके पहले ही जहांआऱा बोल पड़ी, ‘हुस्नबानू, आज बुंदी के राजा के महल चले जाना और कहना कि शहजादे कल दोपहर में आपकी कविता सुनने को ख्वहिशमंद हैं और कल आहूखाना बाग में आपका इंतजार करेंगे।’ इतना कहकर वह कोयल और हुस्नबानू को लेकर अपने महल की और रवाना हो गई।
             अगले दिन शहजादा दाराशिकोह और बेगम शहजादी जहांआरा आहूखाना बाग में राजा शत्रुसाल के इंतजार में टहल रहे थे। अचानक बाग के पूर्वी दरवाजे पर हल्की-सी आहट हुई, राजा बाग के अंदर आ चुका था। बाग के अंदर कगम रखते ही हुस्नबानू राजा को आदाब बजाते हुए बोला, ‘मुबारक हो राजा साहब, आज अच्छी साइत है, शहजादे के साथ-साथ बेगम शहजादी जहाआरा से आपकी मुलाकात मुबारक हो।’ बुंदी के राजा ने अपने अंगरखे की जेब से मोती निकाल कर हुस्नबानू की हथेली पर रख दिया। इसके बाद शहजादे और शहजादी राजा शत्रुसाल की मेजबानी के लिए आगे बढ़े। राजा भी तेज कदमों से उनकी ओर चला आ रहा था। पास पहुंच कर राजा ने दाराशिकोह और जहांआरा दोनों को कोर्निश बजाई। दोराशिकोह ने अपनी आपाजान से राजा का परिचय कराया और बताया कि आपकी कविता की शोहरत सुनकर वह यहां आई हैं और आपकी कविता सुनने की ख्वाहिशमंद हैं। इसके बाद सभी बाग में बिछाए गए कालीन पर बैठ गए। खामोशी जहांआरा ने ही तोड़ी। ‘राजा साहब, सुना है आप हिंदवी में बड़ी अच्छी कविता करते हैं?’ राजा ने सकुचाते हुए जवाब दिया, ‘ऐसी तो कोई बात नहीं, बस तुकबंदी कर लेता हूं।’ फिर शहजादे दाराशिकोह की गुजारिश पर राजा ने अपनी लिखी एक कविता सुनाई। जहांआरा को वह कविता बेहद पसंद आई। वह अपनी उंगली से अंगूठी निकालने लगी लेकिन ताकी राजा को भेंट कर सके लेकिन शर्म-ओ-हया के चलते हुम्मत नहीं जुटा पा रही थी। शहजादा दाराशिकोह अपनी आपाजान की उलझन समझ गया और बोल पड़ा, ‘आपाजान, जो आप करना चाहती हैं उसे फौरन से पेश्तर कर डालिए। वैसे राजा की कविता के लिए यह इनाम काफी नहीं है।’ शहजादी बोली, ‘ हां भाईजान आप सही फरमा रहे हैं लेकिन मैं इसे इनाम के रूप में इन्हें नहीं दे रही।’ इसके बाद जहांआरा ने अपनी उंगली से अंगूठी निकाली और कहा, ‘इसे इनाम नहीं बल्कि हमारी निशानी समझकर अपने पास रख लीजिए, शायद कभी आपके काम आ जाए।’ राजा ने बड़े अदब से झुककर अंगूठी अपने हाथ में ले ली। इस बीच शहजादी की उंगलियां राजा की उंगलियों से छू गईं। इस हल्की छुअन से शहजादी का पूरा वजूद सिहर उठा। उधर राजा शत्रुसाल की भी यही दशा थी।
               लेकिन नियति को शायद यह मंजूर नहीं था कि दोनों एक-दूसरे से मिलते-जुलते रहें। हुआ यह कि उसी समय दक्कन में थोड़ी बदअमनी फैल गई। उस समय दक्कन की कमान संभालने वाला कोई नहीं था, इसलिए महावत खां खानखाना वहां की कमान सौंपी गई। उसने बादशाह शाहजहां से बुंदी के राजा राव शत्रुसाल को भी अपनी मदद के लिए वहां भेजने की गुजारिश की, जिसे बादशाह ने मान लिया। जब जहाआरा ने सुना कि राजा शत्रुसाल भी दक्कन जा रहे हैं तो उसे अपनी दुनिया उजड़ती हुई नजह आई। उसके लिए यह किसी सदमे से कम नहीं था। उसे महावत खां पर बेहद गुस्सा आ रहा था, उसका वश चलता तो वह महावत खां की दाढ़ी नोंच लेती। हालांकि वह चाहती तो शाहजहां से रिफारिश कर वह राजा शत्रुसाल को आगरा में ही कोई ओहदा दिलवा सकती थी लेकिन तब जहांआरा पर उंगलियां उठ सकती थीं। इसलिए वह चुपचाप अपने महल में आंसू बहाती रही। उसके दर्द को सिर्फ कोयल और हुस्नबानू ही समझ सकते थे, पर वे भी मजबूर थे। जहांआरा के मन में अमीर खुसरो की ये पंक्तियां उमड़-घुमड़ रही थीं –
        सजन सकारे जाएंगे, नैन मरेंगे रोय
        बिधना ऐसी रैन कर, भोर कभी ना होय।
             दक्कन में अमन कायम करने के बाद बादशाह शाहजहां के हुक्म के मुताबिक राजा शत्रुसाल दौलताबाद की ओर तेजी से बढ़ रहे थे। बादशाह शाहजहां वहां पहले ही पहुंच चुका था और दौलताबाद की खास रक्कासा हैदरजान के आगोश में करार ढूंढ़ रहा था। बादशाह शाहजहां के साथ शहजादी जहांआरा भी दौलताबाद पहुंच चुकी थी और दौलताबाद किले को आबाद किया था। अगले दिन राव शत्रुसाल भी दौलताबाद आ पहुंचा। कोयल ने हुस्नबानू को बुंदी के राजा के खेमे में भेजा। राजा का खेमा दौलताबाद के किले से मील भर की दूरी पर गोदावरी नदी के किनारे लगा था। हुस्नबानू ने शत्रुसाल के खेमे के बाहर ही अपनी पालकी रुकवा दी और वह खुद शत्रुसाल से मिलने के लिए चल पड़ा, लेकिन खेमों की भीड़ में कहारों को पता नहीं चला कि हुस्नबानू किससे मिलने गया। जब वह शत्रुसाल के खेमे के पास पहुंचा तो पहरेदारों ने उसे रोका और उसका परिचय जानना चाहा। हुस्नबानू ने जब उन्हें शाही अंगूठी दिखाई तो पहरेदारों का सरदार अदब के साथ झुक गया और अंदर जाकर राजा शत्रुसाल को हुस्नबानू के आने की जानकारी दी। राजा ने उसे फौरन अपने खेमे के अंदर बुलाया। राजा को कोर्निश बजाने के बाद हुस्नबानू ने कहा, ‘बागम साहिबा शहजादी जहांआरा काफी दिनों से आपकी राह देख रही थी लेकिन आपने सफर में काफी वक्त लगा दिया। बेगम साहिबा जल्द से जल्द आपसे मिलने की ख्वाहिशमंद हैं।’ राजा समझ गए कि हुस्नबानू उनके इश्क की राजदार है। उन्होंने कहा, ‘मैं खुद भी यही चाहता हूं लेकिन शहजादी से मुलाकात कराने की जिम्मेदारी तो आप ही उठा सकते हैं।’ हुस्नबानू ने राजा को बताया कि वह दो दिन बाद दौलताबाद के किले में पीरवाड की दरगाह में शहजादी से मिलें। जब शत्रुसाल ने कहा कि यह कैसे संभव है तो, ख्वाजासरा ने मुस्कराते हुए बड़े विश्वास से कहा कि मुलाकात कराने की जिम्मेदारी हमारी है। इतना कहकर हुस्नबानू वहां से किले के लिए निकल पड़ा। चलते समय राजा शत्रुसाल ने उसे बिदाई में एक मुट्ठी अशर्फियां दीं। दोपहर बाद हुस्नबानू शहजादी जहांआरा के हुजूर में पहुंचा और उन्हें बताया कि राजा साहब परसों दोपहर में पीरवाड साहब की दरगाह में उनके रूबरू पेश होंगे।
           आज मुगल शहजादी बेहद खुश नजर आ रही थी, आती भी क्यों न, आखिर उसे अपने आशिक से मिलने का मौका जो मिला था। जहांआरा ने सुनहले रंग की जड़ाऊ पोशाक पहनी। कोयल ने आज अपने मन से शहजादी का श्रृंगार किया। आज शहजादी ने राजस्थानी लिवास पहन रखा था, जो उसके हुस्न के साथ मिलकर गजब ढा रहा था। जब शहजादी सज-धज कर तैयार हुई तो कोयल ने मुस्कराते हुए कहा, ‘बेगम साहिबा गुस्ताखी माफ हो, आगर आपकी इजाजत हो तो आपके चेहरे पर काला निशान बना दूं। कनीज को खौफ है कि शहजादी को कहीं किसी की नजर न लग जाए।’ उसकी बात सुनकर शहजादी भी अपनी हंसी नहीं रोक पाईं। हाथी पर सवार होकर शहजादी दौलताबाद किला देखने के बहाने राजा शत्रुसाल से मिलने के लिए गोदावरी तट की ओर चल पड़ी। शहजादी के ठीक पीछे एक दूसरे हाथी पर शहजादी की खास बांदी कोयल बैठी थी। उसके पास शहजादी की जरूरत में काम आनेवाले सामान रखे थे। खा बात यह थी कि वक्त जरूरत के लिए आज कोयल ने अपने पास एक जड़ाऊ कटार और तलवार भी रख लिया था। उधर बुंदी के राजा पहले से ही जहांआरा का इंतजार कर रहे थे। शहजादी जैसे ही हाथी से उतरी, राजा शत्रुसाल ने आगे बढ़कर उनकी खिदमत में तीन बार कोर्निश की, जिसका जवाब शहजादी ने सिर झुकाकर दिया। गोदावरी नदी में सैर के लिए राजा ने पहले से ही वहां एक खास नौका तैयार कर रखी थी। शहजादी शत्रुसाल के साथ उस खास नाव की तरफ बढ़ चली और कोयल को दूसरी नाव में बैठने के लिए कहा। शहजादी की तातारी बांदियां अपने नंगी तलवारें लेकर दूसरी नाव पर सवार हो गईं। आज के नौका-विहार की खास बात यह थी कि जिस नाव पर शहजादी सवार थी, उसे खुद राजा शत्रुसाल खे रहे थे। राजा को नाव खेते देखकर शहजादी मंद-मंद मुस्करा रही थी। नाव खेते-खेते राजा ने शहजादी पर पूरी निगाह डाली और यह देखकर उन्हें आश्चर्य हुआ कि मुगल शहजादी ने राजस्थानी लिवास पहन रखा है। राजा ने कहा, ‘बेगम साहिबा, गुस्ताखी माफ हो, आपका इस कदर राजस्थानी वेश में आना….।’ शत्रुसाल ने अभी अपनी बात पूरी भी नहीं की थी कि शहजादी शरारत से बोल पड़ी, ‘क्यों आपको पसंद नहीं आया, क्या इसमें कोई कमी रह गई है।’ शहजादी की बात सुनकर शत्रुसाल हक्के-बक्के रह गए। उन्होंने कहा, ‘नहीं…नहीं, ऐसी कोई बात नहीं।’ शहजादी फिर शरारत से आंखे नचाते हुए कहा, ‘राजा साहब आप घबरा क्यों रहे हैं?’ ‘घबराने जैसी कोई बात तो नहीं लेकिन अगर बादशाह को यह पता चल गया तो उन्हें नागवार गुजरेगा। मुझे अपनी चिंता नहीं, लेकिन आपकी इज्जत पर कोई उंगली उठाए, मुझे बर्दाश्त नहीं। आप तो जानती ही हैं कि आपके छोटे भाई औरंगजेब और शहजादी रौशनआरा हमारा मिलन को बर्दाश्त नहीं कर सकते। हमारा मिलन मुगलिया शान बर्दाश्त नहीं कर पाएगा।’ अचानक शहजादी ने शत्रुसाल का हाथ पकड़ लिया और कहा कि आप अपनी अहमियत समझिए, आप किसी के नौकर नहीं, बादशाह के आप मनसबदार हैं। क्या आपको बताना होगा कि मनसबदार क्या होता है। शहजादी के हाथ पकड़ने से राजा साहब का पूरा बदन कांप उठा, वह सिहर कर रह गए। थोड़ी देर के बाद जहांआरा ने फिर कहना शुरू किया, ‘राजा साहब, आपके बगैर हम नहीं जी सकते। अगर आप बुरा न मानें तो मैं अब्बा हुजूर से कहकर आपको आगरा बुलवा लेती हूं। फिर हमारे मिलने-जुलने में कोई कठिनाई नहीं होगी।’ राजा शत्रुसाल ने कहा कि वह ऐसा कोई काम नहीं करेंगी, जो बादशाह शाहजहां को नागवार गुजरे, वैसे भी हम बादशाह के हुक्म के गुलाम हैं। दोनों के बीच ये बातें हो ही रही थीं कि राजा का इशारा पाकर कोयल अपनी नाव उनकी नाव के पास ले आई। राजा साहब कुछ घबराए से लग रहे थे। कोयल ने शरारत से कहा, ‘राजा साहब, अभी मंजिल बहुत दूर है, इस तरह घबराएंगे तो कैसे काम चलेगा।’ कोयल ने राजा साहब को यह भी बताया कि शहजादी सच कह रही हैं कि वह आपके बिना नहीं रह पाएंगी, वह आपसे बेपनाह मुहब्बत करती हैं। राजा भी शहजादी को प्यार करने लगे थे लेकिन उनके मन में खटका था कि कहीं इस बात की भनक शाहजहां को लग गई तो आफत आ जाएगी। बादशाह बुंदी की ईंट से ईंट बजा देंगे, सल्तनत तबाह हो जाएगी। यह बात जब उन्होंने कोयल को बताया तो कोयल ने सिर्फ इतना ही कहा, ‘राजा साहब, आप तनिक फिक्र न करें। हमारे ऊपर विश्वास कीजिए, कोयल अपनी जान पर खेल जाएगी लेकिन आप दोनों को जुदा नहीं होने देगी।’ कोयल की बातों से राजा शत्रुसाल को तसल्ली मिली। कुछ दिनों तक दौलताबाद में रहने के बाद सभी आगरा लौट आए।
          आज शहजादी अपने मरहूम परदादा अकबर का मकबरा सिकंदरा का सैर करने निकली। शहर-ए-कोतवाल शहजादी के खास हाथी के साथ चलना चाहता था लेकिन शहजादी जहांआरा ने इसकी इजाजत नहीं दी। आज यह इज्जत खासतौर पर बुंदी के राजा शत्रुसाल को बख्शी गई थी। दोनों ने बादशाह अकबर की कब्र पर फूल चढ़ाकर बाहर आए। बातचीत में शत्रुसाल जहांआरा को बेगम साहिबा कहकर संबोधित कर रहा था, जो शहजादी को तनिक पसंद नहीं आ रहा था। इसलिए उसने राजा साहब से गुजारिश की कि वह उसे बेगम साहिबा कहकर न पुकारें, सिर्फ जहांआरा कहें। अंत में राजा ने शहजादी को जहांआरा कहकर जैसे ही पुकारा, उसने राजा साहब के दोनों हाथ पकड़ कर चूम लिए। राजा का बदन गनगना कर रह गया। अभी वे बातें कर ही रहे थे कि कोयल वहां दौड़ती हुई आ पहुंची और उन्हें बताया कि कोई जवान दीवार पर चढ़ रहा था, जिसे उसने तीर से घायल कर दिया। इस घटना के बावजूद दोनों काफी देर तक गुफ्तगू करते रहे। सबकुछ ठीक-ठाक चल रहा था। अब वे जब चाहते, मुलाकात कर लेते, लेकिन एक दिन एक दुर्घटना हो गई। जहांनारा वसंतोत्सव का गान सुन रही थी कि बादशाह शाहजहां ने उसे बुला भेजा। वह तेजी से अपने अब्बाहुजूर के महल की और चल पड़ी लेकिन गलियों में जल रही मोमबत्तियों की लौ से उसका इत्र में सराबोर दुपट्टा छू गया और उसमें आग लग गई। आग इतनी तेजी से फैली कि जबतक बुझायी गई, तबतक जहांआरा का बदन काफी जल चुका था। शहजादी के जलने की खबर जंगल में आग की तरह फैल गई और सभी उसे देखने के लिए आने लगे।
              बुंदी के राजा शत्रुसाल भी बादशाह शाहजहां की इजाजत पाकर शहजादी जहांआरा को देखने आए। अपनी जांनशीं की हालत देखकर वह अपने आंसू नहीं रोक पाए। किले से वापस होने के बाद शत्रुसाल कई दिनों तक अपनी हवेली से बाहर नहीं निकले। वह बाहर तभी निकले, जब उन्हें पता चला कि जोधपुर के राजा जसवंत सिंह की अगुआई में औरंगजेब और मुराद की बागी सेना से लड़ने गई शाही फौज को धरमत के जंग में शिकश्त मिली है। औरंगजेब और मुराद की सम्मिलित फौज का मुकाबला करने के लिए दाराशिकोह की अगुआई में एक बड़ी फौज तैयार की गई। बुंदी के राजा शत्रुसाल मोर्चे पर जाने के पहले जहांआरा से एक बार मुलाकात करना चाहते थे। कोयल के सहयोग से मिलना तय हो गया। शहजादी जहांआरा बड़ी देर से और बड़ी बेसब्री से राजा साहब का इंतजार कर रही थी। वह बार-बार कोयल को खास दरवाजे की और दौड़ा रही थी। थोड़ी देर बाद कोयल ने शत्रुसाल के आने की खबर दी। महल में पहुचते ही राजा शहजादी की कदमबोशी के लिए झुक गए, लेकिन उनकी जबान से शहजादी की शान में एक भी लफ्ज नहीं निकला। लग रहा था, जैसे वे किसी खयाल में डूबे हुए हों। अचानक उन्हें इसका इल्म हुआ और अपनी गलती का एहसास भी। वह बोले, ‘बेगम शहजादी का इकबाल बुलंद हो। जब तक शत्रुसाल के हाथों में तलवार है, तब तक शहजादे औरंगजेब और मुरादबख्श वलीअहद शहजादे दाराशिकोह का बाल भी बांका नहीं कर सकते।’ इतना सुनते ही शहजादी की आंखों से अश्रुधारा बह निकली। राजा बोले, ‘बेगम शहजादी, यह कमजोरी कैसी, मुगल शहजादियां और बेगमें तो शहजादों औऱ बादशाहों को मैदान-ए-जंग में मुस्करा कर भेजती रही हैं, फिर आपकी आंखों में आंसू क्यों।’ शहजादी ने कातर स्वर में कहा, ‘राजा साहब, पता नहीं, अब कब मुलाकात होगी….कौन जाने होगी भी कि नहीं। इसलिए एक बार, सिर् एक बार मुझे जहांआरा कहकर पुकारिए, हमारी और कोई तमन्ना नहीं है।’ राजा साहब की चुप्पी देखकर उसने कहा, ‘राजा साहब, मैं आपसे कोई ऐसी चीज नहीं मांग रही, जो आप हमें दे न सकें। क्या बिदाई के वक्त हमारी ख्वाहिश पूरी नहीं करेंगे।’ राजा शत्रुसाल ने जैसे ही शहजादी को जहांआरा कहकर पुकारा, खुशी के मारे वह एक साथ मुस्कराने औऱ रोने लगी। फिर संयत होकर उसने राजा शत्रुसाल के माथे पर रोली-चंदन का टीका लगाया और उस पर चावल के कुछ दानें भी टांक दिए। इसके बाद वह राजपूत रानियों की तरह शत्रुसाल के पैरों की ओर झुकने लगी। अनायास राजा साहब ने उसे अपनी मजबूत बाहों में भर लिया और शहजादी राजा के फौलादी सीने से चिपट गई। वर्षों की हसरत पूरी हुई….जिंदगी की साध मिट गई। जब राजा साहब ने कहा कि उन्हें अब जाना होगा तो, शहजादी ने अपने कांपते हाथों से जड़ाऊ तलवार उनके हाथों में सौंपते हुए कहा, ‘राजा साहब, अल्लाह से मेरी दुआ है कि मैदान-ए-जंग में आपको फतह नसीब हो।’ शहजादी से विदा लेकर जैसे राजा साहब बाहर निकले कि कोयल आती दिखाई दी। चलते-चलते ही राजा साहब ने कोयल से कहा, ‘कोयल, बेगम शहजादी का खयाल रखना।’ शत्रुसाल के वहां से जाते ही जहांआरा अपने पलंग पर धड़ाम से गिर पड़ी….आंखों से अविरल अश्रुधारा बह रही थी।
                जब वलीअहद शहजादे दाराशिकोह को अपने जासूस से खबर मिली तो, उसने तुरंत खलीलुल्लाह खान की अगुआई में सामूगढ़ के लिए फौज को रवाना करने का हुक्म दे दिया। इस युद्ध में बुंदी के राजा शत्रुसाल को हरावल दस्ते का कमान सौंपा गया। जैसे ही शाही सेना का बायां बाजू फिरोज जंग की कमान में हरकत में आया, बुंदी नरेश शत्रुसाल अपने हिरावल दस्ते को लेकर मुरादबख्श की फौज पर टूट पड़े। भयानक जंग हुई। राजा शत्रुसाल ने दुश्मन फौज के छक्के छुड़ाकर रख दिए। लेकिन अंत मे दुश्मनों की फौज ने उन्हें चारों तरफ से घेर लिया। जबर्दस्त लड़ाई होने लगी। लड़ते-लड़ते उनका पूरा शरीर लहूलुहान हो गया, जिरह-बख्तर फट गए लेकिन इसके बावजूद शत्रुसाल दुश्मन के वश में नहीं आ रहा था। अंत में आजम खां नामक एक फौजी ने राजा की पीठ में जोर का भाला मार दिया। लेकिन वाह रे वीर…इसके बावजूद वह लड़ रहा था लेकिन यह देर तक चलने वाला नहीं था। जब राजा ने देखा कि उनका अंत करीब है तो अपने एक विश्वस्त सिपाही को जुबानी संदेश दिया, ‘बेगम साहिबा शहजादी जहांआरा से कहना कि हमने पीठ नहीं दिखाई।’ इतना कहकर वह अपने घोड़े से गिर पड़े। कायर आजम खां ने उनका सिर काट लिया।
           जब जहांआरा को शत्रुसाल के सामूगढ़ की जंग में लड़ते हुए मारे जाने की खबर मिली, तो कहते हैं कि उसे इतना गम हुआ कि वह नमाज पढ़ना भूल गई। इतना ही नहीं, वह इतनी जोर से रोई कि उसकी आवाज किले के बाहर तक गूंजने लगी। सभी सकते में आ गए। खुद बादशाह शाहजहां अपनी बेटी का रुदन सुनकर उसके महल में आ गए। कहा जाता है कि उस दिन के बाद जहांआरा ने कोई जेवर नहीं पहना और अपनी सारी कीमती पोशाक गरीबों में तक्सीम कर दिया। उसने अपने आब्बाहुजूर से सिर्फ इतना ही कहा, ‘ सामूगढ़ की जंग होने से पहले ही मैं मर गई होती तो अच्छा होता।’ बादशाह शाहजहां अपनी बेटी का दर्द जानते थे लेकिन उन्होंने चुप रहना ही मुनासिब समझा। अब जहांआरा अगर जिंदा थी तो सिर्फ अपने अब्बाहुजूर के लिए, क्योंकि औरंगजेब ने उन्हें कैद में डाल दिया, जहां उनकी सेवा के लिए किसी को नहीं तैनात किया गया था। शत्रुसाल की यादों में ही शहजादी की जिंदगी गुजर गई। जहांआरा को मुहब्बत तो नसीब हुई लेकिन मंजिल को तरसती ही रही।

