Tag Archives: Rajyabhishek

“ધ્રાંગધ્રા રાજ્યાભિષેક”

Standard

તા.૧૨/૧૨/૨૦૧૭ ની માગશર વદ -૧૦ ના રોજ ધાંગ્રધા મા રાજસી અને વૈદિક રીત રસમ થી નામદાર શ્રી જયસિંહજી ઝાલા રાજ્યભિષેક સમારોહ યોજાયો.રાજ્યભીષેક સમારોહ દરમિયાન જાતવંત કાઠી અશ્વ ‘રવિકેતુ‘ (સૂર્ય કિરણ)  નુ પુજન કરવા મા આવ્યુ, જે  દ.શ્રી. ભગરીથસિંહજી ધાધલ દ્વારા  ‘કાઠી સંસ્કૃતીદીપ સંસ્થાન‘ વતી અનુગામી મહારાજ ના અશ્વપુજન ના શુભ સંક્લ્પ અને વિધી માટે સંમેલિત કરવા માં આવેલ.જેમા નામદાર જયસિંહજી ને શુભકામના આપવા ઝાલા વંશ ની શાખા માં પરમ પ્રતાપી માલસીંહજી ના વંશજ ખવડ કાઠી રાજવંશ ના માનદ મુરબ્બીઓ પણ ઉપસ્થીત હતા.

    રાજ્યભિષેક ખુબ જ મહત્વ અને મર્યાદાપુર્ણ  સંસ્કાર છે જેનુ પુરાતન વિવરણ બ્ર્હામણ ગ્રંથો,વેદો રામાયણ,મહાભારત જેવા મહાકાવ્ય,પુરાણો નિતીશાસ્ત્રો વિગેર મા મળે છે.અશ્વ વાહન ના રુપ મા સૂર્ય પુત્ર રેવન્તદેવ નુ પુજન તથા આવાહન શાસ્ત્રોક્ત મંત્રાદિ અને આરતી દ્વારા થાય છે.પશુધન મા ગાય અને અશ્વ પ્રમુખ છે.વેદો ના સુક્તો મા અશ્વ ની સ્તુતીઓ છે.અશ્વો ના વિવિધ અંગો મા પુજન દરમિયાન વિવિધ દેવો નો ન્યાસ કરવા મા આવે છે.નર અશ્વ એ પુર્ણ પુરુષ નુ પ્રતિક છે.એક માત્ર અશ્વ જ એવુ પ્રાણી છે જેને દેવાંશી કહેવાય છે,રાજ્યાભિષેક,દશેરા કે અશ્વારુઢ થવાના સમયે અશ્વ નુ પુજન થતુ એ આપણી આર્ય સંસ્કાર ની પ્રણાલિકા હતી.”હે તુરંગમ અર્થાત અશ્વ જે આપ અગ્ની ના તેજ અને ગરુડ ના વેગ વાળા અમારા મિત્ર રહેજો અને અમને વિજય ના આશીષ આપજો.પશુઓ મા અશ્વ ને ક્ષત્રિય ગણાય છે. અશ્વ પુજન એ પરાક્રમ પ્રકટ કરે છે.
नमस्ते सूर्य-पुत्राय, तुरंगानां हिताय च,

शान्तिं कुरु तुरंगानां, रेवन्ताय नमो नमः।

ॐ गन्धर्व-कुल-जातः त्वं, भू-पालाय च केशव,

ब्रह्मणस्तत्त्व-बाह्येन, सोमस्य वरुणस्य च।

ॐ तेजसा चैव सूर्यस्य, स्व-लीला ते पदा तथा,

रुद्रस्य ब्रह्मचर्यस्य, पवनस्य बलेन च।



આ રાજ્યભીષેક નુ અનેરુ મહત્વ ભારતીય પ્રાચિન કાલ મા હતુ તેમા પ્રદેશ અને રાજવંશ ને અનુરુપ પધ્ધતીઓ સમવિષ્ટ થતી, ખુદ રાજા, રાજપરીવાર અને રાજ ના નોકરો દ્વારા અતીથી સત્કાર આગવી અમાન્યા થી થતો.પ્રાચિન કાળ થી રાજા ની તુલના ઇન્દ્ર થી અને પુરોહિત ની દેવગુરુ બ્ર્હસ્પતી થી થઇ છે.તો ક્યાંક એને વિષ્ણુ ના અંશ પણ કહ્યા છે.મનુસ્મુર્તિ મા કહેવાયુ છે કે ‘બ્ર્હ્મા એ રાજા ની સૃષ્ટી ઇન્દ્ર,વાયુ,યમ,સૂર્ય,અગ્નિ,વરુણ,ચંદ્રમા તથા કુબેર આ આઠ દેવો ના નિત્ય અંશ થી સંપન કરી છે.’

