Tag Archives: Saurabh Shah

ખાલી થતી જિંદગીને રિ-ફિલ કરતા રહીએ..!!

Standard

ખાલી થતી જિંદગીને રિ-ફિલ કરતા રહીએ

લાઉડમાઉથસૌરભ શાહ

( _સંદેશ_ : બુધવાર, 7 ફેબ્રુઆરી 2018)

જિંદગી જો ખાલીખમ લાગતી હોય તો એનું કારણ એ છે કે એને રિ-ફિલ કરવાની કોશિશ આપણે છોડી દીધી છે. નાના હતા, સ્કૂલમાં જતા ત્યારે રોજેરોજ નવું નવું શીખતા. દરેક નવા દિવસ નવું જાણવાનું મળતું, નવા અનુભવો મળતા, નવા દોસ્તો બનતા. જિંદગી વિસ્મયથી ભરેલી હતી, કૌતુકથી છલોછલ હતી. કોલેજમાં અને ભણી લીધા પછી નવા નવા વ્યવસાય, નોકરી, ધંધો કરતા થયા ત્યારે આ વિસ્મય અને કૌતુક પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યાં. દુનિયા આખી બાથમાં આવી ગઈ. નવા સંબંધોની હૂંફથી જગત આખું આપણું સ્વાગત કરી રહ્યું હોય એવી લાગણીઓ જન્મી.

પરણીને ઠરીઠામ થઈ ગયા પછી કે એકાદ બે સંતાનના જન્મ પછી અને નિયમિત આવકો આવતી થઈ ગયા પછી ક્રમશઃ જિંદગી સ્થગિત થઈ ગઈ હોય એવું લાગવા માંડયું. ઉંમરનો ત્રીસેક વર્ષનો ગાળો વટાવી દીધા પછી, ચાળીસ વર્ષ પૂરાં કરતાં પહેલાં જ જિંદગી ખાલીખમ થઈ જવા લાગી. કંટાળો પ્રવેશ્યો અને કંટાળાને દૂર કરવાના ભૌતિક પ્રયત્નો શરૂ થઈ ગયા. વીક એન્ડમાં મિત્રો સાથેની મહેફિલો, વરસમાં બે વેકેશન્સ, શોપિંગ, હજુ મોટું ઘર, વધુ સારી કાર અને બેંક બેલેન્સમાંથી મળતી ભવિષ્યની સલામતીઓ પણ જિંદગીને નવેસરથી હરીભરી બનાવી શકે એમ નથી. નવું જાણવાનું, નવું શીખવાનું, નવું જોવાનું, નવું અનુભવવાનું અને નવા લોકો સાથે હળવા-ભળવાનો મતલબ એ નથી કે એફિલ ટાવર જોઈને, પેરિસની કાફેના વેઈટર સાથે ઓળખાણ કરી લેવી. નવું નવું જાણવાનો અર્થ એ નથી કે રોજેરોજ નવા છપાઈને આવતા છાપાના સમાચાર જાણવા. નવું શીખવાનું એટલે સંતાનને ભણાવતી વખતે એની ટેક્સ્ટબુક્સમાં લખાયેલી વાતો આપણે શીખી લેવી એવું પણ નહીં.

રોજ ખાલી થતી જતી જિંદગીને રિ-ફિલ કરવા માટે ન તો તમને પૈસાની જરૂર છે ન સમયની. પૈસો-સમય ખર્ચ્યા વિના જિંદગીને ફરી એકવાર છલકાવી શકાતી હોય છે.-રોજેરોજ.

ખાલી થતી જિંદગીને ફરી છલોછલ કરવા માટે સૌ પ્રથમ તો એક અવેરનેસ હોવી જોઈએ કે હા, મારી જિંદગીમાંથી રોજ કશુંક ઓછું થઈ રહ્યું છે જેનું પરિણામ કંટાળો છે અને આ કંટાળો દૂર કરવા અત્યારે હું જે કંઈ પ્રયત્નો કરું છું.- ટીવી સામે બેસી રહેવું, પિક્ચર જોવા જતાં રહેવું વગેરે- તે બધા પ્રયત્નો નિરર્થક છે.

આટલી સભાનતા પછી આપણે એ કરવાનું છે જે નાનપણમાં અનાયાસ થઈ જતું. જિજ્ઞાસા, કુતૂહલ. દુનિયા કેટલી વિશાળ છે. અંદર ઝીંકીને જોઈશું તો એક કરતાંય મોટી લાગશે. જિજ્ઞાસાને પામવા માટે પૈસાની જરૂર નથી. કુતૂહલ વૃત્તિ કેળવવા માટે મનની શ્રીમંતાઈ, ઉદારતા હોવી જરૂરી છે. ત્રીસ વર્ષની ઉંમર પછી આપણે બંધિયાર બનતા જતાં હોઈએ છીએ. આપણા રસના વિષયો અને આપણા વિસ્મયની ક્ષિતિજો વિસ્તરતાં નથી. આપણે એક કમ્ફર્ટ ઝોનમાં આવી જઈએ છીએ. દા.ત. મને હિંદી ફિલ્મ સંગીત સાંભળવાનો શોખ છે એટલે હું મદનમોહન કે આર.ડી.બર્મનનાં ગીતો સાંભળતો રહીશ. આવા જ બીજા બે-ચાર-છ મહાન સંગીતકારોની રચનાઓ માણતો રહીશ. પણ એક ડગલું આગળ વધીને શાસ્ત્રીય સંગીત તરફ જવાનું નહીં વિચારું. આપણને એમાં ગતાગમ નહીં પડે એમ માનીને એનાથી દૂર રહીશ. ભલા માણસ, હિંદી ફિલ્મ સંગીતમાં વળી કઈ ગતાગમ પડે છે? એમાં કયાં કયો સૂર ગોઠવાયેલો છે એની કોઈ સમજ નથી હોતી છતાં માણી શકો છો ને? માણી શકીએ છીએ એટલા માટે કે નાનપણથી જ આપણે એનાથી એક્સપોઝ થયા, શાસ્ત્રીય સંગીતથી નહીં. આ બેમાંથી કયું મ્યુઝિક ઊંચું કે નીચું છે એવી વાત નથી. મારે મન બેઉ ઈક્વલી આદરપાત્ર છે. નાનપણથી જેઓ માત્ર શાસ્ત્રીય સંગીતથી એક્સપોઝડ હોય એમને જો ત્રીસ વર્ષની ઉંમર પછી ખાલીપો લાગતો હોય તો એમણે ફિલ્મ સંગીતનું શ્રવણ જીવનમાં ઉમેરવું જોઈએ.

