Tag Archives: Rathod

પાબુજી ની કેશર કાળવી

Standard

* કાઠીનાં ધાધલ કુળ ના પુર્વજ શ્રી પાબુજી ધાધલ ની ઘોડી નુ આદ્ધભુત વર્ણન્ન 

(આઇ દેવલ, એમની દેવાંગી ઘોડી અને પાબુપીર ની વાતો રાજ્સ્થાન ,ક્ચ્છ અને કાઠીયાવાડ મા ખુબ પ્રચલીત છે.)

{પાબુ હડબુ,રામદે,ગોગાદે જેહા;

પાંચો પીર સમપંજો ,માંગલીયા મેહા.}
પાંચ હીંદવા પીર પાબુજી ,હડબુજી ,રામદેવજી અને જેહાજી.આ પાંચ પીર માથી ચાર સાથે સાથે ઘોડા ની વાર્તા જોડાયેલી છે)

જેમાની એક પાબુજી રાઠોડ અને કાળવી કેસર –
*સમળી રુપ સજાય,કુકી દેવલ કાંગરા;

જાયલ ગાયાં જાય ,કોં બાપુ ચઢશો કરાં?*
ચૌદ મા સૈકા ની વાત માવતર છોકરા રજળતા મેલે ને ગાયુ મકોડા ભરખે એવો કારમો દુકાળ કચ્છ મા પડ્યો.કચ્છ ના ચારણો નુ એક મોવાડુ આઇ દેવલ કાછેલી ના મોવડી પણા હેઠળ પોતાના માલઢોર લઇને મારવાડ મા ઉતર્યુઃ

આઇ દેવલ પાસે એક જાતવાન દેવાંગી ઘોડી અબનુસ જેવો વાન , ચારે પગ ધોયેલા અને કપાળે ધોળુ ટીલુ .

મારવાડ મા તેદી રાઠોડો ના બેસતા રાજ. રાવ સિયા ના દિકરા રાવ અસ્થાતા ને રાવ ધુહડ અને ધાધલ એમ બે દિકરા. આ રાઠોડ ધાધલ ને બે દિકરા મોટા તે બુઢોજી અને નાના તે પાબુજી. અને એક દીકરી હતા તે જાયલ ના ખી્ચી જિંદરાવ ને વરાવેલા.ચારણો નુ મોવાડુ પોતાના બહોળા ઢોરઢાખર સાથે જિંદરાવ ની સીમ મા સારુ ચરીયણ ભાળી રોકાઇ ગયા.ચારણો પ્રત્યે ની ક્ષત્રીયો ની આસ્થા .જિંદરાવ આઇ દેવલા ના દર્શને આવે. એમા ઉડણપાવડી જેવી કાળી કેસર ઘોડી ને જોઇ.જિંદરાવ ને થયુ કે આ ઘોડી મળે તો રાજસ્થાના સીમાડા લોપી દઉ.તેણે આ ઘોડીની માંગણી કરી .પણ આઇ દેવલ કહે “બાપ જિંદરાવ ! મારી કેસર રાત-દી અમારા ચારણો ના ઢોર ના રખવાળા કરે છે. ઇ કેમ અપાય.?” પણ જિંદરાવની વારંવાર ની વીનવણીઓ અને ત્યાર બાદ દબાણ થી ત્રાસી જાયલની સીમ છોડી.એ કાળે કુળંમુઢ મા પાબુજી રાઠોડ ના રાજ જે જિંદરાવની ના સાળા થતા હતા તો પણ તેની નામના સાંભળી આઇ એ ત્યા વસવાટ કર્યો.અને પોતાના ધરમના ભાઇ બનાવેલ
{જાયલ ખીચી જોર, કુળુમંઢ રાજે કમંધ;

તે નિત વધતે તોર, કેસર ઘોડી કારણે}–1
→જાયલમાં જિંદરાવ ખીચીના જોર છે, કુળુમંઢમાં રાઠોડ પાબુજીનાં રાજ છે. એમાં આઇ દેવલની કેસર ઘોડીને કારણે વેર જાગ્યાં.
{જદ કહીયો જિંદરાવ, કેસર લે પાબુ કમંધ

દેશાં ઇસડો દાવ, ઘણઘટ ગાયાં ઘેરવા.}–2
→જિંદરાવ પાબુજીને કહ્યું કે માલઢોરની લુંટ બહુ ખપમાં આવશે માટે આઇ દેવલ પાસે કેસર ઘોડીની માગણી કર.
{લીધા સાંવળ લાર, જંગ ચંદ ઢેબા જસા

દેવલ રે દરબાર, ભાલાળો પૂગો ભલાં}–3
→પોતાના ભીલ સરદારો ચાંદા અને ઢેબા સાથે પાબુજી રાઠોડ આઇ દેવલના પડાવે આવ્યા
{નામી શીશ નમાય, દેવલસું પાબુ દખે;

બાઇ મુજ બતાય કિસિયક ઘોડી કાળમી?}–4
→આઇનાં ચરણોમાં માથુ મુકીને પાબુજી કહે છે કે ; “ આઇ ! બહુ વખણાઅતી આપની કાળવી ઘોડી કેવી છે ? તે મને બતાવો”
{મિલે ન દીધાં મોલ, સગત પધારી સુરગસું;

બીરા ! ધીરે બોલ, ઉડ લાગે અસમાણને}–5
→આઇ દેવલ કહે ; વીરા પાબુજી! તું ધીરેથી બોલ, નહી રો કાળવી ઊડીને આસમાને પહોચે એવી છે, લાખી દીધે ન મળે એવી સ્વર્ગમાંથી જાણે શક્તિ ઉતરી છે.
{બીરો આયો બાર, કરવા જાચન કાળવી;

શરણાયાં આધાર, દેવલ ઘોડી દીજિયે}–6
→આઇ ! હું તો આપનો ધરમનો ભાઇ છું. ઘોડી જાચવા આવ્યો છુ. આપ તો શરણે આવેલાંના આધારરૂપ છો, મને કાળવી આપો.
{બીરા ન કાઢો બાત, ધાધલરા મોટે ધડે;

ઘલસી ગાયાં ઘાત, જદ તદ ખીચી જિંદરો}–7
→આઇ કહે “ધાધલ કુળના મોવડી ! તું એવી વાત ન કર. ઘોડી જાતાં વેર રાખીને બેઠેલો જિંદરાવ મારી ગાયોની ઘાત કરશે” 
{કાંકણ હેકણહાર, સુચમ્યા રો ટોળો સકળ;

ઇણ ઘોડી આધાર, બિચરે સુનો બળધો.}–8
→તમારા બંનેની સીમ એક જ છે ને પાછી સપાટ છે. મારી ગાયો ને બળદોનું રક્ષણ આ ઘોડી જ કરે છે; એ જ એનો આધાર છે.
{ગાયાં ને ઘરબાર, સદા રૂપાળી સાંવળી;

બીરાં બાત વીચાર, સો દીધ કિણ બિધ સરે!}–9
→હે વીરા! ગાયો સાથે અમારા ઘરબારનું રક્ષણ પણ આ કાળવી જ કરે છે. એ દઇ દીધા પછી અમારી શી ગત થાય ? મારા વીરા, કાંક તો વીચાર કર્ય!
{મત નહ હે મહામાય, ચાળકરાયા ચારણી;

ધીરશી થાંરી ગાય, તદ વાહર આઇશ તઠે}–10

.

→ના નહિ પાડો હે માહામાયા ! તમારી ગયો ઘેરાશે ત્યારે હું એની વહારે જાઇશ
{પાણી પવન પ્રમાણ, ઘર અંબર હિંદુ ધરમ

અબ મોં ધાંધલ આણ, શિર દેસું ગાયાં સટે}–11
→હું પંચમહાભુતની સાક્ષીએ પ્રતીજ્ઞા કરું છું કે તમારી ગાયો માટે હું મારું માથું આપીશ.
{બીરા દીજે બાંહ, સાતું વીસી શામળ;

ન ટવે ઉણ દીન નાંહ, ઘર ફુટે ગાયાં ધીરે.}–12
→આઇ દેવલ કહે, હે વીરા ! તારા ઉપરાંત તારા સાત વીસું (140) ભીલ સરદારો પણ પ્રતિજ્ઞા કરે કે ટાણું આવ્યે ફરી ન બેસે ને માથાં આપે, તો હું કાળવી કેસર આપું
{ધીરજ મનાં ધરાય, સહજુગ આલે શામળા

આગળ ગાયાં આય, આઇ બણાં મે ઉજળ.}–13
→ભીલ સરદારો કહે, આઇ ! ટાણું આવ્યે અપની ગાયો આગળ અમારં માથાં પડશે એની ખાતરી રાખો.
{બાઇ, બીકરાળીહ, કેસર મહાકાળી કને;

આસી ઉતાળીહ, તાળી જદ વાદે તદન.}–14
→પાબુજી કહે છે કે, આઇ ! જે ટાણે જુદ્ધની તાળી પડશે તે દી આપની વિકરાળ મહાકાળી સમી કેસર સાથે હું આવી પહોંચીશ એટલો વીશ્વાસ આપું છું. આમ પાબુજી અને સાત વીંસુ ભીલ સરદારોએ આઇ દેવલને માથાં સોપવાની પ્રતીજ્ઞા કરી ત્યારે આઇએ વીર પાબુજીને કાળવી કેસર ઘોડી સોંપી દીધી, ત્યારે પાબુજી કહે છે;
{જંગી સોઢા જેત, અમરગઢ ઊંચો અલંગ;

તોરણ બંધસી તેત, કિણ બિધ પૂગે કાળમી !}–15
→આઇ ! મારે મહાબળવાન સોઢાઓને ત્યાં પરણવા જવાનું છે. એનો ગઢ ઘણો ઉંચો છે, એટલે ઉંચાઇએ તોરણને છબવા અ કાળવી કેવી રીતે પહોચશે?
{છત્રધર ધાધલ છાત્ર, કમધજ સોચ ન કીજિયે;

તોરણ કીતિયક બાત, તારા અંબર તોડસી.}–16
→અરે ધાધલકુળના છત્ર ! તું ચિંતા ન કર, તોરણ તો શું આકાશના તારા પણ મારી આ કાળવી કેસર ઘોડી તોડી આવે, તેમ છે.

{ખેંગ દુવાગાં ખોલ, કાઢી બહાર કાળમી;

બાપ બાપ મુખ બોલ, ભાલાળો ચઢિયો ભલાં}—17
→ત્યારે બેવડી સરકો છોડી, પાયગામાંથી કેસરને બહાર કાઢી અને “બાપો બાપો એવા પોરસભર્યા લલકાર કરીને ભાલાળા વીર પાબુજી સ્વાર થયા
{ઓ લીછમણ અવતાર, સગત રૂપ કહેર સદા

ઓ ઘોડી અસવાર, આયાં કથ રખણ અમર}—18
ત્યારે લોક વાતું કરવા માંડયા ; “આ પાબુ તો લક્ષમણના અવતારરૂપ છે અને ઘોડી જોગણી શક્તિ રૂપ છે, આ બંને ઘોડી અને સવાર આ જગતમાં પોતાનાં પરાક્રમોની કથા સદાને માટે અમીટ રાખવા માટે જ જન્મ્યાં છે”
{ધુબે નગારાં ઘીંસ, સાતું વીસી શામળ;

સેહરો ભળકે શીશ, પાબુ ચઢેયો પરણવા.}–19
→વાજતેગાજતે પોતાના ભીલ સરદારો સાથે પાબુજી કેસર ઘોડી પલાણીને પરણવા હાલ્યો.
{ભળ હળ અંબર ભાણ, ભાણ દુવો પ્રથમી ભળજ;

જિણ દિન ચઢતા જાણ, દેવ વીમણાં દેખીઆં}—20
→ એ દીવસે આકાશમાંના સુર્ય ને પણ લાગ્યું કે પૃથ્વી પર પાબુજીરૂપી બીજો સુર્ય ઊગ્યો છે, તેને નીરખવા માટે દેવો પણ વીમાને ચડયા
{દવા ન પુગા દોડ, સોઢાં રા ઘોડા સક્ળ;

તોરણ લૂમાં તોડ, કેસર વિલુંભી કાંગરાં}—21
→જાન અમરકોટની સીમમાં પહોચી, સોઢાનાં ઘોડા સામાં આવ્યાં. પછી ઘોડાં દોડાવ્યા એમાં કેસરને કોઇ ન પુગી શક્યું ને ગઢને કાંગરે કેસરે ડાબા દેતાં 
{જલદી તોરણ જાય, બાઇ નિરખો બિંદને;

મોદ મનાં નહ માય, ભાભી યોં કહિયો ભલાં.}—22
→માંડવે સૌનો હરખ માતો નથી. પાબુજી જેવો સુંદર અને ભડવીર રાઠોડરાજ પરણવા આવ્યા છે. ભાભી સોઢીની કુંવરીને ટોળ કરે છે કે જુઓ જુઓ ! નણંદબા ! આ તમારા બિંદને ! જરા આડશથી નીરખી લ્યો.

