Tag Archives: Rajputani

“વિવાહ”

Standard

“વિવાહ”

રાતનો બીજો પહોર જામતો ગયો તેમતેમ શરણાઈઓ માંથી બિહાગના સૂર નીકળવા લાગ્યા. ઢોલ નગારાનો કોલાહલ બંધ છે. માયરાની નીચે છેડાછેડી બાંધેલ વરકન્યા આંખો નમાવીને સપ્તપદીના મંત્રો સાંભળી રહ્યા છે. ચોપાસના ઝરૂખાની બારીઓ ખોલી ખોલીને નગરની રમણીઓ ઘુમટાના ઝીણા બાકોરામાંથી વરકન્યાને જોઈ રહી છે. આષાઢના નવમા દિવસની એ ઝરમર ઝરમર વરસતી રાત્રીએ, ધીરુ ધીરુ આકાશ ગરજે છે ને ધરતી ઉપર ધીરી ધીરી શરણાઈ બોલે છે.

એ કોણ પરણે છે? એક ક્ષત્રિય રાજા પરણે છે. મારવાડનો એક મંડલેશ્વર મેડતાનો તરુણ રાજા. શરણાઇના એકલા સૂર ક્ષત્રિયના વિવાહમાં નહીં તો બીજે ક્યાં વાગે?

ઈશાન ખૂણામાંથી વાયુના સુસવાટા વાય છે. આકાશની છાતી ઉપર વાદળા ઘેરાય છે. માયરામાં મણીજડિત ઝુમ્મરો લટકે છે, દીવાઓ જાણે એ મણીઓની અંદર પોતાના હજારો પ્રતિબિંબો નિહાળી નિહાળીને નાચી રહ્યા છે.

જ્યોતિઓથી ઝળહળતા એ લગ્નમંડપમાં અચાનક કોણ વિદેશી આવીને ઉભો રહ્યો? દરવાજે આ રણભેરી કોણે બજાવી? આ ગઢના નગારા પર દાંડી કેમ પડી? જાનૈયાઓ વીજળીના ચમકારની જેમ ખડા કેમ થઇ ગયા? તલવાર ખેંચીને ક્ષત્રીઓ વરકન્યાની આસપાસ કાં વીંટળાઈ વળ્યાં? કોઈ યમદૂત આવી પહોંચ્યો કે શું?

ના; એતો મારવાડરાજનો દૂત આવ્યો છે, વરરાજાના હાથમાં એક લોહીથી છાંટેલો કાગળ મૂકે છે અને સંદેશો સંભળાવે છે : “દુશ્મનો મારવાડમાં આવીને ઉભા છે, મરધરપતિ રામસિંહ રણે ચડી ચુક્યા છે. જોધાણનાથે કહાવ્યું છે કે, હે માંડળીકો ! હથિયાર લઈને હાજર થજો. બોલો, રાજા રામસિંહનો જય !”

મેડતાનો રાજા માયરામાં ઉભો ઉભો ગરજી ઉઠ્યો કે ‘જય, રાજા રામસિંહનો જય.’ એની ભ્રુકૂટી ખેંચાઈ ગઈ અને કપાળ પર પરસેવાના બિંદુ જામ્યા. પરણતી કન્યાની નમેલી આંખોમાં આંસુ છલ છલ થાય છે. એનું અંગ થર થર થાય છે. પુરુષ પોતાની પરણેતરની સામે ત્રાંસી એક નજર નાખવા જાય ત્યાં તો દૂત બૂમ પાડી ઉઠ્યો કે “રાજપૂત સાવધાન ! હવે સમય નથી.” એ ભીષણ અવાજથી આખો મંડપ જાણે કંપી ઉઠ્યો, દીવાની જ્યોતો જાણે થંભી ગઈ.

“અશ્વ લાવો, રે કોઈ દોડો ! અશ્વ લાવો.” રાજાએ સાદ કર્યો, ચાર નેત્રો મળી ન શક્યા. મુખમાંથી વિદાયનો એક ઉચ્ચાર પણ ન કરી શકાયો. એ વિરની છાતીમાંથી આંસુ ઉઠ્યા તે આંખોને ખૂણે પહોંચ્યા પહેલા જ પાછા વળી ગયા. હણહણતો અશ્વ આવી પહોંચ્યો. એનો એ લગ્નમુગટ, એની એ ગુલાલભરી અંગરખી, હાથમાં એનો એ મંગળમીંઢોળ : ને રાજા અશ્વ ઉપર ચડી ચાલી નીકળ્યો, કન્યા તો ઘોડાના ડાબલા સાંભળતી રહી. મંડપના દીવા મણીમાળામાં પોતાના મો નિહાળતા રહ્યા. પુરોહિતનો મંત્રોચ્ચાર અરધે આવીને ભાંગી ગયો અને શરણાઇના સૂરો શરણાઇના હૈયામાં જ સમાયા.

અધૂરી રહેલી સપ્તપદી હવે ક્યારે પુરી થવાની હશે?

કન્યાને અંતઃપુરમાં લાવીને માએ રડતા રડતા કહ્યું : “દીકરી ! પાનેતર ઉતારી નાખ, મીંઢોળ છોડી નાખ. ગયેલો ઘોડેસવાર હવે ક્યાંથી પાછો આવે?”

કુમારી કહે : “પાનેતર ઉતારવાનું કહેશો નહીં માં ! ને બાંધ્યા મીંઢોળ હવે છુટવાના નથી. આ વેશે જ હું હમણાં મેડતાપુરને માર્ગે ચાલી નિકળીશ. ચિંતા કરશો નહીં, માં ! રાજપૂત પાછા આવ્યા વિના રહેશે નહીં, અધૂરા રહેલા ફેરા ત્યાં જઈને ફરી લેશું.”