જિંદગીને રિ-ફિલ કરવા માટે જે ક્ષેત્રોમાં રસ પડતો હોય, જે ક્ષેત્રોમાં કામ કરવાની મઝા આવતી હોય તે ક્ષેત્રનાં અત્યાર સુધી ન ખેડેલાં પાસાંઓને સ્પર્શવા જોઈએ. તમે લેખનના ક્ષેત્રમાં હો તો મૌલિક લખાણો પૂરતા સીમિત ન રહીને ઉત્તમ અનુવાદો કરવા જોઈએ અને સ્વતંત્ર લેખન કરવાને બદલે તમારી તમામ શક્તિઓ માત્ર અનુવાદો કરવામાં ખર્ચાઈ જતી હોય તો તમારે મૌલિક લખવા તરફ ધ્યાન આપવું જોઈએ. આ બધા માત્ર ઉદાહરણો છે. દરેકે પોતપોતાની જિંદગી અનુસાર વિસ્તરવું જોઈએ.

પણ મોટાભાગના લોકો માટે કંટાળો દૂર કરવા માટે કે રિફ્રેશ થઈ જવા માટે, આગળ કહું એમ પેરિસ જઈને એફિલ ટાવર જોઈ આવવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ પૂરતી હોય છે. મિત્રોની મહેફિલો કે નવાં નાટક-પિકચર જોવાં બસ જઈ પડે છે. આ બધું કરવાથી કંટાળો દૂર નથી થતો, માત્ર તત્પૂરતો દબાઈ જાય છે. કંટાળો કાયમી ધોરણે દૂર નથી થતાં એટલે જિંદગી રિ-ફિલ થતી નથી. એટલે તમે બમણા જોરથી એ પ્રવૃત્તિઓ કરો છો. લાસ્ટ ટાઈમ બે પેગમાં નશો ન ચડયો એટલે આ વખતે ચાર પેગની લઉં એમ વિચારીને હવે તમે માત્ર ફ્રાન્સને બદલે સંપૂર્ણ યુરોપની યાત્રા કરવાની તૈયારી કરો છો. પણ આમાં કશું વળવાનું નથી. અગાઉ બે દિવસ માટે દબાઈ ગયેલો કંટાળો હવે બે અઠવાડિયા કે બે મહિના પૂરતા દબાઈ જશે. એ પછી ફરી તમે ત્યાંના ત્યાં.પોતાનું વ્યક્તિત્ત્વ વિસ્તારીને, રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં તમારે શું શું ઉમેરવું પડશે એવું ચિંતન કર્યા વિના બાકીની જિંદગી ખાલીખમ જ વીતી જવાની. મૃત્યુ વખતે તમને પોતાને તમે હર્યુંભર્યું જીવ્યા છો એવે સંતોષ નહીં થાય. જો એવો સંતોષ જોઈ તો હશે તો ત્રીસ અને ચાળીસ વર્ષની ઉંમરના દાયકા દરમ્યાન તમારે કરી લેવું પડશે કેઃ

મારી જિંદગીને રિ-ફિલ કરતાં રહેવાની જવાબદારી મારી છે. એ માટે બહાર ફાંફાં મારવાની જરૂર નથી.

મારા રસના વિષયો અને મને રસ પડે એવી વ્યક્તિઓ આ બેઉમાં વધારો થતો રહેવો જોઈએ

કંટાળો એ બીજું કંઈ નહીં પણ ગાડીમાં એકપ્ટીનું સિગ્નલ બતાવતો કાંટો છે, એ દેખાય કે તરત જ મારે ટાંકી નવેસરથી ભરાવી લેવાતી હોય અન્યથા ગાડી બંધ પડી જશે, જીવન સ્થગિત થઈ જશે.

ટાંકી ખાલી થઈ ગયા પછી ગાડીને ધક્કા મારીને એફિલ ટાવર સુધી લઈ જતા ઘણા લોકોને તમે જોયા છે. કમનસીબે, એફિલ ટાવર પાસે કોઈ પેટ્રોલ પંપ નથી એની આ ભોળાઓને ખબર જ નથી હોતી.

સાયલન્સ પ્લીઝ!

જે કંઈ એકનું એક છે તે બધું કંટાળામાં પરિણમે છે.