ધવલ મંગળ ગવાય છે. પાબુજી ચોરીએ ચડ્યા છે. બરાબર હથેવાળનું ટાણું અને કેસર ઘોડીએ હાવળ દીધી. આઇ દેવલે ઘોડી આપતી વેળા પાબુજીને કહેલું કે; “તું કેસર ઘોડી પર સવાર થઇને ભલે પરણવા જાય પણ ઘોડી ત્રણ વાર હાવળ દયે તો સમજી લેજે કાંઇક ‘અણહોણી થઇ છે’ એમ કહેવાઇ છે કે આઇ દેવલ સમળીને રૂપે અમરકોટ પહોચ્યા અને ગઢને કાંગરેથી ચિત્કાર કર્યો.
{સમળી રૂપ સજાય, ફુકી દેવલ કાંગર;

જાયલ ગાયાં જાય, કા પાબુ ચઢશો કરાં?}–23
→આઇ દેવલે સમળીના રૂપે ગઢ કાંગરે કરરટાંટી બોલાવી કહ્યું કે, હે પાબુ ! તારો બનેવી જિંદરાવ મારી ગાયનું ધણ વાળીને જાયલ ઉપાડી જાય છે. હવે તું ક્યારે વહારે ચડે છે?
{વિધ વિધ કહિયા બોલ, ધેન ટોળતાં ધાવસું;

પાડો છો કીમ પોલ, અબ વીરા ઇણમેં અઠે?}–24
→હે વીરા ! યાદ કર તારા બોલને ! હવે છેટું શીદને પાડી રહ્યો છો ?
{આછા બોલ ઉજાળ, કળહળ સુણતાં કાળમી;

ભાલો લે ભુરજાળ, બણિયો ગાયાં બાહરૂ}.–25
→આઇનો અવાજ સાંભળી કાળવીએ હાવળું દેવા માંડી, ખીલો ઉપાડી લીધો ને પાબુજી સાવધાન બની ગયો, ભાલો ધારણ કરી ગાયોની વહારે ધાવા તત્પર બની ગયો
{તબ ગળજોડો તોડ, બિછોડ બળ મુંછ કસ;

બાળા વની બિછોડ, કમધ થથોપે કાળવી.}–26
→કંઠે આરોપેલી વરમાળ તોડ, નવવધુના મિલાપનો હાથ છોડી, મુછે તાવ દઇને પાબુજી કાળવી ઘોડીને થાબડવા માંડ્યો.
{જેજ હુંત કર જીણ, તસવીરાં લિખતાં તુરત;

વળે ન ઇસડો વિંદ, અમ્મરકોટ જ આવશી}—27
→તે વેળા ઘુંઘટ-પટ ઉઘાડીને સોઢી કહે છે; “નાથ ! થોડી વાર થોભી જાઓ હું તમાંરુ ચીત્ર આળેખી લઉં, કેમ કે હવે ભવીષ્યમાં તમારા જેવો કોઇ અલબેલો નર અમરકોટને તોરણે ચડશે જ નહી “
{સાળ્યાં હંદો સાથ, અરજ કરે છે આપને;

હાથળેવેરો હાથ, જચિયો પણ રચીયો નહી.}–28
→પાબુજીની સાળીઓ વિનંતી કરે છે કે હસ્તમિલાપનું કાર્ય પૂરું થયું, પણ લગ્નવિધિ તો હજી અધુરી જ છે ને આપ આમ ક્યાં ચાલ્યા?
{યું ફિર ફિર આડિહ, કમધજને લાડી કહે;

ક્ષત્રી કિમ છાંડહ, આધાં ફેરાં ઊઠેયો.}–29
→લજ્જાનાં બંધનો તોડીને લાડી પણ પાબુજીને કહે છે કે, અરે ક્ષત્રીય ! આમ અર્ધા મંગલફેરા ફરીને મને કેમ છોડી દયો છો ?
{પડવે નહ પોઢીહ, ઉરકોડી વિલખે અખં;

ચંવરી ચઢ છોડીહ, કર્યો કર સોઢી કામણી ?}—30
→જેણે પિયુમિલનની પ્રથમ રાત નથી જોઇ એવી કોડભરી સોઢી કામિની વલખતા હૈયે કહે છે કે, આમ ચોરી છાંડીને મને છોડી જશો ?
{બરજે બાંળી બામ, કર જોડ્યાં ઊભી કને:

એક ઘડી આરામ, કર પાછે ચઢજો કમંધ ?}—31
→વિરહથી વ્યાકુળ એવી કુંવરી કહે છે કે ; હે રાઠોડ ! રાતનો વખત છે. એક ઘડીનો આરામ કરીને પછી તમતમારે ખુશીથી વહારે ચઢો. પણ પાબુજી પાછા ન વળતાં કહે છે કે;
{બાઇ ઉશભ ન બોલ, કિં બાતાં ઇસડી કરો;

કમધજને કર કોલ, રાજી ઘણો દિન રાખશાં}—32
→ત્યારે કન્યાની માતા કહે છે; “હે પુત્રી ! વીદાય આપવાની વેળાએ આવી અશુભ વાણી ન બોલ. શા માટે આવી વાણી ઉચ્ચારો છો ? હજી તો રાઠોડની જાનને વાણી વડે આનંદથી ઘણા દીવસ લગી અહીં રાખવી છે”
{વેગી જાલું વાઘ, દેવલને ગાયાં દિયણ,

સોઢી, અમર સુવાગ, સો વિલસાં સુરલોકમેં}—33
→સોઢી રાણી ! આ માથું તો આઇ દેવલને અર્પણ થઇ ગયેલું છે, એની ગાયો હરાઇ રહી છે, ત્યારે હવે મારે જટ ઘોડીએ ચડી નીકળવું જોઇએ. હવે તો સ્વર્ગલોકમાં મળશું ને ત્યાં અમર સુહાગ ભોગવશુ
{પીયારો પરલોક, હથળેવો નરલોક હુવ;

સુખ વીલાસણ સુરલોક, જાન સહેતાં જાવસાં}—34
→હથેવાળો મૃત્યુલોકમાં એટળે કે નરલોકમાં થયો, પણ મને પરલોક વહાલો છે. હવે તો જાન સાથે સુરલોકમાં જઇને ત્યાં જ સુખ ભોગવશું

આમ કહેતાંક પાબુજી કાળવી ઘોડી પર ચડીને વેગે ઊપડિ ચુક્યા, સાથે છે એના ભીલ સરદારો ચાંદો અને ઢેબો, હરમાલ રબારી અને હાલો સોલંકી તથા 140 બીજા ભીલસરદારો. એની પાછળ સોઢા જોદ્ધા સખાતે ચડ્યા અને સોઢી રાણીનું વેલડું પણ એની પાછળ ચાલ્યું.

કાળવી ઊડતી આવે છે, પાબુજી જાયલની સીમમાં પહોચ્યા, ગાયો વાળીને જિંદરાવ ખીચીનું પાળ ગામમાં પહોચી ગયું છે. ભીલ સરદાર ઢેબાનું શરીર અતિ અદોદળું પાછળ પડતો આવે છે,ત્યારે પાબુજી કહે છે કે
{ગિરદન મોટે ગાત, પેટ ધુંધ છિટકયાં પરે;

સોઢાં વાળે સાથ, તું ઢેબા આજે તદ્દન}–35

.

→આ તારી ભારે ગરદન, મોટી ફદફદતી ફાંદને કારણે તું મારી સાથે નહિ પહોંચી શકે, એટલે સોઢાઓની સાથે જ ચડજે, ત્યાં તો ઢેબાને જાટકી લાગી ગયો.
{બોલો ન ઇસડા બોલ, આંટીલા ઠાકર અમે;

કરસાં સાચો ફોલ, પીંડ ગાયાં આગલ પડ્યે}–36

.

→હે પાબુજી ! આવાં વેણ મ બોલો, હું અટંકી યોદ્ધો છઉ. આપેલા વચન પ્રમાણે ગાયોને આગળ મારો દેહ પાડીને જ રહીશ
{કરમેં લીધ કટાર, પહલી પેટ પ્રાનળીયો

ઘસ અણીયાળી ધાર, અત ગ્રીધાં લેજો અઠે.}–37
→ઢેબાએ જબ કટાર કાઢીને પેટની ફાંદાનું મોટું ડગળું વાઢી નાખ્યું અને અદ્ધર ઉલાળતાં કહે “કરજો ગીધડા ભ્રખ !’
{કસ પેટી કડ જોડ ખેંગ ચઢે હિરણાખુરી;

અબ નહ પુગે ઓર, કમંધ હકાળો કાળમી}–38
→ઢેબાએ ડગળા પાડેલ પેટ માથે કસકસીને ભેટ બાંધી લીધી, હરણાંની આગળ

નીકળે એવી છલાંગો મારતાં કહે, હવે તમે તમારે કાળવીને હાંકી મેલો, બીજો કોઇ તત્કાળ પૂગશે નહીં, હું તો પાછો નહીં પડું
{કર ઇમ ઢેબે કોપ, અગ્ર ખળાં દળ આથડે;

રીણમાં રોડો ગોપ, રાવત ઘણાય રોકયો.}–39
→કોપીત બનેલા ઢેબાએ રણભુમીમાં અડગ રહીને કંઇક રાવતોને રોળી નાખ્યા ને પોતે બોટી બોટી વેતરાઇને અમર નામને વર્યો
[ધલ ખીચ્યાં ઘમસાણ, દેવલને ગાયાં દીયણ;

બેઠો કમંધ બિમાંણ, કાઠે લીધા કાળમી.}—40
→આમ ગાયો વાળી ખીચીઓ સાથે મહાયુદ્ધ ખેલીને પાબુજ કેસર ઘોડી સાથે વીમાનારૂઢ થઇ પરલોક સિધાવ્યા
{એ દોહા ચાળીશ, ચારણ પઢશી ચાવ-શું;

માનો વિસવાવિસ, કમધજીયો ઉપર કરે}—41
→આ ચાળીસ દુહાઓનું ગાન જો કોઇ ચારણ સ્નેહપુર્વક કરશે તો શ્રદ્ધા રાખો કે તેની વહાર પાબુજી રાઠોડ કરશે…
આભાર ;- જયમલ પરમાર (ભલ ઘોડા વલ વંકડા)