પુરોહિતે આવીને આશીર્વાદ દીધો. દુર્વાના પવિત્ર તરણાં સાથે બંધાવ્યા, નગરની નારીઓના મંગળ ગીત સાંભળતી સાંભળતી રાજકુમારી વેલડામાં બેઠી. સાથે રંગીન વસ્ત્રો પહેરીને દાસ દાસીઓ નીકળ્યા.

માતા બચ્ચી ભરીને કહે છે : “બેટા ! આવજે હો !” એની આંખમાં આંસુ સમાયા નહીં.

બાપુ માથે હાથ મેલીને બોલ્યા : “દીકરી ! આવજે હો !” એણે મોં ફેરવી લીધું. છાનીમાંની એણે આંખો લૂછી.

ઘુઘરીયાળી વેલ્ય, ધૂળના ગોટા ઉડાડતી પાદર વળોટી ગઈ. નદીને પેલે પર ઉતરી ગઈ, સ્મશાનની પડખે થઈને નીકળી ગઈ. માબાપ જોઈ રહ્યા. ઓ જાય ! ઓ દેખાય ! ઓ આકાશમાં મળી જાય. ઓ શરણાઇનો સૂર સંભળાય !

અધરાત થઇ, અને મેડતાપુરના દરવાજા પાસે મશાલોનો પ્રકાશ ઝળહળી ઉઠ્યો. શરણાઈઓના ગહેકાટ સાથે રાજકુમારી આવી પહોંચી. નગરના દરવાજા પાસે પ્રજાજનોની મેદની જામેલી છે. સહુના અંગો ઉપર સફેદ વસ્ત્રો છે. પ્રજાજનો બૂમ પડી ઉઠ્યા : “શરણાઈ બંધ કરો.”

શરણાઈ બંધ પડી. દાસદાસીઓએ પૂછ્યું : “શી હકીકત છે?”

નગરજનો બોલી ઉઠ્યા : “મેડતાના રાજા આજે યુદ્ધમાં વીરગતી પામ્યા. અહીં એમની ચિતા ખડકાય છે, એમને અગ્નિદાહ દેવાશે.”

કાન માંડીને રાજકુમારીએ વાત સાંભળી. આંસુનું એક ટીપું પણ એ બે આંખોમાંથી ટપકયું નહીં. વેલડીનો પડદો ખોલીને કુમારીએ હાકલ મારી : “ખબરદાર ! શરણાઈ બંધ કરશોમાં ! આજે અધૂરા લગ્ન પુરા કરશું. છેડાછેડીની જે ગાંઠ બંધાઈ છે તેને ફરી ખેંચી બાંધશું, આજે સ્મશાનના પવિત્ર અગ્નિદેવની સમક્ષ, ક્ષત્રીઓની મહાન મેદની વચ્ચે સપ્તપદીના બાકી રહેલા મંત્રો બોલશું.”

“બજાવો શરણાઈ, મીઠા મીઠા સૂરની બધી રાગિણીઓ બજાવી લો.”

ચંદનની ચિતા ઉપર મેડતારાજનો પાર્થિવ દેહ સૂતો છે, માથા પર એનો એ લગ્નમુગટ : ગળામાં એની એ વરમાળા : કાંડા ઉપર એનો એ મીંઢોળ : વિવાહ વખતેનું એ મૃદુ હાસ્ય હજી હોઠ ઉપર ઝલકી રહ્યું છે. મૃત્યુએ એ વરરાજાની કાંતિનું એક કિરણ પણ નથી ઝુંટી લીધું. સૂતેલો વરરાજા શું કન્યાની વાટ જોતો જોતો મલકી રહ્યો છે?

વેલ્યમાંથી રાજકુમારી નીચે ઉતર્યા. છેડાછેડી બાંધીને વરરાજાના ઓશિકા આગળ બેઠા, સુતેલા સ્વામીનું માથું ખોળામાં લીધું. સપ્તપદીનો ઉચ્ચાર આરંભ્યો. નગરની નારીઓ આવીને મંગળ ગીતો ગાય છે, પુરોહિત ‘ધન્ય ! ધન્ય !’ પુકારે છે, ચારણો વીરાંગનાનો જય-જયકાર બોલાવે છે, અને ભડભડાટ કરતી ચિતા સળગી ઉઠે છે.


જય હો એ ક્ષત્રિ જુગલનો !

“રાજપૂતાણી” / राजपूतानी / Rajputani

Standard

“રાજપૂતાણી”