– અજ્ઞાત
——————————–
WhatsApp Group : _ગુડ મૉર્નિંગ_ – સૌરભ શાહ

Facebook – http://www.fb.me/saurabh.a.shah

Email – hisaurabhshah@gmail.com

Blog – http://www.saurabh-shah.com

© Saurabh Shah

Advertisements

મૂળભૂત લાગણીઓ પરનો કાબૂ આપણું વર્તન નક્કી કરે છે

Standard

તડકભડક – સૌરભ શાહ

( સંદેશ : રવિવાર, 14 જાન્યુઆરી 2018)
*ઈમોશનલ* ઈન્ટેલિજન્સી વિશેની સમજણ પામવા આગળ વધતાં પહેલાં આપણામાં રહેલા બેઝિક ઈમોશન્સ વિશે જાણી લઈએ. આ મૂળભૂત લાગણીઓ છેઃ
ક્રોધ
ધિક્કારથી માંડીને રિસાઈ જવા સુધીની રેન્જમાં ક્રોધ પ્રગટ થતો રહે છે. આ બે અંતિમોની વચ્ચે કટુતા, પજવણી, ખીજ, ચીડ, કિન્નાખોરી જેવાં નાના-મોટા મુકામો પણ આવતા રહે છે. ક્રોધ પ્રગટે છે ત્યારે તમારા હાથમાં લોહીનું ભ્રમણ વધી જાય છે. આ વાત ખાસ નોંધવા જેવી છે. આને કારણે, મોટે પાયે માણસ હાથમાં શસ્ત્ર (કે જે ચીજ આવી એને શસ્ત્ર બનાવીને) બીજા પર ઉગામે છે અને નાને પાયે હાથ ઉગામે છે જેનું પરિણામ તમાચામાં આવી શકે. ક્રોધ દરમ્યાન હૃદયના ધબકારાનો દર વધી જાય છે અને અડ્રેનલિન જેવાં હોર્મોનનો સ્ત્રાવ પણ વધે છે જેને કારણે માણસ ખૂબ જ તાકાત માંગી લેતું કામ કરવા જેટલી શક્તિ પોતાનામાં આવી ગઈ છે એવું ઝનૂન અનુભવતો થઈ જાય છે.
ભય
આ લાગણી સર્જાતાં લોહી પગ તરફ ધસી જાય છે. જેને કારણે ચહેરો ફિક્કો પડી જાય છે અને પગમાં ઘટના સ્થળેથી ભાગી છૂટવાની તાકાત આવે છે. સાથોસાથ શરીર ક્ષણાર્થ માટે થીજી જાય છે. તે જ જગ્યાએ છૂપાઈ જવાનો વિકલ્પ સ્વીકારવો કે નહીં એવું વિચારવાની તક આ દરમ્યાન મળે છે. ચિંતા, દહેશત, નર્વસનેસ, ઉચાટ, બાવરાપણું, ધ્રાસકો, વ્યાકુળતા, કંપારી છૂટવી, હેબતાઈ જવું, ધાસ્તી, ડર, આતંક વગેરે ભયના વિવિધ મુકામો છે.
દુઃખ
કશા જ કારણ વગરની ઉદાસી દુઃખનું સૌથી નાનું એકમ છે અને એના બીજા અંતિમે છે ડિપ્રેશન. આ બંનેની વચ્ચે દુઃખના વિવિધ તબક્કાઓ હોય છે. આ દરેક તબક્કાની માત્રા ઓછી વત્તી હોવાની. દુઃખના ગ્રે શેડ્ઝ ઘણા છે. ગમગીની, વ્યથા, શોક, વિશાદ, ખેદ, ગ્લાનિ, હતાશા, દિલગીરી, નિરાશા, વ્યગ્રતા, અકળામણ, ઉચાટ, સેલ્ફપિટી અર્થાત્ જાતને કોસ્યા કરવી યાને કિ આત્મદયા, તલસાટ, એકલવાયાપણું, હતોત્સાહ, નાસીપાસ અને ડિજેક્શન યાને કિ તરછોડાયા હોવાની લાગણી.
દુઃખની લાગણીનું મુખ્ય કાર્ય જીવનમાં સર્જાયેલી ઓછપને દૂર કરવાનું અથવા તો જેની ઓછપ સર્જાઈ છે તેના વિના ચલાવી લેવાનું સિગ્નલ આપવાનું છે. દુઃખની લાગણી સર્જાતાં શક્તિમાં ઓટ આવે છે, ઉત્સાહ ઓસરી જાય છે અને માણસ નિષ્ક્રિય અથવા પ્રવૃત્તિહીન બનવા તરફ સરક્યા કરે છે. આવું થવાને કારણે એને ઘડીભર થંભીને નવેસરથી આરંભ કરવાની તક મળે છે. આ ગાળામાં વ્યક્તિ નવાં સાહસ કરતાં અચકાય છે. એ અચકાય એ માટે જ એની શક્તિમાં, એના ઉત્સાહમાં ઓટ આવે છે જેથી એ પોતાની ભૂલ વિશે ફેરવિચાર કરે અને એ ભૂલોને નિવારી શકાય એ રીતનું પ્લાનિંગ કરે.
આનંદ
ચોથી લાગણી દુઃખથી તદ્ન વિપરીત છે. આનંદમાં સીધીસાદી પ્રસન્નતાથી માંડીને હર્ષોલ્લાસ સુધીના અનેક તબક્કા છેઃ ખુશી, સંતોષ, રાહત, નિશ્ચિતતા, રાજીપો, આહ્લાદ, ઉમંગ, ગૌરવ, રોમાંચ, ઈન્દ્રિયસુખ (અર્થાત્ સ્પર્શ, સ્વાદ, સુગંધ, શ્રવણ અને દ્રષ્ટિ સહિતની પાંચમાની એક યા અધિક ઈન્દ્રિય દ્વારા મળતું સુખ), હરખ, દિવ્ય આનંદ અથવા પરમાનંદ ( જેને આધ્યાત્મિક્તા સાથે જોડવામાં આવે છે તે), ધૂનીપણું અને ઉન્માદ.
આનંદ કે સુખને અહીં માનસશાસ્ત્રની રીતે જ મૂલવીએ છીએ. સુખને કારણે મગજ વધુ પ્રવૃત્તિશીલ બની જતાં નેગેટિવ લાગણીઓ હટી જાય છે અને સંપૂર્ણ શરીર અત્યંત આરામ અને રાહત અનુભવતું થઈ જવાથી મન કોઈપણ કામ ઉત્સાહભેર કરવા માટે તત્પર રહે છે.
પ્રેમ