“વિવાહ”

Standard

“વિવાહ”

રાતનો બીજો પહોર જામતો ગયો તેમતેમ શરણાઈઓ માંથી બિહાગના સૂર નીકળવા લાગ્યા. ઢોલ નગારાનો કોલાહલ બંધ છે. માયરાની નીચે છેડાછેડી બાંધેલ વરકન્યા આંખો નમાવીને સપ્તપદીના મંત્રો સાંભળી રહ્યા છે. ચોપાસના ઝરૂખાની બારીઓ ખોલી ખોલીને નગરની રમણીઓ ઘુમટાના ઝીણા બાકોરામાંથી વરકન્યાને જોઈ રહી છે. આષાઢના નવમા દિવસની એ ઝરમર ઝરમર વરસતી રાત્રીએ, ધીરુ ધીરુ આકાશ ગરજે છે ને ધરતી ઉપર ધીરી ધીરી શરણાઈ બોલે છે.

એ કોણ પરણે છે? એક ક્ષત્રિય રાજા પરણે છે. મારવાડનો એક મંડલેશ્વર મેડતાનો તરુણ રાજા. શરણાઇના એકલા સૂર ક્ષત્રિયના વિવાહમાં નહીં તો બીજે ક્યાં વાગે?

ઈશાન ખૂણામાંથી વાયુના સુસવાટા વાય છે. આકાશની છાતી ઉપર વાદળા ઘેરાય છે. માયરામાં મણીજડિત ઝુમ્મરો લટકે છે, દીવાઓ જાણે એ મણીઓની અંદર પોતાના હજારો પ્રતિબિંબો નિહાળી નિહાળીને નાચી રહ્યા છે.

જ્યોતિઓથી ઝળહળતા એ લગ્નમંડપમાં અચાનક કોણ વિદેશી આવીને ઉભો રહ્યો? દરવાજે આ રણભેરી કોણે બજાવી? આ ગઢના નગારા પર દાંડી કેમ પડી? જાનૈયાઓ વીજળીના ચમકારની જેમ ખડા કેમ થઇ ગયા? તલવાર ખેંચીને ક્ષત્રીઓ વરકન્યાની આસપાસ કાં વીંટળાઈ વળ્યાં? કોઈ યમદૂત આવી પહોંચ્યો કે શું?

