Tag Archives: Rajput

जहांआरा और शत्रुसाल की प्रेम कथा

Standard

जहांआरा शाहजहां की बेटी थी और शत्रुसाल बुंदी के राजकुमार थे।
         
सन् 1631 के फरवरी का महीना। गजब की ठंड पड़ी थी उस साल। फरवरी महीना होने के बावजूद कड़ाके की सर्दी जारी थी। बादशाह शाहजहां अपनी प्यारी बेगम की मौत के बाद पहली बार बुरहानपुर किले के दिवान-ए-आम में तशरीफ लाए थे। अभी सिर्फ छह महीने पहले ही तो उनकी बेगम मुमताज-उल-जमानी का इंतकाल हुआ था और उसे बुरहानपुर के जैनाबादी बाग में दफ्न कर दिया गया था। 29 जनवरी, 1631 को मुमताज महल के ताबूत को जैनाबादी बाग से निकाल कर आगरा के सिकंदराबाद में दफनाया गया। बादशाह के आने से दिवान फाजिल खां और अन्य मनसबदारों के चेहरे खिले हुए थे। इस बीच एक दुखद घटना हुई। जिस दिन बुरहानपुर से मुमताज महल के ताबूत को रवाना किया गया, उसी दिन शाहजहां को खबर मिली कि बालाघाट में उनके वफादार मनसबदार बुंदी के राजा राव रतन हाड़ा गुजर गए। शाहजहां ने फौरन ही रतन हाड़ा के पुत्र शत्रुसाल को बुंदी फरमान भेजकर  उसे तीन हजारी जात, दो हजार सवार का मनसब का खिताब बख्शा और फौरन बुरहानपुर पहुंचने का हुक्मनामा जारी किया। हुक्मनाना मिलने के दो महीने के अंदर ही बुरहानपुर के नजदीक ताप्ती के उस पार आ पहुंचा और अगले दिन बुरहानपुर शहर में अपने दादा के बनावाए महल में दाखिल हो गया।
              दिवान-ए-आम में तशरीफ लाने वाले मनसबदारों समेत किलेदार तक को मालूम था कि बुंदी के राजा शत्रुसाल बादशाह की कदमबोशी के लिए आ रहा है। जैसे ही चोबदार ने रोबदार अंदाज में आवाज दी – ‘ बुंदी के मरहूम राजा रतन हाड़ा के पुत्र और नए राजा राव शत्रुसाल आलमपनाह को अपनी नजर पेश करने के लिए दिवान-ए-आम में हाजिर हो रहे हैं ’, सभी सभासदों की नजरें सीढ़ियों की तरफ उठ गईं। सबने देखा कि लंबी कद-काठी का एक अत्यंत खूबसूरत 20 वर्षीय बांका नौजवान, जिसने केसरिया रंग का अंगरखा रहन और केसरिया रंग ही पायजामा पहन रखा था। उसका कसरती बदन उसके पोशाक से बाहर भी साफ-साफ दिखाई दे रहा था। चीते की तरह चौंकन्नी चाल और गजनफर-सा निडर वह धीरे कदमों से दिवान-ए-आम की तरफ बढ़ता आ रहा था। उसका चौड़ा माथा, सुतवां नाक, कानों में लटकते कुंडल और हल्की ऐंठी हुई उसकी मूंछें उसकी खूबसूरती को चार चांद लगा रही थीं। जहां सिर पर कलगीदार केसरिया पगड़ी उसके आन-बान और शान की गवाही दे रहे थे, वहीं कमर में लटकी सोने की मूंठवाली तलवार उसके मिजाज का बयान थी। पांच लड़ियों की मोतियों का कंठहार उसके गले में लिपट कर अपने को धन्य महसूस कर रहा था। दिवान-ए-आम में पहुंच कर शत्रुसाल ने बादशाह शाहजहां को तीन बार शाही कोर्निश की और फिर दाराशिकोह, औरंगजेब और मुरादबश को भी कोर्निश बजाई। उसकी मासूमियत सबके दिल को छू गई।
         दिवान-ए-आम में तो सबकी निगाहें शत्रुसाल पर टिकी ही हुई थीं, पर्दे के पीछे बैठी बेगमें और शहजादियां भी शत्रुसाल की अबोध मर्दाना सुंदरता को सराह रही थीं। इन्हीं बेगमों और शहजादियों के बीच बैठी थी जहांआरा। वह महज एक शहजादी ही नहीं थी, बल्कि बादशाह की सबसे चहेती बेटी भी थी। वह बादशाह शाहजहां का आंख-कान बनकर रहती थी। चाहे वह वलीअहद दाराशिकोह ही क्यों न हों, उसके हुक्म को नजरअंदाज करने की हिमाकत नहीं कर सकते थे। उन्हें बेगम शहजादी का खिताब स्वयं उसके वालिद शाहजहां ने दिया था। जहांआरा प्यार भरी नजरों से शत्रुसाल को अपलक देख रही थी, जबकि बेगमें और अन्य शहजादियां जहांआरा को देखे जा रही थीं। उन्हें यह समझते देर नहीं लगी कि जहांआरा के दिल में शत्रुसाल के लिए प्रेम का अंकुर फूट चुका है। शत्रुसाल को लेकर वे जहांआरा से शरारत भी करने लगीं। बहरहाल, राजा शत्रुसाल के दिवान-ए-आम से निकलते ही जहांआरा चमनी बेगम के साथ अपने महल को लौट चली। महल के नजदीक पहुंचने पर उसने देखा कि उसका खास वफादार और राजदार हिजड़ा हुस्नबानू भी पीछे-पीछे चला आ रहा है। पहले यह ख्वाजासरा दाराशिकोह की सेवा में तैनात था लेकिन पिछले तीन साल से वह शहजादी बेगम जहांआरा की खिदमत में लगा था। शहजादी के पास पहुंच कर हुस्नबानू ने जहांआरा को कोर्निश बजाया तो आंखों ही आंखों में जहांआरा ने पूछ लिया कि वह कहां से आ रहा है। हुस्नबानू ने बताया कि सलाम बजाने के लिए वह दाराशिकोह के महल पर गया था और वहीं से आ रहा है। इसके बाद उसने अपने चोगे से शेख-सादी की रुबाइयों की किताब निकाली और जहांआरा को सौंपते हुए कहा कि शहजादे ने आपके लिए भेजी है। किताब लेकर जहांआरा ने पूछा – ‘भाईजान का क्या हाल है?’ ‘ बेगम साहिबा, शहजादे बिलकुल अच्छे हैं और उन्होंने आपको आदाब बजाया है।’ बातों-बातों में हुस्नबानू ने जहांआरा को यह भी बताया कि आज दाराशिकोह के हुजूर में बुंदी का नया राजा राव शत्रुसाल भी मौजूद था और वह शहजादे को हिंदवी में कोई गजल सुना रहा था। मुझे भी उसकी गजल पसंद आई, लेकिन शहजादे तो उसकी हर सफे पर दाद दे रहे थे। जहांआरा ने चौंकते हुए पूछा, ‘क्या राजा हिंदवी में कविता करता है?’ ख्वाजासरा ने हामी भरी और कहा कि राजा ने बेगम साहिबा को आदाब बजाया है। जहांआरा ने सकुचाते हुए कहा, ‘सुना है बुंदी का राजा ताप्ती किनारे अपने दादा के महल में ठहरा है। उधर कभी जाना हो तो हमारा भी उसे आदाब कहना।’ तजुर्बेकार हुस्नबानू को माजरा समझते देर नहीं लगी। वह शाही महल के हर रंग-ढंग से वाकिफ था। वह बोला, ‘बेगम साहिबा, मैं कल ही बुंदी के राजा के पास जाकर आपका आदाब तो बोलूंगा ही, साथ में यह भी कहूंगा कि शहजादे की तरह वह बेगम शहजादी को अपनी हिंदवी कविता सुनाकर उनका दिल बहलाए। ठीक रहेगा न बेगम साहिबा।’ जहांआरा समझ गई कि हुस्नबानू उसके दिल की बात जान गया है लेकिन वह खामोश ही रही। जहांआरा को खामोश देखकर हुस्नबानू ने फिर कहा, ‘हमारे खयाल से कल आहूखाना बाग में दोपहर को राजा राव शत्रुसाल को आपके हुजूर में पेश किया जाए। अचानक प्रस्ताव से जहांआरा सकपका गई। ‘क्या हमारी इतनी जल्दी मुलाकात मुनासिब होगी,’ शहजादी ने पूछा। हुस्नबानू ने इठला कर कहा कि यह सब कुछ मुझ पर छोड़ दीजिए।
               अब शहजादी को महल काटने लगा था। वह बेचैन इधर-उधर टहल रही थी। शहजादी की बेचैनी देखकर उसकी खास बांदी कोयल ने आखिर पूछ ही लिया, ‘शहजादी आप इतनी परेशान क्यों है। आप मुझसे कुछ छिपा रही हैं। अगर आप बता सकें तो शायद मैं आपकी मदद कर पाऊं।’ शहजादी ने आखिरकार अपने दिल की बात कोयल को बता दिया। कोयल ने कहा कि इसमें कौन-सी बड़ी बात है। आप किसी बहाने से शहजादे दाराशिकोह को भी आहूखाना बाग में बुला लें। शहजादे की मौजूदगी में आप राजा शत्रुसाल की कविता का आनंद भी उठा सकती हैं और उनसे आपकी मुलाकात भी हो जाएगी। इसके बाद शहजादी जहांआरा कोयल को लेकर दाराशिकोह के महल की ओर चल पड़ी। अपने महल में शहजादी जहांआरा को अचानक देखकर दाराशिकोह चौंक गया और पूछा कि सब खैरियत तो है। शहजादी ने कहा कि हां, सब खैरियत है। दरअसल, मैं आपको यह बताने आई हूं कि अब्बाहुजूर ने शाही मोहर ‘उजक’ नाना आसफ खां से लेकर हमें सौंपा है, इसलिए सोचा कि भाईजान को खबर कर दूं। इसके बाद अपने भाई को खुश करने के लिए जहांआरा ने एक डिबिया खोलकर काफी बड़ा हीरा शहजादे के हाथ पर रख दिया और अदब से कहा, ‘मेरी तरफ से एक छोटी-सी भेंट है, आप कुबूल करें।’ ‘आपाजान यह को अनमोल हीरा है, कहां से मिला आपको।’ शहजादी ने बताया कि यह हीरा उसे मरहूम मुमताज महल यानी उसकी मां ने दिया था। भाई को खुश देखकर जहांआरा ने बात का रुख बदला। वह जल्दी से जल्दी असली बात पर आना चाहती थी। वह बोली, ‘भाईजान, हमने सुना है कि बुंदी का राजा शत्रुसाल हिंदवी में बड़ी अच्छी कविता करता है, हालांकि वह अभी छोटी उम्र का ही है।’ ‘हां, वह हिंदवी में अच्छी कविता करता है लेकिन आपको कैसे मालूम हुआ।’ शहजादी ने बताया कि ख्वाजासरा हुस्नबानू से उसे पता चला। इसके बाद जहांआरा ने दाराशिकोह से राजी करने वाले अंदाज में पूछा, ‘ भाईजान, अगर आप मुनासिब समझें तो कल दोपहर में आहूखाना बाग में धूप का आनंद लिया जाए और राजा की कविता का भी।’ दाराशिकोह ने कहा कि इसमें भला उसे क्या ऐतराज हो सकता है। भाई के मुंह से इतनी बात सुनते ही जहांआरा ने ताली बजाई। ताली की आवाज सुनकर कोयल और ख्वाजासरा दोनों हाजिर हो गए। ‘शहजादे का इकबाल बुलंद हो, हमारे लिए क्या हुक्म है,’ हुस्नबानू ने अदब से पूछा। दाराशिकोह कुछ कहता उसके पहले ही जहांआऱा बोल पड़ी, ‘हुस्नबानू, आज बुंदी के राजा के महल चले जाना और कहना कि शहजादे कल दोपहर में आपकी कविता सुनने को ख्वहिशमंद हैं और कल आहूखाना बाग में आपका इंतजार करेंगे।’ इतना कहकर वह कोयल और हुस्नबानू को लेकर अपने महल की और रवाना हो गई।
             अगले दिन शहजादा दाराशिकोह और बेगम शहजादी जहांआरा आहूखाना बाग में राजा शत्रुसाल के इंतजार में टहल रहे थे। अचानक बाग के पूर्वी दरवाजे पर हल्की-सी आहट हुई, राजा बाग के अंदर आ चुका था। बाग के अंदर कगम रखते ही हुस्नबानू राजा को आदाब बजाते हुए बोला, ‘मुबारक हो राजा साहब, आज अच्छी साइत है, शहजादे के साथ-साथ बेगम शहजादी जहाआरा से आपकी मुलाकात मुबारक हो।’ बुंदी के राजा ने अपने अंगरखे की जेब से मोती निकाल कर हुस्नबानू की हथेली पर रख दिया। इसके बाद शहजादे और शहजादी राजा शत्रुसाल की मेजबानी के लिए आगे बढ़े। राजा भी तेज कदमों से उनकी ओर चला आ रहा था। पास पहुंच कर राजा ने दाराशिकोह और जहांआरा दोनों को कोर्निश बजाई। दोराशिकोह ने अपनी आपाजान से राजा का परिचय कराया और बताया कि आपकी कविता की शोहरत सुनकर वह यहां आई हैं और आपकी कविता सुनने की ख्वाहिशमंद हैं। इसके बाद सभी बाग में बिछाए गए कालीन पर बैठ गए। खामोशी जहांआरा ने ही तोड़ी। ‘राजा साहब, सुना है आप हिंदवी में बड़ी अच्छी कविता करते हैं?’ राजा ने सकुचाते हुए जवाब दिया, ‘ऐसी तो कोई बात नहीं, बस तुकबंदी कर लेता हूं।’ फिर शहजादे दाराशिकोह की गुजारिश पर राजा ने अपनी लिखी एक कविता सुनाई। जहांआरा को वह कविता बेहद पसंद आई। वह अपनी उंगली से अंगूठी निकालने लगी लेकिन ताकी राजा को भेंट कर सके लेकिन शर्म-ओ-हया के चलते हुम्मत नहीं जुटा पा रही थी। शहजादा दाराशिकोह अपनी आपाजान की उलझन समझ गया और बोल पड़ा, ‘आपाजान, जो आप करना चाहती हैं उसे फौरन से पेश्तर कर डालिए। वैसे राजा की कविता के लिए यह इनाम काफी नहीं है।’ शहजादी बोली, ‘ हां भाईजान आप सही फरमा रहे हैं लेकिन मैं इसे इनाम के रूप में इन्हें नहीं दे रही।’ इसके बाद जहांआरा ने अपनी उंगली से अंगूठी निकाली और कहा, ‘इसे इनाम नहीं बल्कि हमारी निशानी समझकर अपने पास रख लीजिए, शायद कभी आपके काम आ जाए।’ राजा ने बड़े अदब से झुककर अंगूठी अपने हाथ में ले ली। इस बीच शहजादी की उंगलियां राजा की उंगलियों से छू गईं। इस हल्की छुअन से शहजादी का पूरा वजूद सिहर उठा। उधर राजा शत्रुसाल की भी यही दशा थी।
               लेकिन नियति को शायद यह मंजूर नहीं था कि दोनों एक-दूसरे से मिलते-जुलते रहें। हुआ यह कि उसी समय दक्कन में थोड़ी बदअमनी फैल गई। उस समय दक्कन की कमान संभालने वाला कोई नहीं था, इसलिए महावत खां खानखाना वहां की कमान सौंपी गई। उसने बादशाह शाहजहां से बुंदी के राजा राव शत्रुसाल को भी अपनी मदद के लिए वहां भेजने की गुजारिश की, जिसे बादशाह ने मान लिया। जब जहाआरा ने सुना कि राजा शत्रुसाल भी दक्कन जा रहे हैं तो उसे अपनी दुनिया उजड़ती हुई नजह आई। उसके लिए यह किसी सदमे से कम नहीं था। उसे महावत खां पर बेहद गुस्सा आ रहा था, उसका वश चलता तो वह महावत खां की दाढ़ी नोंच लेती। हालांकि वह चाहती तो शाहजहां से रिफारिश कर वह राजा शत्रुसाल को आगरा में ही कोई ओहदा दिलवा सकती थी लेकिन तब जहांआरा पर उंगलियां उठ सकती थीं। इसलिए वह चुपचाप अपने महल में आंसू बहाती रही। उसके दर्द को सिर्फ कोयल और हुस्नबानू ही समझ सकते थे, पर वे भी मजबूर थे। जहांआरा के मन में अमीर खुसरो की ये पंक्तियां उमड़-घुमड़ रही थीं –
        सजन सकारे जाएंगे, नैन मरेंगे रोय
        बिधना ऐसी रैन कर, भोर कभी ना होय।
             दक्कन में अमन कायम करने के बाद बादशाह शाहजहां के हुक्म के मुताबिक राजा शत्रुसाल दौलताबाद की ओर तेजी से बढ़ रहे थे। बादशाह शाहजहां वहां पहले ही पहुंच चुका था और दौलताबाद की खास रक्कासा हैदरजान के आगोश में करार ढूंढ़ रहा था। बादशाह शाहजहां के साथ शहजादी जहांआरा भी दौलताबाद पहुंच चुकी थी और दौलताबाद किले को आबाद किया था। अगले दिन राव शत्रुसाल भी दौलताबाद आ पहुंचा। कोयल ने हुस्नबानू को बुंदी के राजा के खेमे में भेजा। राजा का खेमा दौलताबाद के किले से मील भर की दूरी पर गोदावरी नदी के किनारे लगा था। हुस्नबानू ने शत्रुसाल के खेमे के बाहर ही अपनी पालकी रुकवा दी और वह खुद शत्रुसाल से मिलने के लिए चल पड़ा, लेकिन खेमों की भीड़ में कहारों को पता नहीं चला कि हुस्नबानू किससे मिलने गया। जब वह शत्रुसाल के खेमे के पास पहुंचा तो पहरेदारों ने उसे रोका और उसका परिचय जानना चाहा। हुस्नबानू ने जब उन्हें शाही अंगूठी दिखाई तो पहरेदारों का सरदार अदब के साथ झुक गया और अंदर जाकर राजा शत्रुसाल को हुस्नबानू के आने की जानकारी दी। राजा ने उसे फौरन अपने खेमे के अंदर बुलाया। राजा को कोर्निश बजाने के बाद हुस्नबानू ने कहा, ‘बागम साहिबा शहजादी जहांआरा काफी दिनों से आपकी राह देख रही थी लेकिन आपने सफर में काफी वक्त लगा दिया। बेगम साहिबा जल्द से जल्द आपसे मिलने की ख्वाहिशमंद हैं।’ राजा समझ गए कि हुस्नबानू उनके इश्क की राजदार है। उन्होंने कहा, ‘मैं खुद भी यही चाहता हूं लेकिन शहजादी से मुलाकात कराने की जिम्मेदारी तो आप ही उठा सकते हैं।’ हुस्नबानू ने राजा को बताया कि वह दो दिन बाद दौलताबाद के किले में पीरवाड की दरगाह में शहजादी से मिलें। जब शत्रुसाल ने कहा कि यह कैसे संभव है तो, ख्वाजासरा ने मुस्कराते हुए बड़े विश्वास से कहा कि मुलाकात कराने की जिम्मेदारी हमारी है। इतना कहकर हुस्नबानू वहां से किले के लिए निकल पड़ा। चलते समय राजा शत्रुसाल ने उसे बिदाई में एक मुट्ठी अशर्फियां दीं। दोपहर बाद हुस्नबानू शहजादी जहांआरा के हुजूर में पहुंचा और उन्हें बताया कि राजा साहब परसों दोपहर में पीरवाड साहब की दरगाह में उनके रूबरू पेश होंगे।
           आज मुगल शहजादी बेहद खुश नजर आ रही थी, आती भी क्यों न, आखिर उसे अपने आशिक से मिलने का मौका जो मिला था। जहांआरा ने सुनहले रंग की जड़ाऊ पोशाक पहनी। कोयल ने आज अपने मन से शहजादी का श्रृंगार किया। आज शहजादी ने राजस्थानी लिवास पहन रखा था, जो उसके हुस्न के साथ मिलकर गजब ढा रहा था। जब शहजादी सज-धज कर तैयार हुई तो कोयल ने मुस्कराते हुए कहा, ‘बेगम साहिबा गुस्ताखी माफ हो, आगर आपकी इजाजत हो तो आपके चेहरे पर काला निशान बना दूं। कनीज को खौफ है कि शहजादी को कहीं किसी की नजर न लग जाए।’ उसकी बात सुनकर शहजादी भी अपनी हंसी नहीं रोक पाईं। हाथी पर सवार होकर शहजादी दौलताबाद किला देखने के बहाने राजा शत्रुसाल से मिलने के लिए गोदावरी तट की ओर चल पड़ी। शहजादी के ठीक पीछे एक दूसरे हाथी पर शहजादी की खास बांदी कोयल बैठी थी। उसके पास शहजादी की जरूरत में काम आनेवाले सामान रखे थे। खा बात यह थी कि वक्त जरूरत के लिए आज कोयल ने अपने पास एक जड़ाऊ कटार और तलवार भी रख लिया था। उधर बुंदी के राजा पहले से ही जहांआरा का इंतजार कर रहे थे। शहजादी जैसे ही हाथी से उतरी, राजा शत्रुसाल ने आगे बढ़कर उनकी खिदमत में तीन बार कोर्निश की, जिसका जवाब शहजादी ने सिर झुकाकर दिया। गोदावरी नदी में सैर के लिए राजा ने पहले से ही वहां एक खास नौका तैयार कर रखी थी। शहजादी शत्रुसाल के साथ उस खास नाव की तरफ बढ़ चली और कोयल को दूसरी नाव में बैठने के लिए कहा। शहजादी की तातारी बांदियां अपने नंगी तलवारें लेकर दूसरी नाव पर सवार हो गईं। आज के नौका-विहार की खास बात यह थी कि जिस नाव पर शहजादी सवार थी, उसे खुद राजा शत्रुसाल खे रहे थे। राजा को नाव खेते देखकर शहजादी मंद-मंद मुस्करा रही थी। नाव खेते-खेते राजा ने शहजादी पर पूरी निगाह डाली और यह देखकर उन्हें आश्चर्य हुआ कि मुगल शहजादी ने राजस्थानी लिवास पहन रखा है। राजा ने कहा, ‘बेगम साहिबा, गुस्ताखी माफ हो, आपका इस कदर राजस्थानी वेश में आना….।’ शत्रुसाल ने अभी अपनी बात पूरी भी नहीं की थी कि शहजादी शरारत से बोल पड़ी, ‘क्यों आपको पसंद नहीं आया, क्या इसमें कोई कमी रह गई है।’ शहजादी की बात सुनकर शत्रुसाल हक्के-बक्के रह गए। उन्होंने कहा, ‘नहीं…नहीं, ऐसी कोई बात नहीं।’ शहजादी फिर शरारत से आंखे नचाते हुए कहा, ‘राजा साहब आप घबरा क्यों रहे हैं?’ ‘घबराने जैसी कोई बात तो नहीं लेकिन अगर बादशाह को यह पता चल गया तो उन्हें नागवार गुजरेगा। मुझे अपनी चिंता नहीं, लेकिन आपकी इज्जत पर कोई उंगली उठाए, मुझे बर्दाश्त नहीं। आप तो जानती ही हैं कि आपके छोटे भाई औरंगजेब और शहजादी रौशनआरा हमारा मिलन को बर्दाश्त नहीं कर सकते। हमारा मिलन मुगलिया शान बर्दाश्त नहीं कर पाएगा।’ अचानक शहजादी ने शत्रुसाल का हाथ पकड़ लिया और कहा कि आप अपनी अहमियत समझिए, आप किसी के नौकर नहीं, बादशाह के आप मनसबदार हैं। क्या आपको बताना होगा कि मनसबदार क्या होता है। शहजादी के हाथ पकड़ने से राजा साहब का पूरा बदन कांप उठा, वह सिहर कर रह गए। थोड़ी देर के बाद जहांआरा ने फिर कहना शुरू किया, ‘राजा साहब, आपके बगैर हम नहीं जी सकते। अगर आप बुरा न मानें तो मैं अब्बा हुजूर से कहकर आपको आगरा बुलवा लेती हूं। फिर हमारे मिलने-जुलने में कोई कठिनाई नहीं होगी।’ राजा शत्रुसाल ने कहा कि वह ऐसा कोई काम नहीं करेंगी, जो बादशाह शाहजहां को नागवार गुजरे, वैसे भी हम बादशाह के हुक्म के गुलाम हैं। दोनों के बीच ये बातें हो ही रही थीं कि राजा का इशारा पाकर कोयल अपनी नाव उनकी नाव के पास ले आई। राजा साहब कुछ घबराए से लग रहे थे। कोयल ने शरारत से कहा, ‘राजा साहब, अभी मंजिल बहुत दूर है, इस तरह घबराएंगे तो कैसे काम चलेगा।’ कोयल ने राजा साहब को यह भी बताया कि शहजादी सच कह रही हैं कि वह आपके बिना नहीं रह पाएंगी, वह आपसे बेपनाह मुहब्बत करती हैं। राजा भी शहजादी को प्यार करने लगे थे लेकिन उनके मन में खटका था कि कहीं इस बात की भनक शाहजहां को लग गई तो आफत आ जाएगी। बादशाह बुंदी की ईंट से ईंट बजा देंगे, सल्तनत तबाह हो जाएगी। यह बात जब उन्होंने कोयल को बताया तो कोयल ने सिर्फ इतना ही कहा, ‘राजा साहब, आप तनिक फिक्र न करें। हमारे ऊपर विश्वास कीजिए, कोयल अपनी जान पर खेल जाएगी लेकिन आप दोनों को जुदा नहीं होने देगी।’ कोयल की बातों से राजा शत्रुसाल को तसल्ली मिली। कुछ दिनों तक दौलताबाद में रहने के बाद सभी आगरा लौट आए।
          आज शहजादी अपने मरहूम परदादा अकबर का मकबरा सिकंदरा का सैर करने निकली। शहर-ए-कोतवाल शहजादी के खास हाथी के साथ चलना चाहता था लेकिन शहजादी जहांआरा ने इसकी इजाजत नहीं दी। आज यह इज्जत खासतौर पर बुंदी के राजा शत्रुसाल को बख्शी गई थी। दोनों ने बादशाह अकबर की कब्र पर फूल चढ़ाकर बाहर आए। बातचीत में शत्रुसाल जहांआरा को बेगम साहिबा कहकर संबोधित कर रहा था, जो शहजादी को तनिक पसंद नहीं आ रहा था। इसलिए उसने राजा साहब से गुजारिश की कि वह उसे बेगम साहिबा कहकर न पुकारें, सिर्फ जहांआरा कहें। अंत में राजा ने शहजादी को जहांआरा कहकर जैसे ही पुकारा, उसने राजा साहब के दोनों हाथ पकड़ कर चूम लिए। राजा का बदन गनगना कर रह गया। अभी वे बातें कर ही रहे थे कि कोयल वहां दौड़ती हुई आ पहुंची और उन्हें बताया कि कोई जवान दीवार पर चढ़ रहा था, जिसे उसने तीर से घायल कर दिया। इस घटना के बावजूद दोनों काफी देर तक गुफ्तगू करते रहे। सबकुछ ठीक-ठाक चल रहा था। अब वे जब चाहते, मुलाकात कर लेते, लेकिन एक दिन एक दुर्घटना हो गई। जहांनारा वसंतोत्सव का गान सुन रही थी कि बादशाह शाहजहां ने उसे बुला भेजा। वह तेजी से अपने अब्बाहुजूर के महल की और चल पड़ी लेकिन गलियों में जल रही मोमबत्तियों की लौ से उसका इत्र में सराबोर दुपट्टा छू गया और उसमें आग लग गई। आग इतनी तेजी से फैली कि जबतक बुझायी गई, तबतक जहांआरा का बदन काफी जल चुका था। शहजादी के जलने की खबर जंगल में आग की तरह फैल गई और सभी उसे देखने के लिए आने लगे।
              बुंदी के राजा शत्रुसाल भी बादशाह शाहजहां की इजाजत पाकर शहजादी जहांआरा को देखने आए। अपनी जांनशीं की हालत देखकर वह अपने आंसू नहीं रोक पाए। किले से वापस होने के बाद शत्रुसाल कई दिनों तक अपनी हवेली से बाहर नहीं निकले। वह बाहर तभी निकले, जब उन्हें पता चला कि जोधपुर के राजा जसवंत सिंह की अगुआई में औरंगजेब और मुराद की बागी सेना से लड़ने गई शाही फौज को धरमत के जंग में शिकश्त मिली है। औरंगजेब और मुराद की सम्मिलित फौज का मुकाबला करने के लिए दाराशिकोह की अगुआई में एक बड़ी फौज तैयार की गई। बुंदी के राजा शत्रुसाल मोर्चे पर जाने के पहले जहांआरा से एक बार मुलाकात करना चाहते थे। कोयल के सहयोग से मिलना तय हो गया। शहजादी जहांआरा बड़ी देर से और बड़ी बेसब्री से राजा साहब का इंतजार कर रही थी। वह बार-बार कोयल को खास दरवाजे की और दौड़ा रही थी। थोड़ी देर बाद कोयल ने शत्रुसाल के आने की खबर दी। महल में पहुचते ही राजा शहजादी की कदमबोशी के लिए झुक गए, लेकिन उनकी जबान से शहजादी की शान में एक भी लफ्ज नहीं निकला। लग रहा था, जैसे वे किसी खयाल में डूबे हुए हों। अचानक उन्हें इसका इल्म हुआ और अपनी गलती का एहसास भी। वह बोले, ‘बेगम शहजादी का इकबाल बुलंद हो। जब तक शत्रुसाल के हाथों में तलवार है, तब तक शहजादे औरंगजेब और मुरादबख्श वलीअहद शहजादे दाराशिकोह का बाल भी बांका नहीं कर सकते।’ इतना सुनते ही शहजादी की आंखों से अश्रुधारा बह निकली। राजा बोले, ‘बेगम शहजादी, यह कमजोरी कैसी, मुगल शहजादियां और बेगमें तो शहजादों औऱ बादशाहों को मैदान-ए-जंग में मुस्करा कर भेजती रही हैं, फिर आपकी आंखों में आंसू क्यों।’ शहजादी ने कातर स्वर में कहा, ‘राजा साहब, पता नहीं, अब कब मुलाकात होगी….कौन जाने होगी भी कि नहीं। इसलिए एक बार, सिर् एक बार मुझे जहांआरा कहकर पुकारिए, हमारी और कोई तमन्ना नहीं है।’ राजा साहब की चुप्पी देखकर उसने कहा, ‘राजा साहब, मैं आपसे कोई ऐसी चीज नहीं मांग रही, जो आप हमें दे न सकें। क्या बिदाई के वक्त हमारी ख्वाहिश पूरी नहीं करेंगे।’ राजा शत्रुसाल ने जैसे ही शहजादी को जहांआरा कहकर पुकारा, खुशी के मारे वह एक साथ मुस्कराने औऱ रोने लगी। फिर संयत होकर उसने राजा शत्रुसाल के माथे पर रोली-चंदन का टीका लगाया और उस पर चावल के कुछ दानें भी टांक दिए। इसके बाद वह राजपूत रानियों की तरह शत्रुसाल के पैरों की ओर झुकने लगी। अनायास राजा साहब ने उसे अपनी मजबूत बाहों में भर लिया और शहजादी राजा के फौलादी सीने से चिपट गई। वर्षों की हसरत पूरी हुई….जिंदगी की साध मिट गई। जब राजा साहब ने कहा कि उन्हें अब जाना होगा तो, शहजादी ने अपने कांपते हाथों से जड़ाऊ तलवार उनके हाथों में सौंपते हुए कहा, ‘राजा साहब, अल्लाह से मेरी दुआ है कि मैदान-ए-जंग में आपको फतह नसीब हो।’ शहजादी से विदा लेकर जैसे राजा साहब बाहर निकले कि कोयल आती दिखाई दी। चलते-चलते ही राजा साहब ने कोयल से कहा, ‘कोयल, बेगम शहजादी का खयाल रखना।’ शत्रुसाल के वहां से जाते ही जहांआरा अपने पलंग पर धड़ाम से गिर पड़ी….आंखों से अविरल अश्रुधारा बह रही थी।
                जब वलीअहद शहजादे दाराशिकोह को अपने जासूस से खबर मिली तो, उसने तुरंत खलीलुल्लाह खान की अगुआई में सामूगढ़ के लिए फौज को रवाना करने का हुक्म दे दिया। इस युद्ध में बुंदी के राजा शत्रुसाल को हरावल दस्ते का कमान सौंपा गया। जैसे ही शाही सेना का बायां बाजू फिरोज जंग की कमान में हरकत में आया, बुंदी नरेश शत्रुसाल अपने हिरावल दस्ते को लेकर मुरादबख्श की फौज पर टूट पड़े। भयानक जंग हुई। राजा शत्रुसाल ने दुश्मन फौज के छक्के छुड़ाकर रख दिए। लेकिन अंत मे दुश्मनों की फौज ने उन्हें चारों तरफ से घेर लिया। जबर्दस्त लड़ाई होने लगी। लड़ते-लड़ते उनका पूरा शरीर लहूलुहान हो गया, जिरह-बख्तर फट गए लेकिन इसके बावजूद शत्रुसाल दुश्मन के वश में नहीं आ रहा था। अंत में आजम खां नामक एक फौजी ने राजा की पीठ में जोर का भाला मार दिया। लेकिन वाह रे वीर…इसके बावजूद वह लड़ रहा था लेकिन यह देर तक चलने वाला नहीं था। जब राजा ने देखा कि उनका अंत करीब है तो अपने एक विश्वस्त सिपाही को जुबानी संदेश दिया, ‘बेगम साहिबा शहजादी जहांआरा से कहना कि हमने पीठ नहीं दिखाई।’ इतना कहकर वह अपने घोड़े से गिर पड़े। कायर आजम खां ने उनका सिर काट लिया।
           जब जहांआरा को शत्रुसाल के सामूगढ़ की जंग में लड़ते हुए मारे जाने की खबर मिली, तो कहते हैं कि उसे इतना गम हुआ कि वह नमाज पढ़ना भूल गई। इतना ही नहीं, वह इतनी जोर से रोई कि उसकी आवाज किले के बाहर तक गूंजने लगी। सभी सकते में आ गए। खुद बादशाह शाहजहां अपनी बेटी का रुदन सुनकर उसके महल में आ गए। कहा जाता है कि उस दिन के बाद जहांआरा ने कोई जेवर नहीं पहना और अपनी सारी कीमती पोशाक गरीबों में तक्सीम कर दिया। उसने अपने आब्बाहुजूर से सिर्फ इतना ही कहा, ‘ सामूगढ़ की जंग होने से पहले ही मैं मर गई होती तो अच्छा होता।’ बादशाह शाहजहां अपनी बेटी का दर्द जानते थे लेकिन उन्होंने चुप रहना ही मुनासिब समझा। अब जहांआरा अगर जिंदा थी तो सिर्फ अपने अब्बाहुजूर के लिए, क्योंकि औरंगजेब ने उन्हें कैद में डाल दिया, जहां उनकी सेवा के लिए किसी को नहीं तैनात किया गया था। शत्रुसाल की यादों में ही शहजादी की जिंदगी गुजर गई। जहांआरा को मुहब्बत तो नसीब हुई लेकिन मंजिल को तरसती ही रही।