સીધાસાદા વહાલથી માંડીને આસક્તિ સુધીનાં બે અંતિમ બિંદુઓ ધરાવતી આ લાગણીના વિવિધ મુકામ છેઃ આકર્ષણ, સ્વીકાર, મૈત્રી, વિશ્વાસ, કૃપા, માયા, સ્નેહ, દયા, નિકટતા, સમર્પણ, ભક્તિ, આદર, મોહ, સદ્ભાવના, અનુરાગ અને આરાધના. આ બધા શબ્દો એકબીજાના પર્યાય નથી. ચોક્કસ પ્રકારની લાગણીની ઓછી-વત્તી માત્રાને વર્ણવવા માટે પ્રચલિત થયેલા શબ્દો છે. આ લાગણીને કારણે મળતી તૃપ્તિથી માણસમાં બીજા સાથે કામ કરવાની ભાવના સહકારની ભાવના વધે છે. આ લાગણીથી પ્રાપ્ત થતો સંતોષે માણસને વધુ શાંત બનાવે છે.
આશ્ચર્ય
વિસ્મય, નવાઈ, આંચકો, આચંબો, સ્તબ્ધતા, હેરત અને આઘાત જેવા આ લાગણીના વિવિધ તબક્કા છે. આશ્ચર્યથી આંખો પહોળી થઈ જવાનું કારણ એ કે રેટિનાને વધુ પ્રકાશ મળે અને દેખાતા દ્રશ્યનો વ્યાપ વધે, અણધારી સર્જાયેલી પરિસ્થિતિનો સારી રીતે તાગ મેળવી શકાય.
નફરત
અણગમાનો બીજો છેડો નફરત છે. વચ્ચે ઉપેક્ષા, તિરસ્કાર, તુચ્છકાર, કડવાશ, તોછડાઈ, નિંદા, સુગ, હડધૂત, જુગુપ્સા, ધિક્કાર વગેરેના તબક્કા આવી જાય. આ લાગણી સર્જાતી વખતે ચહેરાના જે હાવભાવ બને છે તે મૂળભૂત રીતે કશુંક ન ખવાઈ જાય કે ન સૂંઘવાનંછ સૂંઘાઈ જાય ત્યારે એને રોકવા કે બહાર ફેંકી દેવા માટેની પ્રતિક્રિયા વખતે જે ભાવપલટો આવે તેના જેવા હોય છે.
શરમ
માનભંગ, શરમિંદગી, હીણપત, સંકોચ, દોષિત કે ગુનાહિત હોવાની વ્યથા, પસ્તાવો અને લજ્જા આ લાગણીના મુખ્ય તબક્કા છે.
માણસની આ મૂળભૂત લાગણીઓ પર નજર નાખી લીધા પછી થોડીક વાત બુદ્ધિ એટલે કે ઈન્ટેલિજન્સ વિશે કરી લઈએ. બુદ્ધિને માપવાનો આંક ઈન્ટેલિજન્સ ક્વોશન્ટ અથવા તો આઈ.ક્યુ. છે. આઈ.ક્યુ. નક્કી કરવા માટે વૈજ્ઞાાનિક પદ્ધતિ છે. કેટલીક લેખિત કસોટીઓ દ્વારા વ્યક્તિનો આઈ.ક્યુ. નક્કી થતો હોય છે.
આઈ.ક્યુ. અને ઈ.ક્યુ. (ઈમોશનલ ક્વોશન્ટ) એ બેઉ એકબીજાની વિરોધાભાસી કન્સેપ્ટ નથી, એકમેક કરતાં અલગ છે એટલું જ. આ વાત સમજી લેવા જેવી છે. દરેક વ્યક્તિમાં બુદ્ધિ તથા લાગણીઓનું મિશ્રણ હોવાનું. બીજી વાત, ખૂબ ઊંચો આઈ.ક્યુ. અને તદ્ન ઓછો ઈ.ક્યુ. હોય અથવા તો એકદમ નીચો આઈ.ક્યુ. અને ખૂબ બધો ઈ.ક્યુ. હોય એવું મોટેભાગે બનતું નથી. ક્યારેક એવા કિસ્સા જોવા મળે તો તે અપવાદ રૂપ હોવાના. ક્યાંક કોઈક રીતે આ બેઉનું પ્રમાણ એકબીજા સાથે જોડાયેલું હોય છે.
અલબત્ત, આ પ્રમાણ ઓછુંવત્તું હોય એ શક્ય છે. આ પ્રમાણ એક બાબતમાં મધ્યમ, સરેરાશ કે એવરેજ હોય અને બીજી બાબતમાં વધારે હોય એ શક્ય છે અને એવું વારંવાર જોવા મળતું હોય છે. પણ તદ્ન ઓછું અને ખૂબ વધારેનું કોમ્બિનેશન જવલ્લે જ જોવા મળતું હોય છે.
આઈ.ક્યુ. માટે જેમ લેખિત કસોટી દ્વારા પ્રમાણ નક્કી કરવાની પદ્ધતિ શોધાઈ છે એવી કોઈ સ્ટાન્ડર્ડ ટેસ્ટ હજુ સુધી ઈ.ક્યુ. માટે નથી શોધાઈ. હા, જાતજાતની નાની-મોટી ટેસ્ટ દ્વારા તમે જાતે નક્કી કરી લો એવી મનોરંજક કસોટીઓ ઘણી છે જેના પરથી તમને અંદાજ આવે કે તમારામાં ઈમોશનલ ઈન્ટેલિજન્સનું પ્રમાણ કેટલું છે પરંતુ સર્વસ્વીકાર્ય એવી વૈજ્ઞાાનિક ટેસ્ટ હજુ સુધી તૈયાર નથી અથવા તો કહો કે જે કંઈ વિવિધ પ્રકારની ટેસ્ટ છે તે બધાને સ્વીકાર્ય નથી. કોઈક અમુક ટેસ્ટ દ્વારા ઈ.ક્યુ.નક્કી કરે તો બીજું કોઈક અન્ય ટેસ્ટ દ્વારા નક્કી કરે.
ઈમોશનલ ઈન્ટેલિજન્સ અને આઈ.ક્યુ. વચ્ચેનો સૌથી મોટો ભેટ એ કે અક્કલ તો ભગવાને તમને જેટલી આપી છે એટલી જ રહેવાની છે પણ એ અક્કલનો ઉપયોગ લાગણીઓને પ્રદર્શિત કરવામાં કયાં, ક્યારે અને કેટલો થાય છે તે અગત્યનું છે. આ શ્રેણીનો સૌથી મહત્ત્વનો લેખ હવે આવે છે જેમાં ઈમોશનલ ઈન્ટેલિજન્સ આપણામાં કેવી રીતે ખિલવી શકીએ કેવી રીતે ખિલવી શકીએ તેની કેટલીક ટિપ્સ છે. બસ, થોડીક રાહ જુઓ.
પાન બનાર્સવાલા
તમારી લાગણીઓ તમારા વિચારોની ગુલામ છે અને તમે તમારી લાગણીઓના.
– એલિઝાબેથ ગિલ્બર્ટ (‘ઈટ, પ્રે, લવ’નામના બેસ્ટસેલરની લેખિકા જેમાં એમણે પતિથી ડિવોર્સ લીધા પછી કરેલા વિશ્વ ભ્રમણના અનુભવો લખ્યા છે. જન્મઃ ૧૯૬૯.)