Advertisements

દ્વારિકા : અનંતદેવથી માંડીને વાઢેર સરદારો સુધીનો ઈતિહાસ

Standard

image

      ઓખા મંડળમાં છઠ્ઠા સૈકામાં સોરઠમાંથી ચાવડા સરદારોએ આક્રમણ કર્યુ હતું અને હાલના મૂળવાસર ચાવડા પાદર ગામ વસાવી તે રહ્યા હતાં. આ ચાવડા સરદારમાં એક કનકસેન નામના રાજાએ કનકાપુરી નગરી ઓખામંડળમાં વસાવી હતી. તેના અસલ ખંડેર આજે વસઇ ગામડે જોવા મળે છે પુરાતત્ત્વ વિભાગે એ ખંડેરોને અગત્‍યના અને પોતાના રક્ષણ હેઠળ લીધેલ છે. તેના નાનાભાઇ અનન્‍ત દેવે દ્વારકામાં રાજધાની વસાવી.
      દેવ દ્વારકામાં ગાદી સ્‍થાપી તેથી અનન્‍તદેવ ઉપર દેવનો કોપ ઉતર્યો અને પરમાર વંશના હેરોલ નુખથી ઓળખાતા રાજપૂતોએ દ્વારકા ઉપર ચડાઇ કરી અનન્‍તદેવને પદભ્રષ્‍ટ કર્યો આ રીતે ઓખામંડળમાં અસલી વાઘેર, ચાવડાઓ તથા હેરોલ સરદારો સતા ભોગવતા હતાં. તેવામાં તેરમાં શતકમાં મારવાડથી વેરાવળજી અને વિનસજી નામના રાઠોડ બંધુઓ દ્વારકાની યાત્રાએ આવી ચડયા. એ વીર રાજપૂતોએ ચાવડા સરકારનો પક્ષ લીધો અને હેરોલની સતા તોડી પાડવાનાં કાવતરા રચ્‍યાં એક મીજબાની વખતે હેરોલ સરદારોને જમવાને નોતરી આ રાઠોડ ભાઇઓએ છૂપાઇ રહેલા ચાવડાઓ દ્વારા હેરોલ સરદારનું ખૂન કરાવ્‍યાનું કાવતરું રચ્‍યું હતું. આ દગામાંથી બચી જનાર કેટલાક હેરોલ સરદારોએ પાડલીના માલાણી વાઘેરનો આશ્રય લીધો હતો. તેમાં બાપ વિનાની એક કન્‍યા પણ હતી.
      વાઢેર – રાઠોડ – રાજપૂતોનું રાજય ઓખામંડળમાં આરંભડા ગામે બહુ સારી રીતે ચાલતું હતું આઇન – એ – અકબરી નામના ગ્રંથમાં સૌરાષ્‍ટ્રની સીમા ઘોઘાથી આરંભડા સુધી અને સરધારથી દીવ સુધી આવેલી છે એમ લખાયું છે. તે પરથી આરંભડાની અગમ્‍યતા સમજાશે એ વાઢેર રાજાઓમાંના વિક્રમસિંહ કચ્‍છના રાજા અબડાના દિકરા જીઆજીની દીકરી સાથે પરણ્‍યા હતાં. એ કચ્‍છી રાણી સાથે તેના ભાઇ હમીરજી ઓખામંડળમાં આવતા જતા હતાં. આ હમીરજી હેરોલ રાજપૂતની બાપ વિનાની કન્‍યા પાડલીમાં માલાણી વાઘેરને ત્‍યાં ઉછરીને મોટી થઇ હતી. તેના પ્રેમમાં પડયા. હમીરજીના લગ્નએ રીતે હેરોલ પરમાર રાજપૂત કન્‍યા સાથે થયા. હમીરજીને વરવાળા ગામનું રાજય મળ્‍યું. આ લગ્ન ઘણા રાજપૂતોને પસંદ ન પડયું, કારણકે ચાંચીયાગીરી અને મછીઆરૂ કરનાર વાઘેર માલણની કન્‍યા જાડેજા રજપૂતનો પુત્ર પરણે તે ક્ષાત્રતેજની મમતાવાળાથી કેમ સાંખી શકાય ? હમીરજીએ પોતાની અટક ‘જાડેજા’ તજીને ‘માણેક’ રાખી તેવી લોકકથા છે.
      ઇ.સ. ૧૪૭૩ – ૭૪માં ગુજરાતના સુલતાન મહમંદ બેગડાએ સિન્‍ધ દેશના હિન્‍દુ જમીનદારો પર આક્રમણ કર્યુ હતું ઇ.સ. ૧૪૭૩-૭૪માં ગુજરાતના સુલતાન મહમદ બેગડાએ સિન્‍ધ દેશના હિન્‍દુ જમીનદારો પર આક્રમણ ર્ક્‍યુ હતું અને તેમાંના ઘણાને ઇસ્‍લામ ધર્મમાં દાખલ ર્ક્‍યા હતાં. એ સમયે સુલતાન મહંમદે સાંભળ્‍યું કે સમરકન્‍દના એક મુલ્લા પોતાના કુટુંબ સહિત વહાણ મારફત જતા હતા તેમના વહાણને દ્વારકાના સરદારે ચાંચીયાગીરી કરી લૂંટી લીધું અને મુલ્લાને તથા તેમના કુટુંબને અટકાયતમાં રાખ્‍યા હતાં મુલ્લાની પજવણીનું વેર લેવા સુલતાન મહંમદ બેગડાએ દ્વારકા ઉપર ચડાઇ કરી ત્‍યાંના રાજા ભીમજી દ્વારકા છોડી બેટમાં જતા રહ્યા મહમદ સુલતાને તે વખતે દ્વારકામાં અને બેટમાં લૂટફાટ કરી મંદિરો તોડયા અને ઓખામંડળના રાજા ભીમજીને કેદ કરી અમદાવાદ મોકલી દેવામાં આવ્‍યો. ત્‍યાં એમ કહેવાય છે કે ભીમજીનો વધ કરવામાં આવ્‍યો અને તેના શરીરના ટૂકડા વેરની વસુલાત કરવા અમદાવાદના જુદા જુદા દરવાજે લટકાવવામાં આવ્‍યા હતાં. અકબર પાદશાહે નીમેલા ગુજરાતના સૂબા મીરજા અઝિઝ કોકાને અમદાવાદના છેલ્લા સુલતાન મુઝફરશાહને તાળે કરવા ભારે જહેમત ઉઠાવવી પડી હતી. અમદાવાદથી નાશી જઇ એ સુલતાને જુદે જુદે સ્‍થળેથી મદદ મેળવી કેટલેક ઠેકાણે મોગલ શહેનશાહનો સામનો ર્ક્‍યો હતો. તેમાં તેણે હાર ખાધી હતી અને તેથી તે ઠેકાણે ઠેકાણે સરદારોના આશ્રય તળે છૂપાતો ફરતો હતો. ઇ.સ.૧૫૯૨માં મીરઝા અઝિઝ કોકા કાઠીયાવાડમાં આવ્‍યો ત્‍યારે તેને બાતમી મળી કે સુલતાન મુઝફર ઓખામંડળના આરંભડા બેટમાં રાજાને ત્‍યાં છૂપાયેલ છે આ કારણે તેણે નવરખખાનને ઓખામંડળ મોકલ્‍યો મોગલ લશ્‍કરે આરંભડા ફરતે ઘેરો છાલ્‍યો આરંભડાના રાજા સવાજીએ શરણે આવેલા મુઝફરશાહનું ઉપરાણું લીધું તે પોતે એ ધીંગાણામાં કામ આવ્‍યા. મુઝફરશાહ ગુપ્ત રીતે કચ્‍છમાં જતો રહ્યો. કચ્‍છના રાજા ભારમલે પહેલાતો મુઝફરશાહને આશરો આપ્‍યો પરંતુ પાછળથી મોગલ લશ્‍કરના ડરને કારણે અને મોગલ તરફથી મોરબી મેળવવાની લાલચે મુઝફરશાહને મોગલ સરદાર અબદલ્લાખાનને સોંપી દીધો મુઝફરશાહને લઇને મોગલ સરદાર કચ્‍છથી અમદાવાદ જતો રહ્યો રસ્‍તામાં ધ્રોલ પાસે સુલતાન મુઝફરે જીંદગીથી કંટાળી અષાાવડે પોતાનું ગળુ કાપી આપઘાત ર્ક્‍યો હતો.
       આરંભડામાં આવેલા મોગલ લશ્‍કરની છાવણી ધામો નાખી પડી હતી. મોગલ સરદારને હાથે મરાયેલા સવાજી રાણાનો દિકરો સાંગણજી સિન્‍ધમાં નાશી ગયો હતો. લગભગ સાત વર્ષ સુધી મોગલસત્તા આરંભડામાં રહી. આ દરમિયાન દ્વારકાના વાઘેર સરદાર માણેક શામળાએ બીડું ઝડપ્‍યું કે સાંગણજીને ગમે ત્‍યાંથી શોધી કાઢી ઓખામંડળમાંથી મોગલોને હાંકી કાઢી સાંગણજીને આરંભડાની ગાદીએ બેસાડવા તે પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે પોતાના ભાઇ માલા માણેકને દ્વારકાનો પ્રદેશ સોંપી શામળો માણેક સિન્‍ધ ગયો ત્‍યાંથી સાંગણજીને તેડી લાવ્‍યો અમે આરંભડા પાસે વાઘેરો અને વાઢેરો એકત્ર થઇ મોગલો સાથે ખૂંખાર યુદ્ધ લડયા વાઘેર અને વાઢેરનું જૂથ બળ વધી જવાથી મોગલો આરંભીડા ઘોડી નાશી ગયા. સાંગણજી ફરી આરંભડાની ગાદીએ બેઠા. આ વંશના એક કુંવર વેજરાજને આરંભડાથી દૂર કરવા પોશીત્રા નામના ગામે મોકલી આપવામાં આવ્‍યા હતાં. તેણે પોશીત્રાની ગાદી ચાલુ કરી.
      જેમ આરંભડાના વાઢેર રાજપૂતોના આરંભડા અને પોશીત્રા એ બે થાણા થયા તેમ વાઢેર સરદારોએ દ્વારકા ઉપરાંત બીજી ગાદી વસઇ ગામે સ્‍થાપી હતી
      જય દ્વારકાધીશ
      કથા – ૫
      :: આલેખન ::
      જયંતિભાઇ બાંભણીયા

અતિકડકાઈ આફત નોતરે છે

Standard

અતિકડકાઈ આફત નોતરે છે
વસુંધરા – શિવદાન ગઢવી

કુંવર ભવાનીસિંહ સૂરજમલમાં રહેલા બળનો ભારે આદર કરતા હોવા છતાં એમનામાં રહેલ અહ્મના શબ્દોથી તે ઘવાયા. કુંવરે કારભારી સૂરજમલને સમજાવવા ઘણા પ્રયત્નો કર્યા પણ જેમ જેમ એ સમજાવતા ગયા તેમ પેલા ભોજક ઉપર વધારે ક્રોધ ભરાઈને તલવાર ખેંચવા સુધી આવ્યા. કુંવરે પોતે સફાઈ કરવા તત્પરતા બતાવી તો પણ સૂરજમલ એકના બે ન થયા. છેવટે સંભળાવ્યું, “એની જ જીભથી એણે થૂંક સાફ કરવું પડશે.”