   રાજ્યાભિષેક ની વિવિધ પ્રકાર ની વિધીઓ મુજબ ધરિત્રી પુજન ,સૂર્યપુજન, નવગ્રહ પુજન, પૂર્વદિશા મા ઇન્દ્રાદિક કળશ ની સ્થાપના,બ્ર્હમા,વિષ્ણુ ની સ્થાપના પુજા યજ્ઞ-હવન,વિનાયક ની સ્થાપના,કુશોદક પૂર્ણ કળશ,સપ્તછિદ્ર કળશ આદિ ની સ્થાપના તથા વિભ્ભીન પ્રકાર ના વિવિધ સ્થળો ના જળ કળશ મા ભરી એની પુજા થતી,મંગલ ઘોષ,જય જય કાર અને મંત્રોચ્ચાર થી ધ્વનીત વાતાવરણ માં પુર્ણાહુતી અપાતી,એ પશ્ચાત વિભ્ભીન સ્થળો થી એકત્ર કરેલી માટીઓ અનુગામી રાજવી ના ભિન્ન ભિન્ન ભાગો પર મલવા મા આવતી ,તદ્પશ્ચાત પૂર્વ દિશા મા રાખેલ ઘડા ના જળ દ્વારા ઘણી સામગ્રી,ઔષધીઓ,માંગલિક દ્રવ્યો ના ઉપયોગ કરી સ્નાન અને અભિસિંચન અને અભિષેક કરવા માં આવતુ અને રત્ન-આભુષણો, સુંદર વસ્ત્રો ધારણ કરી રાજવી તૈયાર થતા, પુરોહિત રાજ્યસિંહાસન ની પુજા કરતા, એ સમયે ઢોલ- નગારા, ગાયન,ગીત,મંત્રોચ્ચાર થી વાતાવર અલોકિત થઇ જતુ,સામંત,ભાયાત,મહેમાન અને પ્રજા વર્ગ દર્શાનાર્થે આવી ભેટ ધરતા, નવ નિયુક્ત રાજા સિંહાસન આરુઢ થતા પહેલા સોના ના એક પાત્ર પર પગ રાખતા જેમા ૧૦૦ કે ૯ છિદ્રો હોઇ ,એ પાત્ર ના છિદ્રો પર પુરોહિત જલાભિષેક કરી મંત્રોચ્ચાર કરતા,

 પૌરાણીક રાજનીતી ના કથન અનુસાર પુરોહિત ઇન્દ્ર શાંતી નુ આયોજન કરતા રાજા ઉપવાસ કરી વેદી ની અગ્ની માં વૈષ્ણવ મંત્ર,એન્દ્ર મંત્ર,સવિત્ર મંત્ર,વૈશ્વદેવ મંત્ર,સૌમ્ય મંત્ર તથા કલ્યાણ,આયુ અને અભય દેવા વાળા મંત્રો થી હવન કરે છે.

    “સોમ ના વૈભવ થી હુ આપને અભિસિંચિત કરુ છુ, અગ્ની ના તેજ થી, સૂર્ય ના પ્રતાપ થી, ઇન્દ્ર ના બળ થી હુ આપને અભીસિંચિત કરુ છુ.તમે ક્ષત્રપતિયો ના ક્ષત્રરક્ષક થજો” (શુક્લ યજુર્વેદ- વાજસનેયી સંહિતા)

    રાજપદ અધિગ્રહણ ની ઘોષણા પશ્ચાત રાજવી ત્રણ પગથીયા ચઢતા ત્યારે પુનઃહ પુરોહિત મંત્રોચ્ચાર કરતાઃ

  “તમને આ રાષ્ટ્ર સોંપાય છે, તમે સંચાલક અને નિયામક છો, તમે ધ્રુવ(દ્રઢ) અને ધારણ કરવા વાળા(ઉત્તરદાયીત્વ) છો.તમને આ રાજ્ય સોંપાઇ છે, કૃષી,ક્ષેમ,સંપન્નતા અને પોષણ વર્ધન માટે”(શતપથ બ્ર્હામણ)

  તૈતરીય સંહિતા ની પ્રણાલી મુજબ રાજા પૂર્વ થોડે દુર રથ સહિત જતા અને સૂર્ય ના દર્શન કરતા પછી પ્રજા ને નિહાળી પાછા આવતા.

તદ પશ્ચાત આચાર્ય રાજા ની સન્મુખ ઉભા રહિ જય ના ઉદઘોષ કરી રાજતીલક અને શપથ વિધી કરતા પુરોહિત કહેતા કે અભીષેક ભગવાન સવિતા ના આદેશ થી થયો છે, તથા રાજા ને સલાહ અપાતી કે,

   “શાષક ના રુપ માં સબળ અને નિર્બળ લોકો ને ઉચીત ન્યાય આપવો પડશે અને દેશ ને વિપ્પતીયો થી બચાવવો પડશે.”(યજુર્વેદ)

પ્રજા પાલન ની પ્રતિજ્ઞા કરી ચુકનાર રાજા ની પીઠ પર ત્રણ વાર રાજદંડ અડાવાતો જેથી એ ક્યારેય ના ભુલે કે એ ખુદ પણ દંડ ને આધીન છે.

પછી છત્ર ,હથીયારો,કવચ,ઘોડા,ગાય,રથ ની પુજા થતી.અને પૃથ્વી ની આધિનતા સ્વીકૃત થતી.

આ રાજ્યારોહણ વિધી પુરાણો અથવા વેદો મા દર્શાવેલા ઢંગ મુજબ તથા રાજ્યશાસન ની પ્રણાલી મુજબ કરવા મા આવતી.ઘણીવાર રાજા અભીષેક પ્રસંગે નવુ નામ પણ ધારણ કરતા. 

 આવા, આ અતી મહત્વ ના વિશેષ સમારોહ ને અનુરુપ તથા ધાગ્રંધા ઝાલા પરંપરા ની પોતીકી શૈલી મુજબ શ્રી જયસિંહજી ઝાલા નુ રાજતીલક સ્મરણીય નજરાણુ ઝાલાવંશીઓ માટે બનેલ છે.

આ રાજ્યભિષેક સાથે આધુનીક ઇતિહાસ નો પ્રારંભ થયો છે,રાજ્યભિષિક્ત(રાજ્યારુઢ) ઝાલાધીપતી શ્રી જયસિંહજી ઝાલા તથા સ્નેહાળુ,પ્રિયદર્શી ઝાલા બંધુઓ ને ખુબ ખુબ અભીનંદન.

પ્રેષિતઃ કાઠી સંસ્કૃતીદીપ સંસ્થાન

Advertisements