image

ઉગમણી ધરતીના દાદા કોરા કાગળ આવ્યાં રે
ઈ રે કાગળ દાદે ડેલીએ વંચાવ્યાં રે
કાકો વાંચે ને દાદો રહ રહ રુવે રે
ઉપરવાડેથી તેજમલ ડોકાણાં રે
શીદને રુવો છો દાદા શું છે અમને કહો ને રે
દળકટક આવ્યું છે દીકરી વહારે કોણ ચડશે રે
સાત સાત દીકરીએ દાદો વાંઝિયો કહેવાણો રે
હૈયે હિમ્મત રાખો દાદા અમે વહારે ચડશું રે
માથાનો અંબોડો તેજમલ અછતો કેમ રહેશે રે
માથાનો અંબોડો દાદા મોળીડામાં રહેશે રે
કાનનાં અકોટા તેજમલ અછતાં કેમ રહેશે રે
કાનનાં અકોટા દાદા બોકાનામાં રહેશે
હાથનાં ત્રાજવા તેજમલ કેમ અછતાં રહેશે રે
હાથનાં ત્રાજવા દાદા બાંયલડીમાં રહેશે રે
પગનાં ત્રાજવા તેજમલ કેમ અછતાં રહેશે રે
પગનાં ત્રાજવા દાદા મોજડિયુંમાં રહેશે રે
દાંત રંગાવેલ તેજમલ અછતાં કેમ રહેશે રે
નાના હતાં ત્યારે મોસાળ ગ્યાં ‘તાં રે
ખાંતીલી મામીએ દાંત રંગાવ્યા રે
નાક વીંધાવેલ તેજમલ અછતાં કેમ રહેશે રે
અમારી માતાને અમે ખોટનાં હતાં રે
નાનાં હતાં તે દિ ‘ નાક વીંધાવ્યાં રે
ચલો મારા સાથી આપણે સોનીહાટ જઈએ રે
સોનીહાટે જઈને અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એનાં બેરખડે મન મો ‘શે રે
અસતરી હશે તો એનાં ઝૂમણલે મો ‘ શે રે
સંધા સાથીડાએ ઝૂમણાં મૂલવિયાં રે
તેજમલ ઠાકોરિયાએ બેરખાં મૂલવિયાં રે
ચાલો મારા સાથી આપણ વાણી હાટે જઈએ રે
વાણીહાટે જઈને અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એનાં પાઘડીએ મન મો ‘શે રે
અસતરી હશે તો એનાં ચૂંદડીએ મન મો ‘શે રે
સંધા સાથીડાએ ચૂંદડિયું મૂલવિયું રે
તેજમલ ઠાકોરિયાએ મોળીડાં મૂલવિયાં રે
ચાલો મારા સાથી આપણ સંઘેડા હાટે જઈએ રે
સંઘેડાં હાટે જઈને અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એનાં ઢોલિયે મન મો ‘શે રે
અસતરી હશે તો એનાં ચૂડલે મન મો ‘ શે રે
સંધા સાથીડાએ ચૂડલા મૂલવિયાં રે
તેજમલ ઠાકોરિયાના ઢોલિયે મન મોયાં રે
ચાલો મારા સાથીઓ દરિયે ના ‘વા જઈએ રે
દરિયા કાંઠે જઈ અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એ દરિયો ડો’ળી ના ‘ શે રે
અસતરી હશે તો એ કાંઠે બેસી ના ‘શે રે
સંધા સાથીડા તો કાંઠે બેસી ના ‘યા રે
તેજમલ ઠાકોરિયો તો દરિયો ડો’ળી ના ‘ યો રે
ચાલો મારા સાથી આપણ લશ્કરમાં જઈએ રે
લશ્કરમાં જઈને અસતરી પારખીએ રે
પુરુષ હશે તો એ સામે પગલે ધાશે રે
અસતરી હશે તો એ પાછે પગલે ખસશે રે
તેજમલ ઠાકોરે જુદ્ધમાં પહેલો ઘા દીધો ને
સૌ સાથીડાં એની પાછળ ધાયાં રે
દળકટક વાળી તેજમલ ઘરે પધાર્યા રે
દાદે ને કાકે એને મોતીડે વધાવ્યાં રે…..
– શ્રી રાજ ક્ષાત્રગૌરવ સાંસ્કૃતિક સંસ્થાન, રાજકોટ..

Rajputani / ગરાસણી / राजपूतानी – Zaverchand Meghani

Standard

ગેમાભાઈ! આ દીકરીને આજ એને સાસરે મૂકવાં જાવાં છે. તમે સાથે જશો ને?”

“ના, દરબાર, ત્રણ ટકાનુંય જ્યાં જ્યાં જોખમ ન હોય ત્યાં મારું વોળાવું ન હોય. ગેમાનું વોળાવું તો પાંચ પચીસ હજરાના દાગીના હોય એવા ગામતરામાં જ દીપે. બીજા સપારડા ઘણાં છે.”

ઢોલિયે સૂતો સૂતો હોકાની ઘૂંટ લેતાં લેતાં આવો જવાબ દેનાર આ ગેમો પચ્છેગામમો કરડિયો રજપૂત હતો. ગોહિલવાડ પંથકના પચ્છેગામની અંદર આવા ૪૦-૫૦ કારડિયાઓ ગરાસિયાઓનો પગાર ખાતા હતા. જ્યારે વોળાવે (ગામતરા સાથે) જવું હોય, ત્યારે પસાયતા તરીકે એ બધા પાસેથી કામ લેવાતું.પણ બધા કારડિયાની અંદર ગેમો વોળાવિયો બનીને ચાલે, એ ગાડાને પડખે કોઈ લૂંટારો ચડી શકે નહિ. જેવાતેવાને તો ગેમો ઉપર મુજબના તોછડા જવાબો આપી દેતો. ગેમાનું વોળાવું એ કાંઈ રમત નહોતી.

એક દિવસ ગામના બાપુ ખુમાણસંગજી તરફથી ગેમાનું તેડું આવ્યું. ખુમાણસંગજીની દીકરી રૂપાળીબા ભાલમાં હેબતપરગામે સાસરવાસ હતાં. ત્યાં એ દીકરીને સીમંત હતું. ખોળો ભરીને તેડી લાવવાના હતાં. એક વેલડું, બે છોડીઓ ભેળો ગેમો, તેમ જ બીજો એક કારડિયો : એ બધા હેબતઓઅર ગામે બાને તેડવા ચાલ્યાં.

image

Rajputani

હેબતપરથી પચ્છેગામ આવતાં મોણપુર ગામ સુધી આશરે દસ ગાઉ લાંબુ હતું. દિવસે એમાં મુસાફરી થતી નહોતી, કેમકે પાણી વિના પ્રાણ જાય, એટલે રૂપાળીબાને રાતે જ સોંડાડવામાં આવ્યાં. વેલડીમાં રૂપાળીબા અને છોકરીઓ બેઠાં. બીજા ગાડાંમાં ફ્ગેમો, એનો બીજો સંગાથી અને પાણીનાં બે માટલાં હતાં. ગાડાં જોડીને તારોડિયાને અજવાળે બધાં ચાલી નીકળ્યાં. રૂપાળી બા પસે એક ડાબલો હતો. એમાં પાંચ હજારના હેમના દાગીના હતા; અંગ ઉપર પણ ઘરેણાંનો શણગાર ભલી ભાત્યે ભર્યો હતો.