Advertisements

“વિવાહ”

Standard

“વિવાહ”

રાતનો બીજો પહોર જામતો ગયો તેમતેમ શરણાઈઓ માંથી બિહાગના સૂર નીકળવા લાગ્યા. ઢોલ નગારાનો કોલાહલ બંધ છે. માયરાની નીચે છેડાછેડી બાંધેલ વરકન્યા આંખો નમાવીને સપ્તપદીના મંત્રો સાંભળી રહ્યા છે. ચોપાસના ઝરૂખાની બારીઓ ખોલી ખોલીને નગરની રમણીઓ ઘુમટાના ઝીણા બાકોરામાંથી વરકન્યાને જોઈ રહી છે. આષાઢના નવમા દિવસની એ ઝરમર ઝરમર વરસતી રાત્રીએ, ધીરુ ધીરુ આકાશ ગરજે છે ને ધરતી ઉપર ધીરી ધીરી શરણાઈ બોલે છે.

એ કોણ પરણે છે? એક ક્ષત્રિય રાજા પરણે છે. મારવાડનો એક મંડલેશ્વર મેડતાનો તરુણ રાજા. શરણાઇના એકલા સૂર ક્ષત્રિયના વિવાહમાં નહીં તો બીજે ક્યાં વાગે?

ઈશાન ખૂણામાંથી વાયુના સુસવાટા વાય છે. આકાશની છાતી ઉપર વાદળા ઘેરાય છે. માયરામાં મણીજડિત ઝુમ્મરો લટકે છે, દીવાઓ જાણે એ મણીઓની અંદર પોતાના હજારો પ્રતિબિંબો નિહાળી નિહાળીને નાચી રહ્યા છે.

જ્યોતિઓથી ઝળહળતા એ લગ્નમંડપમાં અચાનક કોણ વિદેશી આવીને ઉભો રહ્યો? દરવાજે આ રણભેરી કોણે બજાવી? આ ગઢના નગારા પર દાંડી કેમ પડી? જાનૈયાઓ વીજળીના ચમકારની જેમ ખડા કેમ થઇ ગયા? તલવાર ખેંચીને ક્ષત્રીઓ વરકન્યાની આસપાસ કાં વીંટળાઈ વળ્યાં? કોઈ યમદૂત આવી પહોંચ્યો કે શું?

ના; એતો મારવાડરાજનો દૂત આવ્યો છે, વરરાજાના હાથમાં એક લોહીથી છાંટેલો કાગળ મૂકે છે અને સંદેશો સંભળાવે છે : “દુશ્મનો મારવાડમાં આવીને ઉભા છે, મરધરપતિ રામસિંહ રણે ચડી ચુક્યા છે. જોધાણનાથે કહાવ્યું છે કે, હે માંડળીકો ! હથિયાર લઈને હાજર થજો. બોલો, રાજા રામસિંહનો જય !”

મેડતાનો રાજા માયરામાં ઉભો ઉભો ગરજી ઉઠ્યો કે ‘જય, રાજા રામસિંહનો જય.’ એની ભ્રુકૂટી ખેંચાઈ ગઈ અને કપાળ પર પરસેવાના બિંદુ જામ્યા. પરણતી કન્યાની નમેલી આંખોમાં આંસુ છલ છલ થાય છે. એનું અંગ થર થર થાય છે. પુરુષ પોતાની પરણેતરની સામે ત્રાંસી એક નજર નાખવા જાય ત્યાં તો દૂત બૂમ પાડી ઉઠ્યો કે “રાજપૂત સાવધાન ! હવે સમય નથી.” એ ભીષણ અવાજથી આખો મંડપ જાણે કંપી ઉઠ્યો, દીવાની જ્યોતો જાણે થંભી ગઈ.

“અશ્વ લાવો, રે કોઈ દોડો ! અશ્વ લાવો.” રાજાએ સાદ કર્યો, ચાર નેત્રો મળી ન શક્યા. મુખમાંથી વિદાયનો એક ઉચ્ચાર પણ ન કરી શકાયો. એ વિરની છાતીમાંથી આંસુ ઉઠ્યા તે આંખોને ખૂણે પહોંચ્યા પહેલા જ પાછા વળી ગયા. હણહણતો અશ્વ આવી પહોંચ્યો. એનો એ લગ્નમુગટ, એની એ ગુલાલભરી અંગરખી, હાથમાં એનો એ મંગળમીંઢોળ : ને રાજા અશ્વ ઉપર ચડી ચાલી નીકળ્યો, કન્યા તો ઘોડાના ડાબલા સાંભળતી રહી. મંડપના દીવા મણીમાળામાં પોતાના મો નિહાળતા રહ્યા. પુરોહિતનો મંત્રોચ્ચાર અરધે આવીને ભાંગી ગયો અને શરણાઇના સૂરો શરણાઇના હૈયામાં જ સમાયા.

અધૂરી રહેલી સપ્તપદી હવે ક્યારે પુરી થવાની હશે?

કન્યાને અંતઃપુરમાં લાવીને માએ રડતા રડતા કહ્યું : “દીકરી ! પાનેતર ઉતારી નાખ, મીંઢોળ છોડી નાખ. ગયેલો ઘોડેસવાર હવે ક્યાંથી પાછો આવે?”

કુમારી કહે : “પાનેતર ઉતારવાનું કહેશો નહીં માં ! ને બાંધ્યા મીંઢોળ હવે છુટવાના નથી. આ વેશે જ હું હમણાં મેડતાપુરને માર્ગે ચાલી નિકળીશ. ચિંતા કરશો નહીં, માં ! રાજપૂત પાછા આવ્યા વિના રહેશે નહીં, અધૂરા રહેલા ફેરા ત્યાં જઈને ફરી લેશું.”