ના; એતો મારવાડરાજનો દૂત આવ્યો છે, વરરાજાના હાથમાં એક લોહીથી છાંટેલો કાગળ મૂકે છે અને સંદેશો સંભળાવે છે : “દુશ્મનો મારવાડમાં આવીને ઉભા છે, મરધરપતિ રામસિંહ રણે ચડી ચુક્યા છે. જોધાણનાથે કહાવ્યું છે કે, હે માંડળીકો ! હથિયાર લઈને હાજર થજો. બોલો, રાજા રામસિંહનો જય !”

મેડતાનો રાજા માયરામાં ઉભો ઉભો ગરજી ઉઠ્યો કે ‘જય, રાજા રામસિંહનો જય.’ એની ભ્રુકૂટી ખેંચાઈ ગઈ અને કપાળ પર પરસેવાના બિંદુ જામ્યા. પરણતી કન્યાની નમેલી આંખોમાં આંસુ છલ છલ થાય છે. એનું અંગ થર થર થાય છે. પુરુષ પોતાની પરણેતરની સામે ત્રાંસી એક નજર નાખવા જાય ત્યાં તો દૂત બૂમ પાડી ઉઠ્યો કે “રાજપૂત સાવધાન ! હવે સમય નથી.” એ ભીષણ અવાજથી આખો મંડપ જાણે કંપી ઉઠ્યો, દીવાની જ્યોતો જાણે થંભી ગઈ.

“અશ્વ લાવો, રે કોઈ દોડો ! અશ્વ લાવો.” રાજાએ સાદ કર્યો, ચાર નેત્રો મળી ન શક્યા. મુખમાંથી વિદાયનો એક ઉચ્ચાર પણ ન કરી શકાયો. એ વિરની છાતીમાંથી આંસુ ઉઠ્યા તે આંખોને ખૂણે પહોંચ્યા પહેલા જ પાછા વળી ગયા. હણહણતો અશ્વ આવી પહોંચ્યો. એનો એ લગ્નમુગટ, એની એ ગુલાલભરી અંગરખી, હાથમાં એનો એ મંગળમીંઢોળ : ને રાજા અશ્વ ઉપર ચડી ચાલી નીકળ્યો, કન્યા તો ઘોડાના ડાબલા સાંભળતી રહી. મંડપના દીવા મણીમાળામાં પોતાના મો નિહાળતા રહ્યા. પુરોહિતનો મંત્રોચ્ચાર અરધે આવીને ભાંગી ગયો અને શરણાઇના સૂરો શરણાઇના હૈયામાં જ સમાયા.

અધૂરી રહેલી સપ્તપદી હવે ક્યારે પુરી થવાની હશે?

કન્યાને અંતઃપુરમાં લાવીને માએ રડતા રડતા કહ્યું : “દીકરી ! પાનેતર ઉતારી નાખ, મીંઢોળ છોડી નાખ. ગયેલો ઘોડેસવાર હવે ક્યાંથી પાછો આવે?”

કુમારી કહે : “પાનેતર ઉતારવાનું કહેશો નહીં માં ! ને બાંધ્યા મીંઢોળ હવે છુટવાના નથી. આ વેશે જ હું હમણાં મેડતાપુરને માર્ગે ચાલી નિકળીશ. ચિંતા કરશો નહીં, માં ! રાજપૂત પાછા આવ્યા વિના રહેશે નહીં, અધૂરા રહેલા ફેરા ત્યાં જઈને ફરી લેશું.”

પુરોહિતે આવીને આશીર્વાદ દીધો. દુર્વાના પવિત્ર તરણાં સાથે બંધાવ્યા, નગરની નારીઓના મંગળ ગીત સાંભળતી સાંભળતી રાજકુમારી વેલડામાં બેઠી. સાથે રંગીન વસ્ત્રો પહેરીને દાસ દાસીઓ નીકળ્યા.

માતા બચ્ચી ભરીને કહે છે : “બેટા ! આવજે હો !” એની આંખમાં આંસુ સમાયા નહીં.

બાપુ માથે હાથ મેલીને બોલ્યા : “દીકરી ! આવજે હો !” એણે મોં ફેરવી લીધું. છાનીમાંની એણે આંખો લૂછી.

ઘુઘરીયાળી વેલ્ય, ધૂળના ગોટા ઉડાડતી પાદર વળોટી ગઈ. નદીને પેલે પર ઉતરી ગઈ, સ્મશાનની પડખે થઈને નીકળી ગઈ. માબાપ જોઈ રહ્યા. ઓ જાય ! ઓ દેખાય ! ઓ આકાશમાં મળી જાય. ઓ શરણાઇનો સૂર સંભળાય !

અધરાત થઇ, અને મેડતાપુરના દરવાજા પાસે મશાલોનો પ્રકાશ ઝળહળી ઉઠ્યો. શરણાઈઓના ગહેકાટ સાથે રાજકુમારી આવી પહોંચી. નગરના દરવાજા પાસે પ્રજાજનોની મેદની જામેલી છે. સહુના અંગો ઉપર સફેદ વસ્ત્રો છે. પ્રજાજનો બૂમ પડી ઉઠ્યા : “શરણાઈ બંધ કરો.”

શરણાઈ બંધ પડી. દાસદાસીઓએ પૂછ્યું : “શી હકીકત છે?”

નગરજનો બોલી ઉઠ્યા : “મેડતાના રાજા આજે યુદ્ધમાં વીરગતી પામ્યા. અહીં એમની ચિતા ખડકાય છે, એમને અગ્નિદાહ દેવાશે.”

કાન માંડીને રાજકુમારીએ વાત સાંભળી. આંસુનું એક ટીપું પણ એ બે આંખોમાંથી ટપકયું નહીં. વેલડીનો પડદો ખોલીને કુમારીએ હાકલ મારી : “ખબરદાર ! શરણાઈ બંધ કરશોમાં ! આજે અધૂરા લગ્ન પુરા કરશું. છેડાછેડીની જે ગાંઠ બંધાઈ છે તેને ફરી ખેંચી બાંધશું, આજે સ્મશાનના પવિત્ર અગ્નિદેવની સમક્ષ, ક્ષત્રીઓની મહાન મેદની વચ્ચે સપ્તપદીના બાકી રહેલા મંત્રો બોલશું.”

“બજાવો શરણાઈ, મીઠા મીઠા સૂરની બધી રાગિણીઓ બજાવી લો.”

ચંદનની ચિતા ઉપર મેડતારાજનો પાર્થિવ દેહ સૂતો છે, માથા પર એનો એ લગ્નમુગટ : ગળામાં એની એ વરમાળા : કાંડા ઉપર એનો એ મીંઢોળ : વિવાહ વખતેનું એ મૃદુ હાસ્ય હજી હોઠ ઉપર ઝલકી રહ્યું છે. મૃત્યુએ એ વરરાજાની કાંતિનું એક કિરણ પણ નથી ઝુંટી લીધું. સૂતેલો વરરાજા શું કન્યાની વાટ જોતો જોતો મલકી રહ્યો છે?

વેલ્યમાંથી રાજકુમારી નીચે ઉતર્યા. છેડાછેડી બાંધીને વરરાજાના ઓશિકા આગળ બેઠા, સુતેલા સ્વામીનું માથું ખોળામાં લીધું. સપ્તપદીનો ઉચ્ચાર આરંભ્યો. નગરની નારીઓ આવીને મંગળ ગીતો ગાય છે, પુરોહિત ‘ધન્ય ! ધન્ય !’ પુકારે છે, ચારણો વીરાંગનાનો જય-જયકાર બોલાવે છે, અને ભડભડાટ કરતી ચિતા સળગી ઉઠે છે.


જય હો એ ક્ષત્રિ જુગલનો !

“હવાલદાર”

Standard

​”હવાલદાર”

     “દેવલા ! ઉપરથી તારો પે ઉતરી આવે તો પણ આજ તો તને હું લઇ જઈશ.”

     “પણ હજી કાલે હું વેઠ કરી ગયો અને આજ પાછો મારો જ વારો?” કૉસ હાંકતો હાંકતો દેવો વરત પકડી ઉભો રહ્યો.

     “એ કાલ-બાલમાં હું કઈ ન સમજુ, તારે આજે વેઠે આવવું જ પડશે.” મેરુ હવાલદારે સત્તાદર્શક અવાજે કહ્યું. 

     “આજ વળી શું છે?”

     “એ પૂછનારો તું કોણ? તારે તો હું કહું કે તરત મારી સાથે આવવું જોઈએ.”

     “ત્યારે આ કૉસ છોડી નાખું એમ?”

     “જરૂર.” મેરુએ મૂછો મરડી.

     “આ બકાલું સુકાઈ જશે એનું શું?”

     “ખાડમાં પડે તારું બકાલુ, હું ધીમે ધીમે વાત કરું છું ત્યાં તો આ કેમ ને તે કેમ એમ પૂછી પૂછી ને મારો દમ કાઢી નાખ્યો.” મેરુનો પિત્તો ઉછળ્યો.

     “હવાલદાર ! આ બધું બોલો છો એ અમે તો નીચી મૂંડીએ સાંભળીયે છીએ પણ પ્રભુ નહીં સાંખે હો.”

     “બેસ, બેસ પ્રભુ વારી ! જોયો તને ને તારા પ્રભુને, કૉસ છોડે છે કે ભાઈડાના ઝપાટા જોવા છે?”

     આમ દેવો ખેડૂત અને મેરુ હવાલદાર વચ્ચે ટપાટપી ચાલે છે એ વખતે એક ખેડૂત જેવો લાગતો જુવાન ધોરીમાં હાથપગ ધોતો ધોતો આ વાતો ગુપચુપ સાંભળતો હતો.

     દેવા એ કૉસ છોડવાની તૈયારી કરી. 

     “બળદ ને ગાડું સાથે લેવાના છે-સમજ્યો?” મેરુએ ત્રાડ મારી.

     “કેમ?”

     “કાલે દરબાર આવવાના છે એને માટે સીમમાંથી મગબાફણાં સારવા છે.”

     “દરબાર માટે જોઈએ એટલા મગબાફણાં હું આપીશ, પછી છે કઈ? હવે હું કૉસ જોડું?”

     “તું તો ડાહ્યલીનો દીકરો લાગછ.”

     “કા?”

     “કા શું? સીધે સીધો મારી મોર થઇ જા. અમે કહીયે તેમ તારે કરવાનું છે.”

     “તમે લોકો દરબારને નામે તમારે ઘેર મગબાફણાંના ઢગલા કરાવો છો. તમારે ઘેર ગાદલા, ગોદડાં અને ગાલમશુરીઆ એકઠા કરો છો એ અમે બધું સમજીએ છીયે.”

     “દેવલા, આવી વાતો કરીશ તો ચામડું ઉતરડાઈ જશે.”

     “તો તો, તમે દરબારના પણ દરબાર…”

     “હા, હા, અમે દરબાર છીએ બોલ તારે શું કહેવું છે?”

     “દરબાર તો અમલપુર બેઠો છે, પણ ખેડધરના તો અમે જ દરબાર છીએ.”

     મેરુની છાતી અભિમાનમાં ઉછળી, દેવાએ કૉસ છોડી નાખ્યો અને ગાડું જોડવા બળદ દોર્યા.

     “હું પાસેના આણંદને વેઠે તેડવા જાઉં છું – તું ગાડું જોડી ખળાવાડ આગળ ઉભો રહેજે.”

     આમ કહેતો કહેતો મેરુ ખેતરને શેઢે શેઢે આણંદના ખેતર તરફ જવા નીકળ્યો.

—————————————

     મેરુના જવા પછી પેલો ધોરીયામાં હાથ ધોવાનો ઢોંગ કરીને બેઠેલો યુવાન ઉભો થયો. તે ધીમે પગલે દેવો ગાડું જોડતો હતો ત્યાં આવી ઉભો રહ્યો.

     “ક્યાં રે’વું?”

     “રે’વું તો કઠાળમાં પણ તમારે ત્યાં તો વેઠનો ખુબ જુલમ લાગે છે.”

     “વાત પુછોમાં ભાઈ, આ મેરુ હવાલદારે તો ખેડૂતોના હાલહવાલ કરી મુક્યા છે.”

     “તે એના ઉપરી કાંઈ સાંભળે છે કે નહીં?”

     “ઉપરી પણ મરેલા, ઠેઠ ઉપરથી નીચે સુધી સડી ગયું છે એટલે કોઈ કોઈને કઈ કહે તેમ નથી.” દેવાએ ચારે તરફ નજર ફેરવી ધીમેથી કહ્યું.

     “ત્યારે દરબારને જઈને કહો તો?”

     “દરબાર અહીંથી દશ ગાઉ દૂર અમલપુરમાં રહે છે. એટલે કામ ધંધો છોડી ત્યાં અમારાથી કેમ પહોંચાય?”