——————————–

WhatsApp  Group : ગુડ મૉર્નિંગ – સૌરભ શાહ 9004099112
Facebook – http://www.fb.me/saurabh.a.shah
Email – hisaurabhshah@gmail.com
Blog – http://www.saurabh-shah.com
પુસ્તકો ઘેરબેઠાં મેળવવા – બુકપ્રથા http://bit.ly/bookpratha અથવા ધૂમખરીદી http://bit.ly/2hGtvGm
© Saurabh  Shah

દુનિયાને આયુર્વેદ બચાવશે કે એલોપથી

Standard

દુનિયાને આયુર્વેદ બચાવશે કે એલોપથી
સન્ડે મૉર્નિંગ – સૌરભ શાહ
( _મુંબઇ સમાચાર_ : રવિવાર, 21 જાન્યુઆરી 2018)
આપણામાં કહેવત છે કે ‘પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા.’ આપણામાં એવી કોઈ કહેવત નથી કે ‘પહેલું સુખ તે ચકાચક રસ્તા, સ્વેન્કી ટ્રકો અને વિશાળ ગોડાઉનો.’ ભારત નેક્સ્ટ દાયકાઓમાં એ બધું બનાવશે એ તો ઠીક છે પણ ભારતને ફરીથી સુપર પાવર બનાવશે ભારતીય ચિકિત્સા પદ્ધતિ. આયુર્વેદ વત્તા પ્રાણાયામ વત્તા યોગ જેમાં કુદરતી ઉપચાર પદ્ધતિ તેમ જ ઘરગથ્થુ કે દેશી વૈદુંનો પણ સમાવેશ થઈ ગયો. 
દુનિયાને આજે કોઈ એક વાતની જરૂર હોય તો તે છે પ્રજાની જીવનશૈલીને અભડાવ્યા વિના પ્રજાને નીરોગી રાખી શકે અને દર્દમાંથી મુક્તિ અપાવી શકે એવી ઓછામાં ઓછા ખર્ચે મળતી ઉપચાર પદ્ધતિ. દુનિયાના અન્ય કોઈ દેશ પાસે આવા કૉમ્બિનેશનવાળી ઉપચાર પદ્ધતિ નથી. ક્યાંક યુનાની પદ્ધતિ છે, તો ક્યાંક એક્યુપંકચરની તો ક્યાંક અન્ય પ્રકારના ઘરગથ્થુ ઈલાજોની પદ્ધતિ છે. ‘ધ ફાસ્ટેસ્ટ ઈન્ડિયન’ નામની ઑસ્ટ્રેલિયન ફિલ્મમાં ઉંમરલાયક હીરો એન્થની હોપક્ધિસને પ્રોસ્ટેટનું દર્દ છે અને કોઈ દવા અકસીર જણાતી નથી ત્યારે અમેરિકામાં એને હાઈવે પર મળી ગયેલા એક રેડ ઈન્ડિયન મોટર મિકેનિકે બિલકુલ દેશી દ્રવ્યોનું ચૂરણ એને પીવડાવ્યું કે તરત એને ધોધમાર પેશાબ થઈ ગયો. સ્વામી આનંદે ‘કુળકથાઓ’માં ધનીમા વિશે લખતાં એક જિક્ર કરી છે કે ધનીમાએ કેસૂડાંનાં ફુલ બાફીને એનો લેપ દર્દીના પેટ પર કર્યો ત્યારે દર્દીએ ‘તગારું ભરીને પેશાબ કરીને’ દર્દમાંથી રાહત મેળવી. આવા વિવિધ નાનામોટા ઉપચાર તો દરેક સંસ્કૃતિમાંથી મળી આવે પણ યોગ-પ્રાણાયામ-આયુર્વેદવાળી સર્વગ્રાહી ઉપચાર પદ્ધતિ માત્ર ભારતની જ દેણ છે.
એલોપથીનો આરંભ તો માંડ બસો વર્ષ પહેલાં થયો. આની સામે આપણે ત્યાં અઢી હજાર વર્ષ અગાઉ ચરકસંહિતા અને સુશ્રુત સંહિતા લખાઈ જેમાં અનુભવ સંચિત જ્ઞાનને શબ્દસ્થ કરવામાં આવ્યું. આ અનુભવો તો એના કરતાંય જૂના, છેક વૈદિક કાળના. અલમોસ્ટ પાંચેક હજાર વર્ષ પુરાણા. યોગ અને પ્રાણાયામની પદ્ધતિઓ એથીય પ્રાચીન. 
એલોપથીની શોધ થઈ તે પહેલાં ત્યાંના લોકો દર્દીઓની સારવાર સાવ જંગલી રીતે કરતાં. શરીરમાં ફરતું લોહી બગડ્યું છે એટલે આ રોગ થાય છે એવી વ્યાપક માન્યતા અને એનો ઈલાજ શું? શરીરનું વધું લોહી વહી જવા દો-કાપો મૂકીને. નવું લોહી શરીર બનાવશે. આમાંને આમાં દર્દીઓ મરી જતાં. મનોચિકિત્સા માગી લેતા દર્દીઓના તો એથીય ક્રૂર રીતે ઈલાજો થતા-ગળામાં પથ્થર બાંધીને પર્વત પરથી નીચે ફેંકવામાં આવતા. બસો વર્ષ પહેલાં એલોપથીનો આવિષ્કાર થયો તે મુખ્યત્વે યુદ્ધના મેદાનમાં ઘાયલ થતા સૈનિકોને જીવાડવા માટે. રણમોરચે કોઈ સૈનિક માંદો પડે કે ઘાયલ થઈને નકામો થઈ જાય તે પરવડે નહીં. એને કોઈ પણ ભોગે અને કોઈ પણ ખર્ચે સાજો કરીને તાત્કાલિક ફરીથી યુદ્ધ કરતો થઈ જાય એવો કરવો જ પડે અથવા તો કમસે કમ જીવતી હાલતમાં પોતાના ઘરે પહોંચી જાય એવો કરવો પડે. આવું કરવામાં એના શરીરને લાંબા ગાળાનું નુકસાન થાય તેની પરવા નહોતી. યુદ્ધનો સમયગાળો સચવાઈ જવો જોઈએ. પછી શરીરનું જે થવાનું હોય તે થાય. મોર્ફિન અને એની પછીનાં દર્દશામક એન્ટિબાયોટિક્સથી લઈને ટેમ્પરરી તાકાતવર્ધક સ્ટિરોઈડ્સ સુધીની અનેક ઉપચાર પદ્ધતિઓ એની આડઅસરોને અવગણ્યા વિના પ્રચલિત થતી ગઈ અને જોતજોતામાં પશ્ર્ચિમી પ્રજામાં એનો પ્રચાર કરીને ફાર્મા કંપનીઓ અબજો ડૉલરની કમાણી કરતી થઈ ગઈ. 