ગાડાં ચાલ્યાં એટલે ગેમો તો જાણે પારણામાં હીંચોળાવા લાગ્ય્પ્. એણે પછેડી ઓઢીને લાંબા પડી ઊંઘવાનું શરૂ કર્યું. ઘોર અંધારામાં એના નસકોરાં ગાજવા લાગ્યાં. ગાડાવાળાએ એક વાર ટપારી જોયું : ” ગેમાભાઈ, રાત અંધારી છે. ઊંઘવાજેવું નથી, હો બાપા ! હોશિયાર રે’જો.”

ગેમાએ જવાબ દીધો : “એલા, ઓળખછ તું આ ગેમાને? ગેમો હોય ત્યાં લૂંટારા ન ડોકાય; તું તરે મૂંગો મરીને ગાડું હાંક્યો આવ.”

ગેમો નસકોરા ગ્જાવવા લાગ્યો. નરકોરાં ઠેઠ બહેનને ગાડે સંભળાણાં. વેલડીનો પડદો ઉપાડીને રૂપાળીબાએ પણ કહી જોયું : ” ગેમાભાઈ, બાપા, અટાણે સુવાય નહિ હો!”

ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં ગેમો બબળતો હતો : ” હું કોણ ? હું ગેમો !”

આમ કરતાં વેળાવદર ગામ વળોટી ગયા. પણ ત્યાંથી દોઢ-બે ગાઉ ઉપર એક તળાવડી આવે છે. ગાડા ખેડુએ નજર કરીતો આઘેથી તળાવડીમાં આગના તનખા ઊડતા દેખાયા. વહેમ આવ્યો કે કોઈ ચક્મક ઝેગવે છે. ગેમાને એણે હાકલ કરી : ” ગેમાભાઈ ! ગફલત કરવા જેવું નથી હો!”

ગેમાનો તો એક જ જવાબ હતો : “મને ઓળખછ?હું કોણ ? હું ગેમો !”

ગાડાં તળાવળી નજીક પહોંચ્યા એટાલે ગાડાખેડુને દસ બાર આદમીનું ટોળું દેખાણું. એની છાતી થડકી ઊઠી ગેમાને એણે ઢંઢોળ્યો, પણ ગેમો કાંઈ ઊઠે ? એ તો ગેમો !”

જોતાજોતમાં તો અંધારે બારજણા વેલડું ઘેરીને ઊભા રહ્યા ને પડકાર કર્યો. ગેમો ઝબકીને આંખો ચોળે છે અને હાકલ કરે છે : ” મને ઓળખછ?હું કોણ ? હું ગેમો !” ત્યાં એક ડાંગનો ઘા પડ્યો અને ગેમો જમીનદોસ્ત બન્યો.

એક જણે કહ્યું : ” એલા, એને ઝટ રણગોટીળો કરી મેલો !”

લૂંટારાઓએ એને બેસાડીને એના હાથ-પગને એક બંધે બાંધ્યા. પગના ગોઠણ ઊભા કરાવી, પછી ગોઠણ નીચે સોંસરી એક લાડડી નાખી, એક ધક્કો દઈ દદાની માફક ગબડાવી દીધો. આ ક્રિયાને રણગોળીટો કહે છે. રણગોટીળો એટલે રણનો દડો. આદમી આ રીતે દડા જેવો બની જાય છે.

“કોણ છે વેલ્યમાં ? દાગીના ફગાવી દ્યો ઝટ!” લૂંટારાએ ત્રાડ દીધી.

રૂપાળીબાએ વેલડીના પડદા ખોલી નાખ્યા અને બદમાશોઇએ માગ્યા મુજબ પાંચ હજારના દાગીનાનો ડાબલો આપી દીધો. તારોડિયાના પ્રકાશમાં રૂપાળીબાના અંગ ઉપર સોનું ચળકી ઊઠ્યું.

બદમાશો બોલ્યા : “ડિલ ઉપરથી ઘરેણું ઉતાર.”

બાઈએ બધા ઘરેણા ઊતાર્યાં; બાકી રહ્યાં માત્ર પગનાં કડલાં

“કડલાં સોત ઉતાર” બદમાશોએ બૂમ પાડી.

બાઈ વીનવવા લાગ્યાં : ” ભાઈ , આ નરેડીનાં નક્કર કડલાં છે ને ભીડેલાં છે. વળી હું ભર્યે પેટે છું. મારાથી નહિ ઊઘડે; માટે આટલેથી ખેમૈયા કરો ને, મારા વીરા!”

“સગાઈ કર મા ને ઝટ કાધી દે!”

“ત્યારે લ્યો, તમે જ કાઢી લ્યો,” એમ કહી રૂપાલીએ વેલડીમાં બેઠા બેઠા પગ લાંબા કર્યા. પોતાના જંતરડાની મજબૂત દોરીઓ ભરાવીને સામસામા બે કોળીઓ કડલાં ખેંચવા લાગ્યા અને બીજા વાતોમાં રોકાઈ ગયા; કોઈનું ધ્યાન નહોતું.

રૂપાળીબાએ ત્રાંસી નજર નાખી, બીજું કાંઈ તો ન દેખ્યું, પણ ફક્ત ગાડાંના આડાં (લાકડાના ધોકા) દેખ્યા. વિચાર કરવાનો ત્યાં વખત નહોતો. કામી લૂંટારાઓ એ રજપૂતાણીના શરીરની મશ્કરી કરતા હતા.