     “આમ રોજનું દુઃખ ખમો એના કરતા એકાદ વખત દરબાર પાસે જાઓ તો રોજનું સુખ થઇ જાય ના?”

     “ભાઈ રહેવા દિયોને એ વાત ! દરબાર પાસે જાઇયે અને જો આ કાળમુખાને ખબર પડે તો અમારે રોજનો ત્રાસ વેઠવો પડે, પાણીમાં રહેવું અને મગર સાથે વેર કરવું એના જેવો એ ઘાટ છે.”

     “દરબાર અહીં આવે ત્યારે એને મળો તો?”

     “પણ અમારાથી દરબારને શું કહેવાય?”

     “જે વાત છે એ સાચે સાચી કહી દેવી…”

     “અને દરબાર જાય એ પછી આ લોકો વેર વાવે એનું શું?”

     આ વખતે દેવો ગાડું જોડી મેરુની વાટ જોતો ખેતરમાં ઉભો હતો.

     “મને તમારી સાથે વેઠમાં લેશો?”

     “ના રે ભાઈ ! તમને એ દુઃખમાં નખાય?”

     “મારે તમારા ગામની વેઠ જોવી છે. અમારા દેશમાં તો વેઠ એટલે પ્રેમથી રાજાનું કામ અમે કરી આપીએ છીયે, પણ અહીં કાઈ જુદું જણાય છે. મારી ઈચ્છા છે કે એ અનુભવ પણ લેવો.”

     “તો હાલો આજેજ અનુભવ લ્યો.”

     “પણ એક કામ તમે કરજો, તમને કોઈ કઈ પૂછે તો કહેજો કે મારો માણસ છે.”

     “તમારું નામ શું?”

     “મારુ નામ અજો.”

     અજો અને દેવો બંને મેરુની વાટ જોઈને ઉભા ઉભા વાતો કરે છે એટલામાં મેરુ બબડતો બબડતો આવ્યો. 

     “મારા, ખેડૂત ફાટી ગયા છે વેઠે આવવું પડે છે એ વસમું લાગે છે.”

     “કા, આણદો આવેછ નાં?” દેવાએ પૂછ્યું.

     “એના માથામાં રાઈ ભરાણી છે, એને હું હવે જોઈ લઈશ. દેવા આણંદની બેનનું નામ શું?”

     “જીવી”

     “ચાલ તારું ગાડું કણબીપા તરફ હાંક, આણંદ પણ જુએ કે મેરુની શું તાકાત છે?”

     ગાડું ખેતરમાંથી ગામ તરફ ચાલ્યું.

     મેરુ ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં કંઈક બાજી ગોઠવી રહ્યો હતો એટલે એની સાથે ગાડાંમાં બેઠેલા અજા વિષે એને કઈ વિચાર આવ્યો નહીં. થોડે દૂર ગયા પછી એણે દેવાને પૂછ્યું.

     “આ જુવાન કોણ છે?”

     “એ મારો માણસ છે, મગબાફણાં સારવા કામ લાગશે એમ ધારી સાથે લીધો છે.”

     મેરુએ પોતાની ધૂનમાં એ વિષયમાં કઈ તપાસ કરી નહીં.

—————————————

     “જીવલી ! બહાર નીકળ ઘરમાંથી?” મેરુએ આણંદના ઘર આગળ જઈ અવાજ કર્યો.

     “કોણ છે?” ઘરમાંથી છાસ ફેરવતા ફેરવતા જીવીએ પૂછ્યું.

     “છે તારો બાપ ! બહાર નિકળને.” મેરુ કંટાળ્યો હોય એમ બરાડી ઉઠ્યો.

     “કાં શું છે?” પોતાના ઓઢણાનો છેડો સરખો કરતી કરતી જીવી બહાર આવી.

     “તારી આજ વેઠ છે બીજું શું?”

     “વેઠ હોય તો આણંદભાઈને મળો.”

     “તારે આવવું પડશે સમજી.”

     “વેઠમાં ભાઈડાઓ આવે છે તે આવશે.” જીવીએ રોકડું પરખાવ્યું.

     “બાઈડીઓએ પણ આવવું પડશે, એતો અમારી મરજી ઉપર છે કે બાઈડીયુ આવશે કે ભાઈડાઓ.”

     “એ તો આટલા વર્ષમાં આજ સાંભળ્યું.”

     “આજ સાંભળ્યું તો ભલે સાંભળ્યું ; તું આવછ કે ચોટલો પકડીને ઘસડું?”

     “મો સંભાળીને બોલ-ચોટલો પકડીને ઘસડનારા તો મરી ગયા મરી.”

     “જીવી તું કેની સાથે વાત કરછ તેની ખબર છે? જીભ ખેંચી કાઢીશ જીભ.”

     આ રકઝકમાં આખો કણબીપા ભેળો થઇ ગયો. 

     વૃદ્ધ કણબીઓએ મેરુને ઠંડો પાડવા પ્રયત્ન કર્યો. 

     “હવાલદાર ! તું આણંદને જઈને કહે કે વેઠે આવે, આતો બિચારું બાઇમાણસ.”

     “એ બાઇમાણસનું અભિમાન મારે ઉતારવું છે. એનો ચોટલો પકડી મારા ઘરનું વાસીદુ વળાવું ત્યારે જ મને ટાઢક વળે.”

     “હવાલદાર ! મોટું પેટ રાખો, મોટું. એતો છોકરું છે. તમારે એના બોલવા સામું ન જોવું જોઈએ.” બીજા કણબીએ મેરુને સમજાવ્યો.

     મેરુ બબડતો બબડતો ત્યાંથી દેવાનું ગાડું લઇને ચાલ્યો. રસ્તામાં તેને કંઈક યાદ આવ્યું એટલે ગાડેથી પોતે ઉતરી ગયો.

     “દેવા ! તું અને તારો આ માણસ નદીમાંથી રેતીનું ગાડું ભરી મારા ફળિયામાં નાખી આવો.”

     “મગબાફણાં લાવવાતા એનું શું?”

     “એ પછી થઇ રહેશે. તું રેતીનું ગાડું ભરી આવ જા.”

     “દેવો નદીએ જઈ રેતીનું ગાડું ભરી મેરુના ઘરે ગયો, દેવાના માણસ તરીકે આવેલો અજો તો આ બધું જોઈ થંભી ગયો.”

     “દેવો અને અજો રેતી સારતા હતા એટલામાં મેરુ આવ્યો.”

     “દેવા ! આ તારા માણસને મારી સાથે મોકલ, ઝવેરચંદને ત્યાંથી ગાદલા લાવવા છે.”

     તુરત મેરુ સાથે અજો ગાદલા ઉપાડવા ગયો.

     “ઝવેરીયા ! એ ઝવેરીયા !” ડેલી બહાર ઉભા રહી મેરુએ હાક મારી.

     “કોણ છે?”

     “એતો હું મેરુ.”

     તુરત ડેલીનું બારણું ઉઘડ્યું.

     “કેમ?”

     “દરબાર કાલે આવવાના છે એને માટે ગાદલા જોઈએ છે.”

     “ગાદલા કેટલાક ભેળા કરશો? આખા ગામના તો ઉઘરાવ્યા?”

     “દરબાર આવે એટલે ગાદલા તો જોઈએનાં?”

     “પણ ગાદલાનો ગંજ કરીને શું કરશો?”

     “તારે શું પંચાત? મૂંગો મૂંગો ગાદલા કાઢી આપને.”

     “તમારા લોકોનો તો ત્રાસ છે ત્રાસ.”

     “એ અમે તો ઘણાય સારા છીયે, બીજા ગામમાં જાઓ તો ખરા એટલે ખબર પડે કે હવાલદાર એટલે શું?”

     તુરત ઝવેરિયાએ બબડતાં ગાદલું કાઢી આપ્યું.

     “ગાદલું ક્યાં લઇ જવું છે? દરબાર ક્યાં ઉતરવાના છે?” અજા એ મેરુને પૂછ્યું.

     “તુંતારે મ્હારે ઘેર લઇ જા. આ ગાદલું તો મેરુ દરબાર માટે છે.”

—————————————

     ખેડધરના ધણીની સવારી ગામમાં આવી પહોંચી. ખેડધર અમલપુર રાજ્યનું ગામ હતું. દરબાર ગાદીએ આવ્યા પછી પહેલીજ વાર ગામડાઓમાં ફરવા નીકળ્યા હતા.

     ખેડૂતોએ, વસવાયાઓએ અને વ્યાપારીઓએ પોતાના ગામધણીને દિલનો આવકાર આપ્યો. દરબારને ઉતારે પહેલા વ્યાપારીઓનું મહાજન ગયું, ત્યાર પછી ખેડૂતો આવ્યા. દેવો ખેડૂતો સાથે દરબારની સલામીએ ગયો. એતો દરબારને જોઈ આભો થઇ ગયો.

     “આતો કાલ મારી સાથે રેતીના સુંડલા સારતો હતો એ અજા જેવો લાગે છે.” એમ મનમાં ને મનમાં તે લવ્યો, છતાં એની એ વિષયમાં કોઈને કહેવાની હિંમત ચાલી નહીં.

     “કેમ તમારે કઈ કેહવું છે?” ગામના પટેલિયાઓ તરફ ફરીને ખેડધરના ઘણી અજિતસિંહે પૂછ્યું.

     “ના, માબાપ, અમે તો આપના પ્રતાપથી સુખી છીએ.”

     “અમલદારો સાથે તો બધાને ઠીક છે નાં?”

     “બહુ સારા અમલદારો છે, બાપુ !”

     “વેઠ-બેઠનું કેવુંક દુઃખ છે?” અજિતસિંહે દેવા તરફ ઝીણી નજરે જોયું.

     “જરાય દુઃખ નથી બાપુ ! આપ આવો ત્યારે અમારે વેઠ તો કરવીજ જોઈએ નાં?”

     “ના, એમ નહીં. વેઠ એટલે તમે ખેડૂતો તમારા રાજા તરફના પ્યાર અને માનને ખાતર એને બધી સગવડ કરી આપો એ ખરું, પણ એ વિષયમાં તમારા તરફ કોઈ જોર જુલમ તો ન જ કરી શકે.”

     “બાપુ આપના રાજ્યમાં જોર જુલ્મ છે જ નહીં.”

     “સાચે સાચું કહો છો?”

     “બાપુ, આપ આગળ અમે ખોટું શું કરવા બોલીએ?”

     “તમારો હવાલદાર ઠીક છે નાં?”

     “હા, બાપુ ! બહુ સારો માણસ છે.”

     અજિતસિંહને આ સાંભળીને ખુબ દુઃખ થયું. પોતાની પ્રજા આવી ભીરુને કાયર છે તેની તેને આજ ખબર પડી.

     “પટેલ ! સાચે સાચું કહો છો નાં?” દરબારે ફરી ભાર દઈને ખેડૂતોના મુખીને એનોએ પ્રશ્ન ફરીથી કર્યો.

     આ વખતે ખેડૂતો એક બીજા તરફ જોવા લાગ્યા, પણ કોઈમાં સાચી વાત કહેવાની હિંમત આવી નહીં.

     અજિતસિંહને આથી ખાતરી થઇ કે ખેડધરનો પોતે દરબાર નથી પણ મેરુ જ દરબાર છે. તે મનમાં ને મનમાં હસ્યો.

     “કેમ દેવા ! તું શું કહે છે? આ ગામમાં હવાલદારનું કંઈ દુઃખ છે કે નહીં?”

     દેવાને હવે બરાબર ખાત્રી થઇ ગઈ હતી કે કાલે પોતાની સાથે વેઠ કરવા દરબાર પોતે જ વેશપાલટો કરીને આવ્યા હતા. એ જવાબમાં માત્ર હસ્યો.

     “કેમ કંઈ બોલતો નથી?”

     “બાપુ, મારી સાથે આપેય રેતીના સુંડલા સાર્યા છે એટલે હવાલદાર કેવા છે એ જેટલું હું જાણું છું એટલું આપ પણ જાણો છો.”

     “દેવા, ઉઠ-જા આણંદની બેન જીવીને અહીં તેડી આવ.”

     દરબાર અને દેવા વચ્ચેની વાત ખેડૂતો કઈ સમજી શક્યા નહીં.

     થોડીવારમાં દેવો જીવીને તેડી આવ્યો. 

     “બહાર કોણ છે?”

     ” જી હાજર” એક પસાયતાએ દરબારને નમન કર્યું.

     “હવાલદારને બોલાવ.”

     તુરત મેરુ દરબાર સમક્ષ નમન કરી ઉભો રહ્યો. શરૂઆતમાં તો એને કઈ સમજાયું નહીં પણ જીવીને જોઈ એના દિલમાં ધ્રાસકો પડ્યો.

     “હવાલદાર ! કાલે તે મારે માટે શું એકઠું કર્યું છે?” દરબાર મુછમાં હસ્યાં.

     “બાપુ ! આપને જોઈતી બધી તૈયારી કરી રાખી છે.”

     “કેટલા માણસોને વેઠે પકડ્યા હતા?” દરબારની આખો ચમકી.

     “એકાદ-બેને.”