આયુર્વેદનો આરંભ યુદ્ધકાળ દરમિયાન નહીં, પણ પ્રજાના શાંતિકાળ દરમિયાન, પ્રજા નિરામય જીવન જીવી શકે, તે માટે થયો. રોગથી બચવા માટે પ્રાણાયામ અને યોગનો આવિષ્કાર થયો જેમાં પ્રજાની સુખાકારીનો હેતુ કેન્દ્રમાં હતો. શરીર અને મન સાથેનો સંબંધ અને તેનું બૅલેન્સ જાળવવાનું કામ યોગ દ્વારા થયું. યોગનો મતલબ જ આ બેઉનું મિલન. પશ્ર્ચિમી દેશો સાયકોસોમેટિક રોગો વિશેની સમજણ હજુ હમણાં વિક્સાવી. વિખેરાયેલા મનની અસર શરીર પર પડતાં શરીરતંત્ર પણ ડિસ્ટર્બ થઈ જાય અને શરીર ખોટકાઈ જાય ત્યારે મન ડહોળાઈ જાય એવી વાત એમને આજકાલમાં જ ખબર પડી. આપણે ત્યાં તો છેક ‘ચરકસંહિતા’માં સાયકોસોમેટિક રોગના ઉલ્લેખો છે. બાપાલાલ ગ. વૈદ્યનું ખૂબ ઉપયોગી પુસ્તક દરેક ઘરમાં હોવું જોઈએ. ‘ઘરગથ્થુ વૈદક’ની પ્રથમ આવૃત્તિ ૧૯૩૩માં પ્રગટ થઈ હતી. અત્યારે નવી સંવર્ધિત આવૃત્તિ બજારમાં મળે છે. પ્રસ્તાવનામાં બાપાલાલ વૈદ્યે ઈ. પૂ. ૩૦૦ના અરસામાં રચાયેલા ‘ચરકસંહિતા’ ગ્રંથના બે શ્ર્લોક ટાંક્યા છે અને એનો ભાવાનુવાદ પણ આપ્યો છે:
‘જે માણસનો આહાર તેમ જ વિહાર હિત છે, જોઈ વિચારીને જે કામ કરનાર છે, વિષયોમાં જેની આસક્તિ નથી, જે દાતા છે, જિતેન્દ્રિય છે, સત્ય બોલનાર છે, ક્ષમાવાન છે, આપ્તોની સેવા કરનાર છે-એવા માણસને રોગો થતા નથી.’
અને તરત જ આ બીજો શ્ર્લોક:
‘જેનાં મતિ, વચન અને કર્મ સુખાનુબંધી છે, જેનું મન પોતાના કહ્યામાં છે અથવા વશમાં છે, જેની બુદ્ધિ વિશદ છે, જે જ્ઞાનયુક્ત છે, તપસ્વી છે અને યોગમાં જેની તત્પરતા છે-એવા માણસને રોગો થતા નથી.’
પશ્ર્ચિમી દુનિયાને એલોપથીના રવાડે ચડાવવામાં ચર્ચનો બહુ મોટો હાથ હતો. ચર્ચ એટલે ખ્રિસ્તી ધર્મના સર્વોચ્ચ વડાઓનો સમુહ. આજની તારીખે પણ ચર્ચની ઘણી મોટી ઈન્ફલ્યુઅન્સ ફાર્મા કંપનીઓ પર તેમ જ વૈશ્ર્વિક આરોગ્ય સંસ્થાઓ પર છે. આ અસરો આડકતરી રીતે ઊભી કરવામાં આવતી હોય છે. પણ અસર છે એ વાત નિ:શંક. યોગ-આયુર્વેદની સારવાર પદ્ધતિ આજની તારીખે ભારતની મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓને હંફાવી રહી છે. એ જ્યારે વૈશ્ર્વિકસ્તરે પહોંચશે ત્યારે ચર્ચ સાથે જબરજસ્ત ટક્કર થવાની છે. ભારતે આ ટક્કર ઝીલવા માટે તૈયાર રહેવું પડશે કારણ કે આપણે કંઈ આપણા એકલાના કલ્યાણ માટે કામ નથી કરતા. આપણો ઉદ્દેશ વસુધૈવ કુટુંબકમ છે. સમગ્ર વિશ્ર્વને એક કુટુંબ જેવું ગણતા આપણે ક્યારેય આપણી ઉપચાર પદ્ધતિને પેટન્ટ કરાવી નથી. આયુર્વેદની ઔષધિઓ પર કોઈનો હક્ક નથી, સમગ્ર વિશ્ર્વ એનો ઉપયોગ કરી શકે છે. એવું જ યોગ અને પ્રાણાયામનું. આપણા માટે આ કંઈ કમાણીનાં સાધનો નથી કલ્યાણનાં સાધનો છે. આપણે જ્ઞાનને વેચ્યું નથી, વહેંચ્યું છે. વેદ-ઉપનિષદ પર કોઈ કૉપીરાઈટ નથી. ન તો વેદ વ્યાસે કે ન તો વાલ્મીકિ, તુલસીદાસે ક્યારેય મહાભારત-ગીતા-રામાયણ પર તમારી પાસેથી રૉયલ્ટી માગી છે? પશ્ર્ચિમી વિજ્ઞાને હંમેશાં માગી છે. એટલું જ નહીં આપણે જેના ઉપયોગોને હજારો વર્ષથી પુરવાર કરતા આવ્યા છીએ તે હળદર, લીમડા ઈત્યાદિને પેટન્ટ કરવાનું શૂર એ લોકોને ચડ્યું હતું. ભારતના આ જ્ઞાન સાગરને દુનિયા સ્વીકૃતિ આપે કે ન આપે એ વિજ્ઞાનનો મહાસાગર બનીને આખી દુનિયા પર છવાઈ જવાનો જ છે. તમે જો જો. કાલે!
કાગળ પરના દીવા
ભારતમાં કેટલાક સેક્યુલરો ભગવાન રામના જન્મના પુરાવાઓ એ રીતે માગતા ફરે છે જાણે તેઓ જિસસ અને અલ્લાહનાં આધાર કાર્ડ પોતાના ગજવામાં લઈને ફરતા હોય!
– વૉટ્સઍપ પર વાંચેલું
સન્ડે હ્યુમર
બેન્જામીન નેતન્યાહુ: મોદીજી, તમારે અમારી પાસેથી જેટલાં શસ્ત્રો જોઈએ એટલાં સાવ મફતના ભાવમાં લઈ લો, પણ અમને તમારો પેલો સાયન્ટિસ્ટ આપી દો જે આલુમાંથી સોનું બનાવવાની ફૉર્મ્યુલા જાણે છે. 
નરેન્દ્ર મોદી: ભઈલા, આવા પ્રકારનું આ એક જ નંગ છે અમારી પાસે, એ ન અપાય તમને!