image

“તુંઆ મેડી ઉપર થૂંક્યો જ કેમ? હવે તે થૂંક તારા જીભથી ચા જઈને સાફ કર!”
“બાપુ, મારી ઇચ્છાથી આવું ગંદું કૃત્ય મેં કર્યું નથી. મને થૂંકવાની ટેવ પડી ગઈ હોવાથી અજાણતાં આવું બનેલ છે!”
“ના, હું બોલું છું તે મહારાજા શિવસિંહના કારભારી તરીકેનો હુકમ માનવો, તું અત્યારે કુંવર ભવાનીસિંહ સાથે આવ્યો છે તેની ના નથી કહેતો. આ ચાંદણી ગામનો હું સુવાંગ ધણી છું અને ઈડરના હાકેમનો કારભારી છું. તું જાણે છે કે મારું વેણ અફર છે. ઇડરિયો ડુંગરો કદાચ પડખું બદલે, આભ ફાટી જાય, ધર કંપે, શર તૂટે, પૃથ્વી ડોલમડોલ થવા માંડે તોયે હું ચંપાવત રાઠોડ મારા હુકમને ફેરવતો નથી, એનાથી તું અજાણ છે? મારા ચાંદણી ગામે આજે કુંવર મહેમાન છે પણ હું ઈડરનો તો કારભારી ખરો કે નહી? તું મહેમાન નથી.”
“હા બાપુ, ઈની ક્યાં ના પાડું છું. તમે મારા શિર ઉપર છો પણ માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર. મારી આ ભૂલ ક્ષમા કરો. આપનો હુકમ છે તેથી મારાં જ કપડાં વતી આ થૂંક લૂછીને મેડી અબઘડી સાફ કરી નાખું.” ભોજક બ્રાહ્મણ થર થર કંપવા માંડયો. એણે ધોતી, અર્ધી બાંયનું ખમીસ અને માથે પાઘડી ધારણ કરેલી હતી. કપાળે તિલક કર્યું હતું. બ્રાહ્મણ સામે એ દૃશ્ય તરવરવા માંડયું. સૂરજમલ રાઠોડ એટલે ચાંદણી ગામનો ચંપાવટી ગજવેલનો ટુકડો. દિમાગ અને બળનો એના જેવો કોઈ ત્યા બરોબરિયો ન હતો. ઈડરના કારભારી તરીકે જ્યારથી વહીવટ સંભાળ્યો ત્યારથી એની સડકો ચોખ્ખીચણાક થવા માંડી. રસ્તામાં કોઈ કચરો ફેંકે એટલે એ માણસનાં જાણે મોતિયાં મરી જાય. સૂરજમલ માનતો કે ભય વિના પ્રીતિ નથી થતી. રાજ ચલાવવું હોય તો આંખો લાલ કરવી પડે. કાયદાઓ કરવાથી રાજ હાલતાં નથી. એના કડક અમલથી રાજ બરાબર ચાલે છે. કોઈ ચૂં કે ચાં ન કરી શકે તેવી સૂરજમલની ધાક હતી, તેથી મહારાજા શિવસિંહ નિરાંતે મહેલમાં બેસી શકતા. ન્યાય અને સ્વચ્છતાનો સૂરજમલ એટલો આગ્રહી હતો કે સવારમાં ઈડર શહેર પ્રભુના ધામ જેવું સ્વચ્છ ભાસે. અત્યારે ભોજક બ્રાહ્મણ સામે એક નોબત વગાડનારાનું ચિત્ર ફરી રહ્યું. એણે રસ્તામાં ગંદકી કર્યાનું સૂરજમલના ધ્યાને આવતાં તેને પકડયો, ઘૂંટણિયે દોરડું બાંધીને મરતાં સુધી પાણીમાં ઝબકોળાવેલો. આ દૃશ્ય નગરના લોકોએ જોયેલું તેથી આ ભોજક કંપતો કંપતો સૂરજમલને હાથ જોડીને વિનવણી કરી રહ્યો છે. મહારાજાના કુંવર સાથે હોવા છતાં એનું મોત નજીકમાં આવ્યું હોય તેમ આ આધેડ વયનો વિપ્ર સમજી ગયેલો. જીવ બચાવવા કાલાવાલા કરતો તે સૂરજમલને પગે પડી રહ્યો છે.
બીના તો કંઇક એવી છે કે અગાઉના સમયે ઇડર પરગણામાં આવેલા ઇડરથી નજીકના ચાંદણી ગામના એક દરબારી મેડા ઉપર વાસંતી વાયુ ઉલ્લાસના ગુલાલ વેરે છે. દૂર દૂરના ડુંગરાઓ માથે પ્રકૃતિએ વસંતનો વૈભવ છૂટા હાથે વેર્યો છે. મેડા ઉપર બેઠા બેઠા ચાંદણી સરદાર સૂરજમલ રાઠોડ મૂછે તાવ દેતાં દેતાં ઇડર રાવ શિવસિંહજીના કુંવર ભવાનીસિંહને સંભળાવે છે. “કુંવર ભવાનીસિંહ, આ ઈડરની ગાદી માથે આપનો સૂરજ તપે છે તે કોના લીધે? અંગ ઉપર અંગરખુ ધોતી ધારણ કરેલ અને માથે મેવાડી પાઘ પહેરેલ સૂરજમલ નામનો ચંપાવત શાખાનો રાઠોડ બોલ્યો.
“ઈ તો તમે સહુ સરદારો, ભાયાતોના લીધે જ…” કુંવર ભવાનીસિંહે ઠાવકાઈથી જવાબ દઈને પોતાના માથે સરદારોએ કરેલ ઉપકારને યાદ કર્યો. એમના ગળે હેમનો હાર છે, કેડયે કટારી છે, અંગ માથે અંગરખુ તેમજ પાઘડી પહેરેલી છે. બંને વચ્ચે ભાઈબંધીના તાણાવાણા એવા તો ગૂંથાઈ ગયેલા કે ન પૂછો વાત. ઈડર મહારાજા એટલે કે કુંવર ભવાનીસિંહના પિતા શિવસિંહને તો વૃદ્ધા અવસ્થાએ ઘેરી લીધાનું સહુ કોઈ જાણતું હતું. રાજ્યનો કારભાર તો ચાંદણીનો આ જવાંમર્દ રાઠોડ સૂરજમલ કરતો હતો. તેના નામની પંથકમાં હાક અને ડાક વાગતી. મર્દનું છોગું કહેવાતો તેથી ભવાનીસિંહનાં વેણ સાંભળતાં એ વળ ખાઈ ગયો અને આંખના ભાવો બદલતાં બોલ્યો, “કુમાર! તમે, તમારા પિતા અને ભાઈઓ તો ઈડરની ગાદી ભૂંસી વળ્યા હતા! જે’દી મરાઠા હાકેમ આપાસાહેબ મોટી ગાયકવાડી ફોજ લઇને ઈડરને જબ્બે કરવા ત્રાટક્યો હતો ત્યારે તમે પાંચે ભાઈઓ અને મહારાજા તો ઘૂંટણિયે પડયા! તમારા કાકા રાયસિંહ અપુત્ર મરણ પામ્યા. તેને આગળ ધરીને ઈડરનું અડધું રાજ્ય આપા સાહેબે આંચકી લેવા આક્રમણ કરેલું તે તમે ક્યાં નથી જાણતાં! તે વખતે કેવું બનેલું તે ખબર છે ને? તમે તો ઈડરનું રાજ્ય સોંપવા મત્તું મારી દીધું. આપાસાહેબે સાત સરદારોની તેમાં સાક્ષી લીધી. સરદારોએ તે સમયે થોડી કુનેહ વાપરીને કહ્યું કે, સૂરજમલની સહી વિના આ લેખ ખરો ઠરશે નહીં. મને તેડાવ્યો મેં ઘસીને ના પાડી, તમે તેમના ભેગા ભળ્યા. મજબૂરીથી મારી સાથે ચાંદણિયે આફળ્યા. સામસામી તોપો મંડાણી. આપાસાહેબ ફાવ્યા નહી, ઈડરનું રાજ્ય મેં બચાવેલું. આપા સાહેબ ખંડણી લઈને પાછા ગયેલા. એ વાત કરો.”
“પણ મહારાજાએ તમોને અંદરખાને સાથ આપીને મરાઠા હાકેમને મહેસૂસ કરાવેલું કે સૂરજમલ તો કાળો કોપ છે, એ ક્ષત્રિયને તમે સાણસામાં નહી લઈ શકો.”
“તમારી એ વાત ખરી એમાં તો મારું કાંડાબળ બોલતું હતું.” સૂરજમલ રાઠોડનો હુંકાર સંભળાણો ને કુંવર ભવાનીસિંહ હવે ઠરી ગયો! એવે ટાણે જ તેમની સાથે આવેલ ભોજક બ્રાહ્મણ મેડા ઉપર થૂંકતા બંને વચ્ચે પ્રારંભનાં જણાવી એ વડછડ ચાલી રહી છે. કુંવર ભવાનીસિંહ સૂરજમલમાં રહેલા બળનો ભારે આદર કરતા હોવા છતાં એમનામાં રહેલ અહ્મના શબ્દોથી તે ઘવાયા. કુંવરે કારભારી સૂરજમલને સમજાવવા ઘણા પ્રયત્નો કર્યા પણ જેમ જેમ એ સમજાવતા ગયા તેમ પેલા ભોજક ઉપર વધારે ક્રોધ ભરાઈને તલવાર ખેંચવા સુધી આવ્યા. કુંવરે પોતે સફાઈ કરવા તત્પરતા બતાવી તો પણ સૂરજમલ એકના બે ન થયા. છેવટે સંભળાવ્યું, “એની જ જીભથી એણે થૂંક સાફ કરવું પડશે.”
નાની અમસ્તી વાત અહ્મમાં ટકરાઈ ઊઠી. આંખોની ભ્રુકૂટિઓ ખેંચાણી. કુંવર ભવાનીસિંહ અને ભોજક મહેમાનગતિ માણ્યા વિના ધૂંઆપૂંઆ થતાં ઈડર તરફ હાલી નીકળ્યા. રાંધ્યાં ધાન રઝળ્યાં. તે રાત્રે મહારાજા શિવસિંહનો મહેલ જાણે જાગતો હતો. મહારાજાએ કોઈ પ્રતિભાવ આપ્યો નહીં.
થોડા મહિના વીત્યા હશે ને મહારાજ કુંવર ભવાનીસિંહે સૂરજમલને મનાવી લીધાનું નાટક રચ્યું. તેમને ઈડરમાં જમવા નોતર્યા તે અગાઉ રૂડી રાણીના બંગલે લઈ ગયા. ઈડરનો કિલ્લો ફરી ફરીને બતાવ્યો. ત્યાં ગણતરીના કલાક વીત્યા પછી ઈડર મહારાજા શિવસિંહના દરબારમાં એક ચારણે સોરઠો સંભળાવતાં દરબારીઓને ખબર પડી કે સૂરજમલને ઝાટકે દીધો છે. ચારણ કવિએ આક્રોશ સાથે ભાવિ તરફ મીટ માંડીને ઠપકો દેતાં કહેલું કે,
ચાંપા ચૂક્કર્યે, નરેન્દ્ર જો મારત નહી
ગુર્જર ધરા ઘર, કર દેતો, સૂજો કમધ!
હે મહારાજા, નરેન્દ્ર જેવા સૂરજમલના ગુણને યાદ કરી તેને માર્યો ન હોત તો ગુજરાતની ધરતી ઈડર રાજ્યના આંગણે લાવીને મૂકત.
લોકો તો પોતાની રીતે કહેવા માંડયા કે, ભાઈ, અતિની ગતિ સારી નથી હોતી!
ઈડરની ધરા એક બાજુ ચારણના શબ્દોને યાદ કરે છે. બીજી બાજુ લોકજીવનના શબ્દો વાગોળે છે. જ્યારે મર્દ સૂરજમલ ખુમારીથી હસી રહ્યો છે.
નોંધ :
(૧) ઘટના સમય : અંદાજે ઈ.સ. ૧૭૯૦થી ઈ.સ. ૧૭૯૫.
(૨) ચાંદણી ઉપર તોપો મંડાણી તેની સાક્ષી આપતો આ દુહો જુઓ શિવસિંહને ઠપકો દેતો દુહો છે,
નિહ્મે નિંદરડીય, અરિયાંને આવે નહીં
ચકવે ચાંદણીહ, તેં કીધી સજા કમંધ
(સૂરજમલના લીધે દુશ્મનોની ઊંઘ ઊડી ગયેલી. ચાંદણી ઉપર તોપો મંડાવવી તે સૂરજમલને સજા કરાવી ગણાય.)

Brave story of Amarsinhji Rathore / अमरसिंह राठौर

Standard

बीकानेर के राजा रायसिंहजी का भाई अमरसिंह किसी बात पर दिल्ली के बादशाह अकबर से नाराज हो बागी बन गया था और बादशाह के अधीन खालसा गांवों में लूटपाट करने लगा इसलिए उसे पकड़ने के लिए अकबर ने आरबखां को सेना के साथ जाने का हुक्म दिया | इस बात का पता जब अमरसिंह के बड़े भाई पृथ्वीराजसिंह जी को लगा तो वे अकबर के पास गए बोले-
” मेरा भाई अमर बादशाह से विमुख हुआ है आपके शासित गांवों में उसने लूटपाट की है उसकी तो उसको सजा मिलनी चाहिए पर एक बात है आपने जिन्हें उसे पकड़ने हेतु भेजा है वह उनसे कभी पकड़ में नहीं आएगा | ये पकड़ने जाने वाले मारे जायेंगे | ये पक्की बात है हजरत इसे गाँठ बांधलें |”
अकबर बोला- “पृथ्वीराज ! हम तुम्हारे भाई को जरुर पकड़कर दिखायेंगे |”
पृथ्वीराज ने फिर कहा- “जहाँपनाह ! वो मेरा भाई है उसे मैं अच्छी तरह से जानता हूँ वो हरगिज पकड़ में नहीं आएगा और पकड़ने वालों को मारेगा भी |

पृथ्वीराज के साथ इस तरह की बातचीत होने के बाद अकबर ने मीरहम्जा को तीन हजार घुड़सवारों के साथ आरबखां की मदद के लिए रवाना कर दिया | उधर पृथ्वीराजजी ने अपने भाई अमरसिंह को पत्र लिख भेजा कि- ” भाई अमरसिंह ! मेरे और बादशाह के बीच वाद विवाद हो गया है | तेरे ऊपर बादशाह के सिपहसलार फ़ौज लेकर चढ़ने आ रहे है तुम इनको पकड़ना मत,इन्हें मार देना | और तूं तो जिन्दा कभी पकड़ने में आएगा नहीं ये मुझे भरोसा है | भाई मेरी बात रखना |”
ये वही पृथ्वीराज थे जो अकबर के खास प्रिय थे और जिन्होंने राणा प्रताप को अपने प्रण पर दृढ रहने हेतु दोहे लिखकर भेजे थे जिन्हें पढने के बाद महाराणा प्रताप ने अकबर के आगे कभी न झुकने का प्रण किया था | पृथ्वीराज जी का पत्र मिलते ही अमरसिंह ने अपने साथी २००० घुड़सवार राजपूत योद्धाओं को वह पत्र पढ़कर सुनाया,पत्र सुनने के बाद सभी ने अपनी मूंछों पर ताव देते हुए मरने मारने की कसम खाई कि- ” मरेंगे या मरेंगे |”