     “સાચું કહે છે? એક તો હું પોતે હતો, તારે ઘેર રેતી તો મેં પાથરી છે.”

     મેરુ આ સાંભળી કાળો શાહીવર્ણો થઇ ગયો.

     “એક વખત આ ખેડુની દીકરીની માફી માંગ, એનો ચોટલો તારે પકડવો હતો તો હવે એના પગમાં તારી પાઘડી નાખ.”

     મેરુનો અરધો જીવ ઉડી ગયો હતો, તેને તમ્મર આવવા માંડ્યા.

     “હવાલદાર – એ બહેનની માફી માગ. એક રાજાનો અમલદાર પ્રજાને રાજાને નામે કનડે તો રાજા પણ એ પાપનો ભાગીદાર છે.”

     મેરુએ દરબારના કહ્યા પ્રમાણે ધ્રુજતા ધ્રુજતા કર્યું.

     “બહેન, આ પાપીએ ગઈકાલે તારું અપમાન કર્યું છે, એ માટે હું રાજા તરીકે તારી માફી માંગુ છું. અને આજથી આ રાજ્યમાં વેઠ કાઢી નાખું છું.”

     જીવી આ સાંભળી રડી પડી, તેણે દરબારના ચરણમાં પોતાનો છેડો પાથર્યો.

     આખા ખેડધરમાં વાયુવેગે ખબર પડી ગયા કે દરબાર ગઈકાલે ખેડુના વેશમાં દેવાને ખેતરે આવ્યા હતા અને પોતે મેરુને ઘેર વેઠે ગયા હતા. મેરુને રાજ્યની હદપાર કર્યો અને અમલપુર રાજ્યમાંથી વેઠ બંધ થઇ. દરબારે ખેડૂતોના આશીર્વાદથી પચાસ વર્ષ સુધી દરબારપદું ભોગવ્યું.

—————————————

“વળાવીયો”

Standard

​`          મદારસંગ ચુડાસમો કેશોદ જૂનાગઢ ના ચુડાસમા નો ભાયાત હતો, એના જીવન ની એક ધૂન હતી કે કોઈ પણ જાન નું વળાવું કરવું હોય તો તે દરેક વખતે તૈયાર, ઘેડ અને નાઘેર માં એનું વળાવું વખણાતું. ટેકિલો, એકવચની, તેજસ્વી અને શૂરવીર મદારસંગ, કેશોદ ના તથા આજુબાજુ ના મહાજન વર્ગ માં સર્વપ્રિય હતો. મહા મહિનો તો મદારસંગ ના જીવન માં ખરેખર મહાન નિવડતો, આખોય મહિનો તેને જાનો માં જવું પડતું, વળાવીયા તરીકે એમના નામ ની શાખ હતી.

          મદારસંગ ને ગરાસ માં બે ખેતર હતા. તે ભાગા માં ખેડાવી લેતો અને તેમાંથી જે દાણો આવે તેમાં જીવન નિર્વાહ ચલાવતો, બાકી ડેલી એ કાયમ જે કાવા કસુંબા ચાલતા તે વળાવામાંથી પતતું.

          કોઈ પણ ચારણ આવે તો મોટા ગિરસદારો ને છોડી મદારસંગ નો જ મહેમાન થતો, અને મદારસંગ ની કીર્તિ આખાયે સોરઠ માં એ વખતે ગવાતી.

          મદારસંગ ને સહુકોઈ વળાવીયા તરીકે જ ઓળખતા. ચોર, લૂંટારા અને બહારવટિયા મદારસંગ નું નામ સાંભળી ને જ છેટા રહેતા. મદારસંગ બે બંદુક બાંધતો અને તેના નિશાન અચૂક ગણાતા. જ્યાં જાન ગઈ હોય ત્યાં વળાવીયા ની બહાદુરી ની હરીફાઈ થતી. ગામને પાદર ઊંચો પીપળો હોય તેની છેલ્લી ડાળીએ એક કામઠું બાંધી તેમાં એક નાળિયેર લટકતું રાખવામાં આવે, જો જાન નો વળાવીયો એ નાળિયેર પહેલે જ નિશાને પડે તો જાન જીતે અને નહીં તો એ વળાવીયો હાર્યો ગણાય. મદારસંગે એવા સો નાળિયેરો જીત્યા હતા, એટલે એને સહુ સો નાળિયેરો કહેતા.
          “ક્યાં છે મદારસંગ બાપુ !” ડેલી બહારથી કોઈ નો અવાજ આવ્યો,

          “એલા એ કોણ છે ?”

          “બાપુ ! રામરામ, એતો હું રામજી”

          “ઓ હો, રામજી શેઠ, આવો ! આવો !”

          “બાપુ આપને તકલીફ આપવાની છે.”

          “ત્હમે નહીં આપો તો કોણ આપશે ?” મદારસંગે પોતાની મરોડદાર મૂછ પર હાથ ફેરવ્યો.

          “અમે તો માનીએ છીએ કે બીજા મોટા દરબારો છે પણ આપ જ અમારા સાચા દરબાર છો.”
રામજી એ મદારસંગ ની સામે બેઠક લીધી.
          “રામજી શેઠ ! હું તો બધાય થી ન્હાનો માણસ છું. બોલો તમારું શું કામ કરી આપું ?”

          “આપની પાસે તો એક સિવાય બીજું શું કામ હોય ?”

          “એટલે ?”

          “આ આપણા જમનાદાસની જાન માધવપુર જવાની છે એટલા માટે આવ્યો છું.”

          “લગ્ન ક્યારના છે ?” મદારસંગે હોકા નું ફૂંક ખેંચી.

          “લગ્ન તો અજવાળી પાંચમના છે.”

          “દસમ ને દિ કરમશી શેઠની જાન અજાબ જવાની છે, એને મેં વચન આપ્યું છે એટલે જમનાદાસ ના લગ્ન માં ક્યાંથી અવાય ?”

          “બાપુ ! આઠમ ને દિવસે તો આપણી જાન પાછી આવી જશે એટલે આપ કરમશી ને આપેલું વચન પાળી શકશો.”

          “રામજીશેઠ ! તમારા બાપુ ને મારા બાપુ બેય ભાઈબંધ હતા એટલે મારે તો તમારે વચને આવવું જ જોઈએ.”

———————————–
           છઠ નો ચંદ્રમા આકાશે ચડ્યો, માધવપુરના પાદરમાં પવનમાં ઝૂમી રહેલા નાળિયેરીના વનમાં જાણે ભાતીગળ ચંદરવો હોય તેવા તેજ વેરાયા.

           “દરબાર અહીં કૃષ્ણ ભગવાને રુક્ષમણીનું હરણ કરી લગ્ન કર્યા હતા તે વાત તો યાદ છે નાં ?”
વિશ વરસની નવયૌવના કેસરની આખો અજવાળીયામાં નાચી.

દરબાર આ વખતે નીચું જોઈ રહ્યા.
           “મદારસંગ ! હું બધાની લાજ મરજાદ છોડી તમારી પાસે આવી અને તમે તો મૂંગા મંતર થઇ ઉભા છો.”
           બ્રાહ્મણ જળથી ઓસરે,

                  ક્ષત્રિ રણથી જાય :

           વૈશ્ય ડરે વેપારથી,

                  એ કાયર કહેવાય ;
          “કેસર તે બરાબર કહ્યું. ક્ષત્રિએ રણથી કાયર ન થવું. પણ આ તો રણ ને બદલે અનીતિનો અખાડો જમાવવાની વાત છે.”

          “મદારસંગ ! નીતિ અનીતિ એતો વાતો જ છે. હું તો આજ બે વરસથી તમારા નામની માળા જપુ છું. ત્રીજે વર્ષે તમે કાનજીની જાનમાં અણીયાળે વળાવીયા તરીકે આવ્યા હતાં ત્યારથી હું રોજ તમારા તરફ પ્રભુની માફક જોયા કરું છું. આજે તમે કૃષ્ણ થાઓ અને હું તમારી રુક્ષમણી બનું.”

          “કેસર ! ભગવાન ને નામે તને હું કહું છું કે એ વાત મૂકી દે. હું ચુડાસમો રાજપૂત છું, મહાજનની વહુ દીકરીઓ એ મારી બહેનો ગણાય.”

          “આટલી બધી કાયરતા ?”

          “આને તું કાયરતા કહે છે ?”

          “જરૂર કાયરતા ! આવી એકાંતમાં આવી દિલની વાત કહેનારી મારા જેવી મળે ત્યારે તમે નીતિ ના પુરાણો ઉકેલો એ કાયરતા નહીં તો બીજું શું ?”
               સોના સરીખા રંગની,

                       હાલે મોડા મોડ :

               પાલવ નૈપુર ઠમકતાં,

                        બોલ્યે ઝાઝું જોર ;
          “કેસર હું હવે ત્યારે તને સાચી વાત કહી દઉં ?”

          “મારે મન સો વાતની એક વાત છે, બોલો હા કે ના ?”
મદારસંગ જવાબમાં તિરસ્કારથી હસ્યો.
          “કેસર હું વળાવીયો છું. વળાવીયો એટલે આખી જાનની નીતિ રીતિ અને જાનમાલ નો રક્ષક. એને તું ભક્ષક થવાની સલાહ આપે છે ?”

          “મારે એ તમારું કાઈ સાંભળવું નથી.” કેસરે તોછડાઈ થી કહ્યું.

          “કેસર ! ગુપચુપ જાનને ઉતારે બારણેથી ચાલી જા. મદારસંગને એના ધર્મમાંથી ચતરાવવા અપ્સરા અવતરે તો એનું પણ કઈ ચાલે એમ નથી તો તું કોણ ?”

           “દરબાર, પીરસેલી થાળી ઠેલો છો તો પસ્તાશો.”

           “પસ્તાવાનું તો મેં મારા જીવન માં કઈ રાખ્યું જ નથી. પણ તને ચેતાવું છું કે ફરી થી જો આવું કઈ કરીશ તો ગોળીએ દઈશ. ઘરડેરા સાચું કહી ગયા છે કે સ્ત્રીઓ ને જાનમાં લઇ ન જવી.”

          “દરબાર, હજુ કહું છું માનો !”

          “બાપુ જા ! ભગવાનને ખાતર જા. મ્હારો પિત્તો ઉછળશે તો રંગમાં ભંગ થશે. મેં તારા જેવી તો ક્યાંય દીઠી નથી.”

          “દરબાર તમે તો રાજપૂત નહીં કાયર છો કાયર.”
મદારસંગ નો પિત્તો ઉછળ્યો, તેણે તલવાર પર હાથ નાખ્યો, પણ તેટલામાં તો કેસર જાનના ઉતારા તરફ ચાલતી થઇ.

          માધવપુરમાં રામજીના દીકરા જમનાદાસની જાન આવી પાંચમના લગ્ન ધામધૂમથી થઇ ગયા. જાનને ગામની બહાર નાળિયેરીના વનથી થોડે દૂર એક વાડામાં ઉતારો અપાયો હતો. મદારસંગ જાનમાં વળાવીયા તરીકે સાથે આવ્યો હતો તેણે પોતાનો ઉતારો નાળિયેરીના વનમાં કર્યો હતો.

          આજે લગ્નનો બીજો દિવસ છે, સહુ જાનૈયા ગામમાં વેવાઈ ને ઘરે ગયા એ વખતે તક સાધી રામજીના સાઢુભાઈની દીકરી કેસર વનમાં મદારસંગ પાસે આવી પહોંચી. કેસરનું નામ કેશોદમાં પણ હલકું હતું. એનો વર પાંચ વરસથી પરદેશ ગયો હતો એટલે એને માટે ગામમાં જેમતેમ વાતો થતી. દરબાર મદારસંગને એ વાતો આજે સાચી લાગી.

———————————–
          જાન માધવપુરથી કેશોદ તરફ રવાના થઇ. કેસરનો પ્રસંગ બન્યા પછી મદારસંગને બે દિવસ માધવપુરના બહુ ભારે લાગ્યા. એને કાવા-કસુંબા કડવાં ઝેર જેવા લાગ્યા, કેસરના વર્તનથી એનું દિલ ડંખતું હતું.

          “કેમ મદારસંગ બાપુ ! કઈ તબિયત મોળી છે ? બે દિવસથી આપનો ચેહરો ઉતરી ગયેલો કેમ લાગે છે ?” રામજીએ સોપારી ભાંગીને એનો ભૂકો મદારસંગ તરફ ધર્યો.

          “એતો અમસ્તું, કોઈ વખત વાદળા આવે ત્યારે આકાશ જેમ તેજ વિનાનું થઇ જાય છે એમ માણસને પણ આડા કોઈ દિવસ વાદળા આવે.”

          “આપને શૂરવીર ને વાદળા કેવા ?”
પંચાળાની સિમ માં જાન ઠૂંગો કરવા ખોટી થઇ ત્યારે રામજી અને મદારસંગ વચ્ચે આવી સહજ વાતો થઇ પણ મદારસંગે ખરી વાત છુપાવી કેસર સાથે બનેલો પ્રસંગ કોઈને કહેવો કે નહીં એ વિચારમાં મદારસંગ મુંજાતો હતો.