——————————–

WhatsApp  Group :  ગુડ મૉર્નિંગ – સૌરભ શાહ 9004099112
Facebook – http://www.fb.me/saurabh.a.shah
Email – hisaurabhshah@gmail.com
Blog – http://www.saurabh-shah.com
પુસ્તકો ઘેરબેઠાં મેળવવા – બુકપ્રથા http://bit.ly/bookpratha અથવા ધૂમખરીદી http://bit.ly/2hGtvGm
© Saurabh  Shah

શૂન્યની શોધ અને જ્ઞાનની સમૃદ્ધિ

Standard

ગુડ મૉર્નિંગ સૌરભ શાહ
( મુંબઇ સમાચાર : ગુરુવાર, 25 જાન્યુઆરી 2018)
*ભારત* એક જમાનામાં જ્ઞાનની રાજધાની હતી, વિશ્ર્વ આખામાં વિદ્યા મેળવવાનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર આપણો દેશ હતો. આવું કહીએ ત્યારે કેટલાક લોકો આપણને ઉતારી પાડતા હોય છે, પુરાવાઓ લાવો એવું કહેતા હોય છે અને છેવટે હિન્દુવાદી કહીને ઉતારી પાડતા હોય છે. ભલું થજો એમનું.
તક્ષશિલા અને નાલંદાના જ્ઞાનભંડારો એની સાબિતિ છે. લગભગ પંદરસો વર્ષ અને બે હજાર વર્ષ જૂના ઈસ્લામ તથા ખ્રિસ્તી ધર્મ પણ આપણા પાંચ હજાર વર્ષથી વધુ પુરાણા વેદ-ઉપનિષદ-ગીતા વગેરેની છાયાઓ એના પુરાવાઓ છે. આરોગ્ય અને ઉપચારોની બાબતમાં પણ આપણે કેટલા આગળ હતા તેનો પુરાવો પતંજલિ યોગસૂત્ર, ચરક સંહિતા તથા સુશ્રુત સંહિતા છે.
અને એ જમાનામાં આપણે અતિ શ્રીમંત રાષ્ટ્રની પ્રજા હતા, સુખી-સમૃદ્ધ હતા એનો પુરાવો છે – શૂન્યની શોધ. કેવી રીતે? વાત કરીએ પણ તે પહેલાં એક આ નાનકડી વાત.
ભારત ફરી એકવાર વિશ્ર્વ આખામાં જ્ઞાનના કેન્દ્ર તરીકે સ્થપાય એવી યોજના તૈયાર થઈ ગઈ છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કેટલાક મહિના પહેલાં પટણા યુનિવર્સિટીના શતાબ્દી સમારોહમાં શું કહ્યું તે યાદ છે? એમણે કહ્યું હતું કે ભારતની તમામ યુનિવર્સિટીઓને અમે તક આપવા માગીએ છીએ કે તમે વિશ્ર્વની શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટી બનવા માટે કમર કસો. સરકાર દેશની તમામ યુનિવર્સિટીમાંથી જે દસ સૌથી વધુ લાયક હશે, પ્રોમિસિંગ હશે તે દરેકને રૂપિયા દસ હજાર કરોડ આપીને એને વિશ્ર્વની સર્વશ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીની સમકક્ષ બનાવવામાં મદદરૂપ થશે. કુલ દસ ભારતીય યુનિવર્સિટીઓને દસ-દસ હજાર કરોડ રૂપિયા. વિચાર કરો. અમેરિકાની હાર્વર્ડ, પ્રિન્સ્ટન અને કૉર્નેલ વગેરે જેવી આઈવી લીગ યુનિવર્સિટીઓ કે ઈંગ્લૅન્ડની ઓક્સફર્ડ કે કૅમ્બ્રિજ જેવી કુલ દસ યુનિવર્સિટીઓ ભારતમાં હશે ત્યારે રિવર્સ બ્રેઈન ડ્રેઈન શરૂ થવાનું. વિશ્ર્વભરના સૌથી તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ આ ભારતીય યુનિવર્સિટીઓમાં ભણવા માટે પડાપડી કરવાના. ભારતના સૌથી તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓએ પછી મોંઘી ફી ભરીને અને અન્ય તોતિંગ ખર્ચાઓ કરીને વિદેશ નહીં જવું પડે. ભારતમાં ફરી એકવાર નવા જમાનાની તક્ષશિલા-નાલંદા વિદ્યાપીઠો સ્થપાશે. ભારતના બૌદ્ધિક ધનનો પરિચય અને પરચો વિશ્ર્વ આખાને થશે જે શૂન્યની શોધ વખતે થયો હતો. શૂન્યની શોધ આરબોએ કરી હતી તે ભૂલભરેલો ઈતિહાસ છે. ભારતે વિશ્ર્વને શૂન્યની ભેટ આપી.
હવે એ વાત કરીએ.
સમાજ પર કે પ્રજાના જીવન પર કઈ કઈ વસ્તુઓ સીધી અસર કરતી હોય છે? મારે હિસાબે પાંચ:
૧. ખેતી, પશુપાલન અને અન્ય વનસ્પતિઓ જે પ્રજાને ખોરાક આપે, પોષણ આપે, શક્તિ આપે.
૨. ઘર અને ગ્રામ્યવ્યવસ્થા જે પ્રજાને સુરક્ષા આપે અને રોજિંદા જીવનને સરળ બનાવે. મોહેં-જો-દરો, લોથલ, ધોળાવીરા, રાણકી વાવ વગેરે અનેક ઉદાહરણો ટાંકી શકો.
૩. બીમારીથી બચવાનું અને બીમારીઓથી સાજા થવાનું જ્ઞાન. આયુર્વેદ વગેરે.
૪. સામાજિક રીતરસમો. લગ્નસંસ્થા તથા રામાયણ-મહાભારત જેવા ગ્રંથોમાંથી મળતું વ્યવહારું જ્ઞાન.
૫. વિજ્ઞાન. ઉપરની ચારેય બાબતો જ્યારે પૂરતા પ્રમાણમાં હોય ત્યારે વિજ્ઞાન લોકોપયોગી બને અન્યથા તે વિનાશકારી બને.
આટલું બેકગ્રાઉન્ડ સમજી લીધા પછી થોડી વ્યાપક દૃષ્ટિએ વિચારીએ. શૂન્ય વિશે સમાજ કે લોકો ક્યારે વિચારી શકે? ભૂખ્યો હોય ત્યારે? ના. મરવા પડ્યો હોય, જાનનું જોખમ હોય કે અસલામતીમાં જીવતો હોય ત્યારે ના. બીમાર હોય ત્યારે? ના. આક્રમણ સામે લડતો હોય ત્યારે? ના. પોતાની આસપાસના લોકો અબૂધ હોય ત્યારે? ના.
ભૂખ, જાનનું જોખમ, બીમારી, આક્રમણનો ભય અને આસપાસની દુનિયા વિશેનું અજ્ઞાન જ્યારે ન હોય ત્યારે માણસ શૂન્ય સુધી વિચારી શકે, જ્યારે એ બધી રીતે સુખી, સમૃદ્ધ, સુરક્ષિત અને સંતુષ્ટ હોય ત્યારે શૂન્ય પિક્ચરમાં આવે, કારણકે મૅથેમેટિક્સ કંઈ લાઈફની જરૂરિયાત નહોતી (આપણે હજારો વર્ષ પહેલાંની વાત કરીએ છીએ, આજના જમાનાની નહીં). પ્રાણીઓ, ઝાડપાન, ગ્રહો, તારાઓ, આખી દુનિયા અને આખું બ્રહ્માંડ મૅથ્સ વિના જ જીવે છે. ગણિત લાઈફની લક્ઝરી હતી. અને એટલે શૂન્યની શોધ આપણી જીવનપદ્ધતિના વૈભવનું પ્રૂફ છે. આપણે દુનિયાને શૂન્યની ભેટ આપી, કારણ કે વૈભવ તો ઓલરેડી આપી રહ્યા હતા. વૈભવ ઓવરફ્લો થઈ રહ્યો હતો. આપણો દેશ જ્ઞાનનો સાગર અને વિજ્ઞાનનો મહાસાગર હતો અને છે, અને આ શૂન્ય ગણિતમાંથી નથી આવ્યું. ગણિતશાસ્ત્રમાં તો પાછળથી ઍપ્લાય થયું હશે. ગણિત પહેલાં ભારતીય અધ્યાત્મમાં શૂન્યનો આવિષ્કાર થયો અને અધ્યાત્મમાંથી શૂન્યે ગણિતશાસ્ત્ર તરફ પ્રયાણ કર્યું. વિજ્ઞાન અને અધ્યાત્મને પશ્ર્ચિમી જગત આજે જોડે છે, આપણે હજારો વર્ષ પહેલાં એ બંને વચ્ચેનો સંબંધ જોડી શક્યા હતા. વિષ્ણુનાં એક હજાર નામમાંનું એક નામ છે – શૂન્ય. સંગીતમાં તાલના જે છ મુખ્ય અંગ છે તેમાંનું બીજું અંગ છે શૂન્ય જેને ખાલી પણ કહીએ. ફળ જ્યોતિષમાં સૂર્ય જે નક્ષત્રમાં હોય તેનાથી આઠમું નક્ષત્ર શૂન્ય ગણાય. એટલું જ નહીં આપણી સંસ્કૃતિમાં તો શૂન્યવાદને પણ સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. શૂન્યવાદ એટલે જગતમાં ઈશ્ર્વર જેવું કંઈ છે જ નહીં એવો મત. અર્થાત્ નાસ્તિકવાદ. બીજી રીતે કહીએ તો દુનિયામાં કોઈપણ વાદ અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી એવો મત એટલે શૂન્યવાદ.
ભારત દેશ જ્ઞાનનો સાગર અને વિજ્ઞાનનો મહાસાગર હતો અને પશ્ર્ચિમી વિજ્ઞાને ભારતના આ મહાસાગરને હડપ કરી લેવાની જે ચેષ્ટાઓ કરી તે કયા ગાળામાં થઈ? ગઈ સહસ્રાબ્દીની કેટલીક શતાબ્દીઓ દરમ્યાન. વીતેલા મિલિનિયમની કેટલીક સદીઓ દરમ્યાન આક્રમણખોરોને લીધે ભારતનું મહત્ત્વ ઝૂંટવાઈ ગયું, ઢંકાઈ ગયું, દટાઈ ગયું. એ હવે ફરી પાછું લાઈમલાઈટમાં આવી રહ્યું છે. વિદેશીઓએ જ્ઞાનને વિજ્ઞાન તરીકે સ્વીકારવા માટે જે જે પોતાના તરફી માપદંડો સ્થાપી દીધા તે પેરામીટર્સને હવે આપણે પડકારી રહ્યા છીએ. આ પડકારો આપનારાઓમાં આધુનિક જમાનામાં ડૉ. મનુ કોઠારી અગ્રણી હતા જેમના અવસાનના ૩ વર્ષ બાદ વિદેશી સંશોધકો ડૉ. કોઠારીના પડકારોને સાચા ઠેરવી રહ્યા છે. વધુ કાલે.
આજનો વિચાર
ઉમ્ર જાયા કર દી

લોગોં ને ઔરોં કે

વજૂદ મેં નુક્સ

નિકાલતે નિકાલતે

ઈતના ખુદ કો

તરાશા હોત તો

ફરિશ્તે બન જાતે.