अमरसिंह को अम्ल (अफीम) का नशा करने की आदत थी | नशा कर वे जब सो जाते थे तो उन्हें जगाने की किसी की हिम्मत नहीं होती थी कारण नशे में जगाने पर वे बिना देखे,सुने सीधे जगाने वाले के सिर पर तलवार की ठोक देते थे | उस दिन अमरसिंह अफीम के नशे में सो रहे थे कि अचानक आरबखां ने अपनी सेनासहित “हारणी खेड़ा” नामक गांव जिसमे अमरसिंह रहता था को घेर लिया पर अमरसिंह तो सो रहे थे उन्हें जगाने की किसी की हिम्मत नहीं हो रही थी ,कौन अपना सिर गंवाना चाहता | आखिर वहां रहने वाली एक चारण कन्या “पद्मा” जिसे अमरसिंह ने धर्म बहन बना रखा था ने अमरसिंह को जगाने का निर्णय लिया | पद्मा बहुत अच्छी कवियत्री थी | उसने अमरसिंह को संबोधित कर एक ऐसी वीर रस की कविता सुनाई जो कविता क्या कोई मन्त्र था,प्रेरणा का पुंज था,युद्ध का न्योता था | उसकी कविता का एक एक अक्षर एसा कि कायर भी सुन ले तो तलवार उठाकर युद्ध भूमि में चला जाए | कोई मृत योद्धा सुनले तो उठकर तलवार बजाने लग जाये |

पद्मा की कविता के बोलों ने अमरसिंह को नशे से उठा दिया | वे बोले – “बहन पद्मा ! क्या बादशाह की फ़ौज आ गयी है ?”
अमरसिंह तुरंत उठे ,शस्त्र संभाले,अपने सभी राजपूतों को अम्ल की मनुहार की | और घोड़े पर अपने साथियों सहित आरबखां पर टूट पड़े | उन्होंने देखा आरबखां धनुष लिए हाथी पर बैठा है और दुसरे ही क्षण उन्होंने अपना घोडा आरबखां के हाथी पर कूदा दिया , अमरसिंह के घोड़े के अगले दोनों पैर हाथी के दांतों पर थे अमरसिंह ने एक हाथ से तुरंत हाथी का होदा पकड़ा और दुसरे हाथ से आरबखां पर वार करने के उछला ही था कि पीछे से किसी मुग़ल सैनिक में अमरसिंह की कमर पर तलवार का एक जोरदार वार किया और उनकी कमर कट गयी पर धड़ उछल चूका था , अमरसिंह का कमर से निचे का धड़ उनके घोड़े पर रह गया और ऊपर का धड़ उछलकर सीधे आरबखां के हाथी के होदे में कूदता हुआ पहुंचा और एक ही झटके में आरबखां की गर्दन उड़ गयी |

image

पक्ष विपक्ष के लोगों ने देखा अमरसिंह का आधा धड़ घोड़े पर सवार है और आधा धड़ हाथी के होदे में पड़ा है और सबके मुंह से वाह वाह निकल पड़ा |
एक सन्देशवाहक ने जाकर बादशाह अकबर को सन्देश दिया -” जहाँपनाह ! अमरसिंह मारा गया और बादशाह सलामत की फ़ौज विजयी हुई |”
अकबर ने पृथ्वीराज की और देखते हुए कहा- ” अमरसिंह को श्रधांजलि दो|”
पृथ्वीराज ने कहा – ” अभी श्रधांजलि नहीं दूंगा, ये खबर पूरी नहीं है झूंठी है |”
तभी के दूसरा संदेशवाहक अकबर के दरबार में पहुंचा और उसने पूरा घटनाकर्म सुनाते हुए बताया कि- “कैसे अमरसिंह के शरीर के दो टुकड़े होने के बाद भी उसकी धड़ ने उछलकर आरबखां का वध कर दिया |”
अकबर चूँकि गुणग्राही था ,अमरसिंह की वीरता भरी मौत कीई कहानी सुनकर विचलित हुआ और बोल पड़ा – “अमरसिंह उड़ता शेर था ,पृथ्वीराज ! भाई पर तुझे जैसा गुमान था वह ठीक वैसा ही था ,अमरसिंह वाकई सच्चा वीर राजपूत था | काश वह हमसे रूठता नहीं |”
अमरसिंह की मौत पर पद्मा ने उनकी याद और वीरता पर दोहे बनाये –

आरब मारयो अमरसी,बड़ हत्थे वरियाम,
हठ कर खेड़े हांरणी,कमधज आयो काम |
कमर कटे उड़कै कमध, भमर हूएली भार,
आरब हण हौदे अमर, समर बजाई सार ||

Togaji Rathore / तोगारी तलवार

Standard

कटार अमरेस री, तोगा री तलवार !
हाथल रायसिंघ री , दिल्ली रे दरबार !!
तोगारी तलवार..

image

तोगाजी का विवाह भट्टी राजकुमारी से होना तय हुवा और राजकुमारी को इस समाचार का पता चला तो वे भी हर्षीत हुइ के उनके पीताने विरोचीत मृत्यु को स्वीकार करने स्वयं जाने वाले तोगाजी के लीये उनको चुना और राजपुती शान के लीये उन्हो ने खुद पती के मृत्यु के बाद सती होना स्वीकार किया..
रजवट राखण माण , रखण माण मीर खानजा;
ग्रहण भटीयाणी पाण, तेगां घर तोगो चाल्यो.
महाराजा गजसिंह ने जोधपुर से एक शाहि विवाह तोगाजी का शाहि विवाह सजाया. विवाह बाद कि प्रथम रात्री पर तोगाजी भटीयाणी के डेरे पर ना गये और राजपुतो के साथे छावनी मे बेठे.. इधर कुछ राजपुतो ने मीरखान को कहा कि आप बादशाह से १२-१३ मास कि अवधी बढा लो जीससे तोगाजी जेसे विर और भतीयाणी जेसी सती का वंश बच जाय, और राजपुतो ने यह बात तोगाजीसे भी कहि,
तोगाजी ने मना कर दिया और नियत अवधी पर हि आग्रा कि सवारी करने को कहा.
लेकीन आखीरकार उनको राजपुतो की जीद माननी पडी और दुसरी रात्री वे अपनी धर्म पत्नी से मीलने हवेली पहोचे.. यहा भट्टीयाणी जान चुकि थी कि बादशाह से अधिक अवधी लेने का फेसला हुवा हे, उन्होने एक विरांगना क्षत्राणी के भाती अपने पती को उदबोधन किया कि, “हे स्वामीनाथ! आप हघळा सरदारो से कहलवा दो कि अधीक मुदत लेने पर इन मुदतमे आपण दोनु मे से कोइ एक कि अगर मृत्यु हो जाइ तो?” और फिर आप शीर उतार ने लडवारा बस्ते तयार हो और मु. मारा स्वामी आप कि साथ मे सती होवारा बास्ते तयार हु. और इस कारण आपने और मेरे पीताजी ने बीडा उठाया था.
भट्टीयाणी के द्रढता भरे वचन सुनकर तोगाजी गदगदीत थे लेकीन उनको एक विचार हुआ कि भट्टीयाणीजी को यह सवाल हुआ कि अधीक अवधी लेने पर आग्रा कुच से पहले १२-१३ मास कि ज्यादा अवधी लेने पर उस अवधी पर हि किसी कि मृत्यु हो गइ तो क्योंकि आखीरकार जीना मरना तो इश्वर के हाथ मे हे,
और इसके बाद वे अपनी माता से आर्शीवाद लेने गये और उसके बाद छावणी मे जाकर सरदारो से यहि बात रखी और कहा कि अब आग्रा पर कुच करनी हे महाराजा गजसिंहजी को संदेशा भीजवा दिया जाय कि कोइ मुद्दत नहि लेनी.
तोगाजी कि सवारी आग्रा आ पहुंची.
“अठै सुजस प्रभुता उठे, अवसर मरियां आय;
मरणो धररौ मांजीया, जम न नरक लै जाय”

प्रातकाल होने पर सुर्यवंशी राठोड विर तोगाजी प्राण अपर्ण करने के लीये सज्ज थे, सभी राजपुत के रोम रोम मे क्षत्रीय कुल का अभीमान गर्जना कर रहा था,
राजपुतो के पडाव से बादशाह को समाचार भीजवाया गया, “आपको ठीक लगे इस प्रकार आग्रा का बंदोबस्त करो, राजपुतो के साथ तोगाजी तुम सभी को क्षात्रवट दिखाने को आयेगे.”
इस के बाद राजपुतो ने तैयारी चालु कर दि, सभी उमराव , गजसिंह और तोगाजी हाथी पर सवार हुवे और आग्रा मे हाथीओ कि सवारी नीकली जीनकि दोनो तरफ चार चार घुडसवार योध्धा थे विर तोगाजी के जयजयकार के घोष के साथ सवारी आगे बढ रहि थी राजपुतो ने भारी दबदबे के साथ दरबार मे प्रवेश किया, वहा तोगाजी ने आसन जमाया बादशाह ने दगलबाजी का इंतजाम भी कर रखा था, उन्हो एक एक्के को इशार कर तोगाजी का सर पीछे से काटने को कहा.. तोगाजी सचेत थे खडे हो गये और इसके साथ और गजसिंह और सभी राजपुत खडे हो गये महाराजा ने सोने का थाल आगे किया तोगाजी ने त्वरीत अपनी तलवार से अपना सर काट थाल मे उतारा और तोगाजी के धड ने उस एक्के को मार गीराया,
पध्धरी छंद
“तोगाजी आया दरबार मांह, बैठउ रख्यो आसन ज्याह,
पतशाह एक परपंच किन, नीज एक्का को अस समज दीन…
तुरंत तोगा कर माह धार, आये कर थाल धार,
वंदि महाराज बार बार, तिहि चाल माह दीन शिर उतार,
प्रथमहि एक्काको किन दोय, महाराज कह्यो दिशी वाम जोय,
जह तुर्क नको बैठो समाज, तिहि दिशी फिर्यो राठोडराज.
महाराज संग रहिके बिरदाय, तोगाजु तेग कठीन चलाय,
भगेउ तुर्क लखि तोणा तेग, सैयद पठान मोग्गल बेग. ”

छंद नाराचः
भगे तुरक्क जे बचे निरख्ख काल निज को,
परज्यु तेग भान होत मानु घाव बिज्ज्को;
जुधाणनाथ कह्यो “न तुर्के कोउ अठे ”
कंबध विर को कबंध चाल्यो शाहजहा हे जठे..

विर तोगाजी के कंबध ने बादशाह के एक्के को मारा , महाराजा गजसिंहने कहा “रंग मरदा रंग, क्षात्रावटरा तेज न रंग हे.” अब आपरी डाबी बाजु पधारो, अठे यवन बैठा हे.”
तोगाजी के धड को देख कोन तुर्क कोन पठान , मुगल या बैग सभी तुर्क भागने लगे.जो बचे वो तोगाजी कि तलवार से मारे गये.
भगे तुरक्क जे बचे निरख्ख काल निज को,
परज्यु तेग भान होत मानु घाव बिज्ज्को;
जुधाणनाथ कह्यो “न तुर्के कोउ अठे ”
कंबध विर को कबंध चाल्यो शाहजहा हे जठे..
गजसिंह ने कहा अब यहा कोइ तुर्क नहि इससे तोगाजी शाहजहा को मारने आगे बढे शाहजहा घबराकर हुरमखाने मे भाग गया और तोगाजी वहा नहि जा सके क्योकि उनकि क्षत्रीय धर्म कि ये मर्यादा थी और
प्रतच्छ काल भाल के हुर्र्मखाने ‘सा’बस्यो,
कबंध ताहिके पिछे हुरम्म खाने मे घस्यो;
लुकाय बेठ शाह जा हुरर्र्म शरण्य मै,
कबंध क्रोधवत भौ कैसे करु बरण्य में
शाहजहा ने गजसिंह से विंनती कि और तोगाजी से खुद को बचाने को कहा,
गजसिंह ने कहा कि हे बाप..! क्षत्रीयो के ताज..! आप बजार मे पधारे
दोहाः
सुने बेन जब शाह के , दया हुइ महाराज;
कह बिरदाय कंबध को, पलट बजारहि राज.
सुनी बैन नरनाह के, पलटायो तुरंत कबंध;
सकल तुर्क लुकगे मनौ, करिके प्रथम प्रबंध.