          જાનના કામ એટલે ઉતાવળ કરતા કરતા પણ માધવપુરથી નીકળતા મોડું થયેલું એટલે પીપળીને પાદર જાનને દિ આથમી ગયો. આ વખતે નાઘેરમાં કાદૂનું બહારવટું જામ્યું હતું. જાન એટલે જોખમ ઘણું છતાં મદારસંગ વળાવીયા તરીકે હોવાથી રામજીને એ બાબતનો કઈ વિચાર પણ ના આવ્યો.

          કેસર વરના ગાડાંમાં બેઠી હતી એટલે મદારસંગ થોડે છેટે ચાલતો હતો. એ પોતાની વિચારઘટનામાં એટલો બધો ગૂંથાઇ ગયો હતો કે મોડું થયું છે, એ બાબત પર કઈ ખાસ ધ્યાન ગયું નહીં.

          પીપળીથી જાન નીકળી ત્યારે દૂર દૂર શિયાળયા બોલ્યા, જાનમાંના એક વૃદ્ધ પુરુષે બીજાને કહ્યું, ” અત્યારે ચિન્હ સારા દેખાતા નથી.”

          વૃદ્ધની વાત સાચી પડી, પીપળીની ધાર આગળ ગાડાં પોહચ્યા ત્યાં રાત જામી ગઈ હતી. પીપળીની ધાર એટલે દિવસમાં પણ સુમસામ લાગે, રાતનાં તો મુસાફરો ત્યાંથી જાય તો જરૂર એના ધબકારા વધે એવી એ જગ્યા. દૂર દૂર કેશોદ દેખાય અને પશ્ચિમે ઉઠી ઉઠી પીપળીનાં ઝાડવા ઝાંખા ઝાંખા લાગે એવું એ ઉજ્જડ સ્થળ છે. 

          ગાડાં એક ધાર ઉતરી બીજી ધાર ચડે ત્યાં તો સામે ધાર ઉપર પાંચ બુકાની બાંધેલા યુવાનો ચડતા હોય તેમ લાગ્યું.

          સહુએ આ વખતે મદારસંગ તરફ આંખો ફેરવી. રામજી ગાડાંમાંથી નીચે ઉતરી મદારસંગ પાસે આવ્યો. 

          “મદારસંગ બાપુ ! ધાર ઉપર કોઈ જણ એવું જણાય છે.”

મદારસંગ જવાબમાં હસ્યો.

          “કોની માંએ શેર સૂંઠ ખાધી છે કે મદારસંગ વળાવીયો હોય અને જાનનો એક વાળ પણ વાંકો કરી શકે ?”

          “ત્યારે બાપુ આપ આગળ ચાલો એટલે ગાડાં ચાલે.”

મદારસંગ સહુની મોખરે થયો. પોતાની બંને બંદૂકો તેણે તૈયાર રાખી. 

          ગાડાં બરાબર ધાર ઉપર ચડ્યા; એટલામાં પાંચ બુકાની બાંધેલા પુરુષો ગાડાંના ચીલામાં આડા ઉભા.

          “એલા કોણ માટી ?” મદારસંગે પડકાર કર્યો.

મદારસંગનો અવાજ પેલા પાંચે જણાએ ઓળખ્યો.

          “એ તો અમે.” પાંચમાના એકે દ્રઢતાથી જવાબ આપ્યો.

          “આઘા ખસી જાઓ, જાનના ગાડાંને જાવા દિયો, નહીંતો મદારસંગના હાથનો રસ ચાખવો પડશે.”

           પેલા ત્યાં પત્થરની માફક જડાઈ રહ્યા. ન ખસે કે ન બોલે.

           રામજી આ દ્રશ્ય જોઈ ગભરાયો. તેણે મદારસંગના કાનમાં પોતાનું મોઢું ધર્યું.

           “બાપુ ! હવે શું કરશો ?”

          “હું મરીશ ને મારીશ, બીજું શું કરીશ ? હું જીવતો છું અને તમને એ લૂંટે એતો સુરજ પૂર્વમાંથી પશ્ચિમમાં ઉગે તોજ બને – જુવાનો કાદૂ ને કહેજો કે મદારસંગ મળ્યો હતો. ખસી જાઓ !”

          આ વખતે એમાંના એકે દૂર જઈ શિયાળ્યું બોલે તેમ અવાજ કર્યો. તુરત જ ધારને બીજે પડખેથી એવો જ અવાજ આવ્યો. આંખના પલકારામાં તો બીજા પાંચ જણાઓ આ દિશામાં દોડતા આવ્યા.

          આવનારમાંથી એક બોલી ઉઠ્યો.

          “મદારસંગ ખમી જા ! આજ તો અમને આ જાન લૂંટવા દે. તું વળાવીયો હોય ત્યારે દર વખતે અમે તારી શરમ રાખીયે છીએ પણ આ વખતે નહીં રાખીએ.”

          મદારસંગ આ અવાજ ઓળખી ગયો.

          “કાદૂ ! હું જીવતો હોય ત્યાં સુધી મારા શેઠ લૂંટાય જ નહીં. એતો મદારસંગનું માથું પડે પછી જ એના ઉપર કોઈ હાથ નાખી શકે.”

          “કાદૂ” શબ્દ સાંભળતા જ ગાડાંમાં બેઠેલ જાનૈયાઓનું લોહી ઠંડુ પડી ગયું. રામજી પણ ખુબ ગભરાયો.

          “મદારસંગ ! નકામો શું કરવા મરી જાછ.” કાદૂએ શિખામણ આપી.

          “એમ મરવાની તો અમારા કુળ ની રીત છે.”
              “શ્યામ ઉગારી રણ રહે,

                       એ રાજપુતા રીત :

               જ્યાં લગ પાણી આવતે,

                     ત્યાં લગ દૂધ નચિંત ;”
          બીજીજ પળે ધીંગાણું જામ્યું. ગાડાંવાળામાં ત્રણ આહીર હતા એને પડકારી મદારસંગે જુસ્સો ચડાવ્યો. આ રીતે મકરાણીઓ સામે મદારસંગ થયો.

          બંદૂકો ખાલી થઇ એટલે તલવારો ઉછળી, ગાડાંવાળા આહીરો તો ગાડાંમાં નાંખેલા આડા લઇ કૂદી પડ્યા.

          જાનના બાકીના માણસો તો ધ્રુજતા હતા. વરના ગાડાંમાં બેઠેલી કેસર મદારસંગના પરાક્રમ જોઈ રહી હતી, તેને લાગતું હતું કે સામેના માણસો મદારસંગને આજ પૂરો કરશે પણ સહુની અજાયબી વચ્ચે મદારસંગ અજબ રીતે લડી રહ્યો હતો, વચમાં એક વખત કાદૂએ પડકારો કર્યો. 

          “મદારસંગ, રહેવા દે ! રહેવા દે ! આ જાનની લૂંટ નો અરધો-અરધ ભાગ તને આપીશ..!”

          “ઈ ઘર બીજા – કાદૂ ! એ ઘર બીજા.” એમ બોલતા મદારસંગે કાદૂના બે જણને પુરા કર્યા.

          હવે મદારસંગ સહેજ થાકતો હોય તેમ લાગ્યો.

          જાનનાં સર્વે માણસો તેના તરફ જોઈ રહ્યા હતા. સઘળાના જીવનની આશા તેના ઉપર હતી. એટલામાં તો મદારસંગને એક તરવારનો સખ્ત ઝાટકો ડાબા હાથ પર લાગ્યો. તે ઘવાયો, પેલા આહીરો શૂર પર ચડ્યા. ઘવાયેલા મદારસંગે હં-મારો વીર, મારો કાપો એવું બુમરાણ કરી મેલ્યુ.

          ધીંગાણામાં આ રીતે બહારવટિયાઓએ વિજય થશે એ આશાએ જોર માર્યું. પણ એટલામાં ધનસારી તરફથી ઘોડાના ડાબલા સંભળાયા, બહારવટિયાઓએ છેલ્લો હુમલો કર્યો અને બીજી પળે ઉત્તર તરફ નાસ્યાં, નાસતા પેહલા કાદૂના એક સખ્ત ઝાટકાએ મદારસંગને પાડ્યો, ધીંગાણાની જગ્યાએ આઠ ઘોડેસ્વારો આવી ઉભા તેમાંના છ જણાઓએ પોતાના ઘોડાઓ બહારવટિયાઓની દિશામાં મારી મુક્યા.

———————————–
           મદારસંગ ઘાયલ થયો તેથી આસપાસ જાનના સર્વ માણસો તથા આવેલ ગિસ્તના બે સવારો ફરી વળ્યાં.

          આઠમનાં અજવાળાંમાં મદારસંગનું મુખ કેસરે જોયું. મદારસંગના મુખ પર હાસ્ય ફરક્યું, એ હાસ્ય જાણે કેસરને એમ કહેતું હોય કે પેલું સાચું રણ નહોતું પણ આ સાચું રણ છે અને એમાં ક્ષત્રિ તરીકે પોતે પ્રાણ આપ્યા છે.

          દરબારને પ્રાણઘાતક ઘા લાગ્યો છે એ વિચારે રામજી ખુબ દુઃખી દેખાયો.

          “મદારસંગ બાપુ ! આજે આપે અમારા માટે પ્રાણ આપ્યા છે.”

          મદારસંગ બોલી શક્યો નહીં પણ તેણે હાથથી વાત કરી કે એ તો વળાવીયા તરીકેની મેં મારી ફરજ બજાવી છે.

         “હું તમારા કુટુંબનું જીવનાન્તે ભરણ-પોષણ કરીશ. બીજું કઈ કેહવું છે ?”
          મદારસંગે આ વખતે આકાશમાં ખીલી ઉઠેલા ચંદ્રમાં તરફ જોયું – આંખો મીંચી અને તેમનો આત્મા પરલોક પહોંચી ગયો.
(પીપળીની ધારપરનો પાળિયો આજ પણ એ કાદૂના જમાનાની સાક્ષી પુરી રહ્યો છે, અને નીતિ ના રક્ષક તથા વફાદાર વળાવીયા મદારસંગ ચુડાસમાની શૌર્યભરી યાદ આપે છે.)
– કાઠિયાવાડની શૌર્યકથાઓ…

​🌞  સૂર્યવંશી વાળા રાજવંશ 🌞

Standard

વાળા રાજવી ઓ આખા આર્યવ્રત ના સૌથી પ્રાચીન વંશ છે,

વાળા રાજવીઓ પહેલા રઘુવંશી કહેવાતા ત્યારે આપની રાજગાદી અયોધ્યા હતી, ત્યારબાદ વલ્લભીપુર મા ગાદી સ્થાપી અનૈ મૈત્રક વંશ તરીકે ઓળખ મળી, ત્યા ઘણા વર્ષ સુધી રાજ કર્યા બાદ આરબોએ વલ્લભીપુર ભાંગ્યુ અને ઘણા રાજા જે શીલાદિત્ય 7 તરીકે ઓળખાતા તેના સહિત લગભગ આખુ સૈન્ય કામ આવી ગયુ,

આરબો એ રાજકોષ સહીત આખા રાજ્ય મા લુંટચલાવી રવાના થયા, પછી વલ્લભીપુર પર આસપાસના ભીલ જાતિ ના લોકોએ કબ્જો લઈ રાજ ચલાવવા લાગેલા, આરબો ના આક્રમણ વખતે શીલાદિત્ય 7 ના એક મહારાણી કે જેના પેટ મા મૈત્રક કુળ નો વંશ હતો તે ગુપ્ત રસ્તે ભાગી છુટવામા સફળ થયા, જ્યારે બીજી રાણીયુ સતી થયા,

મહારાણીએ એક પર્વત ની ગુફા મા દિકરા ને જન્મ આપી સતી થયા,

એ રાજકુમાર વ્રતકેતુ હતો તથા ગુફા મા જન્મ થવાથી તે ગુહાદિત્ય તરીકે પણ ઓળખાતો, તેણે જુવાન થતા જ પોતાના ભાયાતો ને ભેગા કરીને વલ્લભીપુર પર કબ્જો લઈ *વળા નામે શહેર વસાવી ત્યા ગાદી સ્થાપી ત્યાર થી મૈત્રક માંથી વાળા* કેવાણા,યારબાદ ગાદી બદલતી રહી, પછી થાન મા ગાદિ આવી ત્યારબાદ ગાદિ તરીકે તળાજા નામે શહેર વસાવ્યુ, તળાજાઘણા વર્ષના શાસન દરમિયાન વાળા દરબારો એ ઈતીહાસને ઘણા બાહોશ, વીર અને ટેકિલા રાજપુતો આપેલા છે, જેમા વીર ઉગાવાળો, વીર એભલવાળો તથા વીર ચાંપરાજવાળો કે જેને મર્યાપછી ગઢવી ને ઘોડાનુ દાન આપેલ એવી માન્યતા છે, તથા આખા વિશ્વમા પણ જેનો જોટો ન જોવા મળે એવા અમર પ્રેમી તરીકેજે ઓળખાય છે તે *વીર માંગડાવાળો આજે પણ ભાણવડમા અમર છે.*
*તળાજા બાદ વાળા ઓની ગાદી બન્યુ ઢાંક.*

ઢાંક જે ત્યારે પાટણ કહેવાતુ,

કહેવાય છે કે દિલ્લી ના બાદશાહ નો સુબા એ આક્રમણ કરી ઢાંક જીતી લીધુ, ત્યારે સરતાનજી વાળા બહારવટે ચડેલા, તે સમયે જોગમાયા મા નાગબાઈ ઢાંક આવેલાએ વાત ની સરતાનજી ને ખબર પડતા તેમાતાજી ને પરસવા ગયેલા, માતાજી એ રાજી થઈ આશિર્વાદ આપેલા કે કાલ સવાર નો સુરજ ઉગે એ પહેલા તને તારી ગાદી પાછી મળી જાશે, અને સાચેજ ૮૪ ગામ નુ પરગણુ પાછુ મળી ગયુ, ત્યાર થી *માં નાગબાઈ વાળાઓના સહાયકદેવી(કરદેવ ી) બન્યા છે* આજે જે જગ્યા પર માતાજી એ સરતાનજી ને આશીર્વાદ આપેલા ત્યા પાટણ નામે ગામ છે, અને માતાજી નુ મંદિર છે, *આજે પણ ઢાંક ના ૧૨ ગામ ના વાળા ઓના ભાણુભા ના કર (મુંડન) પાટણ જ થાય છે* 

ઢાંક ના ઝાંઝરશી વાળા કે જે સોમનાથ ની વ્હારે ગયેલા અને શહિદ થયેલા એના નામે શહેર વસાવેલુ જે ઝાંઝમેર તરીકે ઓળખાય છે.