રૂપાળીબાએ એક આડું ખેંચ્યું અને નીચે બેસી કડલાં ખોલનારા બે જણની ખોપરી માથે અક્કેક ઘા કર્યો. બન્નેની ખોપરી ફાટી ગઈ. બેય જણા ધરતી પર ઢળ્યા. ત્યાં તો એ ગરાસનીને સૂરાતન ચડ્યું; આડુમ્ લઈને એ કૂદી પડી. દસ માણસોની લાકડી પોતાના અંગ પર પડતી જાય છે. માર વાગતાં પોતે ગોઠભેર થઈ જાય છે; પાછી ઊઠીને આડાનો ઘા કરે છે. એ ઘા- ચંડી રૂપે ઘૂમતી એ ક્ષત્રિયાણીનો ઘા- જેના પર પડે છે તે ફરી વાર ઊઠવા નથી આપતો.

અઢાર વર્ષની ગર્ભવંતી ગરાસણી લાકડીઓના ઘા અને તલવારોના ઝાટાકા ઝીલતી ઘૂમે છે. એવામાં જે દુશ્મનો પડ્યા તેમાંના એકની તલવાર એના હાથમાં આવી ગઈ. એટલે પછી તો જગદમ્બાનું રૂપ પ્રગટ થયું; બચેલા બદમાશો પલાયન કરી ગયા.

ગેમો રણગોળીટો થઈને ઝાંખરામં પડેલો હતો. બાઈએ કહ્યું : “છોડી નાખો એ બાયલાને.”

છૂટીને ગેમો ચાલ્યો ગયો, મોં ન બતાવી શક્યો. ફરી કોઈ વાર પચ્છેગામમાં ડોકાણો નહિ.

જુવાન ગરાસણીની છાતીમાં શ્વાસની ધમણ ચાલતી હતી; એના અંગેઅંગ ઉપરથી લોહી નીતરતું હતું; નેત્રોમાંથી ઝાળો છૂટતી હતી; હાથમાં લોહીથી તરબોળ તલવાર હતી. કાળી રાતે કોઈ ચંડિકા પ્રગટ થઈ ! વાહ ગરાસણી ! વનનાં ઝાડાવાં જોઈ રહ્યાં હતાં.

ગાડામાં બેસવાની એણે ના પાડી. ધીંગાણું કરનાર માનવી બેસી શકે નહિ. એના શરીરમાં શૂરાતન ફાટફાટ થાતું હોય છે. ચાહે તેટાલા ઘા પડ્યા હોય, પણ એ ગાઉઓના ગાઉ ચાલી શકે; એનું લોહી શાંતિ પામે નહિ, રૂપાળીબા ચંડીરૂપે ગાડાની પાછળ પાછળ ચોપાસ નજર કરી ચાલી નીકળ્યાં.

સવાર પડ્યું ત્યાં મોણપરનું પાદર આવ્યું. એ એમના મામા દાદભાનું ગામ હતું. મામાને ખબર મોકલ્યા કે ઝટ કસૂંબો લઈને આવે.

કસૂંબો લઈને મામા હાજર થયા. દીકરીને જખ્મોની પીડા દેખાય માટે કસૂંબો લેવરાવ્યો. મામાએ આગ્રહ કર્યો :

“બેટા, આમ્હીં રોકાઈ જાઓ.”

‘ના, મામા, મારે જલ્દી ઘર પહોંચવું છે, માને અને મારા બાપુને મળી લેવું છે.”

બહેન પચ્છેગામમાં પહોંચે તે પહેલાં તો બહેનના ધીંગાણાની વાત પ્રસરી ગઈ હતી. તમામને ચેતાવી દેવામાં આવ્યાં હતાં કે કોઈ એનાં વખાણ ન કરશો, ઊલટું, એને પાછી પાડવા જેવાં વેણ કહેજો, નહિ તો બહેનને ચમક ઊપડશે.

ચમક ઊપડે એટલે માણસ મરી જાય.

લોહીએ નીતરતાં બહેન આવ્યાં. બહેનને ઢોલિયામાં સુવાડ્યાં, બધાંય ઠપકો દેવા લાગ્યાં : ” બેટા ! બહુ અઘટિત કર્યું. પાંચ હજારનાં ઘરેણાં જાત તો ક્યાં બાપુને ખોટ આવી જાત!”

એક પહોરમાં તો એનો જીવ ચાલી ગયો; પણ એનો ઇતિહાસ હજુ સુધી નથી ગયો.

(પૂર્ણ)
ઝવેરચંદ મેઘાણી

हाडी रानी – इतिहास का बड़ा बलिदान Hadi Rani

Standard

image

इतिहास का सबसे बड़ा बलिदान

हमारे देश में कुछ महिलाओं ने यदि रणभूमि में कमान संभाली हैं तो कई ऐसी भी हैं, जिन्होंने घर पर रहकर ही अपनी शक्ति और हिम्मत का अनोखा परिचय दुनिया को दे दिया है। उन्हीं में से एक राजस्थान के इतिहास की वह घटना है, जब एक रानी ने विवाह के सिर्फ 7 दिन बाद ही अपना शीश अपने हाथों से काटकर युद्ध के लिए तैयार अपने पति की भिजवा दी, ताकि उनका पति अपनी नई नवेली पत्नी की खूबसूरती में उलझकर अपना कर्तव्य भूल न जाए। कहते हैं एक पत्नी द्वारा अपने पति को उसका फर्ज याद दिलाने के लिए किया गया इतिहास में सबसे बड़ा बलिदान है।यह रानी कोई और नहीं, बल्कि बूंदी के हाड़ा शासक की बेटी थी और उदयपुर (मेवाड़)के सलुम्बर ठिकाने के रावत चूड़ावत की रानी थी। इतिहास में यह हाड़ी रानी की नाम से प्रसिद्ध है।