પુરોહિતે આવીને આશીર્વાદ દીધો. દુર્વાના પવિત્ર તરણાં સાથે બંધાવ્યા, નગરની નારીઓના મંગળ ગીત સાંભળતી સાંભળતી રાજકુમારી વેલડામાં બેઠી. સાથે રંગીન વસ્ત્રો પહેરીને દાસ દાસીઓ નીકળ્યા.

માતા બચ્ચી ભરીને કહે છે : “બેટા ! આવજે હો !” એની આંખમાં આંસુ સમાયા નહીં.

બાપુ માથે હાથ મેલીને બોલ્યા : “દીકરી ! આવજે હો !” એણે મોં ફેરવી લીધું. છાનીમાંની એણે આંખો લૂછી.

ઘુઘરીયાળી વેલ્ય, ધૂળના ગોટા ઉડાડતી પાદર વળોટી ગઈ. નદીને પેલે પર ઉતરી ગઈ, સ્મશાનની પડખે થઈને નીકળી ગઈ. માબાપ જોઈ રહ્યા. ઓ જાય ! ઓ દેખાય ! ઓ આકાશમાં મળી જાય. ઓ શરણાઇનો સૂર સંભળાય !

અધરાત થઇ, અને મેડતાપુરના દરવાજા પાસે મશાલોનો પ્રકાશ ઝળહળી ઉઠ્યો. શરણાઈઓના ગહેકાટ સાથે રાજકુમારી આવી પહોંચી. નગરના દરવાજા પાસે પ્રજાજનોની મેદની જામેલી છે. સહુના અંગો ઉપર સફેદ વસ્ત્રો છે. પ્રજાજનો બૂમ પડી ઉઠ્યા : “શરણાઈ બંધ કરો.”

શરણાઈ બંધ પડી. દાસદાસીઓએ પૂછ્યું : “શી હકીકત છે?”

નગરજનો બોલી ઉઠ્યા : “મેડતાના રાજા આજે યુદ્ધમાં વીરગતી પામ્યા. અહીં એમની ચિતા ખડકાય છે, એમને અગ્નિદાહ દેવાશે.”

કાન માંડીને રાજકુમારીએ વાત સાંભળી. આંસુનું એક ટીપું પણ એ બે આંખોમાંથી ટપકયું નહીં. વેલડીનો પડદો ખોલીને કુમારીએ હાકલ મારી : “ખબરદાર ! શરણાઈ બંધ કરશોમાં ! આજે અધૂરા લગ્ન પુરા કરશું. છેડાછેડીની જે ગાંઠ બંધાઈ છે તેને ફરી ખેંચી બાંધશું, આજે સ્મશાનના પવિત્ર અગ્નિદેવની સમક્ષ, ક્ષત્રીઓની મહાન મેદની વચ્ચે સપ્તપદીના બાકી રહેલા મંત્રો બોલશું.”

“બજાવો શરણાઈ, મીઠા મીઠા સૂરની બધી રાગિણીઓ બજાવી લો.”

ચંદનની ચિતા ઉપર મેડતારાજનો પાર્થિવ દેહ સૂતો છે, માથા પર એનો એ લગ્નમુગટ : ગળામાં એની એ વરમાળા : કાંડા ઉપર એનો એ મીંઢોળ : વિવાહ વખતેનું એ મૃદુ હાસ્ય હજી હોઠ ઉપર ઝલકી રહ્યું છે. મૃત્યુએ એ વરરાજાની કાંતિનું એક કિરણ પણ નથી ઝુંટી લીધું. સૂતેલો વરરાજા શું કન્યાની વાટ જોતો જોતો મલકી રહ્યો છે?

વેલ્યમાંથી રાજકુમારી નીચે ઉતર્યા. છેડાછેડી બાંધીને વરરાજાના ઓશિકા આગળ બેઠા, સુતેલા સ્વામીનું માથું ખોળામાં લીધું. સપ્તપદીનો ઉચ્ચાર આરંભ્યો. નગરની નારીઓ આવીને મંગળ ગીતો ગાય છે, પુરોહિત ‘ધન્ય ! ધન્ય !’ પુકારે છે, ચારણો વીરાંગનાનો જય-જયકાર બોલાવે છે, અને ભડભડાટ કરતી ચિતા સળગી ઉઠે છે.


જય હો એ ક્ષત્રિ જુગલનો !

“હવાલદાર”

Standard

​”હવાલદાર”

     “દેવલા ! ઉપરથી તારો પે ઉતરી આવે તો પણ આજ તો તને હું લઇ જઈશ.”

     “પણ હજી કાલે હું વેઠ કરી ગયો અને આજ પાછો મારો જ વારો?” કૉસ હાંકતો હાંકતો દેવો વરત પકડી ઉભો રહ્યો.

     “એ કાલ-બાલમાં હું કઈ ન સમજુ, તારે આજે વેઠે આવવું જ પડશે.” મેરુ હવાલદારે સત્તાદર્શક અવાજે કહ્યું. 

     “આજ વળી શું છે?”

     “એ પૂછનારો તું કોણ? તારે તો હું કહું કે તરત મારી સાથે આવવું જોઈએ.”

     “ત્યારે આ કૉસ છોડી નાખું એમ?”

     “જરૂર.” મેરુએ મૂછો મરડી.

     “આ બકાલું સુકાઈ જશે એનું શું?”

     “ખાડમાં પડે તારું બકાલુ, હું ધીમે ધીમે વાત કરું છું ત્યાં તો આ કેમ ને તે કેમ એમ પૂછી પૂછી ને મારો દમ કાઢી નાખ્યો.” મેરુનો પિત્તો ઉછળ્યો.

     “હવાલદાર ! આ બધું બોલો છો એ અમે તો નીચી મૂંડીએ સાંભળીયે છીએ પણ પ્રભુ નહીં સાંખે હો.”

     “બેસ, બેસ પ્રભુ વારી ! જોયો તને ને તારા પ્રભુને, કૉસ છોડે છે કે ભાઈડાના ઝપાટા જોવા છે?”

     આમ દેવો ખેડૂત અને મેરુ હવાલદાર વચ્ચે ટપાટપી ચાલે છે એ વખતે એક ખેડૂત જેવો લાગતો જુવાન ધોરીમાં હાથપગ ધોતો ધોતો આ વાતો ગુપચુપ સાંભળતો હતો.

     દેવા એ કૉસ છોડવાની તૈયારી કરી. 

     “બળદ ને ગાડું સાથે લેવાના છે-સમજ્યો?” મેરુએ ત્રાડ મારી.

     “કેમ?”

     “કાલે દરબાર આવવાના છે એને માટે સીમમાંથી મગબાફણાં સારવા છે.”

     “દરબાર માટે જોઈએ એટલા મગબાફણાં હું આપીશ, પછી છે કઈ? હવે હું કૉસ જોડું?”

     “તું તો ડાહ્યલીનો દીકરો લાગછ.”

     “કા?”

     “કા શું? સીધે સીધો મારી મોર થઇ જા. અમે કહીયે તેમ તારે કરવાનું છે.”

     “તમે લોકો દરબારને નામે તમારે ઘેર મગબાફણાંના ઢગલા કરાવો છો. તમારે ઘેર ગાદલા, ગોદડાં અને ગાલમશુરીઆ એકઠા કરો છો એ અમે બધું સમજીએ છીયે.”

     “દેવલા, આવી વાતો કરીશ તો ચામડું ઉતરડાઈ જશે.”

     “તો તો, તમે દરબારના પણ દરબાર…”

     “હા, હા, અમે દરબાર છીએ બોલ તારે શું કહેવું છે?”

     “દરબાર તો અમલપુર બેઠો છે, પણ ખેડધરના તો અમે જ દરબાર છીએ.”

     મેરુની છાતી અભિમાનમાં ઉછળી, દેવાએ કૉસ છોડી નાખ્યો અને ગાડું જોડવા બળદ દોર્યા.

     “હું પાસેના આણંદને વેઠે તેડવા જાઉં છું – તું ગાડું જોડી ખળાવાડ આગળ ઉભો રહેજે.”

     આમ કહેતો કહેતો મેરુ ખેતરને શેઢે શેઢે આણંદના ખેતર તરફ જવા નીકળ્યો.

—————————————

     મેરુના જવા પછી પેલો ધોરીયામાં હાથ ધોવાનો ઢોંગ કરીને બેઠેલો યુવાન ઉભો થયો. તે ધીમે પગલે દેવો ગાડું જોડતો હતો ત્યાં આવી ઉભો રહ્યો.

     “ક્યાં રે’વું?”

     “રે’વું તો કઠાળમાં પણ તમારે ત્યાં તો વેઠનો ખુબ જુલમ લાગે છે.”

     “વાત પુછોમાં ભાઈ, આ મેરુ હવાલદારે તો ખેડૂતોના હાલહવાલ કરી મુક્યા છે.”

     “તે એના ઉપરી કાંઈ સાંભળે છે કે નહીં?”

     “ઉપરી પણ મરેલા, ઠેઠ ઉપરથી નીચે સુધી સડી ગયું છે એટલે કોઈ કોઈને કઈ કહે તેમ નથી.” દેવાએ ચારે તરફ નજર ફેરવી ધીમેથી કહ્યું.

     “ત્યારે દરબારને જઈને કહો તો?”

     “દરબાર અહીંથી દશ ગાઉ દૂર અમલપુરમાં રહે છે. એટલે કામ ધંધો છોડી ત્યાં અમારાથી કેમ પહોંચાય?”

     “આમ રોજનું દુઃખ ખમો એના કરતા એકાદ વખત દરબાર પાસે જાઓ તો રોજનું સુખ થઇ જાય ના?”

     “ભાઈ રહેવા દિયોને એ વાત ! દરબાર પાસે જાઇયે અને જો આ કાળમુખાને ખબર પડે તો અમારે રોજનો ત્રાસ વેઠવો પડે, પાણીમાં રહેવું અને મગર સાથે વેર કરવું એના જેવો એ ઘાટ છે.”

     “દરબાર અહીં આવે ત્યારે એને મળો તો?”

     “પણ અમારાથી દરબારને શું કહેવાય?”

     “જે વાત છે એ સાચે સાચી કહી દેવી…”

     “અને દરબાર જાય એ પછી આ લોકો વેર વાવે એનું શું?”

     આ વખતે દેવો ગાડું જોડી મેરુની વાટ જોતો ખેતરમાં ઉભો હતો.

     “મને તમારી સાથે વેઠમાં લેશો?”

     “ના રે ભાઈ ! તમને એ દુઃખમાં નખાય?”

     “મારે તમારા ગામની વેઠ જોવી છે. અમારા દેશમાં તો વેઠ એટલે પ્રેમથી રાજાનું કામ અમે કરી આપીએ છીયે, પણ અહીં કાઈ જુદું જણાય છે. મારી ઈચ્છા છે કે એ અનુભવ પણ લેવો.”

     “તો હાલો આજેજ અનુભવ લ્યો.”

     “પણ એક કામ તમે કરજો, તમને કોઈ કઈ પૂછે તો કહેજો કે મારો માણસ છે.”

     “તમારું નામ શું?”

     “મારુ નામ અજો.”

     અજો અને દેવો બંને મેરુની વાટ જોઈને ઉભા ઉભા વાતો કરે છે એટલામાં મેરુ બબડતો બબડતો આવ્યો. 

     “મારા, ખેડૂત ફાટી ગયા છે વેઠે આવવું પડે છે એ વસમું લાગે છે.”

     “કા, આણદો આવેછ નાં?” દેવાએ પૂછ્યું.

     “એના માથામાં રાઈ ભરાણી છે, એને હું હવે જોઈ લઈશ. દેવા આણંદની બેનનું નામ શું?”

     “જીવી”

     “ચાલ તારું ગાડું કણબીપા તરફ હાંક, આણંદ પણ જુએ કે મેરુની શું તાકાત છે?”

     ગાડું ખેતરમાંથી ગામ તરફ ચાલ્યું.

     મેરુ ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં કંઈક બાજી ગોઠવી રહ્યો હતો એટલે એની સાથે ગાડાંમાં બેઠેલા અજા વિષે એને કઈ વિચાર આવ્યો નહીં. થોડે દૂર ગયા પછી એણે દેવાને પૂછ્યું.

     “આ જુવાન કોણ છે?”

     “એ મારો માણસ છે, મગબાફણાં સારવા કામ લાગશે એમ ધારી સાથે લીધો છે.”

     મેરુએ પોતાની ધૂનમાં એ વિષયમાં કઈ તપાસ કરી નહીં.

—————————————

     “જીવલી ! બહાર નીકળ ઘરમાંથી?” મેરુએ આણંદના ઘર આગળ જઈ અવાજ કર્યો.

     “કોણ છે?” ઘરમાંથી છાસ ફેરવતા ફેરવતા જીવીએ પૂછ્યું.

     “છે તારો બાપ ! બહાર નિકળને.” મેરુ કંટાળ્યો હોય એમ બરાડી ઉઠ્યો.

     “કાં શું છે?” પોતાના ઓઢણાનો છેડો સરખો કરતી કરતી જીવી બહાર આવી.

     “તારી આજ વેઠ છે બીજું શું?”

     “વેઠ હોય તો આણંદભાઈને મળો.”

     “તારે આવવું પડશે સમજી.”

     “વેઠમાં ભાઈડાઓ આવે છે તે આવશે.” જીવીએ રોકડું પરખાવ્યું.

     “બાઈડીઓએ પણ આવવું પડશે, એતો અમારી મરજી ઉપર છે કે બાઈડીયુ આવશે કે ભાઈડાઓ.”

     “એ તો આટલા વર્ષમાં આજ સાંભળ્યું.”

     “આજ સાંભળ્યું તો ભલે સાંભળ્યું ; તું આવછ કે ચોટલો પકડીને ઘસડું?”

     “મો સંભાળીને બોલ-ચોટલો પકડીને ઘસડનારા તો મરી ગયા મરી.”

     “જીવી તું કેની સાથે વાત કરછ તેની ખબર છે? જીભ ખેંચી કાઢીશ જીભ.”

     આ રકઝકમાં આખો કણબીપા ભેળો થઇ ગયો. 

     વૃદ્ધ કણબીઓએ મેરુને ઠંડો પાડવા પ્રયત્ન કર્યો. 

     “હવાલદાર ! તું આણંદને જઈને કહે કે વેઠે આવે, આતો બિચારું બાઇમાણસ.”

     “એ બાઇમાણસનું અભિમાન મારે ઉતારવું છે. એનો ચોટલો પકડી મારા ઘરનું વાસીદુ વળાવું ત્યારે જ મને ટાઢક વળે.”

     “હવાલદાર ! મોટું પેટ રાખો, મોટું. એતો છોકરું છે. તમારે એના બોલવા સામું ન જોવું જોઈએ.” બીજા કણબીએ મેરુને સમજાવ્યો.

     મેરુ બબડતો બબડતો ત્યાંથી દેવાનું ગાડું લઇને ચાલ્યો. રસ્તામાં તેને કંઈક યાદ આવ્યું એટલે ગાડેથી પોતે ઉતરી ગયો.

     “દેવા ! તું અને તારો આ માણસ નદીમાંથી રેતીનું ગાડું ભરી મારા ફળિયામાં નાખી આવો.”

     “મગબાફણાં લાવવાતા એનું શું?”

     “એ પછી થઇ રહેશે. તું રેતીનું ગાડું ભરી આવ જા.”

     “દેવો નદીએ જઈ રેતીનું ગાડું ભરી મેરુના ઘરે ગયો, દેવાના માણસ તરીકે આવેલો અજો તો આ બધું જોઈ થંભી ગયો.”

     “દેવો અને અજો રેતી સારતા હતા એટલામાં મેરુ આવ્યો.”

     “દેવા ! આ તારા માણસને મારી સાથે મોકલ, ઝવેરચંદને ત્યાંથી ગાદલા લાવવા છે.”

     તુરત મેરુ સાથે અજો ગાદલા ઉપાડવા ગયો.

     “ઝવેરીયા ! એ ઝવેરીયા !” ડેલી બહાર ઉભા રહી મેરુએ હાક મારી.

     “કોણ છે?”

     “એતો હું મેરુ.”

     તુરત ડેલીનું બારણું ઉઘડ્યું.

     “કેમ?”

     “દરબાર કાલે આવવાના છે એને માટે ગાદલા જોઈએ છે.”

     “ગાદલા કેટલાક ભેળા કરશો? આખા ગામના તો ઉઘરાવ્યા?”

     “દરબાર આવે એટલે ગાદલા તો જોઈએનાં?”

     “પણ ગાદલાનો ગંજ કરીને શું કરશો?”

     “તારે શું પંચાત? મૂંગો મૂંગો ગાદલા કાઢી આપને.”

     “તમારા લોકોનો તો ત્રાસ છે ત્રાસ.”

     “એ અમે તો ઘણાય સારા છીયે, બીજા ગામમાં જાઓ તો ખરા એટલે ખબર પડે કે હવાલદાર એટલે શું?”

     તુરત ઝવેરિયાએ બબડતાં ગાદલું કાઢી આપ્યું.

     “ગાદલું ક્યાં લઇ જવું છે? દરબાર ક્યાં ઉતરવાના છે?” અજા એ મેરુને પૂછ્યું.

     “તુંતારે મ્હારે ઘેર લઇ જા. આ ગાદલું તો મેરુ દરબાર માટે છે.”

—————————————

     ખેડધરના ધણીની સવારી ગામમાં આવી પહોંચી. ખેડધર અમલપુર રાજ્યનું ગામ હતું. દરબાર ગાદીએ આવ્યા પછી પહેલીજ વાર ગામડાઓમાં ફરવા નીકળ્યા હતા.

     ખેડૂતોએ, વસવાયાઓએ અને વ્યાપારીઓએ પોતાના ગામધણીને દિલનો આવકાર આપ્યો. દરબારને ઉતારે પહેલા વ્યાપારીઓનું મહાજન ગયું, ત્યાર પછી ખેડૂતો આવ્યા. દેવો ખેડૂતો સાથે દરબારની સલામીએ ગયો. એતો દરબારને જોઈ આભો થઇ ગયો.

     “આતો કાલ મારી સાથે રેતીના સુંડલા સારતો હતો એ અજા જેવો લાગે છે.” એમ મનમાં ને મનમાં તે લવ્યો, છતાં એની એ વિષયમાં કોઈને કહેવાની હિંમત ચાલી નહીં.

     “કેમ તમારે કઈ કેહવું છે?” ગામના પટેલિયાઓ તરફ ફરીને ખેડધરના ઘણી અજિતસિંહે પૂછ્યું.

     “ના, માબાપ, અમે તો આપના પ્રતાપથી સુખી છીએ.”

     “અમલદારો સાથે તો બધાને ઠીક છે નાં?”

     “બહુ સારા અમલદારો છે, બાપુ !”

     “વેઠ-બેઠનું કેવુંક દુઃખ છે?” અજિતસિંહે દેવા તરફ ઝીણી નજરે જોયું.

     “જરાય દુઃખ નથી બાપુ ! આપ આવો ત્યારે અમારે વેઠ તો કરવીજ જોઈએ નાં?”

     “ના, એમ નહીં. વેઠ એટલે તમે ખેડૂતો તમારા રાજા તરફના પ્યાર અને માનને ખાતર એને બધી સગવડ કરી આપો એ ખરું, પણ એ વિષયમાં તમારા તરફ કોઈ જોર જુલમ તો ન જ કરી શકે.”

     “બાપુ આપના રાજ્યમાં જોર જુલ્મ છે જ નહીં.”

     “સાચે સાચું કહો છો?”

     “બાપુ, આપ આગળ અમે ખોટું શું કરવા બોલીએ?”

     “તમારો હવાલદાર ઠીક છે નાં?”

     “હા, બાપુ ! બહુ સારો માણસ છે.”

     અજિતસિંહને આ સાંભળીને ખુબ દુઃખ થયું. પોતાની પ્રજા આવી ભીરુને કાયર છે તેની તેને આજ ખબર પડી.

     “પટેલ ! સાચે સાચું કહો છો નાં?” દરબારે ફરી ભાર દઈને ખેડૂતોના મુખીને એનોએ પ્રશ્ન ફરીથી કર્યો.

     આ વખતે ખેડૂતો એક બીજા તરફ જોવા લાગ્યા, પણ કોઈમાં સાચી વાત કહેવાની હિંમત આવી નહીં.

     અજિતસિંહને આથી ખાતરી થઇ કે ખેડધરનો પોતે દરબાર નથી પણ મેરુ જ દરબાર છે. તે મનમાં ને મનમાં હસ્યો.

     “કેમ દેવા ! તું શું કહે છે? આ ગામમાં હવાલદારનું કંઈ દુઃખ છે કે નહીં?”