આજે પણ ઢાંક સ્ટેટ ના 12 ગામો હયાત છે, અને હળીમળી ને રહે છે, આજે પણ ઢાંક સ્ટેટ ના રાજવીઓ કે જે “બાપા” તરીકે ઓળખાય છે તે રાજકોટ રહે છે.
આ ઊપરાંત એક મહાન વિભુતી કે જેને ફક્તવાળા ઓનુ જ નહી પણ સમસ્ત રાજપુતો નું નામ ઈતિહાસ ના પાને અમર કરી દિધુ એવા *સંત શ્રી પરમ પુજ્ય બ્રહમચારી લાલદાસ બાપુ (ગધેથડ)* એ દરબારો ની એકતા માટે અતિસરાહનિય કામ કરેલ છે,

વાળા ઓનો ઈતીહાસ આદિકાળથી હતો અને અત્યારે પણ ઉજળો જ છે,

એટલે જ કવિઓએ વાળાઓના વખાણ કરતા લખ્યુછે કે.
*”સોરઠા કરો વિચાર, બે વાળા મા ક્યો વડો,

સરનો સોંપણહાર કે પછિ વાઢણહાર વખાણીયે”*
સૌજન્ય : ‘વાળા રાજપુત રાજવંશ’

પાબુજી ની કેશર કાળવી

Standard

* કાઠીનાં ધાધલ કુળ ના પુર્વજ શ્રી પાબુજી ધાધલ ની ઘોડી નુ આદ્ધભુત વર્ણન્ન 

(આઇ દેવલ, એમની દેવાંગી ઘોડી અને પાબુપીર ની વાતો રાજ્સ્થાન ,ક્ચ્છ અને કાઠીયાવાડ મા ખુબ પ્રચલીત છે.)

{પાબુ હડબુ,રામદે,ગોગાદે જેહા;

પાંચો પીર સમપંજો ,માંગલીયા મેહા.}
પાંચ હીંદવા પીર પાબુજી ,હડબુજી ,રામદેવજી અને જેહાજી.આ પાંચ પીર માથી ચાર સાથે સાથે ઘોડા ની વાર્તા જોડાયેલી છે)

જેમાની એક પાબુજી રાઠોડ અને કાળવી કેસર –
*સમળી રુપ સજાય,કુકી દેવલ કાંગરા;

જાયલ ગાયાં જાય ,કોં બાપુ ચઢશો કરાં?*
ચૌદ મા સૈકા ની વાત માવતર છોકરા રજળતા મેલે ને ગાયુ મકોડા ભરખે એવો કારમો દુકાળ કચ્છ મા પડ્યો.કચ્છ ના ચારણો નુ એક મોવાડુ આઇ દેવલ કાછેલી ના મોવડી પણા હેઠળ પોતાના માલઢોર લઇને મારવાડ મા ઉતર્યુઃ

આઇ દેવલ પાસે એક જાતવાન દેવાંગી ઘોડી અબનુસ જેવો વાન , ચારે પગ ધોયેલા અને કપાળે ધોળુ ટીલુ .

મારવાડ મા તેદી રાઠોડો ના બેસતા રાજ. રાવ સિયા ના દિકરા રાવ અસ્થાતા ને રાવ ધુહડ અને ધાધલ એમ બે દિકરા. આ રાઠોડ ધાધલ ને બે દિકરા મોટા તે બુઢોજી અને નાના તે પાબુજી. અને એક દીકરી હતા તે જાયલ ના ખી્ચી જિંદરાવ ને વરાવેલા.ચારણો નુ મોવાડુ પોતાના બહોળા ઢોરઢાખર સાથે જિંદરાવ ની સીમ મા સારુ ચરીયણ ભાળી રોકાઇ ગયા.ચારણો પ્રત્યે ની ક્ષત્રીયો ની આસ્થા .જિંદરાવ આઇ દેવલા ના દર્શને આવે. એમા ઉડણપાવડી જેવી કાળી કેસર ઘોડી ને જોઇ.જિંદરાવ ને થયુ કે આ ઘોડી મળે તો રાજસ્થાના સીમાડા લોપી દઉ.તેણે આ ઘોડીની માંગણી કરી .પણ આઇ દેવલ કહે “બાપ જિંદરાવ ! મારી કેસર રાત-દી અમારા ચારણો ના ઢોર ના રખવાળા કરે છે. ઇ કેમ અપાય.?” પણ જિંદરાવની વારંવાર ની વીનવણીઓ અને ત્યાર બાદ દબાણ થી ત્રાસી જાયલની સીમ છોડી.એ કાળે કુળંમુઢ મા પાબુજી રાઠોડ ના રાજ જે જિંદરાવની ના સાળા થતા હતા તો પણ તેની નામના સાંભળી આઇ એ ત્યા વસવાટ કર્યો.અને પોતાના ધરમના ભાઇ બનાવેલ
{જાયલ ખીચી જોર, કુળુમંઢ રાજે કમંધ;

તે નિત વધતે તોર, કેસર ઘોડી કારણે}–1
→જાયલમાં જિંદરાવ ખીચીના જોર છે, કુળુમંઢમાં રાઠોડ પાબુજીનાં રાજ છે. એમાં આઇ દેવલની કેસર ઘોડીને કારણે વેર જાગ્યાં.
{જદ કહીયો જિંદરાવ, કેસર લે પાબુ કમંધ

દેશાં ઇસડો દાવ, ઘણઘટ ગાયાં ઘેરવા.}–2
→જિંદરાવ પાબુજીને કહ્યું કે માલઢોરની લુંટ બહુ ખપમાં આવશે માટે આઇ દેવલ પાસે કેસર ઘોડીની માગણી કર.
{લીધા સાંવળ લાર, જંગ ચંદ ઢેબા જસા

દેવલ રે દરબાર, ભાલાળો પૂગો ભલાં}–3
→પોતાના ભીલ સરદારો ચાંદા અને ઢેબા સાથે પાબુજી રાઠોડ આઇ દેવલના પડાવે આવ્યા
{નામી શીશ નમાય, દેવલસું પાબુ દખે;

બાઇ મુજ બતાય કિસિયક ઘોડી કાળમી?}–4
→આઇનાં ચરણોમાં માથુ મુકીને પાબુજી કહે છે કે ; “ આઇ ! બહુ વખણાઅતી આપની કાળવી ઘોડી કેવી છે ? તે મને બતાવો”
{મિલે ન દીધાં મોલ, સગત પધારી સુરગસું;

બીરા ! ધીરે બોલ, ઉડ લાગે અસમાણને}–5
→આઇ દેવલ કહે ; વીરા પાબુજી! તું ધીરેથી બોલ, નહી રો કાળવી ઊડીને આસમાને પહોચે એવી છે, લાખી દીધે ન મળે એવી સ્વર્ગમાંથી જાણે શક્તિ ઉતરી છે.
{બીરો આયો બાર, કરવા જાચન કાળવી;

શરણાયાં આધાર, દેવલ ઘોડી દીજિયે}–6
→આઇ ! હું તો આપનો ધરમનો ભાઇ છું. ઘોડી જાચવા આવ્યો છુ. આપ તો શરણે આવેલાંના આધારરૂપ છો, મને કાળવી આપો.
{બીરા ન કાઢો બાત, ધાધલરા મોટે ધડે;

ઘલસી ગાયાં ઘાત, જદ તદ ખીચી જિંદરો}–7
→આઇ કહે “ધાધલ કુળના મોવડી ! તું એવી વાત ન કર. ઘોડી જાતાં વેર રાખીને બેઠેલો જિંદરાવ મારી ગાયોની ઘાત કરશે” 
{કાંકણ હેકણહાર, સુચમ્યા રો ટોળો સકળ;

ઇણ ઘોડી આધાર, બિચરે સુનો બળધો.}–8
→તમારા બંનેની સીમ એક જ છે ને પાછી સપાટ છે. મારી ગાયો ને બળદોનું રક્ષણ આ ઘોડી જ કરે છે; એ જ એનો આધાર છે.
{ગાયાં ને ઘરબાર, સદા રૂપાળી સાંવળી;

બીરાં બાત વીચાર, સો દીધ કિણ બિધ સરે!}–9
→હે વીરા! ગાયો સાથે અમારા ઘરબારનું રક્ષણ પણ આ કાળવી જ કરે છે. એ દઇ દીધા પછી અમારી શી ગત થાય ? મારા વીરા, કાંક તો વીચાર કર્ય!
{મત નહ હે મહામાય, ચાળકરાયા ચારણી;

ધીરશી થાંરી ગાય, તદ વાહર આઇશ તઠે}–10

.

→ના નહિ પાડો હે માહામાયા ! તમારી ગયો ઘેરાશે ત્યારે હું એની વહારે જાઇશ
{પાણી પવન પ્રમાણ, ઘર અંબર હિંદુ ધરમ

અબ મોં ધાંધલ આણ, શિર દેસું ગાયાં સટે}–11
→હું પંચમહાભુતની સાક્ષીએ પ્રતીજ્ઞા કરું છું કે તમારી ગાયો માટે હું મારું માથું આપીશ.
{બીરા દીજે બાંહ, સાતું વીસી શામળ;

ન ટવે ઉણ દીન નાંહ, ઘર ફુટે ગાયાં ધીરે.}–12
→આઇ દેવલ કહે, હે વીરા ! તારા ઉપરાંત તારા સાત વીસું (140) ભીલ સરદારો પણ પ્રતિજ્ઞા કરે કે ટાણું આવ્યે ફરી ન બેસે ને માથાં આપે, તો હું કાળવી કેસર આપું
{ધીરજ મનાં ધરાય, સહજુગ આલે શામળા

આગળ ગાયાં આય, આઇ બણાં મે ઉજળ.}–13
→ભીલ સરદારો કહે, આઇ ! ટાણું આવ્યે અપની ગાયો આગળ અમારં માથાં પડશે એની ખાતરી રાખો.
{બાઇ, બીકરાળીહ, કેસર મહાકાળી કને;

આસી ઉતાળીહ, તાળી જદ વાદે તદન.}–14
→પાબુજી કહે છે કે, આઇ ! જે ટાણે જુદ્ધની તાળી પડશે તે દી આપની વિકરાળ મહાકાળી સમી કેસર સાથે હું આવી પહોંચીશ એટલો વીશ્વાસ આપું છું. આમ પાબુજી અને સાત વીંસુ ભીલ સરદારોએ આઇ દેવલને માથાં સોપવાની પ્રતીજ્ઞા કરી ત્યારે આઇએ વીર પાબુજીને કાળવી કેસર ઘોડી સોંપી દીધી, ત્યારે પાબુજી કહે છે;
{જંગી સોઢા જેત, અમરગઢ ઊંચો અલંગ;

તોરણ બંધસી તેત, કિણ બિધ પૂગે કાળમી !}–15
→આઇ ! મારે મહાબળવાન સોઢાઓને ત્યાં પરણવા જવાનું છે. એનો ગઢ ઘણો ઉંચો છે, એટલે ઉંચાઇએ તોરણને છબવા અ કાળવી કેવી રીતે પહોચશે?
{છત્રધર ધાધલ છાત્ર, કમધજ સોચ ન કીજિયે;

તોરણ કીતિયક બાત, તારા અંબર તોડસી.}–16
→અરે ધાધલકુળના છત્ર ! તું ચિંતા ન કર, તોરણ તો શું આકાશના તારા પણ મારી આ કાળવી કેસર ઘોડી તોડી આવે, તેમ છે.