बजार मे कोइ यवन नहि था सिर्फ क्षत्रीय हि थे उन्होने कंबध को देख विरहाक गर्जना कि
छंद नाराचः

बजार मांह ठाम ठाम छत्री वीर राजींत,
कबन्ध क्रोधवंत देखि बिर हाक बाजित;

चले चरं सुशिवके सुलेन शिर विरको ,
राठोर कालसे खडे न देखी धीर धीरको.
करे प्रपंच सो अति न वीर धीर से चल,
राठोर निज ध्यानते कंबध शिर ना टले.

और वहा कोइ यवन नहि मीलने पर तोगाजी और आगे बढे और अग्रा कि गलीयो मे जाकर सभी यवनो को मारने लगे उनके साथे सभी राठोड सरदार भी साथ चल पडे. अनेक यवनो का खात्मा कर तोगाजी और पीछे पीछे गजसिंह और राजपुती सेना एक गली मे दाखील हुइ. उस जगह पर गलीयारे मे नीले रंग का प्रवाहि जो कपडा सफेद करने को काम आता हे(indigo) और क्षत्रीय जीसे अपवित्र समजते हे उस से तोगाजी स्पर्श हुआ और वे अचेतन हो गये महाराजा गजसिंह ने उनके शांत पडे धड को संभाला..
तोगाजी कि मृत्यु के बाद अब भट्टीयाणी ने अपने स्वामी के साथ जमुनाजी के किनारे सती हुइ.

सर कटने के बाद धड लड सकता हे इस कारण राठोडो को कम्ध्वज कहा जाता हे,
एसे विर योध्धाओ मे अगर गुजरात के काठीयावाड कि बात करे तो मोखडाजी गोहिल, वत्सराज सोंलकि ने बिना सर के युध्ध किया था. काठी क्षत्रीयो मे विर चांपराजवाळा(जेतपुर) और गोदड खाचर ने भी बिना शीष युध्ध किया था
क्षत्रीयो सबसे अधिक बलशाली और धर्म रक्षक जाती हे, लेकीन क्षत्रीय आज भी एकता नहि साध पाये आज क्षत्रीयो को एकता कि दिशा मे काम करना जरुरी हे. हम क्षत्रीय सिर्फ एसी कथाओ से बडाइ ना हांके बलके हमारे संस्कार और हमारे पुर्वजो के बारे मे सोचे. नशा का त्याग करे उच्च शीक्षा प्राप्त करे लेकीन साथ हि हमारे क्षत्रीय इतीहास का उजागर करना और और स्मारको कि दशा पर भी ध्यान देना चाहिए..
जय क्षत्रीय धर्म
जय माताजी
इती शुभम

Togaji Rathore / तोगारी तलवार

Standard

तोगाजी राठोडः

image

कटारी अमरेशरी(१),तोगारी(२) तलवार;
हथ्थल रायां(रायसिंहजी) संघरी(३),दिल्लीरा दरबार.
प्रस्तुत दोहे मे ३ क्षत्रीयो जीन्होने दिल्ली के बादशाहो को अपनी शक्ति हतप्रभ कर दिया,
जिसमे
(१)अमरसिंह राठोडःनागौर के राव अमरसिंह ने अपनी कटार से शाहजहा की कचेरी मे शाहजहा के साले सलाबत खां को मारडाला,और शाहजहा खुद को जेसे तेसे बचा कर भागा। (काठीयावाड ग्लोरी मे यह स्टोरी रखी गइ थी। )
(२)तोगाजी राठोडःआज कि हमारी वार्ता के नायक जिन्होने राजपुतो का सिर लडने के बाद भी धड युध्ध कर सकता हे ये साबित करने के लीये खुद का सिर कटाकर यवन सेना पर हमला कर दिया और अपनी तलवार से कइ यवनो को समाप्त कर दिया।
(३) रायसिंह जालाः काठीयावाड के धांग्रधा के रियासत के रायसिंहजी जाला अकबर के आमंत्रण पर दिल्ली गये थे ,वहा उन्होने अकबर के एक शक्तिशाली मल्ल(पहेलवान)को अपने हथेली के पंजे से पकडकर दिवाल पर पटक के मार दिया।
इ.स. १६२० से १६३८ के मध्य कि हकिकत हे यह कथा..
तब जोधपुर मे महाराजा गजसिंह का शासन था और तोगाजी राठोड रोहिण्डी ठिकाने के जागीरदार थे।
दिल्ली के दरबार मे कचहरी मे कोइ प्रश्न या विषय पर चर्चा विद्वानो मे होती रहेती थी।
उस समय मे भी एसी हि एक सभा मे जीसमे ७० खान, ७२ उमराव अन्य सरदार, दिवान, मंत्री, पटावत, पटावरी, काजी, पंडित अपने नियत स्थान पर बिराजमान थे। दिल्ली का शहनशाह शाहजहा मयुरासन पर बेठा था।
शहनशाह बोलाः “तुम खान, उमराव लोग सब मेरे दरबार मे शामील हो, मुजको एक एसा सवाल हुवा हे कि मुसलमान बादशाहत होने के बावजुद यहा पहले से ७२ हिन्दु उमराव और ७० खान क्यो? संख्या मे खान कम क्यो हे?
बादशाह के एसे वचन सुनकर अंतवेद जील्ले का सुबा मीर खानजा खान खडा हुआ उसने कहा कि दो काम हिन्दु कर सकते हे वो मुसलमान नहि कर सकते इस कारण हिन्दु उमरावो कि संख्या ज्यादा हे,
वो कोन सी दो बाते मीर? आप मुजे सुनाओ.. जो सिर्फ हिन्दु हि कर सकते हे.. आपको पुरी खातरी हे क्या..?
खानजाः बराबर खातरी हे, और मे हिम्मत से कह भी सकता हु. वो दोनो बाते खुली हि १)राजपुत अपना सर धड से अलग होने के बाद भी लडते हे और २)और इनकी पत्नी चीता मे उनके साथ जलकर सती होती हे
शाहजाहा न कहाः तो आपको यह दिखाकर भी साबित करना होगा तुम को छह माह दिया जाता हे, वरना तुम को मार दिया जायेगा और तुम्हारा शब शाहि हवाल किया जायेगा।
मिरखानजा को हुवा यह बादशाह का केसा काम? सवाल करना और जवाब से हठ कर परेशान करना? सिर्फ इसी कारण से मे किसको मरने के लीये तैयार करु..?

“जो नृपपै अधिकार ले,करे न पर उपकार;
तौ ताके अधिकार मे, रहे ना आदि ओमकार”

जोधपुर के महाराजा गजसिंह भी सभा मे मोजुद थे उनको बादशाह के वर्तन से खेद हुआ कि क्षत्रीयो कि विरता कि बाते उजागर करने से मिरखान आफत मे आ गये..उन्होने मदद देने कि ठानी और अपने मुकाम पर आये और सभी उमरावो को निमंत्रण दिया..और साथ मे मिरखान जी को भी निमंत्रण देने के लीये चोबेदार को भेजा..!
नियत समय पर सभी इकठ्ठे हुए. और महाराजा ने क्षत्रीयो के सभा मे कहाः
“आपणा हघळा राजा लोग आजरा दरबार मे हाजर हा, अर आपाणा हघळांरी हजुर में, या मीर खानजा खानरी सघळी बाते बादशाहसुं से हुइ. इण मे मीर साहबरो कोइ बातरो लाभ हो नहि, परंतु मात्र राजपुंतरो राजपुतणो मुसलमान से तेज हे, इतरो दिखवाणरा बास्ते इनोंने बादशाहसुं सघळी हकिकत हि सों करी, जीससे बादशाह नाखुश हुयगो. अर खानजा को ६ महिनो्मे हकिकत सत्य करके दिखवाणरो कह्यों. इससे आपणे इण बाबत ने मिरखानजी कि मदद करणी हे। ”
सभी उमराव सहमत थे इससे खानजा सरदार बोलेः
“हुजुर! खुदा सच कि साथ मे रहता हे, अगर यह बात सच ना होती तो आप के दिलो मे मेरे लीये इतनी महेरबानी कहासे होती”
इस सभा के बाद सभी अपने मुकाम पर गये थोडे दिनो मे महाराजा गजसिंह और मिरखान जोधपुर मे मीले।
काछद्रढा, कर बरसणा, मन चंगा, मुख मिठ्ठ;
रणसुरा, जगवल्ल्भा, सो मे बिरला दिठ्ठ
जोधपुर दरबार मे सभी सरदार उपस्थीत थे, और क्षत्रीयो को अपना सर कटाकर युध्ध लडने का बिडा फिराया गया तीन बाद बिडा फिरने पर विर तोगाजी राठोड खडे हुए उन्होने कहा कि मुजे विश्वास हे कि मेरा सर कटने के बाद भी धड लड सकता हे, परंतु मारो लग्न होवो कोय नहि,जीणसु मोरे पीछु सती होनेवाला कोइ नहि. मे शीर उतारने लडवारा बास्ते मे या बीडा उठावुहु.
महाराजाः “रंग हे, थाने रंग हे जाजा रंग हे..” तोगाजी कि शादि के हेतु एक और बिडा सभा मे फिराया गया, और ओसिया के एक भाटी कुल के सरदार ने वो बीड़ा उठाया और अपनी पुत्री का बियाह तोगाजी से निश्व्त किया,
भाटी कुल री रीत ,आ आनंद सु आवती !
करण काज कुल कीत, भटीयानिया होवे सती !!

वीर दुर्गादास राठौर veer Durgadas Rathore

Standard
image

Durgadas Rathore

जिसने इस देश का पूर्ण इस्लामीकरण करने की औरंगजेब की साजिश को विफल कर हिन्दू धर्म की रक्षा की थी…..उस महान यौद्धा का नाम है वीर दुर्गादास राठौर…

समय – सोहलवीं – सतरवी शताब्दी
चित्र – वीर शिरोमणि दुर्गा दस राठौड़
स्थान – मारवाड़ राज्य

वीर दुर्गादास राठौड का जन्म मारवाड़ में करनोत ठाकुर आसकरण जी के घर सं. 1695 श्रावन शुक्ला चतुर्दसी को हुआ था। आसकरण जी मारवाड़ राज्य की सेना में जोधपुर नरेश महाराजा जसवंत सिंह जी की सेवा में थे ।अपने पिता की भांति बालक दुर्गादास में भी वीरता कूट कूट कर भरी थी,एक बार जोधपुर राज्य की सेना के ऊंटों को चराते हुए राईके (ऊंटों के चरवाहे) आसकरण जी के खेतों में घुस गए, बालक दुर्गादास के विरोध करने पर भी चरवाहों ने कोई ध्यान नहीं दिया तो वीर युवा दुर्गादास का खून खोल उठा और तलवार निकाल कर झट से ऊंट की गर्दन उड़ा दी,इसकी खबर जब महाराज जसवंत सिंह जी के पास पहुंची तो वे उस वीर बालक को देखने के लिए उतावले हो उठे व अपने सेनिकों को दुर्गादास को लेन का हुक्म दिया ।अपने दरबार में महाराज उस वीर बालक की निडरता व निर्भीकता देख अचंभित रह गए,आस्करण जी ने अपने पुत्र को इतना बड़ा अपराध निर्भीकता से स्वीकारते देखा तो वे सकपका गए। परिचय पूछने पर महाराज को मालूम हुवा की यह आस्करण जी का पुत्र है,तो महाराज ने दुर्गादास को अपने पास बुला कर पीठ थपथपाई और इनाम तलवार भेंट कर अपनी सेना में भर्ती कर लिया।