हाड़ी रानी का सरदार चूड़ावत से विवाह –
अभी रानी के हाथों की मेंहदी भी नहीं छूटी थी । सुबह का वक्त था। रानी सज-धजकर राजा को जगाने आई। उनकी आखों में नींद की खुमारी साफ झलक रही थी। रानी ने हंसी ठिठोली से उन्हें जगाना चाहा। इसी बीच दरबान वहां आकर खड़ा हो गया। राजा का ध्यानन जाने पर रानी ने कहा, महाराणा का दूत काफी देर से खड़ा है। वह ठाकुर से तुरंत मिलना चाहते हैं। आपके लिए कोई आवश्यक पत्र लाया है उसे अभी देना जरूरी है। असमय दूत के आगमन पर ठाकुर हक्का बक्का रह गए। वह सोचने लगे कि अवश्य कोई विशेष बात होगी। राणा को पता है कि वह अभी ही ब्याह कर के लौटे हैं। आपात की घड़ी ही हो सकती है। सहसा बैठक में बैठे राणा केदूत पर ठाकुर की निगाह जा पड़ी। औपचारिकता के बाद ठाकुर ने दूत से कहा, अरे शार्दूल तू। इतनी सुबह कैसे? क्या भाभी ने घर से खदेड़ दिया है? सारा मजा फिर किरकिरा कर दिया। सरदार ने फिर दूत से कहा, तेरी नई भाभी अवश्य तुम पर नाराज होकर अंदर गई होगी। नई नई है न। इसलिए बेचारी कुछ नहीं बोली। शार्दूल खुद भी बड़ा हंसोड़ था। वह हंसी मजाक के बिना एक क्षण को भी नहीं रह सकता था, लेकिन वह बड़ा गंभीर था। दोस्त हंसी छोड़ो। सचमुच बड़ी संकट की घड़ी आ गई है। मुझे भी तुरंत वापस लौटना है।यह कहकर सहसा वह चुप हो गया। अपने इस मित्र के विवाह में बाराती बनकर गया था। उसके चेहरे पर छाई गंभीरता की रेखाओं को देखकर हाड़ा सरदार का मन आशंकित हो उठा। सचमुच कुछ अनहोनी तो नहीं हो गई है! दूत संकोच रहा था कि इस समय राणा की चिट्ठी वह मित्रको दे या नहीं। हाड़ी सरदार को तुरंत युद्ध के लिए प्रस्थान करने का निर्देश लेकर वह लाया था। उसे मित्र के शब्द स्मरण हो रहे थे। हाड़ी के पैरों के नाखूनों में लगे महावर की लाली के निशान अभी भी वैसे के वैसे ही उभरे हुए थे। नव विवाहित हाड़ी रानी के हाथों की मेंहदी भी तो अभी सूखी न होगी। पति पत्नी ने एक-दूसरे को ठीक से देखा पहचाना नहीं होगा। कितना दुखदायी होगा उनका बिछोह! यह स्मरण करते ही वह सिहर उठा। पता नहीं युद्ध में क्या हो? वैसे तो राजपूत मृत्यु को खिलौना ही समझता है। अंत में जी कड़ा कर के उसने हाड़ी सरदार के हाथों में राणा राजसिंह का पत्र थमा दिया। राणा का उसके लिए संदेश था। क्या लिखा था पत्र में :वीरवर। अविलंब अपनी सैन्य टुकड़ी को लेकर औरंगजेब की सेना को रोको। मुसलमान सेना उसकी सहायता को आगे बढ़ रही है। इस समय औरंगजेब को मैं घेरे हुए हूं। उसकी सहायता को बढ़ रही फौज को कुछ समय के लिए उलझाकर रखना है, ताकि वह शीघ्र ही आगे न बढ़ सके तब तक मैं पूरा काम निपटा लेता हूं। तुम इस कार्य को बड़ी कुशलता से कर सकते हो। यद्यपि यह बड़ा खतरनाक है। जान की बाजी भी लगानी पड़ सकती है। मुझे तुमपर भरोसा है। हाड़ी सरदार के लिए यह परीक्षा की घड़ी थी। एक ओर मुगलों की विपुल सेना और उसकी सैनिक टुकड़ी अति अल्प है। राणा राजसिंह ने मेवाड़ के छीने हुए क्षेत्रों को मुगलों के चंगुल से मुक्त करा लिया था। औरंगजेब के पिता शाहजहां ने अपनी पूरी ताकत लगा दी थी। वह चुप होकर बैठ गया था। अब शासन की बागडोर औरंगजेब के हाथों में आई थी। इसी बीच एक बात और हो गई थी जिसने राजसिंह और औरंगजेब को आमने-सामने लाकर खड़ा कर दिया था। यह संपूर्ण हिन्दू जाति का अपमान था। इस्लाम को कुबूल करो या हिन्दू बने रहने का दंड भरो। यही कहकर हिन्दुओं पर उसने जजिया कर लगाया था। राणा राजसिंह ने इसका विरोध किया था। उनका मन भी इसे सहन नहीं कर रहा था। इसका परिणाम यह हुआ कई अन्य हिन्दू राजाओं ने उसे अपने यहां लागू करने में आनाकानी की। उनका साहस बढ़ गया था। गुलामी की जंजीरों को तोड़ फेंकने की अग्नि जो मंद पड़ गई थी फिर से प्रज्ज्वलित हो गई थी। दक्षिण में शिवाजी, बुंदेलखंड में छत्रसाल, पंजाब में गुरु गोविंद सिंह, मारवाड़ में राठौड़ वीर दुर्गादास मुगल सल्तनत के विरुद्ध उठ खड़े हुए थे। यहां तक कि आमेर के मिर्जा राजा जयसिंह और मारवाड़ के जसवंत सिंह जो मुगल सल्तनत के दो प्रमुख स्तंभ थे। उनमें भी स्वतंत्रता प्रेमियों के प्रति सहानुभूति उत्पन्न हो गई थी। मुगल बादशाह ने एक बड़ी सेना लेकर मेवाड़ पर आक्रमण कर दिया था। राणा राजसिंह ने सेना के तीन भाग किए थे। मुगल सेना के अरावली में न घुसने देने का दायित्व अपने बेटे जयसिंह को सौपा था। अजमेर की ओर से बादशाह को मिलने वाली सहायता को रोकने का काम दूसरे बेटे भीम सिंह का था। वे स्वयं अकबर और दुर्गादास राठौड़ के साथ औरंगजेब की सेना पर टूट पड़े थे। सभी मोर्चों पर उन्हें विजय प्राप्त हुई थी। बादशाह औरंगजेब की बड़ी प्रियबेगम बंदी बना ली गईं थी। बड़ी कठिनाई से किसी प्रकार औरंगजेब प्राण बचाकर निकल सका था । मेवाड़ के महाराणा की यह जीत ऐसी थी कि उनके जीवन काल में फिर कभी औरंगजेब उनके विरुद्ध सिर न उठा सका था। अब उन्होंने मुगल सेना के मार्ग में अवरोध उत्पन्न करन के लिए