{ખેંગ દુવાગાં ખોલ, કાઢી બહાર કાળમી;

બાપ બાપ મુખ બોલ, ભાલાળો ચઢિયો ભલાં}—17
→ત્યારે બેવડી સરકો છોડી, પાયગામાંથી કેસરને બહાર કાઢી અને “બાપો બાપો એવા પોરસભર્યા લલકાર કરીને ભાલાળા વીર પાબુજી સ્વાર થયા
{ઓ લીછમણ અવતાર, સગત રૂપ કહેર સદા

ઓ ઘોડી અસવાર, આયાં કથ રખણ અમર}—18
ત્યારે લોક વાતું કરવા માંડયા ; “આ પાબુ તો લક્ષમણના અવતારરૂપ છે અને ઘોડી જોગણી શક્તિ રૂપ છે, આ બંને ઘોડી અને સવાર આ જગતમાં પોતાનાં પરાક્રમોની કથા સદાને માટે અમીટ રાખવા માટે જ જન્મ્યાં છે”
{ધુબે નગારાં ઘીંસ, સાતું વીસી શામળ;

સેહરો ભળકે શીશ, પાબુ ચઢેયો પરણવા.}–19
→વાજતેગાજતે પોતાના ભીલ સરદારો સાથે પાબુજી કેસર ઘોડી પલાણીને પરણવા હાલ્યો.
{ભળ હળ અંબર ભાણ, ભાણ દુવો પ્રથમી ભળજ;

જિણ દિન ચઢતા જાણ, દેવ વીમણાં દેખીઆં}—20
→ એ દીવસે આકાશમાંના સુર્ય ને પણ લાગ્યું કે પૃથ્વી પર પાબુજીરૂપી બીજો સુર્ય ઊગ્યો છે, તેને નીરખવા માટે દેવો પણ વીમાને ચડયા
{દવા ન પુગા દોડ, સોઢાં રા ઘોડા સક્ળ;

તોરણ લૂમાં તોડ, કેસર વિલુંભી કાંગરાં}—21
→જાન અમરકોટની સીમમાં પહોચી, સોઢાનાં ઘોડા સામાં આવ્યાં. પછી ઘોડાં દોડાવ્યા એમાં કેસરને કોઇ ન પુગી શક્યું ને ગઢને કાંગરે કેસરે ડાબા દેતાં 
{જલદી તોરણ જાય, બાઇ નિરખો બિંદને;

મોદ મનાં નહ માય, ભાભી યોં કહિયો ભલાં.}—22
→માંડવે સૌનો હરખ માતો નથી. પાબુજી જેવો સુંદર અને ભડવીર રાઠોડરાજ પરણવા આવ્યા છે. ભાભી સોઢીની કુંવરીને ટોળ કરે છે કે જુઓ જુઓ ! નણંદબા ! આ તમારા બિંદને ! જરા આડશથી નીરખી લ્યો.

ધવલ મંગળ ગવાય છે. પાબુજી ચોરીએ ચડ્યા છે. બરાબર હથેવાળનું ટાણું અને કેસર ઘોડીએ હાવળ દીધી. આઇ દેવલે ઘોડી આપતી વેળા પાબુજીને કહેલું કે; “તું કેસર ઘોડી પર સવાર થઇને ભલે પરણવા જાય પણ ઘોડી ત્રણ વાર હાવળ દયે તો સમજી લેજે કાંઇક ‘અણહોણી થઇ છે’ એમ કહેવાઇ છે કે આઇ દેવલ સમળીને રૂપે અમરકોટ પહોચ્યા અને ગઢને કાંગરેથી ચિત્કાર કર્યો.
{સમળી રૂપ સજાય, ફુકી દેવલ કાંગર;

જાયલ ગાયાં જાય, કા પાબુ ચઢશો કરાં?}–23
→આઇ દેવલે સમળીના રૂપે ગઢ કાંગરે કરરટાંટી બોલાવી કહ્યું કે, હે પાબુ ! તારો બનેવી જિંદરાવ મારી ગાયનું ધણ વાળીને જાયલ ઉપાડી જાય છે. હવે તું ક્યારે વહારે ચડે છે?
{વિધ વિધ કહિયા બોલ, ધેન ટોળતાં ધાવસું;

પાડો છો કીમ પોલ, અબ વીરા ઇણમેં અઠે?}–24
→હે વીરા ! યાદ કર તારા બોલને ! હવે છેટું શીદને પાડી રહ્યો છો ?
{આછા બોલ ઉજાળ, કળહળ સુણતાં કાળમી;

ભાલો લે ભુરજાળ, બણિયો ગાયાં બાહરૂ}.–25
→આઇનો અવાજ સાંભળી કાળવીએ હાવળું દેવા માંડી, ખીલો ઉપાડી લીધો ને પાબુજી સાવધાન બની ગયો, ભાલો ધારણ કરી ગાયોની વહારે ધાવા તત્પર બની ગયો
{તબ ગળજોડો તોડ, બિછોડ બળ મુંછ કસ;

બાળા વની બિછોડ, કમધ થથોપે કાળવી.}–26
→કંઠે આરોપેલી વરમાળ તોડ, નવવધુના મિલાપનો હાથ છોડી, મુછે તાવ દઇને પાબુજી કાળવી ઘોડીને થાબડવા માંડ્યો.
{જેજ હુંત કર જીણ, તસવીરાં લિખતાં તુરત;

વળે ન ઇસડો વિંદ, અમ્મરકોટ જ આવશી}—27
→તે વેળા ઘુંઘટ-પટ ઉઘાડીને સોઢી કહે છે; “નાથ ! થોડી વાર થોભી જાઓ હું તમાંરુ ચીત્ર આળેખી લઉં, કેમ કે હવે ભવીષ્યમાં તમારા જેવો કોઇ અલબેલો નર અમરકોટને તોરણે ચડશે જ નહી “
{સાળ્યાં હંદો સાથ, અરજ કરે છે આપને;

હાથળેવેરો હાથ, જચિયો પણ રચીયો નહી.}–28
→પાબુજીની સાળીઓ વિનંતી કરે છે કે હસ્તમિલાપનું કાર્ય પૂરું થયું, પણ લગ્નવિધિ તો હજી અધુરી જ છે ને આપ આમ ક્યાં ચાલ્યા?
{યું ફિર ફિર આડિહ, કમધજને લાડી કહે;

ક્ષત્રી કિમ છાંડહ, આધાં ફેરાં ઊઠેયો.}–29
→લજ્જાનાં બંધનો તોડીને લાડી પણ પાબુજીને કહે છે કે, અરે ક્ષત્રીય ! આમ અર્ધા મંગલફેરા ફરીને મને કેમ છોડી દયો છો ?
{પડવે નહ પોઢીહ, ઉરકોડી વિલખે અખં;

ચંવરી ચઢ છોડીહ, કર્યો કર સોઢી કામણી ?}—30
→જેણે પિયુમિલનની પ્રથમ રાત નથી જોઇ એવી કોડભરી સોઢી કામિની વલખતા હૈયે કહે છે કે, આમ ચોરી છાંડીને મને છોડી જશો ?
{બરજે બાંળી બામ, કર જોડ્યાં ઊભી કને:

એક ઘડી આરામ, કર પાછે ચઢજો કમંધ ?}—31
→વિરહથી વ્યાકુળ એવી કુંવરી કહે છે કે ; હે રાઠોડ ! રાતનો વખત છે. એક ઘડીનો આરામ કરીને પછી તમતમારે ખુશીથી વહારે ચઢો. પણ પાબુજી પાછા ન વળતાં કહે છે કે;
{બાઇ ઉશભ ન બોલ, કિં બાતાં ઇસડી કરો;

કમધજને કર કોલ, રાજી ઘણો દિન રાખશાં}—32
→ત્યારે કન્યાની માતા કહે છે; “હે પુત્રી ! વીદાય આપવાની વેળાએ આવી અશુભ વાણી ન બોલ. શા માટે આવી વાણી ઉચ્ચારો છો ? હજી તો રાઠોડની જાનને વાણી વડે આનંદથી ઘણા દીવસ લગી અહીં રાખવી છે”
{વેગી જાલું વાઘ, દેવલને ગાયાં દિયણ,

સોઢી, અમર સુવાગ, સો વિલસાં સુરલોકમેં}—33
→સોઢી રાણી ! આ માથું તો આઇ દેવલને અર્પણ થઇ ગયેલું છે, એની ગાયો હરાઇ રહી છે, ત્યારે હવે મારે જટ ઘોડીએ ચડી નીકળવું જોઇએ. હવે તો સ્વર્ગલોકમાં મળશું ને ત્યાં અમર સુહાગ ભોગવશુ
{પીયારો પરલોક, હથળેવો નરલોક હુવ;

સુખ વીલાસણ સુરલોક, જાન સહેતાં જાવસાં}—34
→હથેવાળો મૃત્યુલોકમાં એટળે કે નરલોકમાં થયો, પણ મને પરલોક વહાલો છે. હવે તો જાન સાથે સુરલોકમાં જઇને ત્યાં જ સુખ ભોગવશું

આમ કહેતાંક પાબુજી કાળવી ઘોડી પર ચડીને વેગે ઊપડિ ચુક્યા, સાથે છે એના ભીલ સરદારો ચાંદો અને ઢેબો, હરમાલ રબારી અને હાલો સોલંકી તથા 140 બીજા ભીલસરદારો. એની પાછળ સોઢા જોદ્ધા સખાતે ચડ્યા અને સોઢી રાણીનું વેલડું પણ એની પાછળ ચાલ્યું.

કાળવી ઊડતી આવે છે, પાબુજી જાયલની સીમમાં પહોચ્યા, ગાયો વાળીને જિંદરાવ ખીચીનું પાળ ગામમાં પહોચી ગયું છે. ભીલ સરદાર ઢેબાનું શરીર અતિ અદોદળું પાછળ પડતો આવે છે,ત્યારે પાબુજી કહે છે કે
{ગિરદન મોટે ગાત, પેટ ધુંધ છિટકયાં પરે;

સોઢાં વાળે સાથ, તું ઢેબા આજે તદ્દન}–35

.

→આ તારી ભારે ગરદન, મોટી ફદફદતી ફાંદને કારણે તું મારી સાથે નહિ પહોંચી શકે, એટલે સોઢાઓની સાથે જ ચડજે, ત્યાં તો ઢેબાને જાટકી લાગી ગયો.
{બોલો ન ઇસડા બોલ, આંટીલા ઠાકર અમે;

કરસાં સાચો ફોલ, પીંડ ગાયાં આગલ પડ્યે}–36

.

→હે પાબુજી ! આવાં વેણ મ બોલો, હું અટંકી યોદ્ધો છઉ. આપેલા વચન પ્રમાણે ગાયોને આગળ મારો દેહ પાડીને જ રહીશ
{કરમેં લીધ કટાર, પહલી પેટ પ્રાનળીયો

ઘસ અણીયાળી ધાર, અત ગ્રીધાં લેજો અઠે.}–37
→ઢેબાએ જબ કટાર કાઢીને પેટની ફાંદાનું મોટું ડગળું વાઢી નાખ્યું અને અદ્ધર ઉલાળતાં કહે “કરજો ગીધડા ભ્રખ !’
{કસ પેટી કડ જોડ ખેંગ ચઢે હિરણાખુરી;

અબ નહ પુગે ઓર, કમંધ હકાળો કાળમી}–38
→ઢેબાએ ડગળા પાડેલ પેટ માથે કસકસીને ભેટ બાંધી લીધી, હરણાંની આગળ

નીકળે એવી છલાંગો મારતાં કહે, હવે તમે તમારે કાળવીને હાંકી મેલો, બીજો કોઇ તત્કાળ પૂગશે નહીં, હું તો પાછો નહીં પડું
{કર ઇમ ઢેબે કોપ, અગ્ર ખળાં દળ આથડે;

રીણમાં રોડો ગોપ, રાવત ઘણાય રોકયો.}–39
→કોપીત બનેલા ઢેબાએ રણભુમીમાં અડગ રહીને કંઇક રાવતોને રોળી નાખ્યા ને પોતે બોટી બોટી વેતરાઇને અમર નામને વર્યો
[ધલ ખીચ્યાં ઘમસાણ, દેવલને ગાયાં દીયણ;

બેઠો કમંધ બિમાંણ, કાઠે લીધા કાળમી.}—40
→આમ ગાયો વાળી ખીચીઓ સાથે મહાયુદ્ધ ખેલીને પાબુજ કેસર ઘોડી સાથે વીમાનારૂઢ થઇ પરલોક સિધાવ્યા
{એ દોહા ચાળીશ, ચારણ પઢશી ચાવ-શું;

માનો વિસવાવિસ, કમધજીયો ઉપર કરે}—41
→આ ચાળીસ દુહાઓનું ગાન જો કોઇ ચારણ સ્નેહપુર્વક કરશે તો શ્રદ્ધા રાખો કે તેની વહાર પાબુજી રાઠોડ કરશે…
આભાર ;- જયમલ પરમાર (ભલ ઘોડા વલ વંકડા)