     દેવાને હવે બરાબર ખાત્રી થઇ ગઈ હતી કે કાલે પોતાની સાથે વેઠ કરવા દરબાર પોતે જ વેશપાલટો કરીને આવ્યા હતા. એ જવાબમાં માત્ર હસ્યો.

     “કેમ કંઈ બોલતો નથી?”

     “બાપુ, મારી સાથે આપેય રેતીના સુંડલા સાર્યા છે એટલે હવાલદાર કેવા છે એ જેટલું હું જાણું છું એટલું આપ પણ જાણો છો.”

     “દેવા, ઉઠ-જા આણંદની બેન જીવીને અહીં તેડી આવ.”

     દરબાર અને દેવા વચ્ચેની વાત ખેડૂતો કઈ સમજી શક્યા નહીં.

     થોડીવારમાં દેવો જીવીને તેડી આવ્યો. 

     “બહાર કોણ છે?”

     ” જી હાજર” એક પસાયતાએ દરબારને નમન કર્યું.

     “હવાલદારને બોલાવ.”

     તુરત મેરુ દરબાર સમક્ષ નમન કરી ઉભો રહ્યો. શરૂઆતમાં તો એને કઈ સમજાયું નહીં પણ જીવીને જોઈ એના દિલમાં ધ્રાસકો પડ્યો.

     “હવાલદાર ! કાલે તે મારે માટે શું એકઠું કર્યું છે?” દરબાર મુછમાં હસ્યાં.

     “બાપુ ! આપને જોઈતી બધી તૈયારી કરી રાખી છે.”

     “કેટલા માણસોને વેઠે પકડ્યા હતા?” દરબારની આખો ચમકી.

     “એકાદ-બેને.”

     “સાચું કહે છે? એક તો હું પોતે હતો, તારે ઘેર રેતી તો મેં પાથરી છે.”

     મેરુ આ સાંભળી કાળો શાહીવર્ણો થઇ ગયો.

     “એક વખત આ ખેડુની દીકરીની માફી માંગ, એનો ચોટલો તારે પકડવો હતો તો હવે એના પગમાં તારી પાઘડી નાખ.”

     મેરુનો અરધો જીવ ઉડી ગયો હતો, તેને તમ્મર આવવા માંડ્યા.

     “હવાલદાર – એ બહેનની માફી માગ. એક રાજાનો અમલદાર પ્રજાને રાજાને નામે કનડે તો રાજા પણ એ પાપનો ભાગીદાર છે.”

     મેરુએ દરબારના કહ્યા પ્રમાણે ધ્રુજતા ધ્રુજતા કર્યું.

     “બહેન, આ પાપીએ ગઈકાલે તારું અપમાન કર્યું છે, એ માટે હું રાજા તરીકે તારી માફી માંગુ છું. અને આજથી આ રાજ્યમાં વેઠ કાઢી નાખું છું.”

     જીવી આ સાંભળી રડી પડી, તેણે દરબારના ચરણમાં પોતાનો છેડો પાથર્યો.

     આખા ખેડધરમાં વાયુવેગે ખબર પડી ગયા કે દરબાર ગઈકાલે ખેડુના વેશમાં દેવાને ખેતરે આવ્યા હતા અને પોતે મેરુને ઘેર વેઠે ગયા હતા. મેરુને રાજ્યની હદપાર કર્યો અને અમલપુર રાજ્યમાંથી વેઠ બંધ થઇ. દરબારે ખેડૂતોના આશીર્વાદથી પચાસ વર્ષ સુધી દરબારપદું ભોગવ્યું.

—————————————

“વળાવીયો”

Standard

​`          મદારસંગ ચુડાસમો કેશોદ જૂનાગઢ ના ચુડાસમા નો ભાયાત હતો, એના જીવન ની એક ધૂન હતી કે કોઈ પણ જાન નું વળાવું કરવું હોય તો તે દરેક વખતે તૈયાર, ઘેડ અને નાઘેર માં એનું વળાવું વખણાતું. ટેકિલો, એકવચની, તેજસ્વી અને શૂરવીર મદારસંગ, કેશોદ ના તથા આજુબાજુ ના મહાજન વર્ગ માં સર્વપ્રિય હતો. મહા મહિનો તો મદારસંગ ના જીવન માં ખરેખર મહાન નિવડતો, આખોય મહિનો તેને જાનો માં જવું પડતું, વળાવીયા તરીકે એમના નામ ની શાખ હતી.

          મદારસંગ ને ગરાસ માં બે ખેતર હતા. તે ભાગા માં ખેડાવી લેતો અને તેમાંથી જે દાણો આવે તેમાં જીવન નિર્વાહ ચલાવતો, બાકી ડેલી એ કાયમ જે કાવા કસુંબા ચાલતા તે વળાવામાંથી પતતું.

          કોઈ પણ ચારણ આવે તો મોટા ગિરસદારો ને છોડી મદારસંગ નો જ મહેમાન થતો, અને મદારસંગ ની કીર્તિ આખાયે સોરઠ માં એ વખતે ગવાતી.

          મદારસંગ ને સહુકોઈ વળાવીયા તરીકે જ ઓળખતા. ચોર, લૂંટારા અને બહારવટિયા મદારસંગ નું નામ સાંભળી ને જ છેટા રહેતા. મદારસંગ બે બંદુક બાંધતો અને તેના નિશાન અચૂક ગણાતા. જ્યાં જાન ગઈ હોય ત્યાં વળાવીયા ની બહાદુરી ની હરીફાઈ થતી. ગામને પાદર ઊંચો પીપળો હોય તેની છેલ્લી ડાળીએ એક કામઠું બાંધી તેમાં એક નાળિયેર લટકતું રાખવામાં આવે, જો જાન નો વળાવીયો એ નાળિયેર પહેલે જ નિશાને પડે તો જાન જીતે અને નહીં તો એ વળાવીયો હાર્યો ગણાય. મદારસંગે એવા સો નાળિયેરો જીત્યા હતા, એટલે એને સહુ સો નાળિયેરો કહેતા.
          “ક્યાં છે મદારસંગ બાપુ !” ડેલી બહારથી કોઈ નો અવાજ આવ્યો,

          “એલા એ કોણ છે ?”

          “બાપુ ! રામરામ, એતો હું રામજી”

          “ઓ હો, રામજી શેઠ, આવો ! આવો !”

          “બાપુ આપને તકલીફ આપવાની છે.”

          “ત્હમે નહીં આપો તો કોણ આપશે ?” મદારસંગે પોતાની મરોડદાર મૂછ પર હાથ ફેરવ્યો.

          “અમે તો માનીએ છીએ કે બીજા મોટા દરબારો છે પણ આપ જ અમારા સાચા દરબાર છો.”
રામજી એ મદારસંગ ની સામે બેઠક લીધી.
          “રામજી શેઠ ! હું તો બધાય થી ન્હાનો માણસ છું. બોલો તમારું શું કામ કરી આપું ?”

          “આપની પાસે તો એક સિવાય બીજું શું કામ હોય ?”

          “એટલે ?”

          “આ આપણા જમનાદાસની જાન માધવપુર જવાની છે એટલા માટે આવ્યો છું.”

          “લગ્ન ક્યારના છે ?” મદારસંગે હોકા નું ફૂંક ખેંચી.

          “લગ્ન તો અજવાળી પાંચમના છે.”

          “દસમ ને દિ કરમશી શેઠની જાન અજાબ જવાની છે, એને મેં વચન આપ્યું છે એટલે જમનાદાસ ના લગ્ન માં ક્યાંથી અવાય ?”

          “બાપુ ! આઠમ ને દિવસે તો આપણી જાન પાછી આવી જશે એટલે આપ કરમશી ને આપેલું વચન પાળી શકશો.”

          “રામજીશેઠ ! તમારા બાપુ ને મારા બાપુ બેય ભાઈબંધ હતા એટલે મારે તો તમારે વચને આવવું જ જોઈએ.”

———————————–
           છઠ નો ચંદ્રમા આકાશે ચડ્યો, માધવપુરના પાદરમાં પવનમાં ઝૂમી રહેલા નાળિયેરીના વનમાં જાણે ભાતીગળ ચંદરવો હોય તેવા તેજ વેરાયા.

           “દરબાર અહીં કૃષ્ણ ભગવાને રુક્ષમણીનું હરણ કરી લગ્ન કર્યા હતા તે વાત તો યાદ છે નાં ?”
વિશ વરસની નવયૌવના કેસરની આખો અજવાળીયામાં નાચી.

દરબાર આ વખતે નીચું જોઈ રહ્યા.
           “મદારસંગ ! હું બધાની લાજ મરજાદ છોડી તમારી પાસે આવી અને તમે તો મૂંગા મંતર થઇ ઉભા છો.”
           બ્રાહ્મણ જળથી ઓસરે,

                  ક્ષત્રિ રણથી જાય :

           વૈશ્ય ડરે વેપારથી,

                  એ કાયર કહેવાય ;
          “કેસર તે બરાબર કહ્યું. ક્ષત્રિએ રણથી કાયર ન થવું. પણ આ તો રણ ને બદલે અનીતિનો અખાડો જમાવવાની વાત છે.”

          “મદારસંગ ! નીતિ અનીતિ એતો વાતો જ છે. હું તો આજ બે વરસથી તમારા નામની માળા જપુ છું. ત્રીજે વર્ષે તમે કાનજીની જાનમાં અણીયાળે વળાવીયા તરીકે આવ્યા હતાં ત્યારથી હું રોજ તમારા તરફ પ્રભુની માફક જોયા કરું છું. આજે તમે કૃષ્ણ થાઓ અને હું તમારી રુક્ષમણી બનું.”

          “કેસર ! ભગવાન ને નામે તને હું કહું છું કે એ વાત મૂકી દે. હું ચુડાસમો રાજપૂત છું, મહાજનની વહુ દીકરીઓ એ મારી બહેનો ગણાય.”

          “આટલી બધી કાયરતા ?”

          “આને તું કાયરતા કહે છે ?”

          “જરૂર કાયરતા ! આવી એકાંતમાં આવી દિલની વાત કહેનારી મારા જેવી મળે ત્યારે તમે નીતિ ના પુરાણો ઉકેલો એ કાયરતા નહીં તો બીજું શું ?”
               સોના સરીખા રંગની,

                       હાલે મોડા મોડ :

               પાલવ નૈપુર ઠમકતાં,

                        બોલ્યે ઝાઝું જોર ;
          “કેસર હું હવે ત્યારે તને સાચી વાત કહી દઉં ?”

          “મારે મન સો વાતની એક વાત છે, બોલો હા કે ના ?”
મદારસંગ જવાબમાં તિરસ્કારથી હસ્યો.
          “કેસર હું વળાવીયો છું. વળાવીયો એટલે આખી જાનની નીતિ રીતિ અને જાનમાલ નો રક્ષક. એને તું ભક્ષક થવાની સલાહ આપે છે ?”

          “મારે એ તમારું કાઈ સાંભળવું નથી.” કેસરે તોછડાઈ થી કહ્યું.

          “કેસર ! ગુપચુપ જાનને ઉતારે બારણેથી ચાલી જા. મદારસંગને એના ધર્મમાંથી ચતરાવવા અપ્સરા અવતરે તો એનું પણ કઈ ચાલે એમ નથી તો તું કોણ ?”

           “દરબાર, પીરસેલી થાળી ઠેલો છો તો પસ્તાશો.”

           “પસ્તાવાનું તો મેં મારા જીવન માં કઈ રાખ્યું જ નથી. પણ તને ચેતાવું છું કે ફરી થી જો આવું કઈ કરીશ તો ગોળીએ દઈશ. ઘરડેરા સાચું કહી ગયા છે કે સ્ત્રીઓ ને જાનમાં લઇ ન જવી.”

          “દરબાર, હજુ કહું છું માનો !”

          “બાપુ જા ! ભગવાનને ખાતર જા. મ્હારો પિત્તો ઉછળશે તો રંગમાં ભંગ થશે. મેં તારા જેવી તો ક્યાંય દીઠી નથી.”

          “દરબાર તમે તો રાજપૂત નહીં કાયર છો કાયર.”
મદારસંગ નો પિત્તો ઉછળ્યો, તેણે તલવાર પર હાથ નાખ્યો, પણ તેટલામાં તો કેસર જાનના ઉતારા તરફ ચાલતી થઇ.

          માધવપુરમાં રામજીના દીકરા જમનાદાસની જાન આવી પાંચમના લગ્ન ધામધૂમથી થઇ ગયા. જાનને ગામની બહાર નાળિયેરીના વનથી થોડે દૂર એક વાડામાં ઉતારો અપાયો હતો. મદારસંગ જાનમાં વળાવીયા તરીકે સાથે આવ્યો હતો તેણે પોતાનો ઉતારો નાળિયેરીના વનમાં કર્યો હતો.

          આજે લગ્નનો બીજો દિવસ છે, સહુ જાનૈયા ગામમાં વેવાઈ ને ઘરે ગયા એ વખતે તક સાધી રામજીના સાઢુભાઈની દીકરી કેસર વનમાં મદારસંગ પાસે આવી પહોંચી. કેસરનું નામ કેશોદમાં પણ હલકું હતું. એનો વર પાંચ વરસથી પરદેશ ગયો હતો એટલે એને માટે ગામમાં જેમતેમ વાતો થતી. દરબાર મદારસંગને એ વાતો આજે સાચી લાગી.

———————————–
          જાન માધવપુરથી કેશોદ તરફ રવાના થઇ. કેસરનો પ્રસંગ બન્યા પછી મદારસંગને બે દિવસ માધવપુરના બહુ ભારે લાગ્યા. એને કાવા-કસુંબા કડવાં ઝેર જેવા લાગ્યા, કેસરના વર્તનથી એનું દિલ ડંખતું હતું.

          “કેમ મદારસંગ બાપુ ! કઈ તબિયત મોળી છે ? બે દિવસથી આપનો ચેહરો ઉતરી ગયેલો કેમ લાગે છે ?” રામજીએ સોપારી ભાંગીને એનો ભૂકો મદારસંગ તરફ ધર્યો.

          “એતો અમસ્તું, કોઈ વખત વાદળા આવે ત્યારે આકાશ જેમ તેજ વિનાનું થઇ જાય છે એમ માણસને પણ આડા કોઈ દિવસ વાદળા આવે.”

          “આપને શૂરવીર ને વાદળા કેવા ?”
પંચાળાની સિમ માં જાન ઠૂંગો કરવા ખોટી થઇ ત્યારે રામજી અને મદારસંગ વચ્ચે આવી સહજ વાતો થઇ પણ મદારસંગે ખરી વાત છુપાવી કેસર સાથે બનેલો પ્રસંગ કોઈને કહેવો કે નહીં એ વિચારમાં મદારસંગ મુંજાતો હતો.

          જાનના કામ એટલે ઉતાવળ કરતા કરતા પણ માધવપુરથી નીકળતા મોડું થયેલું એટલે પીપળીને પાદર જાનને દિ આથમી ગયો. આ વખતે નાઘેરમાં કાદૂનું બહારવટું જામ્યું હતું. જાન એટલે જોખમ ઘણું છતાં મદારસંગ વળાવીયા તરીકે હોવાથી રામજીને એ બાબતનો કઈ વિચાર પણ ના આવ્યો.

          કેસર વરના ગાડાંમાં બેઠી હતી એટલે મદારસંગ થોડે છેટે ચાલતો હતો. એ પોતાની વિચારઘટનામાં એટલો બધો ગૂંથાઇ ગયો હતો કે મોડું થયું છે, એ બાબત પર કઈ ખાસ ધ્યાન ગયું નહીં.

          પીપળીથી જાન નીકળી ત્યારે દૂર દૂર શિયાળયા બોલ્યા, જાનમાંના એક વૃદ્ધ પુરુષે બીજાને કહ્યું, ” અત્યારે ચિન્હ સારા દેખાતા નથી.”

          વૃદ્ધની વાત સાચી પડી, પીપળીની ધાર આગળ ગાડાં પોહચ્યા ત્યાં રાત જામી ગઈ હતી. પીપળીની ધાર એટલે દિવસમાં પણ સુમસામ લાગે, રાતનાં તો મુસાફરો ત્યાંથી જાય તો જરૂર એના ધબકારા વધે એવી એ જગ્યા. દૂર દૂર કેશોદ દેખાય અને પશ્ચિમે ઉઠી ઉઠી પીપળીનાં ઝાડવા ઝાંખા ઝાંખા લાગે એવું એ ઉજ્જડ સ્થળ છે. 

          ગાડાં એક ધાર ઉતરી બીજી ધાર ચડે ત્યાં તો સામે ધાર ઉપર પાંચ બુકાની બાંધેલા યુવાનો ચડતા હોય તેમ લાગ્યું.

          સહુએ આ વખતે મદારસંગ તરફ આંખો ફેરવી. રામજી ગાડાંમાંથી નીચે ઉતરી મદારસંગ પાસે આવ્યો. 

          “મદારસંગ બાપુ ! ધાર ઉપર કોઈ જણ એવું જણાય છે.”

મદારસંગ જવાબમાં હસ્યો.

          “કોની માંએ શેર સૂંઠ ખાધી છે કે મદારસંગ વળાવીયો હોય અને જાનનો એક વાળ પણ વાંકો કરી શકે ?”

          “ત્યારે બાપુ આપ આગળ ચાલો એટલે ગાડાં ચાલે.”

મદારસંગ સહુની મોખરે થયો. પોતાની બંને બંદૂકો તેણે તૈયાર રાખી. 

          ગાડાં બરાબર ધાર ઉપર ચડ્યા; એટલામાં પાંચ બુકાની બાંધેલા પુરુષો ગાડાંના ચીલામાં આડા ઉભા.

          “એલા કોણ માટી ?” મદારસંગે પડકાર કર્યો.

મદારસંગનો અવાજ પેલા પાંચે જણાએ ઓળખ્યો.

          “એ તો અમે.” પાંચમાના એકે દ્રઢતાથી જવાબ આપ્યો.

          “આઘા ખસી જાઓ, જાનના ગાડાંને જાવા દિયો, નહીંતો મદારસંગના હાથનો રસ ચાખવો પડશે.”

           પેલા ત્યાં પત્થરની માફક જડાઈ રહ્યા. ન ખસે કે ન બોલે.

           રામજી આ દ્રશ્ય જોઈ ગભરાયો. તેણે મદારસંગના કાનમાં પોતાનું મોઢું ધર્યું.

           “બાપુ ! હવે શું કરશો ?”

          “હું મરીશ ને મારીશ, બીજું શું કરીશ ? હું જીવતો છું અને તમને એ લૂંટે એતો સુરજ પૂર્વમાંથી પશ્ચિમમાં ઉગે તોજ બને – જુવાનો કાદૂ ને કહેજો કે મદારસંગ મળ્યો હતો. ખસી જાઓ !”

          આ વખતે એમાંના એકે દૂર જઈ શિયાળ્યું બોલે તેમ અવાજ કર્યો. તુરત જ ધારને બીજે પડખેથી એવો જ અવાજ આવ્યો. આંખના પલકારામાં તો બીજા પાંચ જણાઓ આ દિશામાં દોડતા આવ્યા.

          આવનારમાંથી એક બોલી ઉઠ્યો.

          “મદારસંગ ખમી જા ! આજ તો અમને આ જાન લૂંટવા દે. તું વળાવીયો હોય ત્યારે દર વખતે અમે તારી શરમ રાખીયે છીએ પણ આ વખતે નહીં રાખીએ.”

          મદારસંગ આ અવાજ ઓળખી ગયો.

          “કાદૂ ! હું જીવતો હોય ત્યાં સુધી મારા શેઠ લૂંટાય જ નહીં. એતો મદારસંગનું માથું પડે પછી જ એના ઉપર કોઈ હાથ નાખી શકે.”

          “કાદૂ” શબ્દ સાંભળતા જ ગાડાંમાં બેઠેલ જાનૈયાઓનું લોહી ઠંડુ પડી ગયું. રામજી પણ ખુબ ગભરાયો.

          “મદારસંગ ! નકામો શું કરવા મરી જાછ.” કાદૂએ શિખામણ આપી.

          “એમ મરવાની તો અમારા કુળ ની રીત છે.”
              “શ્યામ ઉગારી રણ રહે,

                       એ રાજપુતા રીત :

               જ્યાં લગ પાણી આવતે,

                     ત્યાં લગ દૂધ નચિંત ;”
          બીજીજ પળે ધીંગાણું જામ્યું. ગાડાંવાળામાં ત્રણ આહીર હતા એને પડકારી મદારસંગે જુસ્સો ચડાવ્યો. આ રીતે મકરાણીઓ સામે મદારસંગ થયો.