उस समय महाराजा जसवंत सिंह जी दिल्ली के मुग़ल बादशाह औरंगजेब की सेना में प्रधान सेनापति थे,फिर भी औरंगजेब की नियत जोधपुर राज्य के लिए अच्छी नहीं थी और वह हमेशा जोधपुर हड़पने के लिए मौके की तलाश में रहता था ।सं. 1731 में गुजरात में मुग़ल सल्तनत के खिलाफ विद्रोह को दबाने हेतु जसवंत सिंह जी को भेजा गया,इस विद्रोह को दबाने के बाद महाराजा जसवंत सिंह जी काबुल में पठानों के विद्रोह को दबाने हेतु चल दिए और दुर्गादास की सहायता से पठानों का विद्रोह शांत करने के साथ ही वीर गति को प्राप्त हो गए । उस समय उनके कोई पुत्र नहीं था और उनकी दोनों रानियाँ गर्भवती थी,दोनों ने एक एक पुत्र को जनम दिया,एक पुत्र की रास्ते में ही मौत हो गयी और दुसरे पुत्र अजित सिंह को रास्ते का कांटा समझ कर ओरंग्जेब ने अजित सिंह की हत्या की ठान ली,ओरंग्जेब की इस कुनियत को स्वामी भक्त दुर्गादास ने भांप लिया और मुकंदास की सहायता से स्वांग रचाकर अजित सिंह को दिल्ली से निकाल लाये व अजित सिंह की लालन पालन की समुचित व्यवस्था करने के साथ जोधपुर में गदी के लिए होने वाले ओरंग्जेब संचालित षड्यंत्रों के खिलाफ लोहा लेते अपने कर्तव्य पथ पर बदते रहे।

अजित सिंह के बड़े होने के बाद गद्दी पर बैठाने तक वीर दुर्गादास को जोधपुर राज्य की एकता व स्वतंत्रता के लिए दर दर की ठोकरें खानी पड़ी,ओरंग्जेब का बल व लालच दुर्गादास को नहीं डिगा सका जोधपुर की आजादी के लिए दुर्गादास ने कोई पच्चीस सालों तक सघर्ष किया,लेकिन जीवन के अन्तिम दिनों में दुर्गादास को मारवाड़ छोड़ना पड़ा । महाराज अजित सिंह के कुछ लोगों ने दुर्गादास के खिलाफ कान भर दिए थे जिससे महाराज दुर्गादास से अनमने रहने लगे वस्तु स्तिथि को भांप कर दुर्गादास ने मारवाड़ राज्य छोड़ना ही उचित समझा ।और वे मारवाड़ छोड़ कर उज्जेन चले गए वही शिप्रा नदी के किनारे उन्होने अपने जीवन के अन्तिम दिन गुजारे व वहीं उनका स्वर्गवास हुवा ।दुर्गादास हमारी आने वाली पिडियों के लिए वीरता, देशप्रेम, बलिदान व स्वामिभक्ति के प्रेरणा व आदर्श बने रहेंगे ।

१-मायाड ऐडा पुत जाण, जेड़ा दुर्गादास । भार मुंडासा धामियो, बिन थम्ब आकाश ।
२-घर घोड़ों, खग कामनी, हियो हाथ निज मीत सेलां बाटी सेकणी, श्याम धरम रण नीत ।
वीर दुर्गादास का निधन 22 नवम्बर, सन् 1718 में हुवा था इनका अन्तिम संस्कार शिप्रा नदी के तट पर किया गया था ।
“उनको न मुगलों का धन विचलित कर सका और न ही मुग़ल शक्ति उनके दृढ हृदये को पीछे हटा सकी। वह एक वीर था जिसमे राजपूती साहस व मुग़ल मंत्री सी कूटनीति थी ”

जिसने इस देश का पूर्ण इस्लामीकरण करने की औरंगजेब की साजिश को विफल कर हिन्दू धर्म की रक्षा की थी…..उस महान यौद्धा का नाम है वीर दुर्गादास राठौर…
इसी वीर दुर्गादास राठौर के बारे में रामा जाट ने कहा था कि “धम्मक धम्मक ढोल बाजे दे दे ठोर नगारां की,, जो आसे के घर दुर्गा नहीं होतो,सुन्नत हो जाती सारां की…….
आज भी मारवाड़ के गाँवों में लोग वीर दुर्गादास को याद करते है कि
“माई ऐहा पूत जण जेहा दुर्गादास, बांध मरुधरा राखियो बिन खंभा आकाश”
हिंदुत्व की रक्षा के लिए उनका स्वयं का कथन
“रुक बल एण हिन्दू धर्म राखियों”
अर्थात हिन्दू धर्म की रक्षा मैंने भाले की नोक से की…………
इनके बारे में कहा जाता है कि इन्होने सारी उम्र घोड़े की पीठ पर बैठकर बिता दी।
अपनी कूटनीति से इन्होने ओरंगजेब के पुत्र अकबर को अपनी और मिलाकर,राजपूताने और महाराष्ट्र की सभी हिन्दू शक्तियों को जोडकर ओरंगजेब की रातो की नींद छीन ली थी।और हिंदुत्व की रक्षा की थी।
उनके बारे में इतिहासकार कर्नल जेम्स टॉड ने कहा था कि …..
“उनको न मुगलों का धन विचलित कर सका और न ही मुगलों की शक्ति उनके दृढ निश्चय को पीछे हटा सकी,बल्कि वो ऐसा वीर था जिसमे राजपूती साहस और कूटनीति मिश्रित थी”.

ये निर्विवाद सत्य है कि अगर उस दौर में वीर दुर्गादास राठौर,छत्रपति शिवाजी,वीर गोकुल,गुरु गोविन्द सिंह,बंदा सिंह बहादुर जैसे शूरवीर पैदा नहीं होते तो पुरे मध्य एशिया,ईरान की तरह भारत का पूर्ण इस्लामीकरण हो जाता और हिन्दू धर्म का नामोनिशान ही मिट जाता…………

28 नवम्बर 1678 को अफगानिस्तान के जमरूद नामक सैनिक ठिकाने पर जोधपुर के महाराजा जसवंतसिंह का निधन हो गया था उनके निधन के समय उनके साथ रह रही दो रानियाँ गर्भवती थी इसलिए वीर शिरोमणि दुर्गादास सहित जोधपुर राज्य के अन्य सरदारों ने इन रानियों को महाराजा के पार्थिव शरीर के साथ सती होने से रोक लिया | और इन गर्भवती रानियों को सैनिक चौकी से लाहौर ले आया गया जहाँ इन दोनों रानियों ने 19 फरवरी 1679 को एक एक पुत्र को जन्म दिया,बड़े राजकुमार नाम अजीतसिंह व छोटे का दलथंभन रखा गया

ये वही वीर दुर्गा दास राठौड़ जो जोधपुर के महाराजा को औरंगज़ेब के चुंगल ले निकल कर लाये थे जब जोधपुर महाराजा अजित सिंह गर्भ में थे उनके पिता की मुर्त्यु हो चुकी थी तब औरंगज़ेब उन्हें अपने संरक्षण में दिल्ली दरबार ले गया था उस वक़्त वीर दुर्गा दास राठौड़ चार सो चुने हुए राजपूत वीरो को लेकर दिल्ली गए और युद्ध में मुगलो को चकमा देकर महाराजा को मारवाड़ ले आये…..

उसी समय बलुन्दा के मोहकमसिंह मेड़तिया की रानी बाघेली भी अपनी नवजात शिशु राजकुमारी के साथ दिल्ली में मौजूद थी वह एक छोटे सैनिक दल से हरिद्वार की यात्रा से आते समय दिल्ली में ठहरी हुई थी | उसने राजकुमार अजीतसिंह को बचाने के लिए राजकुमार को अपनी राजकुमारी से बदल लिया और राजकुमार को राजकुमारी के कपड़ों में छिपाकर खिंची मुकंददास व कुंवर हरीसिंह के साथ दिल्ली से निकालकर बलुन्दा ले आई | यह कार्य इतने गोपनीय तरीके से किया गया कि रानी ,दुर्गादास,ठाकुर मोहकम सिंह,खिंची मुकंदास,कु.हरिसिघ के अलावा किसी को कानों कान भनक तक नहीं लगी यही नहीं रानी ने अपनी दासियों तक को इसकी भनक नहीं लगने दी कि राजकुमारी के वेशभूषा में जोधपुर के राजकुमार अजीतसिंह का लालन पालन हो रहा है |

छ:माह तक रानी राजकुमार को खुद ही अपना दूध पिलाती,नहलाती व कपडे पहनाती ताकि किसी को पता न चले पर एक दिन राजकुमार को कपड़े पहनाते एक दासी ने देख लिया और उसने यह बात दूसरी रानियों को बता दी,अत: अब बलुन्दा का किला राजकुमार की सुरक्षा के लिए उचित न जानकार रानी बाघेली ने मायके जाने का बहाना कर खिंची मुक्न्दास व कु.हरिसिंह की सहायता से राजकुमार को लेकर सिरोही के कालिंद्री गाँव में अपने एक परिचित व निष्टावान जयदेव नामक पुष्करणा ब्रह्मण के घर ले आई व राजकुमार को लालन-पालन के लिए उसे सौंपा जहाँ उसकी (जयदेव)की पत्नी ने अपना दूध पिलाकर जोधपुर के उतराधिकारी राजकुमार को बड़ा किया |
((वीर दुर्गादास राठौड़ के सिक्के और पोस्ट स्टाम्प भारत सरकार पहले ही जारी कर चुकी है ))

History & Literature

आजादी के इतिहास की एक सच्ची घटना Thakur Kushal Singh ji Rathore From Auwa,Pali-Rajasthan

Standard

image

ठाकुरो की बगावत लटका दिए ब्रिटिश गोरो के सिर अपने किलो के बहार लगवा दिए दिए थे मेले आजादी के
इतिहास की एक सच्ची घटना

जो लोग राजपूतो से जलकर हर दिन नए इल्जाम लगाते रहते है कि इतिहास को छोडकर राजपूतो ने अंग्रेजो के खिलाफ क्या किया ये पोस्ट उन्ही खोखले लोगो के लिए है जो आजकल हमारे पूर्वजो को अपना बनाकर हमे ही आंखे दिखा रहे है और एक बात ये कि ये तो सिर्फ एक महान योद्धा के बारे मे बताया है आज इनके अलावा भी हजारो राजपूत योद्धा है उनके बारे मे भी धीरे धीरे पोस्ट करेगें –!!

Thakur Kushal Singh ji Rathore From Auwa,Pali-Rajasthan

“लटका दिया था बड़े अँगरेज़ अफसर का सर अपने किले के बहार लगवा दिया था मेला जब हुयी थी अँगरेज़ गोरो की हार ”

ठाकुरो की और ब्रिटिश जोधपुर संयुक्त सेना की जंग

“ठाकुर कुशाल सिंह आउवा” 1857 में राजस्थान क्रांति के पूर्व जहाँ राजस्थान में अनेक शासक ब्रिटिश भक्त थे, वहीं राजपूत सामन्तों का एक वर्ग ब्रिटिश सरकार का विरोध कर रहा था। अत: उन्होंने अंग्रेजों के विरुद्ध विद्रोह कर दिया । इस अवसर पर उन्हें जनता का समर्थन भी प्राप्त हुआ। इससे इस बात की पुष्टि होती है कि राजस्थान की जनता में भी ब्रिटिश साम्राज्य के
विरुद्ध असंतोष की भावनाएं विद्यमान थी। जोधपुर में विद्रोह जोधपुर के शासक तख्तसिंह के विरुद्ध वहाँ के जागीरदारों में घोर असंतोष व्याप्त था। इन विरोधियों का नेतृत्व पाली मारवाड़ आउवा के ठाकुर कुशाल सिंह कर रहे थे ।

1857 में आउवा ,पाली के ठाकुर कुशल सिंह जी राठौड़ ने जोधपुर राज्य से बगावत कर दी क्यों की जोधपुर के महाराजा तखत सिंह जी उस वक़्त ब्रिटिश गोवेर्मेंट और ईस्ट इंडिया कंपनी का साथ दे रहे थे ठाकुर कुशल सिंह का गोडवाड़ के ज्यादातर ठाकुरो ने साथ दिया …..
1857 की क्रांति में में मारवाड़ /मेवाड़/गोडवाड़ के 30 से ज्यादा ठाकुरो ने जोधपुर स्टेट से बगावत कर ठाकुर कुशल सिंह जी का साथ दिया जिस में एरिनपुरा सुमेरपुर पाली की राजपूत आर्मी भी शामिल हो गयी अजमेर से पहले पाली अजमेर की सरहद पर भयानक लड़ाई हुयी और ब्रिटिश और जोधपुर राज्य की की सयुक्त सेना की अप्रत्यक्ष रूप से हार हुयी ठाकुर कुशल सिंह ने भंयकर युद्ध किया। २००० हजार सैनिको को मार डाला और तोपखाने की तोपे छीन ली। ब्रिगेडियर जनरल सर पैट्रिक लारेंस मैदान छोड़ कर भाग गया। इतनी बड़ी पराजय से फिरंगीयों को होश ऊड गये

,,,,तभी आउवा ठाकुर वह के कप्तान मोंक मेंसेंन का सिर काट कर आपने घोड़े पर बांधकर आपने किल्ले ले आये दूसरे ठाकुरो ने भी दूसरे ब्रिटिश गोरो का सिर काट अपने साथ ले आये ……….