हाड़ी सरदार को पत्र लिखा था। वही संदेश लेकर शार्दूल सिंह मित्र के पास पहुंचा था। एक क्षण का भी विलंब न करते हुए हाड़ा सरदार ने अपने सैनिकों को कूच करने का आदेश दे दिया था। अब वह पत्नी से अंतिम विदाई लेने के लिए उसके पास पहुंचा था। केसरिया बाना पहने युद्ध वेष में सजे पति को देखकर हाड़ी रानी चौंक पड़ीं। उसने पूछा, कहां चले स्वामी? इतनी जल्दी। अभी तो आप कह रहे थे कि चार छह महीनों के लिए युद्ध से फुरसत मिली है, आराम से कटेगी। लेकिन, यह क्या? आश्चर्य मिश्रित शब्दों में हाड़ी रानी पति से बोली। प्रिय, पति के शौर्य और पराक्रम को परखने के लिए लिए ही तो क्षत्राणियां इसी दिन की प्रतीक्षा करती हैं। वह शुभ घड़ी अभी ही आ गई। देश के शत्रुओं से दो-दो हाथ होने का अवसर मिला है। मुझे यहां से अविलंब निकलना है। हंसते-हंसते विदा दो। पता नहीं फिर कभी भेंट हो या नहो, हाड़ी सरदार ने मुस्करा कर पत्नी से कहा। हाड़ी सरदार कामन आशंकित था। सचमुच ही यदि न लौटा तो। मेरी इस अर्धांगिनी का क्या होगा? एक ओर कर्तव्य और दूसरी ओर था पत्नी का मोह। इसी अन्तर्द्वंद में उसका मन फंसा था। उसने पत्नी को राणा राजसिंह के पत्र के संबंध में पूरी बात विस्तार से बतादी थी। विदाई मांगते समय पति का गला भर आया है यह हाड़ी राना की तेज आंखों से छिपा न रह सका। यद्यपि हाड़ा सरदार ने उन आंसुओं को छिपाने की कोशिश की। हताश मन व्यक्ति को विजय से दूर ले जाता है। उस वीर बाला को यह समझते देर न लगी कि पति रणभूमि में तो जा रहा है पर मोह ग्रस्त होकर। पति विजयश्री प्राप्त करें इसके लिए उसने कर्तव्य की वेदी पर अपने मोह की बलि दे दी। वह पति से बोली स्वामी जरा ठहरिए। मैं अभी आई। वह दौड़ी-दौड़ी अंदर गई और आरती का थाल सजाया। पति के मस्तक पर टीका लगाया, उसकी आरती उतारी। वह पति से बोली। मैं धन्य हो गई, ऐसा वीर पति पाकर। हमारा आपका तो जन्म जन्मांतर का साथ है। राजपूत रमणियां इसी दिन के लिए तो पुत्र को जन्म देती हैं, आप जाएं स्वामी। मैं विजय माला लिए द्वार पर आपकी प्रतीक्षा करूंगी। उसने अपने नेत्रों में उमड़ते हुए आंसुओं को पी लिया था। पति को दुर्बल नहीं करना चाहती थी। चलते-चलते पति ने कहा, मैं तुमको कोई सुख न दे सका, बस इसका ही दुख है मुझे। भूल तो नहीं जाओगी ? यदि मैं न रहा तो! उसके वाक्य पूरे भी नहो पाए थे कि हाड़ी रानी ने उसके मुख पर हथेली रख दी। न न स्वामी। ऐसी अशुभबातें न बोलें। मैं वीर राजपूतनी हूं, फिर वीर की पत्नी भी हूं। अपना अंतिम धर्म अच्छी तरह जानती हूं आप निश्चित होकर प्रस्थान करें। देश के शत्रुओं के दांत खट्टे करें। यही मेरी प्रार्थना है। इसके बाद रानी उसे एक टक निहारती रहीं जब तक वह आंखे से ओझल न हो गया। उसके मन में दुर्बलता का जो तूफान छिपाथा जिसे अभी तक उसने बरबस रोक रखा था वह आंखों से बह निकला। हाड़ी सरदार अपनी सेना के साथ हवा से बातें करता उड़ा जा रहा था, किन्तु उसके मन में रह रहकर आ रहा था कि कहीं सचमुच मेरी पत्नी मुझे भुला न दें? वह मन को समझाता, पर उसक ध्यान उधर ही चला जाता। अंत में उससे रहा न गया। उसने आधे मार्ग से अपने विश्वस्त सैनिकों के रानी के पास भेजा। उसको फिर से स्मरण करायाथा कि मुझे भूलना मत। मैं जरूर लौटूंगा। संदेश वाहक को आश्वस्त कर रानी ने लौटाया। दूसर दिन एक और वाहक आया। फिर वही बात। तीसरे दिन फिर एक आया। इस बार वह पत्नी के नाम सरदार का पत्र लाया था। प्रिय मैं यहां शत्रुओं से लोहा ले रहा हूं। अंगद के समान पैर जमारक उनको रोक दिया है। मजाल है कि वे जरा भी आगे बढ़ जाएं। यह तो तुम्हारे रक्षा कवच का प्रताप है। पर तुम्हारे बड़ी याद आ रही है। पत्र वाहक द्वारा कोई अपनी प्रिय निशानी अवश्य भेज देना। उसे ही देखकर मैं मन को हल्का कर लिया करुंगा। हाड़ी रानी पत्र को पढ़कर सोच में पड़ गईं। रानी ने सोचा युद्ध क्षेत्र में भी उन्हें मेरी याद सतायेगी तो वे कमजोर पड़ जायेंगे, युद्ध कैसे कर पायेंगे। मैं उनके कर्तव्य में बाधक क्यों बनू¡? युद्धरत पति का मन यदि मेरी याद में ही रमा रहा उनके नेत्रों के सामने यदि मेरा ही मुखड़ा घूमता रहा तो वह शत्रुओं से कैसे लड़ेंगे। विजय श्री का वरण कैसे करेंगे? उसके मन में एक विचार कौंधा। वह सैनिक से बोली वीर ? मैं तुम्हें अपनी अंतिम निशान दे रही हूं। यह सोचकर हाड़ी रानी ने सेवक के हाथ से तलवार लेकर सेवक को अपना सिर ले जाने का आदेश देते हुए तलवार से अपना सिर काट डाला। सेवक रानी का कटा सिर अपनी थाली में लेकर, सरदार के पास पहु¡चा। रानी का बलिदान देखकर चुण्डावत की भुजाए¡ फड़क उठी। उत्साहित सरदार तलवार लेकर शत्रु-दल पर टूट पड़े वह शत्रु पर टूट पड़ा। इतना अप्रतिम शौर्य दिखाया था कि उसकी मिसाल मिलना बड़ा कठिन है। जीवन की आखिरी सांस तक वह लंड़ता रहा। औरंगजेब की सहायक सेना को उसने आगे नहीं बढऩे दिया, जब तक मुगल बादशाह मैदान छोड़कर भाग नहीं गया था।