          બંદૂકો ખાલી થઇ એટલે તલવારો ઉછળી, ગાડાંવાળા આહીરો તો ગાડાંમાં નાંખેલા આડા લઇ કૂદી પડ્યા.

          જાનના બાકીના માણસો તો ધ્રુજતા હતા. વરના ગાડાંમાં બેઠેલી કેસર મદારસંગના પરાક્રમ જોઈ રહી હતી, તેને લાગતું હતું કે સામેના માણસો મદારસંગને આજ પૂરો કરશે પણ સહુની અજાયબી વચ્ચે મદારસંગ અજબ રીતે લડી રહ્યો હતો, વચમાં એક વખત કાદૂએ પડકારો કર્યો. 

          “મદારસંગ, રહેવા દે ! રહેવા દે ! આ જાનની લૂંટ નો અરધો-અરધ ભાગ તને આપીશ..!”

          “ઈ ઘર બીજા – કાદૂ ! એ ઘર બીજા.” એમ બોલતા મદારસંગે કાદૂના બે જણને પુરા કર્યા.

          હવે મદારસંગ સહેજ થાકતો હોય તેમ લાગ્યો.

          જાનનાં સર્વે માણસો તેના તરફ જોઈ રહ્યા હતા. સઘળાના જીવનની આશા તેના ઉપર હતી. એટલામાં તો મદારસંગને એક તરવારનો સખ્ત ઝાટકો ડાબા હાથ પર લાગ્યો. તે ઘવાયો, પેલા આહીરો શૂર પર ચડ્યા. ઘવાયેલા મદારસંગે હં-મારો વીર, મારો કાપો એવું બુમરાણ કરી મેલ્યુ.

          ધીંગાણામાં આ રીતે બહારવટિયાઓએ વિજય થશે એ આશાએ જોર માર્યું. પણ એટલામાં ધનસારી તરફથી ઘોડાના ડાબલા સંભળાયા, બહારવટિયાઓએ છેલ્લો હુમલો કર્યો અને બીજી પળે ઉત્તર તરફ નાસ્યાં, નાસતા પેહલા કાદૂના એક સખ્ત ઝાટકાએ મદારસંગને પાડ્યો, ધીંગાણાની જગ્યાએ આઠ ઘોડેસ્વારો આવી ઉભા તેમાંના છ જણાઓએ પોતાના ઘોડાઓ બહારવટિયાઓની દિશામાં મારી મુક્યા.

———————————–
           મદારસંગ ઘાયલ થયો તેથી આસપાસ જાનના સર્વ માણસો તથા આવેલ ગિસ્તના બે સવારો ફરી વળ્યાં.

          આઠમનાં અજવાળાંમાં મદારસંગનું મુખ કેસરે જોયું. મદારસંગના મુખ પર હાસ્ય ફરક્યું, એ હાસ્ય જાણે કેસરને એમ કહેતું હોય કે પેલું સાચું રણ નહોતું પણ આ સાચું રણ છે અને એમાં ક્ષત્રિ તરીકે પોતે પ્રાણ આપ્યા છે.

          દરબારને પ્રાણઘાતક ઘા લાગ્યો છે એ વિચારે રામજી ખુબ દુઃખી દેખાયો.

          “મદારસંગ બાપુ ! આજે આપે અમારા માટે પ્રાણ આપ્યા છે.”

          મદારસંગ બોલી શક્યો નહીં પણ તેણે હાથથી વાત કરી કે એ તો વળાવીયા તરીકેની મેં મારી ફરજ બજાવી છે.

         “હું તમારા કુટુંબનું જીવનાન્તે ભરણ-પોષણ કરીશ. બીજું કઈ કેહવું છે ?”
          મદારસંગે આ વખતે આકાશમાં ખીલી ઉઠેલા ચંદ્રમાં તરફ જોયું – આંખો મીંચી અને તેમનો આત્મા પરલોક પહોંચી ગયો.
(પીપળીની ધારપરનો પાળિયો આજ પણ એ કાદૂના જમાનાની સાક્ષી પુરી રહ્યો છે, અને નીતિ ના રક્ષક તથા વફાદાર વળાવીયા મદારસંગ ચુડાસમાની શૌર્યભરી યાદ આપે છે.)
– કાઠિયાવાડની શૌર્યકથાઓ…

​🌞  સૂર્યવંશી વાળા રાજવંશ 🌞

Standard

વાળા રાજવી ઓ આખા આર્યવ્રત ના સૌથી પ્રાચીન વંશ છે,

વાળા રાજવીઓ પહેલા રઘુવંશી કહેવાતા ત્યારે આપની રાજગાદી અયોધ્યા હતી, ત્યારબાદ વલ્લભીપુર મા ગાદી સ્થાપી અનૈ મૈત્રક વંશ તરીકે ઓળખ મળી, ત્યા ઘણા વર્ષ સુધી રાજ કર્યા બાદ આરબોએ વલ્લભીપુર ભાંગ્યુ અને ઘણા રાજા જે શીલાદિત્ય 7 તરીકે ઓળખાતા તેના સહિત લગભગ આખુ સૈન્ય કામ આવી ગયુ,

આરબો એ રાજકોષ સહીત આખા રાજ્ય મા લુંટચલાવી રવાના થયા, પછી વલ્લભીપુર પર આસપાસના ભીલ જાતિ ના લોકોએ કબ્જો લઈ રાજ ચલાવવા લાગેલા, આરબો ના આક્રમણ વખતે શીલાદિત્ય 7 ના એક મહારાણી કે જેના પેટ મા મૈત્રક કુળ નો વંશ હતો તે ગુપ્ત રસ્તે ભાગી છુટવામા સફળ થયા, જ્યારે બીજી રાણીયુ સતી થયા,

મહારાણીએ એક પર્વત ની ગુફા મા દિકરા ને જન્મ આપી સતી થયા,

એ રાજકુમાર વ્રતકેતુ હતો તથા ગુફા મા જન્મ થવાથી તે ગુહાદિત્ય તરીકે પણ ઓળખાતો, તેણે જુવાન થતા જ પોતાના ભાયાતો ને ભેગા કરીને વલ્લભીપુર પર કબ્જો લઈ *વળા નામે શહેર વસાવી ત્યા ગાદી સ્થાપી ત્યાર થી મૈત્રક માંથી વાળા* કેવાણા,યારબાદ ગાદી બદલતી રહી, પછી થાન મા ગાદિ આવી ત્યારબાદ ગાદિ તરીકે તળાજા નામે શહેર વસાવ્યુ, તળાજાઘણા વર્ષના શાસન દરમિયાન વાળા દરબારો એ ઈતીહાસને ઘણા બાહોશ, વીર અને ટેકિલા રાજપુતો આપેલા છે, જેમા વીર ઉગાવાળો, વીર એભલવાળો તથા વીર ચાંપરાજવાળો કે જેને મર્યાપછી ગઢવી ને ઘોડાનુ દાન આપેલ એવી માન્યતા છે, તથા આખા વિશ્વમા પણ જેનો જોટો ન જોવા મળે એવા અમર પ્રેમી તરીકેજે ઓળખાય છે તે *વીર માંગડાવાળો આજે પણ ભાણવડમા અમર છે.*
*તળાજા બાદ વાળા ઓની ગાદી બન્યુ ઢાંક.*

ઢાંક જે ત્યારે પાટણ કહેવાતુ,

કહેવાય છે કે દિલ્લી ના બાદશાહ નો સુબા એ આક્રમણ કરી ઢાંક જીતી લીધુ, ત્યારે સરતાનજી વાળા બહારવટે ચડેલા, તે સમયે જોગમાયા મા નાગબાઈ ઢાંક આવેલાએ વાત ની સરતાનજી ને ખબર પડતા તેમાતાજી ને પરસવા ગયેલા, માતાજી એ રાજી થઈ આશિર્વાદ આપેલા કે કાલ સવાર નો સુરજ ઉગે એ પહેલા તને તારી ગાદી પાછી મળી જાશે, અને સાચેજ ૮૪ ગામ નુ પરગણુ પાછુ મળી ગયુ, ત્યાર થી *માં નાગબાઈ વાળાઓના સહાયકદેવી(કરદેવ ી) બન્યા છે* આજે જે જગ્યા પર માતાજી એ સરતાનજી ને આશીર્વાદ આપેલા ત્યા પાટણ નામે ગામ છે, અને માતાજી નુ મંદિર છે, *આજે પણ ઢાંક ના ૧૨ ગામ ના વાળા ઓના ભાણુભા ના કર (મુંડન) પાટણ જ થાય છે* 

ઢાંક ના ઝાંઝરશી વાળા કે જે સોમનાથ ની વ્હારે ગયેલા અને શહિદ થયેલા એના નામે શહેર વસાવેલુ જે ઝાંઝમેર તરીકે ઓળખાય છે.

આજે પણ ઢાંક સ્ટેટ ના 12 ગામો હયાત છે, અને હળીમળી ને રહે છે, આજે પણ ઢાંક સ્ટેટ ના રાજવીઓ કે જે “બાપા” તરીકે ઓળખાય છે તે રાજકોટ રહે છે.
આ ઊપરાંત એક મહાન વિભુતી કે જેને ફક્તવાળા ઓનુ જ નહી પણ સમસ્ત રાજપુતો નું નામ ઈતિહાસ ના પાને અમર કરી દિધુ એવા *સંત શ્રી પરમ પુજ્ય બ્રહમચારી લાલદાસ બાપુ (ગધેથડ)* એ દરબારો ની એકતા માટે અતિસરાહનિય કામ કરેલ છે,

વાળા ઓનો ઈતીહાસ આદિકાળથી હતો અને અત્યારે પણ ઉજળો જ છે,

એટલે જ કવિઓએ વાળાઓના વખાણ કરતા લખ્યુછે કે.
*”સોરઠા કરો વિચાર, બે વાળા મા ક્યો વડો,

સરનો સોંપણહાર કે પછિ વાઢણહાર વખાણીયે”*
સૌજન્ય : ‘વાળા રાજપુત રાજવંશ’

પાબુજી ની કેશર કાળવી

Standard

* કાઠીનાં ધાધલ કુળ ના પુર્વજ શ્રી પાબુજી ધાધલ ની ઘોડી નુ આદ્ધભુત વર્ણન્ન 

(આઇ દેવલ, એમની દેવાંગી ઘોડી અને પાબુપીર ની વાતો રાજ્સ્થાન ,ક્ચ્છ અને કાઠીયાવાડ મા ખુબ પ્રચલીત છે.)

{પાબુ હડબુ,રામદે,ગોગાદે જેહા;

પાંચો પીર સમપંજો ,માંગલીયા મેહા.}
પાંચ હીંદવા પીર પાબુજી ,હડબુજી ,રામદેવજી અને જેહાજી.આ પાંચ પીર માથી ચાર સાથે સાથે ઘોડા ની વાર્તા જોડાયેલી છે)

જેમાની એક પાબુજી રાઠોડ અને કાળવી કેસર –
*સમળી રુપ સજાય,કુકી દેવલ કાંગરા;

જાયલ ગાયાં જાય ,કોં બાપુ ચઢશો કરાં?*
ચૌદ મા સૈકા ની વાત માવતર છોકરા રજળતા મેલે ને ગાયુ મકોડા ભરખે એવો કારમો દુકાળ કચ્છ મા પડ્યો.કચ્છ ના ચારણો નુ એક મોવાડુ આઇ દેવલ કાછેલી ના મોવડી પણા હેઠળ પોતાના માલઢોર લઇને મારવાડ મા ઉતર્યુઃ

આઇ દેવલ પાસે એક જાતવાન દેવાંગી ઘોડી અબનુસ જેવો વાન , ચારે પગ ધોયેલા અને કપાળે ધોળુ ટીલુ .

મારવાડ મા તેદી રાઠોડો ના બેસતા રાજ. રાવ સિયા ના દિકરા રાવ અસ્થાતા ને રાવ ધુહડ અને ધાધલ એમ બે દિકરા. આ રાઠોડ ધાધલ ને બે દિકરા મોટા તે બુઢોજી અને નાના તે પાબુજી. અને એક દીકરી હતા તે જાયલ ના ખી્ચી જિંદરાવ ને વરાવેલા.ચારણો નુ મોવાડુ પોતાના બહોળા ઢોરઢાખર સાથે જિંદરાવ ની સીમ મા સારુ ચરીયણ ભાળી રોકાઇ ગયા.ચારણો પ્રત્યે ની ક્ષત્રીયો ની આસ્થા .જિંદરાવ આઇ દેવલા ના દર્શને આવે. એમા ઉડણપાવડી જેવી કાળી કેસર ઘોડી ને જોઇ.જિંદરાવ ને થયુ કે આ ઘોડી મળે તો રાજસ્થાના સીમાડા લોપી દઉ.તેણે આ ઘોડીની માંગણી કરી .પણ આઇ દેવલ કહે “બાપ જિંદરાવ ! મારી કેસર રાત-દી અમારા ચારણો ના ઢોર ના રખવાળા કરે છે. ઇ કેમ અપાય.?” પણ જિંદરાવની વારંવાર ની વીનવણીઓ અને ત્યાર બાદ દબાણ થી ત્રાસી જાયલની સીમ છોડી.એ કાળે કુળંમુઢ મા પાબુજી રાઠોડ ના રાજ જે જિંદરાવની ના સાળા થતા હતા તો પણ તેની નામના સાંભળી આઇ એ ત્યા વસવાટ કર્યો.અને પોતાના ધરમના ભાઇ બનાવેલ
{જાયલ ખીચી જોર, કુળુમંઢ રાજે કમંધ;

તે નિત વધતે તોર, કેસર ઘોડી કારણે}–1
→જાયલમાં જિંદરાવ ખીચીના જોર છે, કુળુમંઢમાં રાઠોડ પાબુજીનાં રાજ છે. એમાં આઇ દેવલની કેસર ઘોડીને કારણે વેર જાગ્યાં.
{જદ કહીયો જિંદરાવ, કેસર લે પાબુ કમંધ

દેશાં ઇસડો દાવ, ઘણઘટ ગાયાં ઘેરવા.}–2
→જિંદરાવ પાબુજીને કહ્યું કે માલઢોરની લુંટ બહુ ખપમાં આવશે માટે આઇ દેવલ પાસે કેસર ઘોડીની માગણી કર.
{લીધા સાંવળ લાર, જંગ ચંદ ઢેબા જસા

દેવલ રે દરબાર, ભાલાળો પૂગો ભલાં}–3
→પોતાના ભીલ સરદારો ચાંદા અને ઢેબા સાથે પાબુજી રાઠોડ આઇ દેવલના પડાવે આવ્યા
{નામી શીશ નમાય, દેવલસું પાબુ દખે;

બાઇ મુજ બતાય કિસિયક ઘોડી કાળમી?}–4
→આઇનાં ચરણોમાં માથુ મુકીને પાબુજી કહે છે કે ; “ આઇ ! બહુ વખણાઅતી આપની કાળવી ઘોડી કેવી છે ? તે મને બતાવો”
{મિલે ન દીધાં મોલ, સગત પધારી સુરગસું;

બીરા ! ધીરે બોલ, ઉડ લાગે અસમાણને}–5
→આઇ દેવલ કહે ; વીરા પાબુજી! તું ધીરેથી બોલ, નહી રો કાળવી ઊડીને આસમાને પહોચે એવી છે, લાખી દીધે ન મળે એવી સ્વર્ગમાંથી જાણે શક્તિ ઉતરી છે.
{બીરો આયો બાર, કરવા જાચન કાળવી;

શરણાયાં આધાર, દેવલ ઘોડી દીજિયે}–6
→આઇ ! હું તો આપનો ધરમનો ભાઇ છું. ઘોડી જાચવા આવ્યો છુ. આપ તો શરણે આવેલાંના આધારરૂપ છો, મને કાળવી આપો.
{બીરા ન કાઢો બાત, ધાધલરા મોટે ધડે;

ઘલસી ગાયાં ઘાત, જદ તદ ખીચી જિંદરો}–7
→આઇ કહે “ધાધલ કુળના મોવડી ! તું એવી વાત ન કર. ઘોડી જાતાં વેર રાખીને બેઠેલો જિંદરાવ મારી ગાયોની ઘાત કરશે” 
{કાંકણ હેકણહાર, સુચમ્યા રો ટોળો સકળ;

ઇણ ઘોડી આધાર, બિચરે સુનો બળધો.}–8
→તમારા બંનેની સીમ એક જ છે ને પાછી સપાટ છે. મારી ગાયો ને બળદોનું રક્ષણ આ ઘોડી જ કરે છે; એ જ એનો આધાર છે.
{ગાયાં ને ઘરબાર, સદા રૂપાળી સાંવળી;

બીરાં બાત વીચાર, સો દીધ કિણ બિધ સરે!}–9
→હે વીરા! ગાયો સાથે અમારા ઘરબારનું રક્ષણ પણ આ કાળવી જ કરે છે. એ દઇ દીધા પછી અમારી શી ગત થાય ? મારા વીરા, કાંક તો વીચાર કર્ય!
{મત નહ હે મહામાય, ચાળકરાયા ચારણી;

ધીરશી થાંરી ગાય, તદ વાહર આઇશ તઠે}–10

.

→ના નહિ પાડો હે માહામાયા ! તમારી ગયો ઘેરાશે ત્યારે હું એની વહારે જાઇશ
{પાણી પવન પ્રમાણ, ઘર અંબર હિંદુ ધરમ

અબ મોં ધાંધલ આણ, શિર દેસું ગાયાં સટે}–11
→હું પંચમહાભુતની સાક્ષીએ પ્રતીજ્ઞા કરું છું કે તમારી ગાયો માટે હું મારું માથું આપીશ.
{બીરા દીજે બાંહ, સાતું વીસી શામળ;

ન ટવે ઉણ દીન નાંહ, ઘર ફુટે ગાયાં ધીરે.}–12
→આઇ દેવલ કહે, હે વીરા ! તારા ઉપરાંત તારા સાત વીસું (140) ભીલ સરદારો પણ પ્રતિજ્ઞા કરે કે ટાણું આવ્યે ફરી ન બેસે ને માથાં આપે, તો હું કાળવી કેસર આપું
{ધીરજ મનાં ધરાય, સહજુગ આલે શામળા

આગળ ગાયાં આય, આઇ બણાં મે ઉજળ.}–13
→ભીલ સરદારો કહે, આઇ ! ટાણું આવ્યે અપની ગાયો આગળ અમારં માથાં પડશે એની ખાતરી રાખો.
{બાઇ, બીકરાળીહ, કેસર મહાકાળી કને;

આસી ઉતાળીહ, તાળી જદ વાદે તદન.}–14
→પાબુજી કહે છે કે, આઇ ! જે ટાણે જુદ્ધની તાળી પડશે તે દી આપની વિકરાળ મહાકાળી સમી કેસર સાથે હું આવી પહોંચીશ એટલો વીશ્વાસ આપું છું. આમ પાબુજી અને સાત વીંસુ ભીલ સરદારોએ આઇ દેવલને માથાં સોપવાની પ્રતીજ્ઞા કરી ત્યારે આઇએ વીર પાબુજીને કાળવી કેસર ઘોડી સોંપી દીધી, ત્યારે પાબુજી કહે છે;
{જંગી સોઢા જેત, અમરગઢ ઊંચો અલંગ;

તોરણ બંધસી તેત, કિણ બિધ પૂગે કાળમી !}–15
→આઇ ! મારે મહાબળવાન સોઢાઓને ત્યાં પરણવા જવાનું છે. એનો ગઢ ઘણો ઉંચો છે, એટલે ઉંચાઇએ તોરણને છબવા અ કાળવી કેવી રીતે પહોચશે?
{છત્રધર ધાધલ છાત્ર, કમધજ સોચ ન કીજિયે;

તોરણ કીતિયક બાત, તારા અંબર તોડસી.}–16
→અરે ધાધલકુળના છત્ર ! તું ચિંતા ન કર, તોરણ તો શું આકાશના તારા પણ મારી આ કાળવી કેસર ઘોડી તોડી આવે, તેમ છે.