इस लड़ाई के बाद अँगरेज़ राजपूताने में आपने पाँव नही जमा पाये और पुरे राजस्थान में अजमेर शहर को छोड़ कही अपनी ईमारत तक नही बना पाये …
और उस दिन सारे गाव में जश्न हुआ जो आज भी मेले के रूप में पाली जिले के “आउवा” गाव में मनाया जाता है एक साल बाद फिर आउवा पर अजमेर ,नसीराबाद ,मऊ व नीमच की छावनियो की फोजो आउवा पंहुची। सब ने मिलकर आऊवा पर हमला बोल दिया। क्रांति कारी सामन्तो के किलों को सुरंग से उड़ा दिया। आउवा को लूटा। सुगली देवी की मूर्ति अंग्रेज उठा ले गये।
हमला हुआ को किल्ले को काफी नुकशान पहुचाया गया

वही 1857 में गए ठाकुरो के ज्यादातर ठिकानो को जोधपुर दरबार ने खालसा कर दिया गया

** सलूम्बर के रावत केसरी सिंह के साथ मिलकर जो व्यूह-रचना उन्होंने की उसमें यदि अँग्रेज़ फँस जाते तो राजस्थान से उनका सफाया होना निश्चित था। बड़े राजघरानों को छोड़कर सभी छोटे ठिकानों के सरदारों से क्रांति के दोनों धुरधरों की गुप्त मंत्रणा हुई। इन सभी ठिकानों के साथ घ् जोधपुर लीजन ‘ को जोड़कर कुशाल सिंह और केसरी सिंह ब्रितानियों के ख़िलाफ़ एक अजेय मोर्चेबन्दी करना चाहते थे।

** इसी के साथ आसोप के ठाकुर शिवनाथ सिंह, गूलर के ठाकुर बिशन सिंह तथा आलयनियावास के ठाकुर अजीत सिंह भी अपनी सेना सहित आउवा आ गए। लाम्बिया, बन्तावास तथा रूदावास के जागीरदार भी अपने सैनिकों के साथ आउवा आ पहुँचे। सलूम्बर, रूपनगर, लासाणी तथा आसीन्द के स्वातंत्र्य-सैनिक भी वहाँ आकर ब्रितानियों से दो-दो हाथ करने की तैयारी करने लगे। वही अपने क्षेत्र गोड़वाड के भी बहुत से ठाकुरो ने इनका साथ दिया

** जोधपुर सेना की अगुवाई अनाड़सिंह पंवार ने की थी जो बिथौड़ा के पास हुए इस युद्ध मरे गए तथा अँगरेज़ अफसर हीथकोट भाग खड़ा हुआ

** दुर्गति का समाचार मिलते ही जार्ज लारेंस ने ब्यावर में एक सेना खड़ी की तथा आउवा की ओर चल पड़ा। 18 सितम्बर को फ़िरंगियों की इस विशाल सेना ने आउवा पर हमला कर दिया। ब्रितानियों के आने की ख़बर लगते ही कुशाल सिंह क़िले से निकले और ब्रितानियों पर टूट पड़े। चेलावास के पास घमासान युद्ध हुआ तथा लारेन्स की करारी हार हुई।

** आस-पास से क्षेत्रों में आज तक लोकगीत में इस युद्ध को याद किया जाता है। एक लोकगीत इस प्रकार है
ढोल बाजे चंग बाजै, भलो बाजे बाँकियो।
एजेंट को मार कर, दरवाज़ा पर टाँकियो।
झूझे आहूवो ये झूझो आहूवो, मुल्कां में ठाँवों दिया आहूवो।
सौजन्य – राजपुताना सोच

History & Literature

मारवाड़ राज्य के संस्थापक राव सिंहाजी राठौर Rav Sinhaji Rathore

Standard

image

राव सीहा जी राजस्थान में स्वतंत्र राठौड़ राज्य के संस्थापक थे | राव सीहा जी के वीर वंशज अपने शौर्य, वीरता एवं पराक्रम व तलवार के धनी रहे है |मारवाड़ में राव सीहा जी द्वारा राठौड़ साम्राज्य का विस्तार करने में उनके वंशजो में राव धुहड़ जी , राजपाल जी , जालन सिंह जी ,राव छाडा जी , राव तीड़ा जी , खीम करण जी ,राव वीरम दे , राव चुडा जी , राव रिदमल जी , राव जोधा , बीका , बीदा, दूदा , कानध्ल , मालदेव का विशेष क्रमबद्ध योगदान रहा है | इनके वंशजों में दुर्गादास व अमर सिंह जैसे इतिहास प्रसिद्ध व्यक्ति हुए| राव सिहा सेतराम जी के आठ पुत्रों में सबसे बड़े थे| !

चेतराम सम्राट के, पुत्र अस्ट महावीर !
जिसमे सिहों जेस्ठ सूत , महारथी रणधीर ||
राव सिहाँ जी सं. 1268 के लगभग पुष्कर की तीर्थ यात्रा के समय मारवाड़ आये थे उस मारवाड़ की जनता मीणों, मेरों आदि की लूटपाट से पीड़ित थी , राव सिहा के आगमन की सूचना पर पाली नगर के पालीवाल ब्राहमण अपने मुखिया जसोधर के साथ सिहा जी मिलकर पाली नगर को लूटपाट व अत्याचारों से मुक्त करने की प्रार्थना की| अपनी तीर्थ यात्रा से लौटने के बाद राव सिहा जी ने भाइयों व फलोदी के जगमाल की सहायता से पाली में हो रहे अत्याचारों पर काबू पा लिया एवं वहां शांति व शासन व्यवस्था कायम की, जिससे पाली नगर की व्यापारिक उन्नति होने लगी|

आठों में सिहाँ बड़ा ,देव गरुड़ है साथ |
बनकर छोडिया कन्नोज में ,पाली मारा हाथ ||
पाली के अलावा भीनमाल के शासक के अत्याचारों की जनता की शिकायत पर जनता को अत्याचारों से मुक्त कराया |
भीनमाल लिधी भडे,सिहे साल बजाय|
दत दीन्हो सत सग्रहियो, ओ जस कठे न जाय||

पाली व भीनमाल में राठौड़ राज्य स्थापित करने के बाद सिहा जी ने खेड़ पर आक्रमण कर विजय कर लिया| इसी दौरान शाही सेना ने अचानक पाली पर हमला कर लूटपाट शुरू करदी ,हमले की सूचना मिलते ही सिहा जी पाली से 18 KM दूर बिठू गावं में शाही सेना के खिलाफ आ डटे, और मुस्लिम सेना को खधेड दिया| वि. सं . 1330 कार्तिक कृष्ण दवादशी सोमवार को करीब 80 वर्ष की उमर में सिहा जी स्वर्गवास हुआ व उनकी सोलंकी रानी पार्वती इनके साथ सती हुई | सिहाजी की रानी (पाटन के शासक जय सिंह सोलंकी की पुत्री )से बड़े पुत्र आस्थान जी हुए जो पिता के बाद मारवाड़ के शासक बने | राव सिहं जी राजस्थान में राठौड़ राज्य की नीवं डालने वाले पहले व्यक्ति थे |

Divyrajsinh Sarvaiya (Dedarda)

क्षत्रिय वीर पाबूजी राठौड़

Standard

image

पुकार जद, धाडी धन ले जाय |
आधा फेरा इण धरा , आधा सुरगां खाय ||
उस वीर ने फेरे लेते हुए ही सुना कि दस्यु एक अबला का पशुधन बलात हरण कर ले जा रहे है | यह सुनते ही वह आधे फेरों के बीच ही उठ खड़ा हुआ और तथा पशुधन की रक्षा करते हुए वीर-गति को प्राप्त हुआ | यों उस वीर ने आधे फेरे यहाँ व शेष स्वर्ग में पूरे किये |

सन्दर्भ कथा –
पाबूजी राठौड़चारण जाति की एक वृद्ध औरत से ‘केसर कालवी’ नामक घोड़ी इस शर्त पर ले आये थे कि जब भी उस वृद्धा पर संकट आएगा वे सब कुछ छोड़कर उसकी रक्षा करने के लिए आयेंगे | चारणी ने पाबूजी को बताया कि जब भी मुझपर व मेरे पशुधन पर संकट आएगा तभी यह घोड़ी हिन् हिनाएगी | इसके हिन् हिनाते ही आप मेरे ऊपर संकट समझकर मेरी रक्षा के लिए आ जाना |
चारणी को उसकी रक्षा का वचन देने के बाद एक दिन पाबूजी अमरकोट के सोढा राणा सूरजमल के यहाँ ठहरे हुए थे | सोढ़ी राजकुमारी ने जब उस बांके वीर पाबूजी को देखा तो उसके मन में उनसे शादी करने की इच्छा उत्पन्न हुई तथा अपनी सहेलियों के माध्यम से उसने यह प्रस्ताव अपनी माँ के समक्ष रखा | पाबूजी के समक्ष जब यह प्रस्ताव रखा गया तो उन्होंने राजकुमारी को जबाब भेजा कि ‘मेरा सिर तो बिका हुआ है ,विधवा बनना है तो विवाह करना | ‘
लेकिन उस वीर ललना का प्रत्युतर था ‘जिसके शरीर पर रहने वाला सिर उसका खुद का नहीं ,वह अमर है | उसकी पत्नी को विधवा नहीं बनना पड़ता | विधवा तो उसको बनना पड़ता है जो पति का साथ छोड़ देती है |’ और शादी तय हो गई | किन्तु जिस समय पाबूजी ने तीसरा फेरा लिया ,ठीक उसी समय केसर कालवी घोड़ी हिन् हिना उठी | चारणी पर संकट आ गया था | चारणी ने जींदराव खिंची को केसर कालवी घोड़ी देने से मना कर दिया था ,इसी नाराजगी के कारण आज मौका देखकर उसने चारणी की गायों को घेर लिया था |
संकट के संकेत (घोड़ी की हिन्-हिनाहट)को सुनते ही वीर पाबूजी विवाह के फेरों को बीच में ही छोड़कर गठ्जोड़े को काट कर चारणी को दिए वचन की रक्षा के लिए चारणी के संकट को दूर-दूर करने चल पड़े | ब्राह्मण कहता ही रह गया कि अभी तीन ही फेरे हुए चौथा बाकी है ,पर कर्तव्य मार्ग के उस बटोही को तो केवल कर्तव्य की पुकार सुनाई दे रही थी | जिसे सुनकर वह चल दिया; सुहागरात की इंद्र धनुषीय शय्या के लोभ को ठोकर मार कर,रंगारंग के मादक अवसर पर निमंत्रण भरे इशारों की उपेक्षा कर,कंकंण डोरों को बिना खोले ही |
और वह चला गया -क्रोधित नारद की वीणा के तार की तरह झनझनाता हुआ,भागीरथ के हठ की तरह बल खाता हुआ,उत्तेजित भीष्म की प्रतिज्ञा के समान कठोर होकर केसर कालवी घोड़ी पर सवार होकर वह जिंदराव खिंची से जा भिड़ा,गायें छुडवाकर अपने वचन का पालन किया किन्तु वीर-गति को प्राप्त हुआ |
इधर सोढ़ी राजकुमारी भी हाथ में नारियल लेकर अपने स्वर्गस्थ पति के साथ शेष फेरे पूरे करने के लिए अग्नि स्नान करके स्वर्ग पलायन कर गई |
इण ओसर परणी नहीं , अजको जुंझ्यो आय |
सखी सजावो साज सह, सुरगां परणू जाय ||
शत्रु जूझने के लिए चढ़ आया | अत: इस अवसर तो विवाह सम्पूर्ण नहीं हो सका | हे सखी ! तुम सती होने का सब साज सजाओ ताकि मैं स्वर्ग में जाकर अपने पति का वरण कर लूँ |
– स्व. आयुवानसिंहजी

Divyrajsinh Sarvaiya (Dedarda)