Divyrajsinh Sarvaiya (Dedarda)

सोही हिंद की राजपुतानीया थी, Sohi Hind ki Rajputaniya thi

Standard

image

रंगमहेल में बानीयां बहोत रहे,
एक बोल सुने नहीं बानीयां का;
दरबार में गुनीका नाच नचे,
नहिं तान देखे गुनकानीया का;
नरनार प्रजा मिली पाव नमे,
नहिं पाव पोसराय ठानीया का;
जग जिनका जीवन पाठ पठे,
सोई जीवन राजपुतानीया का………. 1
व्याभिचार करे दरबार कदी,
घर बहार करी धमकावती थी;
फिटकार सुनावती जींदगी में,
फिर नाथ कही ना बुलावती थी;
पति झारको आप रीझावती ना,
जगतारक राम रीझावती थी;
ऐसा पावन जीवन था जिनका,
सोई हिंद की राजपुतानीया थी………….2
अरी फोज चडे रणहाक पडे,
राजपूत चडे राजधानीया का;
तलवार वडे सन्मुख लडे,
के ते शीश दळेय जुवानीया का;
रण पुत मरे, मुख गान करे,
पय थान भरे अभिमांनीया का;
बेटा युद्ध तजे, सुनी प्राण तजे,
सोई जीवन राजपुतानीया का………….3
रण तात मरे सुत भ्रात मरे,
निज नाथ मरे, नहिं रोवती थी;
सब घायल फोज को एक करी,
तरवार धरी रण झुझती थी;
समशेर झडी शिर झीलती थी,
अरी फोज का पाव हटावती थी;
कवि वृंद को गीत गवावती थी,
सोई हिंद की राजपुतानीया थी……………4
निज पुत सोते बाल पालने में,
रघुनाथ के गायन गावती थी;
कही ज्ञान गीता समजावती थी,
भय मोत का साव भुलावती थी;
तलवार धरी कर झुझने का,
रण दाव का पाठ पठावती थी;
घर अंबिका थी, रण कालिका थी,
सोई हिंद की राजपुतानीया थी……………5
अभियागत द्वार पे देखती वे,
निज पुत समान जीमावती थी;
सन्मान करी फिर दान करी,
चित लोभ का लंचन मानती थी;
अपमांती थी मनमोह बडा,
सोई हिंद की राजपुतानीया थी……………6
नृप ताज में जीनकी लाज बडी,
राज-काज में ध्यान लगावती थी;
प्रजा सुख रहे, नव भुख रहे,
ऐसा बोल सदा फरमावती थी;
सब रैयत की फरियाद सुनी,
फरियाद की दाद दीलावती थी;
निज रीत के गीत गुंजावती थी,
सोई हिंद की राजपुतानीया थी……………7
रण काज बळे राजपुत चडे,
और द्वार खडे मन सोचती थी;
मेरा मोह बडा इसी काज खडा,
फिर शिश दडा जिमी काटती थी;
मन शेश लटा सम केश पटा,
पति देवको हार पेहनावती थी;
जमदुतनी थी, अबधुतनी थी,
सोई हिंद की राजपुतानीया थी……………….8
पति देव के तात को मात को तो,
निज मात-पिता मम मानती थी;
छोटे भ्रात के हित की मात समी,
पितरायो को पंख में रखती थी;
दासी दास पे मात का रोफ राखे,
उसे घात की बात न दाखती थी;
नहिं भोगनी थी, जगजोगनी थी,
सोई हिंद की राजपुतानीया थी………………9
आज वीर की, धीर की खोट पडी,
पडी खोट उदारान दानीया की;
प्रजापाल दयाल की खोट पडी,
पडी खोट दीसे मतिवानिया की;
गीता ज्ञान की, ध्यान की खोट पडी,
पडी खोट महा राजधानीया की;
सब खोट का क़ारण “क़ाग” कहे, पडी खोट वे
“राजपुतानीया की”……………10
-“भगतबापु” दुला भाया काग

Divyrajsinh Sarvaiya (Dedarda)