{ખેંગ દુવાગાં ખોલ, કાઢી બહાર કાળમી;

બાપ બાપ મુખ બોલ, ભાલાળો ચઢિયો ભલાં}—17
→ત્યારે બેવડી સરકો છોડી, પાયગામાંથી કેસરને બહાર કાઢી અને “બાપો બાપો એવા પોરસભર્યા લલકાર કરીને ભાલાળા વીર પાબુજી સ્વાર થયા
{ઓ લીછમણ અવતાર, સગત રૂપ કહેર સદા

ઓ ઘોડી અસવાર, આયાં કથ રખણ અમર}—18
ત્યારે લોક વાતું કરવા માંડયા ; “આ પાબુ તો લક્ષમણના અવતારરૂપ છે અને ઘોડી જોગણી શક્તિ રૂપ છે, આ બંને ઘોડી અને સવાર આ જગતમાં પોતાનાં પરાક્રમોની કથા સદાને માટે અમીટ રાખવા માટે જ જન્મ્યાં છે”
{ધુબે નગારાં ઘીંસ, સાતું વીસી શામળ;

સેહરો ભળકે શીશ, પાબુ ચઢેયો પરણવા.}–19
→વાજતેગાજતે પોતાના ભીલ સરદારો સાથે પાબુજી કેસર ઘોડી પલાણીને પરણવા હાલ્યો.
{ભળ હળ અંબર ભાણ, ભાણ દુવો પ્રથમી ભળજ;

જિણ દિન ચઢતા જાણ, દેવ વીમણાં દેખીઆં}—20
→ એ દીવસે આકાશમાંના સુર્ય ને પણ લાગ્યું કે પૃથ્વી પર પાબુજીરૂપી બીજો સુર્ય ઊગ્યો છે, તેને નીરખવા માટે દેવો પણ વીમાને ચડયા
{દવા ન પુગા દોડ, સોઢાં રા ઘોડા સક્ળ;

તોરણ લૂમાં તોડ, કેસર વિલુંભી કાંગરાં}—21
→જાન અમરકોટની સીમમાં પહોચી, સોઢાનાં ઘોડા સામાં આવ્યાં. પછી ઘોડાં દોડાવ્યા એમાં કેસરને કોઇ ન પુગી શક્યું ને ગઢને કાંગરે કેસરે ડાબા દેતાં 
{જલદી તોરણ જાય, બાઇ નિરખો બિંદને;

મોદ મનાં નહ માય, ભાભી યોં કહિયો ભલાં.}—22
→માંડવે સૌનો હરખ માતો નથી. પાબુજી જેવો સુંદર અને ભડવીર રાઠોડરાજ પરણવા આવ્યા છે. ભાભી સોઢીની કુંવરીને ટોળ કરે છે કે જુઓ જુઓ ! નણંદબા ! આ તમારા બિંદને ! જરા આડશથી નીરખી લ્યો.

ધવલ મંગળ ગવાય છે. પાબુજી ચોરીએ ચડ્યા છે. બરાબર હથેવાળનું ટાણું અને કેસર ઘોડીએ હાવળ દીધી. આઇ દેવલે ઘોડી આપતી વેળા પાબુજીને કહેલું કે; “તું કેસર ઘોડી પર સવાર થઇને ભલે પરણવા જાય પણ ઘોડી ત્રણ વાર હાવળ દયે તો સમજી લેજે કાંઇક ‘અણહોણી થઇ છે’ એમ કહેવાઇ છે કે આઇ દેવલ સમળીને રૂપે અમરકોટ પહોચ્યા અને ગઢને કાંગરેથી ચિત્કાર કર્યો.
{સમળી રૂપ સજાય, ફુકી દેવલ કાંગર;

જાયલ ગાયાં જાય, કા પાબુ ચઢશો કરાં?}–23
→આઇ દેવલે સમળીના રૂપે ગઢ કાંગરે કરરટાંટી બોલાવી કહ્યું કે, હે પાબુ ! તારો બનેવી જિંદરાવ મારી ગાયનું ધણ વાળીને જાયલ ઉપાડી જાય છે. હવે તું ક્યારે વહારે ચડે છે?
{વિધ વિધ કહિયા બોલ, ધેન ટોળતાં ધાવસું;

પાડો છો કીમ પોલ, અબ વીરા ઇણમેં અઠે?}–24
→હે વીરા ! યાદ કર તારા બોલને ! હવે છેટું શીદને પાડી રહ્યો છો ?
{આછા બોલ ઉજાળ, કળહળ સુણતાં કાળમી;

ભાલો લે ભુરજાળ, બણિયો ગાયાં બાહરૂ}.–25
→આઇનો અવાજ સાંભળી કાળવીએ હાવળું દેવા માંડી, ખીલો ઉપાડી લીધો ને પાબુજી સાવધાન બની ગયો, ભાલો ધારણ કરી ગાયોની વહારે ધાવા તત્પર બની ગયો
{તબ ગળજોડો તોડ, બિછોડ બળ મુંછ કસ;

બાળા વની બિછોડ, કમધ થથોપે કાળવી.}–26
→કંઠે આરોપેલી વરમાળ તોડ, નવવધુના મિલાપનો હાથ છોડી, મુછે તાવ દઇને પાબુજી કાળવી ઘોડીને થાબડવા માંડ્યો.
{જેજ હુંત કર જીણ, તસવીરાં લિખતાં તુરત;

વળે ન ઇસડો વિંદ, અમ્મરકોટ જ આવશી}—27
→તે વેળા ઘુંઘટ-પટ ઉઘાડીને સોઢી કહે છે; “નાથ ! થોડી વાર થોભી જાઓ હું તમાંરુ ચીત્ર આળેખી લઉં, કેમ કે હવે ભવીષ્યમાં તમારા જેવો કોઇ અલબેલો નર અમરકોટને તોરણે ચડશે જ નહી “
{સાળ્યાં હંદો સાથ, અરજ કરે છે આપને;

હાથળેવેરો હાથ, જચિયો પણ રચીયો નહી.}–28
→પાબુજીની સાળીઓ વિનંતી કરે છે કે હસ્તમિલાપનું કાર્ય પૂરું થયું, પણ લગ્નવિધિ તો હજી અધુરી જ છે ને આપ આમ ક્યાં ચાલ્યા?
{યું ફિર ફિર આડિહ, કમધજને લાડી કહે;

ક્ષત્રી કિમ છાંડહ, આધાં ફેરાં ઊઠેયો.}–29
→લજ્જાનાં બંધનો તોડીને લાડી પણ પાબુજીને કહે છે કે, અરે ક્ષત્રીય ! આમ અર્ધા મંગલફેરા ફરીને મને કેમ છોડી દયો છો ?
{પડવે નહ પોઢીહ, ઉરકોડી વિલખે અખં;

ચંવરી ચઢ છોડીહ, કર્યો કર સોઢી કામણી ?}—30
→જેણે પિયુમિલનની પ્રથમ રાત નથી જોઇ એવી કોડભરી સોઢી કામિની વલખતા હૈયે કહે છે કે, આમ ચોરી છાંડીને મને છોડી જશો ?
{બરજે બાંળી બામ, કર જોડ્યાં ઊભી કને:

એક ઘડી આરામ, કર પાછે ચઢજો કમંધ ?}—31
→વિરહથી વ્યાકુળ એવી કુંવરી કહે છે કે ; હે રાઠોડ ! રાતનો વખત છે. એક ઘડીનો આરામ કરીને પછી તમતમારે ખુશીથી વહારે ચઢો. પણ પાબુજી પાછા ન વળતાં કહે છે કે;
{બાઇ ઉશભ ન બોલ, કિં બાતાં ઇસડી કરો;

કમધજને કર કોલ, રાજી ઘણો દિન રાખશાં}—32
→ત્યારે કન્યાની માતા કહે છે; “હે પુત્રી ! વીદાય આપવાની વેળાએ આવી અશુભ વાણી ન બોલ. શા માટે આવી વાણી ઉચ્ચારો છો ? હજી તો રાઠોડની જાનને વાણી વડે આનંદથી ઘણા દીવસ લગી અહીં રાખવી છે”
{વેગી જાલું વાઘ, દેવલને ગાયાં દિયણ,

સોઢી, અમર સુવાગ, સો વિલસાં સુરલોકમેં}—33
→સોઢી રાણી ! આ માથું તો આઇ દેવલને અર્પણ થઇ ગયેલું છે, એની ગાયો હરાઇ રહી છે, ત્યારે હવે મારે જટ ઘોડીએ ચડી નીકળવું જોઇએ. હવે તો સ્વર્ગલોકમાં મળશું ને ત્યાં અમર સુહાગ ભોગવશુ
{પીયારો પરલોક, હથળેવો નરલોક હુવ;

સુખ વીલાસણ સુરલોક, જાન સહેતાં જાવસાં}—34
→હથેવાળો મૃત્યુલોકમાં એટળે કે નરલોકમાં થયો, પણ મને પરલોક વહાલો છે. હવે તો જાન સાથે સુરલોકમાં જઇને ત્યાં જ સુખ ભોગવશું

આમ કહેતાંક પાબુજી કાળવી ઘોડી પર ચડીને વેગે ઊપડિ ચુક્યા, સાથે છે એના ભીલ સરદારો ચાંદો અને ઢેબો, હરમાલ રબારી અને હાલો સોલંકી તથા 140 બીજા ભીલસરદારો. એની પાછળ સોઢા જોદ્ધા સખાતે ચડ્યા અને સોઢી રાણીનું વેલડું પણ એની પાછળ ચાલ્યું.

કાળવી ઊડતી આવે છે, પાબુજી જાયલની સીમમાં પહોચ્યા, ગાયો વાળીને જિંદરાવ ખીચીનું પાળ ગામમાં પહોચી ગયું છે. ભીલ સરદાર ઢેબાનું શરીર અતિ અદોદળું પાછળ પડતો આવે છે,ત્યારે પાબુજી કહે છે કે
{ગિરદન મોટે ગાત, પેટ ધુંધ છિટકયાં પરે;

સોઢાં વાળે સાથ, તું ઢેબા આજે તદ્દન}–35

.

→આ તારી ભારે ગરદન, મોટી ફદફદતી ફાંદને કારણે તું મારી સાથે નહિ પહોંચી શકે, એટલે સોઢાઓની સાથે જ ચડજે, ત્યાં તો ઢેબાને જાટકી લાગી ગયો.
{બોલો ન ઇસડા બોલ, આંટીલા ઠાકર અમે;

કરસાં સાચો ફોલ, પીંડ ગાયાં આગલ પડ્યે}–36

.

→હે પાબુજી ! આવાં વેણ મ બોલો, હું અટંકી યોદ્ધો છઉ. આપેલા વચન પ્રમાણે ગાયોને આગળ મારો દેહ પાડીને જ રહીશ
{કરમેં લીધ કટાર, પહલી પેટ પ્રાનળીયો

ઘસ અણીયાળી ધાર, અત ગ્રીધાં લેજો અઠે.}–37
→ઢેબાએ જબ કટાર કાઢીને પેટની ફાંદાનું મોટું ડગળું વાઢી નાખ્યું અને અદ્ધર ઉલાળતાં કહે “કરજો ગીધડા ભ્રખ !’
{કસ પેટી કડ જોડ ખેંગ ચઢે હિરણાખુરી;

અબ નહ પુગે ઓર, કમંધ હકાળો કાળમી}–38
→ઢેબાએ ડગળા પાડેલ પેટ માથે કસકસીને ભેટ બાંધી લીધી, હરણાંની આગળ

નીકળે એવી છલાંગો મારતાં કહે, હવે તમે તમારે કાળવીને હાંકી મેલો, બીજો કોઇ તત્કાળ પૂગશે નહીં, હું તો પાછો નહીં પડું
{કર ઇમ ઢેબે કોપ, અગ્ર ખળાં દળ આથડે;

રીણમાં રોડો ગોપ, રાવત ઘણાય રોકયો.}–39
→કોપીત બનેલા ઢેબાએ રણભુમીમાં અડગ રહીને કંઇક રાવતોને રોળી નાખ્યા ને પોતે બોટી બોટી વેતરાઇને અમર નામને વર્યો
[ધલ ખીચ્યાં ઘમસાણ, દેવલને ગાયાં દીયણ;

બેઠો કમંધ બિમાંણ, કાઠે લીધા કાળમી.}—40
→આમ ગાયો વાળી ખીચીઓ સાથે મહાયુદ્ધ ખેલીને પાબુજ કેસર ઘોડી સાથે વીમાનારૂઢ થઇ પરલોક સિધાવ્યા
{એ દોહા ચાળીશ, ચારણ પઢશી ચાવ-શું;

માનો વિસવાવિસ, કમધજીયો ઉપર કરે}—41
→આ ચાળીસ દુહાઓનું ગાન જો કોઇ ચારણ સ્નેહપુર્વક કરશે તો શ્રદ્ધા રાખો કે તેની વહાર પાબુજી રાઠોડ કરશે…
આભાર ;- જયમલ પરમાર (ભલ ઘોડા વલ વંકડા)

ममता और कर्तव्य

Standard

ममता और कर्तव्य

विक्रम संवत् 1360 के चैत्र शुक्ला तृतीया की रात्रि का चतुर्थ प्रहर लग चुका था । वायुमण्डल शांत था । अन्धकार शनैः शनैः प्रकाश में रूपान्तरित होने लग गया था । बसन्त के पुष्पों की सौरभ भी इसी समय अधिक तीव्र हो उठी थी । यही समय भक्तजनों के लिए भक्ति और योगियों के लिए योगाभ्यास द्वारा शान्ति प्राप्त करने का था । सांसारिक प्राणी भी वासना की निवृत्ति उपरांत इसी समय शान्ति की शीतल गोद में विश्राम ले रहे थे । चारों ओर शान्ति का ही साम्राज्य था ।

ठीक इसी समय पर चित्तौड़ दुर्ग (Chittorgarh) की छाती पर सैकड़ों चिताएँ प्रदीप्त हो उठी थी । चिर शान्ति की सुखद गोद में सोने के लिए अशान्ति के महाताण्डव का आयोजन किया जा रहा था । और ठीक इसी ब्रह्म मुहूर्त में विश्व की मानवता को स्वधर्म-रक्षा का एक अपूर्व पाठ पढ़ाया जाने वाला था । उस पाठ का आरम्भ धू-धू कर जल रही सैकड़ों चिताओं में प्रवेश (Johar of Chittorgarh) करती हुई हजारों ललनाओं के आत्मोसर्ग के रूप में हो गया था ।
“मैं सूर्य-दर्शन करने के उपरान्त शास्त्रोक्त विधि से चिता में प्रवेश करूँगी। अपने पुत्र गोरा को उसकी वृद्ध माताजी ने अपने पास बुलाते हुए कहा ।
“जो आज्ञा माताजी।’ कह कर गोरा आवश्यक सामग्री जुटाने के लिए घर से बाहर निकलने लगा ।

‘‘और मैं माताजी का जौहर दर्शन करने के उपरान्त चिता-प्रवेश करूँगी |”

गोरा ने मुड़ कर देखा – पंवारजी माताजी को स्नान कराने के लिए जल का कलश ले जाते हुए कह रही थी । यदि कोई ओर समय होता तो उद्दण्ड गोरा अपनी स्त्री के इस आदेशात्मक व्यवहार को कभी सहन नहीं करता पर वह दिन तो उसकी संसार-लीला का अन्तिम दिन था । कुछ ही घड़ियों पश्चात् उसकी माता और स्त्री को अग्नि-स्नान द्वारा प्राणोत्सर्ग करना था और उसके तत्काल बाद ही गोरा को भी सुल्तान अलाउद्दीन की असंख्य सेना के साथ युद्ध करते हुए ‘धारा तीर्थ में स्नान करना था । इसीलिए असहिष्णु गोरा ने मौन स्वीकृति द्वारा स्त्री के अनुरोध का भी आज पालन कर दिया था । वह एक के स्थान पर दो चिताएँ तैयार कराने में जुट गया ।

थोड़ी देर में दो चिता सजा कर तैयार कर दी गई । उनमें पर्याप्त काष्ठ, घृत, चन्दन, नारियल आदि थे । एक चिता घर के पूर्वी आंगन में और दूसरी घर के उत्तरी अहाते की दीवार से कुछ दूर, वहाँ खड़े हुए नीम के पेड़ को बचाकर तैयार की गई थी । विधिवत् अग्निप्रवेश करवाने के लिए पुरोहितजी भी वहाँ उपस्थित थे ।

गोरा की माँ ने पवित्र जल से स्नान किया, नवीन वस्त्र धारण किए, हाथ में माला ली और वह पूर्वाभिमुख हो, ऊनी वस्त्र पर बैठकर भगवान का नाम जपने लगी । गत पचास वर्षों के इतिहास की घटनायें एक के बाद एक उस वृद्धा के स्मृति-पटल पर आकर अंकित होने लगी । उसे स्मरण हो आया कि पहले पहल जब वह नववधू के रूप में इस घर में आई थी, उसका कितना आदर-सत्कार था । गोरा के पिताजी उसे प्राणों से अधिक प्यार करते थे । वे युद्धाभियान के समय द्वार पर उसी का शकुन लेकर जाते थे और प्रत्येक युद्ध से विजयी होकर लौटते थे । विवाह के दस वर्ष उपरान्त अनेकों व्रत और उपवास करने के उपरान्त उसे गोरा के रूप में पुत्र-रत्न प्राप्त हुआ था। । उस दिन पति-पत्नी को कितनी प्रसन्नता हुई थी, कितना आनन्द और उत्सव मनाया गया था। ।गोरा के पिताजी ने उस आनन्द के उपलक्ष में एक ही रात में शत्रुओं के दो दुर्ग विजय कर लिए थे ।

अभी गोरा छः महीने का ही हुआ था कि सिंह के आखेट में उनका प्राणान्त हो गया था । वह उसी समय सती होना चाहती थी पर शिशु के छोटे होने के कारण वृद्ध जनों ने उसे आज्ञा नहीं दी । फिर गोरा बड़ा होने लगा। । वह कितना बलिष्ठ, उद्दण्ड, साहसी और चपल था उसने केवल बारह वर्ष की आयु में ही एक ही हाथ के तलवार के वार से सिंह को मार दिया था। और सोलह वर्ष की अवस्था में कुछ साथियों सहित बड़ी यवन सेना को लूट लाया था । इसके उपरान्त वृद्धा ने अपने मन को बलपूर्वक खींच कर भगवान में लगा दिया ।

कुछ क्षण पश्चात् उसे फिर स्मरण आया कि आज से बीस वर्ष पहले उसके घर में नववधू आई थी| वह कितनी सुशीला, आज्ञाकारिणी और कार्य दक्ष है| आज भी जब वह मुझे स्नान करा रही थी तो किस प्रकार उसकी आँखें सजल उठी थी| गोरा के उद्दण्ड और क्रोधी स्वभाव के कारण उसे कभी भी इस घर में पति-सम्मान नहीं मिला| फिर भी वह उसकी सेवा में कितनी तन्मय और सावधान रहती है| वृद्धा ने फिर अपने मन को एक झटका सा देकर सांसारिक चिन्तन से हटा लिया और उसे भगवान श्रीकृष्ण के चरणों में लगा दिया । वह ओम नमो भगवते वासुदेवाय’ मन्त्र को गुनगुनाने लगी ।

कुछ क्षण पश्चात् फिर उसे स्मरण आया कि राव रतनसिंह, महारानी पद्मिनी और रनिवास की अन्य ललनायें उसका कितना अधिक सम्मान करती हैं  महारानी पद्मिनी की लावण्यमयी सुकुमार देह, उसके मधुर व्यवहार और चित्तौड़ दुर्ग पर आई इस आपति का उसे ध्यान हो आया । उसने आँखें उठा कर प्राची की ओर देखा और नेत्रों से दो जल की बूंदें गिर कर उनके आसन में विलीन हो गई |

इतने में उसका पंचवर्षीय पौत्र बीजल नीद से उठ कर दौड़ा-दौड़ा आया और सदैव की भाँति उसकी गोद में बैठ गया ।
“आज दूसरे घरों में आग क्यों जल रही है दादीसा ? बीजल ने वृद्धा के मुँह पर अपने दोनों हाथ फेरते हुए पूछा । वृद्धा ने उसे हृदय से लगा लिया उसके धैर्य का बाँध टूट पड़ा, नेत्रों से अश्रु धारा प्रवाहित हुई और उसने बीजल के सुकुमार सिर को भिगो दिया । बीजल अपनी दादी के इस विचित्र व्यवहार को बिल्कुल नहीं समझा और वह मुँह उतार कर फिर बैठ गया ।

वृद्धा ने मन ही मन कहा – ‘‘इसे कैसे बताऊँ कि अभी कुछ ही देर में इस घर में भी आग जलने वाली है जिसमें मैं, तुम्हारी माता और तुम सभी –“ वृद्धा की हिचकियाँ बन्ध गई । उसने अपनी बहू को आवाज दी – ‘‘बीजल को ले जा ?’ वह मेरे मन को अन्तिम समय में फिर सांसारिक माया में फँसा रहा है।’’
पंवारजी दही के लिए हठ करती हुई अपनी तीन वर्षीया पुत्री मीनल को गोद में लेकर आई और बीजल को हाथ पकड़ कर घर के भीतर ले गई ।
“कितना सुन्दर और प्यारा बच्चा है । ठीक गोरा पर ही गया है । बची भी कितनी प्यारी है । जब वह तुतली बोली में मुझे दादीथा कह कर पुकारती है तो कितनी भली लगती है। कुछ ही क्षणों के बाद ये भी अग्निदेव के समर्पित हो जायेंगे । हाय ! मेरे गोरा का वंश ही विच्छेद हो जाएगा | एक गोरा का क्या आज न मालूम कितनों के वंश-प्रदीप बुझ रहे हैं । यह सोचते हुए वृद्धा की आँखों में फिर अश्रुधारा प्रकट हो गई । उसने बड़ी कठिनाई से अपने को सम्हाला; सुषुप्त आत्मबल का आह्वान किया और फिर नेत्र बन्द करके ईश्वर के ध्यान में निमग्न हो गई ।

गोरा अब तक यंत्रवत् सब कार्य करने में तल्लीन था । उसने अब तक न निकट भविष्य में घटित होने वाली घटनाओं पर ही कुछ सोचा था और न अपने मन को ही किसी विकार से उद्वेलित किया था । पर जब जौहर-व्रत सम्बन्धी सम्पूर्ण व्यवस्था समाप्त हो गई तब उसने भाव रहित मुद्रा में प्राची की ओर देखा । उषाकाल प्रारम्भ होने ही वाला था । प्राची में उदित अरूणाई के साथ ही साथ उसे अपनी माता का स्मरण हो आया । उसे स्मरण हो आया कि एक घड़ी पश्चात् सूर्योदय होते ही उसकी पूजनीया वृद्धा माँ अग्निप्रवेश करेगी और वह पास खड़ा-खड़ा उस दृश्य को देखेगा । वह कठोर हृदय था, कूर स्वभाव का था, साहसी और वीर था पर उच्चकोटि का मातृभक्त भी था । अब तक कभी भी उसने माता की अवज्ञा नहीं की थी । माता भी उसे बहुत अधिक प्यार करती थी और वह भी माता का बहुत अधिक सम्मान करता था । पिता का प्यार उसे प्राप्त नहीं हुआ था, पर माता की स्नेह सिंचित शीतल गोद में लिपटकर ही वह इतना साहसी और वीर बना था । माता का अमृत तुल्य पय-पान कर ही उसने इतना बल-वीर्य प्राप्त किया था; उसकी ओजमयी वाणी से प्रभावित होकर उसने अब तक शत्रुओं का मान मर्दन किया था । उसके स्वास्थ्य, कल्याण और उसकी दीर्घायु के लिए उसकी माता ने न मालूम कितने ही व्रत-उपवास किये थे, कितने देवी-देवताओं से प्रार्थना की थी; यह सब गोरा को ज्ञात था । माता के कोटि-कोटि उपकारों से उसका रोम-रोम उपकृत और कृतज्ञ हो रहा था|

तीर्थों में गंगा सबसे पवित्र है, पर गोरा की दृष्टि में उसकी माता की गोद से बढ़ कर और कोई तीर्थ पवित्र नहीं था । उसके लिए मातृ-सेवा ही सब तीर्थ-स्नान के फल से कहीं अधिक फलदायी थी । माता गोरा के लिए आदि शक्ति योगमाया का ही दूसरा रूप है । वही उसके लिए विपत्ति के समय रक्षा का विधान करती और सुख के समय उसे खिलातीपिलाती और अपनी पवित्र गोद में लिपटाती । वही परम पवित्र माता कुछ ही क्षण पश्चात् चिता में प्रवेश कर भस्म हो जाएगी और भस्म इसलिए हो जायेगी कि गोरा जैसा निर्वीर्य पुत्र उसे बचा नहीं सकता । उसे अपने पुरुषार्थ पर लज्जा आई, विवशता पर क्रोध आया ।
उसने मन ही मन अपने आपको धिक्कारा – “मैं कितना असमर्थ हूँ कि आज अपनी प्राणप्रिय माताजी को भी नहीं बचा सकता ।

फिर उसे ध्यान आया -‘‘मेरी जैसी हजारों माताएँ आज चिता-प्रवेश कर रही हैं और मैं निर्लज्ज की भाँति खड़ा-खड़ा उन्हें देख रहा हूँ, अपने हाथों चिता में आग लगा रहा हूँ, धिक्कार है मेरे पुरूषार्थ को, धिक्कार है मेरे बाहुबल को और धिक्कार है मेरे क्षत्रियत्व को। गोरा उत्तेजित हो उठा और शत्रुओं पर टूट पड़ने के लिए कमर में टंगी हुई तलवार लेने के लिए झपट पड़ा । सहसा उसे ध्यान आया कि अभी तो जौहर-व्रत पूरा करवाना है। वह रुका और पूर्वी तिबारी में बैठी हुई माँ के चरणों में अन्तिम प्रणाम करने के लिए चल पड़ा ।

गोरा ने अत्यन्त ही भक्तिपूर्वक ईश्वर ध्यान में निमग्न माता को चरण छूकर प्रणाम किया । माता ने पुत्र को देखा और पुत्र ने माता को देखा । दोनों ओर से स्नेह-सरितायें उमड़ पड़ी । गोरा अबोध शिशु की भाँति माता की गोद में लेट गया । उसका पत्थर तुल्य कठोर हृदय भी माता की शीतल गोद का सान्निद्य प्राप्त कर हिमवत् द्रवित हो चला । माता ने अपना सर्वसुखकारी स्नेहमय हाथ गोरा के माथे पर फेरा और कहने लगी ।

“गोरा तुम्हारा परम सौभाग्य है । स्वतंत्रता, स्वाभिमान, कुल-मर्यादा और सतीत्व रूपी स्वधर्म पर प्राण न्यौछावर करने का सुअवसर किसी भाग्यवान क्षत्रिय को ही प्राप्त होता है। तुमन आज उस दुर्लभ अवसर को अनायास ही प्राप्त कर लिया है । ऐसे ही अवसरों पर प्राणोत्सर्ग करने के लिए राजपूत माताएँ पुत्रों को जन्म देती है । वास्तव में मेरा गर्भाधान करना और तुम जैसे पुत्र को जन्म देना आज सार्थक हुआ है । बेटा, उठ ! यह समय शोक करने का नहीं है ।’ कहते हुए माता ने बड़े ही स्नेह से गोरा के आँसू अपने हाथों से पोंछे ।

मातृ-प्रेम में विह्वल गोरा पर इस उपदेश का तनिक भी प्रभाव नहीं पड़ा । उसकी आँखों का बाँध टूट गया । वह अबोध शिशु की भाँति माता से लिपट गया । रण में शत्रुओं के लिए महाकाल रूपी गोरा आज माता की गोद में दूध-मुँहा शिशु बन गया था । कौन कह सकता था कि क्रूरता, कठोरता, रूद्रता और निडरता की साक्षात् मूर्ति, माँ की गोद में अबोध शिशु की भाँति सिसकियाँ भरने वाला यही गोरा था ।

माता ने अपने दोनों हाथों के सहारे से गोरा को बैठाया । वह फिर बोली – ‘‘बेटा! तुझे अभी बहुत काम करना है । मुझे जौहर करवाना है, फिर बहू को सौभाग्यवती बनाना है और बच्चों को भी ….. | यह कहते-कहते वात्सल्य का बाँध भी उमड़ पड़ा, पर उसने तत्काल ही अपने को सम्हाल लिया । वह आगे बोल उठी – ‘‘तेरा इस समय इस प्रकार शोकातुर होना उचित नहीं । तेरी यह दशा देख कर मेरा और बहू का मन भी शोकातुर हो जाता है । पवित्र जौहर-व्रत के समय स्त्रियों को विकारशून्म मन से प्रसन्नचित्त हो चिता में प्रवेश करना चाहिए तभी जौहर-व्रत का पूर्ण फल मिलता है, नहीं तो वह आत्महत्यातुल्य निकृष्ट कर्म हो जाता है ।

इतने में पुरोहित ने आकर सूचना दी – माताजी सूर्योदय होने वाला है; चिता-प्रवेश का यही शुभ समय है । माता तुरन्त वहाँ से उठ खड़ी हुई और चिता के पास आकर खड़ी हो गई । गोरा फूट-फूट कर रोने लगा । पुरोहित ने सांत्वना बंधाते हुए कहा –

“गोराजी किसके लिए अज्ञानी पुरूष की भाँति शोक करते हो । क्योंकि –
’’न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ।।
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ।
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ||’’

अब गोरा ने अपने को सम्भाला । उसने अपनी स्त्री और बालकों सहित माँ की परिक्रमा की । माता ने उनका माथा सूघा और आशीर्वाद दिया । “शीघ्रता करिए। पुरोहित ने चिता पर गंगाजल छिड़कते हुए कहा ।

वृद्धा ने तीन बार चिता की परिक्रमा की और फिर प्राची में उदित होते हुए सूर्य को नमस्कार किया और प्रसन्न मुद्रा में वह चिता पर चढ़कर बैठ गई । उसने अपने मुँह में गंगाजल, तुलसी-पत्र और थोड़ा सा स्वर्ण रखा और ब्राह्मणों को भूमिदान करने का संकल्प किया ।

गोरा ने कहा – ‘‘अन्तिम प्रार्थना है माँ ! स्वर्ग में मेरे लिए अपनी सुखद गोद खाली रखना और यदि संसार में जन्म लेने का अवसर आए तो जन्म-जन्म में तू मेरी माता और मैं तेरा पुत्र होऊँ ।’

माता ने हाथ की उंगली ऊपर कर ईश्वर की ओर संकेत किया और “मेरे दूध की लज्जा रखना बेटा ।’’ कह कर आँखें बन्द कर ध्यानमग्न हो गई । पुरोहित ने वेद मन्त्रों के उच्चारण के साथ अग्नि प्रज्जवलित की । गोरा ने देखा स्वर्णिम लपटों से गुम्फित उसकी माता कितनी दैदीप्यमान लग रही थी । देवताओं के यज्ञ-कुण्ड में से प्रकटित जग-जननी दुर्गा के तुल्य उसने ज्वाला-परिवेष्ठित अपनी माता के मातृ स्वरूप को मन ही मन नमस्कार किया और आत्मा की अमरता का प्रतिपादन करता हुआ गुनगुना उठा –

’ ‘नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।’’
पुरोहित ने चिता में शेष घृत को छोड़ते हुए श्लोक के दूसरे चरण को पूरा किया‘‘न चैनं कलेदयन्त्यापो न शोषयति मारूतः ।।’

गोरा ने कर्त्तव्य के एक अध्याय को समाप्त किया और वह दूसरे की तैयारी में जुट पड़ा । अलसाए हुए नेत्रों सहित वह उत्तरी चिता के जाकर खड़ा हो गया । पंवारजी ने चंवरी के समय के अपने वस्त्र निकाले, उन्हें पहना, माँग में सिन्दूर भरा, आँखों में काजल लगाया और वह नवदुल्हन सी सजधज कर घर के बाहर आ गई । उसने बीजल का हाथ पकड़ते हुए मीनल को गोरा की गोद में देते हुए मुस्करा कर कहा –
“लो सम्हालो अपनी धरोहर, मैं तो चली।“ गोरा ने बीजल की अंगुली पकड़ ली और मीनल को अपनी गोद में बैठा लिया । उसने देखा पंवारजी आज नव-दुलहन से भी अधिक शोभायमान हो रही थी । वह प्रसन्न मुद्रा में थी और उसके चेहरे पर विषाद की एक भी रेखा नहीं थी । गोरा ने मन ही मन सोचा – ‘‘मैंने इस देवी की सदैव अवहेलना की है। इसका अपमान किया है । अन्तिम समय में थोड़ा पश्चाताप तो कर लूं ॥“
उसने कहा – ‘‘पंवारजी मैंनें तुम्हे बहुत दुःख दिया है । क्या अन्तिम समय में मेरे अपराधों को नहीं भूलोगी ।’
“यह क्या कहते हैं नाथ आप । मैं तो आपके चरणों की रज हूँ और सदैव आपके चरणों की रज ही रहना चाहती हूँ । परसों गौरी-पूजन (गणगौर) के समय भी मैंनें भगवती से यही प्रार्थना की थी कि वह जन्म-जन्म में आपके चरणों की दासी होने का सौभाग्य प्रदान करें |” “पंवारजी मैंनें आज अनुभव किया कि तुम स्त्री नहीं साक्षात् देवी हो।

“सो तो हूँ ही । परम सौभाग्यवती देवी हूँ इसलिए पति की कृपा की छाया में स्वर्ग जा रही हूँ ।’ यह कह कर पंवार जी तनिक सी मुस्कराई और फिर बोल उठी –

“इस घर में आपके पीछे होकर आई पर स्वर्ग में आगे जा रही हूँ । क्यों नाथ ! मैं बड़ी हुई या आप ?’ परिस्थितियों की इस वास्तविक कठोरता के समय किये गये इस व्यंग से गोरा में किंचित् आत्महीनता की भावना उदय हुई उसके मानस प्रदेश पर भावों का द्वन्द्व मच गया और उसकी वाणी कुण्ठित हो गई ।

इसके उपरान्त पंवारजी आगे बढी । उसने बीजल और मीनल को चूमा, उनके माथों पर प्यार का हाथ फेरा । स्वामी की परिक्रमा की, उसके पैर छुए और वह बोली –

“नाथ ! स्वर्ग में प्रतीक्षा करती रहूँगी, शीघ्र पधार कर इस दासी को दर्शन देना । स्वर्ग में मैं आपके रण के हाथों को देखेंगी । देखेंगी आप किस भाँति मेरे चूड़े का सम्मान बढ़ाते हैं ।’’

गोरा ने सोचा – “ये अबला कहलाने वाली नारियाँ पुरूषों से कितनी अधिक साहसी, धैर्यवान और ज्ञानी होती हैं। इस समय के साहस और वीरत्व के समक्ष युद्धभूमि में प्रदर्शित साहस और वीरत्व उसे अत्यन्त ही फीके जान पड़े | उसने पहली बार अनुभव किया कि नारी पुरूषों से कहीं अधिक श्रेष्ठ होती हैं । अब उसके साहस, धैर्य और वीरता का गर्व गल चुका था । वह बोल उठा –
पंवारजी तुमने अन्तिम समय में मुझे परास्त कर दिया। मैं भगवान सूर्य की साक्षी देकर प्रतिज्ञा करता हूँ कि तुम्हारे चूड़े के सम्मान को तनिक भी ठेस नहीं पहुँचने ढूँगा।” बोली पंवारजी ने सब शास्त्रीय विधियों को पूर्ण किया और फिर पति से हाथ जोड कर बोली-
“नाथ मैं चिता में स्वयं अग्नि प्रज्जवलित कर दूँगी। आप मोह और ममता की फॉस इन बच्चों को लेकर थोड़े समय के लिए दूर पधार जाइये।”
गोरा मन्त्र मुग्ध सा –
‘‘नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।’’
गुनगुनाता हुआ दोनों बालकों को गोद में उठाकर घर के भीतर चला गया ।
“दादीसा जल क्यों गए पिताजी ? बीजल ने उदास मुद्रा में पूछा ।
“दादीसा भगवान के पास चली गई है बेटा।”
‘‘हम लोग क्यों नही चलते ।’’
“अभी थोड़ी देर बाद चलेंगे बेटा।’
गोरा ने अपने पुत्र के भोले मुँह को देखा । वह उसकी जिज्ञासा को किन शब्दों में शान्त करे, यह सोच नहीं सका ।
इतने में “भाभू जाऊँ , भाभू जाऊँ “ कह कर मीनल मचल उठी और उसने गोरा की गोद से कूद कर माता के पास जाने के लिए अपने नन्हें से दोनों पैरों को नीचे लटका दिया|

गोरा ने मचलती हुई मीनल के चेहरे को देखा । उसे उसका निर्दोष, भोला और करूण मुख अत्यन्त ही भला जान पड़ा ।

वह आंगन में रखी चारपाई पर बैठ गया और उसने पुत्र और पुत्री को दोनों हाथों से वक्षस्थल से चिपटा लिया । वात्सल्य की सरिता उमड़ चली । वह सोचने लगा – “किस प्रकार अपने हृदय के टुकड़ों को अपने ही हाथों से अग्नि में फेंकूं ? हाय ! मैं कितना अभागा हूँ, लोग सन्तान प्राप्ति के लिये नाना प्रकार के जप-तप करते और कष्ट उठाते हैं पर मैं आप, अपने सुमन से सुन्दर सुकुमार और निर्दोष बच्चों के स्वयं प्राण ले रहा हूँ। मैं सन्तानहत्यारा नहीं बनूंगा, चाहे म्लेच्छ इन्हें उठाकर ले जायें पर अपने हाथों इनका वध नहीं करूँगा ।’’

इतने में “भाभू जाऊँ , भाभू जाऊँ “ कह कर मीनल मचल उठी ।
गोरा उन बालकों को गोदी में उठा कर छत पर ले गया । उसने देखा – ‘‘धॉयधाँय कर सैकड़ों चिताएँ जल रही थी । उनमें न मालूम कितने इस प्रकार के निर्दोष बालकों को स्वाहा किया गया था । उसने देखा मुख्य जौहर-कुण्ड से निकल रही भयंकर अग्नि की लपटों ने दिन के प्रकाश को भी तीव्र और भयंकर बना दिया था ।

“हा, महाकाल ! मुझसे यह जघन्य कृत्य मत करा। हा, देव ! इतनी कठोर परीक्षा तो हरिशचन्द्र की भी नहीं ली थी ।’ कहता हुआ गोरा बालकों का मुँह देख कर रो पड़ा । पिता का हृदय था, द्रवित हो बह चला ।

उसने फिर पूर्व की ओर दृष्टिपात किया । उसकी दृष्टि सुल्तान के शिविर पर गई । उसका रोम-रोम क्रोध से तमक उठा । प्रतिहिंसा की भयंकर ज्वाला प्रज्जवलित हो उठी । द्रवित हृदय भी उससे कुछ कठोर हुआ । उसने सोचा –
“मैं क्यों शोक कर रहा हूँ । मुझे तो अपने सौभाग्य पर गर्व करना चाहिए ।“ उसे अपनी माता और पत्नी का चिता-प्रवेश और उपदेश स्मरण हो आया । ‘
‘मैं अपने इन नौनिहालों को सतीत्व और स्वतंत्रता रूपी स्वधर्म की बलि पर चढ़ा रहा हूँ । वास्तव में मैं भाग्यवान हूँ ।’ वह तमक कर उठ बैठा और बच्चों को गोदी में उठा कर कहने लगा-
“चलो तुम्हें अपनी भाभू के पास पहुँचा आऊँ ‘,
’’नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।’’

गुनगुनाता हुआ वह पंवारजी की चिता के पास बालकों को लेकर चला आया । चिता इस समय प्रचण्डावस्था में धधक रही थी । गोरा ने अपने हृदय को कठोर किया और भगवान का मन में ध्यान किया । फिर अपना दाहिना पैर कुछ आगे करके वह दोनों बालकों को दोनों हाथों से पकड़ कर थोड़ा सा झुला कर चिता में फेंकने वाला था कि पुत्र और पुत्री चिल्ला कर उसके हाथ से लिपट गए । उन्होंने अपने नन्हें-नन्हें सुकोमल हाथों से दृढ़तापूर्वक उसके अंगरखे की बाँहों को पकड़ लिया और कातरता और करूणापूर्ण दृष्टि से टुकर-टुकर पिता के मुँह की ओर देखने लग गए । ऐसा लगा मानों अबोध बालकों को भी पिता का भीषण मन्तव्य ज्ञात हो गया था । उस समय इन बालकों की आँखों में बैठी हुई साकार करूणा को देखकर क्रूर काल का भी हृदय फट जाता । गोरा उनकी आँखों की प्रार्थना स्वीकार कर कुछ कदम चिता से पीछे हट गया । चिता की भयंकर गर्मी और भयावनी सूरत को देखकर मीनल अत्यन्त ही भयभीत हो गई थी; उसने भाभू जाऊँ, भाभू जाऊँ की रट भय के मारे बन्द कर दी । बीजल इस नाटक को थोड़ा बहुत समझ चुका था । उसने पिता से कहा –
“पिताजी ! मैं भी ललाई में तलँगा । मुझे आग में क्यों फेंकते हो?

ममता की फिर विजय हुई । गोरा ने उन दोनों बालकों को हृदय से लगा लिया । उनके सिरों को चूमा और सोचा, – “पीठ पर बाँध कर दोनों को रणभूमि में ही क्यों नहीं ले चलूं ?“ थोड़ी देर में विचार आया, – “ऐसा करने से अन्य योद्धा मेरी इस दुर्बलता और कायरता के लिए क्या सोचेंगे ?“ ये दो ही नहीं हजारों बालक आज भस्मीभूत हो। रहे हैं ।

वह फिर साहस बटोर कर उठा – अपने ही शरीर के दो अंशो को अपने ही हाथों आग में फेंकने के लिए । उसने हृदय कठोर किया, भगवान से बालकों के मंगल के लिए प्रार्थना की; अपने इस राक्षसी कृत्य के लिए क्षमा माँगी और मन ही मन गुनगुना उठा –
“हा क्षात्र-धर्म, तू कितना कूर और कठोर है ।“ बीजल नहीं पिताजी-नहीं पिताजी’ चिल्लाता हुआ उसके अंगरखे की छोर पकड़ कर चिपट रहा था, मीनल ने कॉपते हुए अपने दोनों नन्हें हाथ पिता के गले में डाल रखे थे । दोनों बालकों की करूणा और आशाभरी दृष्टि पिता के मुंह पर लगी हुई थी ।
गोरा ने ऑखें बन्द की और कर्त्तव्य के तीसरे अध्याय को भी समाप्त किया । अग्नि ने अपनी जिह्वा से लपेट कर दोनों बालकों को अपने उदर में रख लिया । ममता पर कर्त्तव्य की विजय हुई ।
गोरा पागल की भाँति लपक कर घर के भीतर आया । अब घर उसे प्रेतपुरी सा भयंकर जान पड़ा । वह उसे छोड़ कर बाहर भागना चाहता था कि सुनाई दिया –
“कसूमा का निमन्त्रण है, शीघ्र केसरिया करके चले आइए।’’

अब गोरा कर्त्तव्य का चौथा अध्याय पूर्ण करने जा रहा था । उसे न सुख था और न दु:ख, न शोक था और न प्रसन्नता । वह पूर्ण स्थितप्रज्ञ था । मार्ग में धू-धू करती हुई सैकड़ों चिताएँ जल रही थी । भुने हुए मानव माँस से दुर्गन्ध उठी और धुआँ ने उसे तनिक भी विचलित और प्रभावित नहीं किया । वह न इधर देखता था और न उधर, बस बढ़ता ही जा रहा था ।

लेखक – कुँवर आयुवानसिंह हुडील ।

“વડો વંશ વાઘેલ”

Standard

“વડો વંશ વાઘેલ”

image

નેક નામદાર મહારાજ કુમાર રૂપસિંહજી પૃથ્વીરાજજી વાઘેલા ઓફ ગાંગડ
(છબાસર, વેજી અને વૌઠા ના મૂળ પુરુષ જાગીરદાર)

ઐતિહાસિક પુસ્તક અને વાઘેલાવંશ ગીતા સમાન “વાઘેલાવૃત્તાંત” માંના ઉલ્લેખ અનુસાર અઢીસો પાદરના ધણી ગાંગડ અધિપતિ રાજેશ્વર મહારાણા પૃથ્વીરાજજી બીજા ને ત્રણ કુમારો હતા મોટા પાટવી શેશમાલજી બીજાનંબરના કુંવર રૂપસિંહજી અને ત્રીજા રતનસિંહજી (કુંડળ અને આંબેઠી ના જાગીરદાર), મહારાણા પૃથ્વીરાજજીના પટરાણી રાણીસાહેબ બાજીરાજબા ધ્રોલના જાડેજા ઠાકોર જુવાનસિંહજીના (જુણાજી) ના કુંવરી હતા એમની કુંખે રૂપસિંહજી અને રતનસિંહજી જન્મ્યા હતા.
રૂપસિંહજી નાનપણથી જ હોશિયાર અને શુરવીર હતા એમને એકલા હાથે અનેકવાર પ્રજાની રક્ષા કાજે ધિગાણા કરેલા એમની વીરતા, સાહસ અને કાર્યકુશળતા થી મહારાણાને  કાયમ પોરહના પલા છુટતા, શેશમાલજી મોટા હોવાથી તેમને યુવરાજ પદ મળેલું પરંતુ રૂપસિંહજી કુશળતા થી અંજાઈ ને મહારાણાએ ગાંગડ રાજ્યનો જીવંત પર્યંત કાર્યભાર સંભાળવા રૂપસિંહજી પાસે વચન લીધેલું આથી મહારાણા પૃથ્વીરાજજીબીજાનું આવસાન થતા રૂપસિંહજી ને છબાસર, વેજી અને વૌઠા આ ત્રણ ગામની સ્વતંત્ર જાગીર ફટાયા તરીકે મળેલી અને સૌથી નાના ભાઈ કુંવર રતનસીંહજી ને કુંડળ અને આંબેઠી આ બે ગામની જાગીર આપેલ, પરંતુ પિતાને આપેલ વચનના કારણે રૂપસિંહજી આજીવન ગાંગડ મા રહીને ગાંગડનો વહીવટ સુંદર રીતે ચલાવેલો, રૂપસિંહજી ને પાંચ કુમારો થયા મોટા કુંવર હમીરસિંહજી (હામોભા), બીજા કુંવર મોડ્ભા, ત્રીજા કુંવર તેજસિંહજી (તેજોજી), ચોથા કુંવરજગતસિંહજી, અને છેલ્લા કુંવર કેશરીસિંહજી એમાં કુંવર તેજોજી અને જગતસિંહજી નાની ઉમરે ચુડા ખાતે મામાના વતી ઘોર યુધ્ધમા મહાપરાક્રમ કરી વીરગતિને વરેલા ત્યાર બાદ રૂપસિંહજી એ બાકીના ત્રણેય કુંવારો ને એક એક ગામ સ્વતંત્ર જાગીર તરીકે વેહજી આપેલ જેમાં મોટા કુંવર હમીરજી ને વેજી ગામ વચ્ચેના કુંવર મોડભા ને છબાસર  અને નાના કુંવર કેશરીસિંહજી ને વૌઠા ની જાગીર આપી જેમાં હાલે કુંવર હામોભા અને કુંવર મોડ્ભા નો વંશ છબાસર  અને કુમાર કેશરીસિંહજી નો વંશ વૌઠામાં હયાત છે. મને ગર્વ છે કે આવા મહાન વિભૂતિ રૂપસિંહજી દાદાનું લોહી મારામાં વહે છે…
લીખીતન : ધર્મરાજસિંહ વાઘેલા છબાસર …

કચ્છના પર્યાવરણના પ્રખર જ્ઞાતા હિંમતસિંહજી

Standard

image

કચ્છ મુલકજી ગાલ – કીર્તિ ખત્રી

કચ્છના રાજવી પરિવારના મોભી અને ભૂતપૂર્વ સંસદસભ્ય હિંમતસિંહજી જાડેજાની ૨૦મી ફેબ્રુઆરી એ પુણ્યતિથિ છે. ભૂકંપ પછીના કચ્છના કલ્પનાતીત ઉદ્યોગીકરણે પર્યાવરણને ભારે જફા પહોંચાડી હોવાનો પ્રશ્ર્ન અત્યારે ભારે ચર્ચાસ્પદ બન્યો છે ત્યારે હિંમતસિંહજી બાવા સહેજે યાદ આવી જાય છે. તેઓ કચ્છના ઈતિહાસ, ભૂગોળ અને પર્યાવરણના પ્રખર જ્ઞાતા હતા. ખાસ કરીને રણ પ્રદેશની પક્ષીસૃષ્ટિ વિશેની તેમની ઊંડાણભરી જાણકારીની અધિકૃતતાએ તો આંતરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓની દાદ સુધ્ધાં મેળવી હતી. છતાં એમના વ્યક્તિત્વની ખૂબી એ હતી કે પોતાના વિશાળ જ્ઞાન અને મોભાનો ભાર કયારેય નાનામાં નાના માનવી સાથેના વ્યવહાર પર પણ પડવા દીધો નહોતો. તેઓ સાચા અર્થમાં ખાનદાની હતા.

કચ્છના અખબારીઆલમ સાથેનો તેમનો સંબંધ સાતત્યથી ભરપૂર હતો. ‘રૂપકડા પક્ષી સુરખાબ’ અગર તો વન્યજીવન અંગે હિંમતસિંહજી સતત કંઈને કંઇ લખતા રહ્યા હતા. અન્ય પક્ષીપ્રેમીઓ વરસાદ પછી સ્થળાંતરીય પક્ષીઓનું આગમન થાય કે તરત જ એના સમાચાર મોકલે અને એ પ્રસિદ્ધ થાય, તેમાં જો કોઈ ક્ષતિ રહી ગઈ હોય તો હિંમતસિંહજી તેના પ્રત્યે ધ્યાન દોરતા એટલું જ નહીં, એ જ દિવસે પોતાના સચોટ અભિપ્રાય લખીને મોકલી દેતા. આ પ્રકારના લખાણમાં કયારેય ક્ષતિ કરનાર લેખકને ઉતારી પાડવાનું વલણ તેમનામાં નહોતું. વિનય, વિવેક અને સીધીસાદી ભાષામાં સામેવાળાને માઠું ન લાગે એ રીતે ક્ષતિ તરફ ધ્યાન દોરતા અને સાથે સાથે પૂરક માહિતીઓ પૂરી પાડતા.

સાચું પૂછો તો, એમનાં તમામ લખાણો, પછી એ રાજકારણ અંગેના હોય, પર્યાવરણ વિષયક હોય કે પછી ઈતિહાસ-ભૂગોળને સ્પર્શતા હોય, પરંતુ એમાં એક ગજબનું સમતોલપણું અને તટસ્થતા જોવા મળતા. ન કોઈ પૂર્વગ્રહ કે ન કોઈ પક્ષપાત અને છતાં સમતોલ અને સચોટ અભિપ્રાય તેમણે આપ્યા છે. એ જ રીતે પોતાના વિચારો ઠોકી બેસાડવાનોય તેમણે કયારેય પ્રયાસ કર્યો નથી. ભાષા પરનો તેમનો કાબૂયે એવો કે લખાણમાં કયાંયે બિનજરૂરી શબ્દપ્રયોગ તમને ન દેખાય. બીજા અર્થમાં કહીએ તો લખાણમાં પણ તેમની સાચી ખાનદાનીનાં દર્શન થતાં.

રાજકારણમાં તેઓ મર્યાદિત સમય સુધી સક્રિય હતા. છતાં એ એક હકીકત છે કે છેક ૧૯૬૨માં જ્યારે એક શાસક પક્ષ તરીકે કૉંગ્રેસનો સૂર્ય મધ્યાહ્ને હતો તેવા સમયે હિંમતસિંહજીના નેતૃત્વ હેઠળ સ્વતંત્ર પક્ષે લોકસભા અને વિધાનસભામાં ચોગરદમ વિજયપતાકા ફરકાવીને કચ્છમાં ઇતિહાસ સર્જી દીધો હતો. વિધાનસભાની છએ છ અને સંસદની એક બેઠક મેળવીને પક્ષનો ડંકો વગાડી દીધો હતો. ૧૯૬૫ના યુદ્ધ સમયે અને ખાસ તો એ યુદ્ધ શરૂ થયું એ પહેલાં જ પાકિસ્તાને કચ્છના રણ પર આક્રમણ કર્યું હતું તેની વિગતે રજૂઆત તેમણે સંસદમાં કરી હતી તે ચિરસ્મરણીય છે. સરહદી સલામતી જેવા સંવેદનશીલ પ્રશ્ર્ને સરકારે કચ્છની અવગણના કરી હતી એવી તેમણે બેધડક રજૂઆત કરી હતી. કેન્દ્રની લાપરવાહીને લીધે જ કચ્છે છાડબેટ ગુમાવવું પડ્યું હોવાની ધારદાર છણાવટ સાથે તેમણે ૧૯૬૮ના કચ્છ સત્યાગ્રહમાંયે સક્રિય ભાગ લીધો હતો. તો ’૬૫ના યુદ્ધ પછી સીમા સુરક્ષાદળની રચના થઈ તે વખતે કેટલાક સૂચનો કર્યાં હોવાનું તેમણે જાતે એક વાર આ લખનાર સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું હતું. તેમના મતે સીમા સુરક્ષાદળમાં ઉચ્ચ અધિકારીઓને પોલીસ દળમાંથી લેવામાં આવે છે. તેના બદલે લશ્કરમાંથી લેવા જોઈએ. આ સંદર્ભે તેઓ પાકિસ્તાન રેન્જર્સનો દાખલો આપતા. કચ્છને અલગ રાજ્ય બનાવવાની માગણી સાથે તેઓ સંમત હતા પણ તેઓ કચ્છ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ તરીકે જાહેર થાય એમ ઈચ્છતા. એ કહેતા કે ઈશાન ભારતના નાનાં-નાનાં રાજ્યો અસ્તિત્વમાં આવ્યા પછી ઊલટો ભ્રષ્ટાચાર વધ્યો છે. ત્યાંના પ્રધાનોએ અને બીજા નેતાઓએ કેન્દ્રના અબજો રૂપિયાની ગ્રાન્ટો બરબાદ કરી મૂકી છે. તેથી રાજકીય રાજ્ય નહીં, પરંતુ કેન્દ્રશાસિત કચ્છ પ્રદેશની તેઓ હિમાયત કરતા.

એક વાર, સંભવત: ૧૯૯૨માં, તેમની સાથે છારી ઢંઢની મુલાકાત લીધી હતી. મોટી હેટ અને ટ્રેકરના બૂટ પહેરીને આવેલા હિંમતસિંહજી બાવા સાથે નખત્રાણાની માહિતી ખાતાની કચેરી પર ગયા ત્યારે ત્યાંના સ્ટાફે નાસ્તો તૈયાર રાખ્યો હતો. બાવાને ઓફર કરવી કે નહીં એ વિશે દ્વિધા થતી હતી. પણ તેઓ જાતે જ નિખાલસતાથી અમારી સાથે એક જ ડિશમાં નાસ્તો કરવા બેસી ગયા. પછી અમે છારી ઢંઢ ગયા અને એ અમારી યાદગાર મુલાકાત બની રહી.

અહીં, અમને તેમના સમતોલ વલણનો પરિચય મળ્યો. એ સમયે પણ ત્યાં માછીમારી થતી હતી. આ પ્રવૃત્તિથી પક્ષીઓને ખલેલ પહોંચતી હતી અને ઘણીવાર એવું બનતું કે પક્ષીઓ જતા રહેતાં. અમે આ વાત છેડી તો તેમણે કહ્યું જુઓ આ માછીમારી તો આજુબાજુના ગામના લોકો પોતાના આહાર માટે કરે છે, નહીં કે ધંધાદારી કમાણી કરવા. ટૂંકમાં તેમનો વિરોધ વ્યાવસાયિક ધોરણે બેફામ માછીમારી કરીને બહાર મોકલાય તેની સામે હતો.

છારી ઢંઢ એક રક્ષિત અભયારણ્ય જાહેર થાય એની તેમણે સતત ચિંતા સેવી હતી. તેમના મતે જો ગુજરાત સરકાર ઘટિત પગલાં લે તો છારી ઢંઢ રાજસ્થાનના ભરતપુર અભયારણ્ય કરતાંયે ચડિયાતું સાબિત થવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. મૃત્યુથી એક દિવસ પૂર્વે પણ તેમણે મિત્રો સમક્ષ છારી ઢંઢ અંગેની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

ગાંડા બાવળના ફેલાવાનો પ્રશ્ર્ન હોય કે ચેરિયાં છેદનનો, પણ હિંમતસિંહજી બાવા પર્યાવરણને ધ્યાનમાં રાખીને જ વિચાર રજૂ કરતા. ગાંડા બાવળના ગેરફાયદા અનેક હોવા છતાં એને આડેધડ નિર્મૂળ કરવાથી પર્યાવરણને નુકસાન થવાનો ભય છે એમ તેઓ કહેતા. ઔદ્યોગિકરણ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સમતુલાની હિમાયત તેમણે કરી હતી પણ જો ઉદ્યોગો બેફામ ભૂગર્ભ જળ ઊલેચે તો તે તેમને મંજૂર નહોતું.

પર્યાવરણ ઉપરાંત કચ્છના નર્મદા સંબંધી પ્રશ્ર્ન હોય કે અન્ય સમસ્યા હિંમતસિંહજી બાવા પોતાના વિચાર સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરતાં અચકાતા નહીં. સિરક્રીક મામલે પણ તેમણે પ્રસંગોપાત લેખ લખ્યા છે. સિંધ પ્રાંત અને કચ્છ-રાજ વચ્ચે ચોખ્ખા કરાર હોવા છતાં ભારત સરકાર સિરક્રીકને વિવાદાગ્રસ્ત વિસ્તાર ગણે છે એની સામે તેમને ભારે રોષ હતો. તેઓ એમ માનતા કે સિરક્રીક પ્રકરણ વિવાદાસ્પદ છે એનો સ્વીકાર જ ભારતે કરવાની જરૂર નહોતી.

કચ્છમાં સીમા સુરક્ષા દળ, લશ્કર કે વાયુસેના મથકના ઉચ્ચ અધિકારીઓ સાથે તેમનો સતત સંપર્ક રહેતો. કચ્છની સરહદોની સુરક્ષા અંગે પણ સૂચનો કરતા રહેતા. આજે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ઇકો ડિપ્લોમસીની આજમાયશ ખાસ કરીને સરદાર ચોકી નજીકના શકુર લેક અને સુરખાબનગર સંદર્ભે કરવાની હિમાયત થઇ રહી છે ત્યારે તેમની હાજરીની ખોટ સાલે છે.

“ક્ષાત્ર અને કલા”

Standard

          “ક્ષાત્ર અને કલા”

image

          ક્ષત્રિયો ને કલા સાથે ઘણો જૂનો સંબંધ છે, એક રાજવી પ્રજાપાલન સાથે કલા નો પણ કસબી હતો, જાણકાર હતો, રાજવી ને પોતાની રૈયત ની સાથે સાથે કલા પણ એટલી જ પ્રિય હતી એમ કહી શકાય, કલા ના પોતાના પણ ઘણા અલગ અલગ પ્રકારો છે, ચિત્રકલા, નૃત્યકલા, નાટ્યકલા, યુદ્ધકલા, રાજનીતિ વિગેરે… પુરાણ કાળો માં આ વિષયો પર થોથબંધ પુસ્તકો પણ લખાયા છે. કલા એ વિસ્તૃત વિષય છે, ૬૪ પ્રકાર ની કલાઓ નો સમાવેશ આપણાં સાહિત્યો માં આપેલ છે…૫૦૯
          જેમાં લેખન માટે લાઠી રાજવી સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ “કલાપી” નામ અગ્રગણ્ય ગણાય, “કલા ને પોતાના હ્ર્દય માં ઘોળી ને પી ગયા એ કલાપી”.
          બીજું મોખરે નું નામ રાજકોટ નરેશ મહેરામણજી જેમણે કટારી નું કીર્તન નામની અદભુત રચના ઘણી પ્રસંશા પામી છે, પ્રવીનસાગર જેવો સાહિત્યકલા નો અદભુત ગ્રંથ આપનાર રાજવી મહેરામણજી રાજકોટ ની રૈયત નું ધ્યાન રાખતા સાથે કલા ક્ષેત્રે પણ અદભુત યોગદાન આપ્યું છે…
          જૂનાગઢ અંતિમ રા મંડલીક નાં પુત્રી પણ સંસ્કૃત ભાષા ના મોટા કવિયત્રી હતા…
          દરેક ક્ષત્રિયને વ્યક્તિગત કલા સાથે લગાવ હોય જ છે, પછી તે ૬૪  માંથી કોઈ પણ કલા હોય.
          પાટણપતિ સોલંકી રાજવી ઓ પ્રજાપ્રિય અને કલા પ્રિય હતા. દાંતા નાં પરમાર રાજવી રાજ મહોબતસિંહજી ને દેશી કલા અને કસબ થી ઘણો લગાવ હતો, તેમણે તો દાંતા ની પ્રજામાં કલા પ્રત્યે પ્રેમ જગાવ્યો હતો.
          સાણંદ કોઠ નાં વાઘેલા રાજવી મહારાણા જયવંતસિંહજી, જેઓનું સંગીત ક્ષેત્રે આગવું પ્રદાન રહ્યું છે. રાગ ના શોધક સાથે ઠાકુર ઓમકારનાથ જેવાના ગુરુ પણ ખરાં…
          કલા માત્ર આંખ અને કાન ના મનોરંજન માટે નથી હોતી, સાત્વિકતા થી ભરપૂર કલા આત્મા ની ખરા અર્થ માં ઉન્નતિ કરે છે. ભગવાન શિવ પણ તાંડવનૃત્ય કલા દ્વારા જગત માં કલા નો ધોધ વરસાવે છે.
          દરેક ક્ષત્રિય ને કલા પ્રત્યે ભાવ અને માન હોવું જોઈએ તથા કલા નો આદર હોવો જોઈએ.
– દિવ્યરાજસિંહ સરવૈયા

History & Literature