– ગુલઝાર
એક મિનિટ!
બાર વર્ષની સખત મજૂરીવાળી કેદની સજા કાપતાં કાપતાં કંટાળી ગયેલો કેદી અથાગ મહેનત પછી જેલ તોડીને ભાગવામાં સફળ થયો. ઘરે પહોંચ્યો તો પત્નીએ દરવાજો ઉઘાડતાંવેંત પૂછ્યું:
‘ટીવીમાં બતાવે છે કે તમે આઠ કલાક પહેલાં જેલમાંથી ભાગ્યા… તો અત્યાર સુધી ક્યાં હતા?’
કેદી બિચારો સામેથી પોલીસને ફોન કરીને જેલમાં જમા થઈ ગયો.

——————————–

WhatsApp  Group : _ગુડ મૉર્નિંગ_ – સૌરભ શાહ 9004099112


Facebook – http://www.fb.me/saurabh.a.shah


Email – hisaurabhshah@gmail.com


Blog – http://www.saurabh-shah.com


© Saurabh  Shah

આ પૃથ્વી પર જે પૃથ્વી છે તે શશી કપૂરને લીધે છે..!!

Standard

આ પૃથ્વી પર જે પૃથ્વી છે તે શશી કપૂરને લીધે છે*l
_ગુડ મૉર્નિંગ_ – સૌરભ શાહ
( _મુંબઇ સમાચાર_ : સોમવાર, 20 જૂન  2016)
પાંચમી નવેમ્બર ૧૯૭૮ના રોજ મુંબઈના જુહુ વિસ્તારમાં એક ઈતિહાસ સર્જાયો. નસિરુદ્દીન શાહ, ઓમ પુરી અને બીજા કળાકારોએ ભરચક રેસિડેન્શ્યલ લત્તામાં ‘ઉધ્વસ્ત ધર્મશાલા’ નામનું નાટક ભજવ્યું. વેન્યુ હતું પૃથ્વી થિયેટર. મુંબઈના એ આયકૉનિક નાટ્યગૃહનો પહેલો જ દિવસ.
પૃથ્વીરાજ કપૂરે ૧૯૪૨માં પૃથ્વી થિયેટર્સની સ્થાપના કરી હતી. આ નાટક કંપનીમાં કુલ ૧૫૦ સભ્ય. તે ભારતનાં વિવિધ શહેરોમાં ફરી ફરીને નાટકો કરતી. મુંબઈના ઑપેરા હાઉસમાં પણ શોઝ થતા (નવેમ્બરમાં એ લૅન્ડમાર્ક હેરિટેજ થિયેટર રિનોવેટ થઈને ફરીથી ધમધમતું થઈ જવાનું છે એવા ખબર છે). પૃથ્વી થિયેટર્સના દરેક નાટકમાં પૃથ્વીરાજ કપૂરનો લીડ રૉલ રહેતો.
પૃથ્વીરાજ કપૂરનું એક સપનું હતું કે પોતાની નાટક કંપની પાસે એનું પોતાનું એક થિયેટર હોય. ૧૯૬૨ની સાલમાં એમને સરકાર પાસેથી જુહુમાં એક નાનકડો પ્લોટ લીઝ પર મળી ગયો. એ જમાનામાં જુહુ સ્કીમ હજુ ડેવલપ થઈ રહી હતી. જમીન પાણીના, વેલ બિસ્લેરીના ભાવે મળી જતી. આજે સોનાના ભાવે પણ નથી મળતી. પૃથ્વીરાજ કપૂરનું એ સપનું એમની હયાતિમાં પૂરું થયું નહીં. પાછલાં વર્ષોમાં પાપાજીની તબિયત નરમગરમ રહેતી. ૧૯૭૨માં એમનું અવસાન થયું. એ વર્ષે લીઝ પણ એક્સપાયર થઈ. સરકારે એ જમીન જાહેર વેચાણ માટે મૂકી અને પહેલી ઑફર કપૂર ફૅમિલીને કરી. શશી કપૂરે એ જમીન ખરીદી લીધી. પિતાનું સપનું સાકાર કરવા ‘શ્રી પૃથ્વીરાજ કપૂર મેમોરિયલ ટ્રસ્ટ ઍન્ડ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન’ બનાવવામાં આવ્યું. વેદ સેગાન નામના આર્કિટેક્ટે નાટ્યગૃહની ડિઝાઈન તૈયાર કરી. જેનિફર કપૂરે છ વર્ષ સુધી દિવસ-રાત મહેનત કરીને ‘પૃથ્વી થિયેટર’ બનાવ્યું. ૧૯૭૮માં ‘ઉધ્વસ્ત ધર્મશાલા’થી ઓપનિંગ થયા બાદ દર વર્ષે લગભગ ૫૦૦થી વધુ નાટ્યપ્રયોગો ‘પૃથ્વી’માં થાય છે.
૧૯૮૪માં જેનિફરના અવસાન પછી એમના પુત્ર કુણાલ કપૂરે તેજસ્વી દિગ્દર્શક અને અભિનેતા ફિરોઝ અબ્બાસ ખાનની મદદથી ‘પૃથ્વી’ના સંચાલનની જવાબદારી લઈ લીધી. ૧૯૯૦ના દાયકામાં પુત્રી સંજના કપૂરે ‘પૃથ્વી’ના મેનેજમેન્ટમાં સમયશક્તિ રેડ્યાં.
‘પૃથ્વી થિયેટર’ અનેક રીતે યુનિક બન્યું એની પાછળ શશી કપૂર અને જેનિફર કપૂરની દીર્ઘ દૃષ્ટિ કામ કરી ગઈ. મુંબઈમાં તાતા-એનસીપીએ સિવાય બીજું એક પણ નાટ્યગૃહ એવું નથી જ્યાં ઑન ડૉટ શો શરૂ થાય અને શો શરૂ થઈ ગયા પછી ભલભલા ચમરબંધને પણ નાટ્યગૃહમાં પ્રવેશ ન મળે. આવવું હોય તો ઈન્ટરવલ પછી આવજો. ‘પૃથ્વી થિયેટર’ની બીજી એક ખાસિયત એ છે કે ૨૨૦ની કૅપેસિટી ધરાવતા આ નાટ્યગૃહમાં ટિકિટ સાથે સીટ નંબર નથી આપવામાં આવતા. લાઈનમાં શિસ્તબદ્ધ ઊભા રહેવાનું અને વારા પ્રમાણે પ્રવેશવાનું. ફ્રન્ટ રોમાં નાટય જોવું હોય તો કલાક-દોઢ કલાક પહેલાં લાઈનમાં સૌથી આગળ ઊભા રહેવા મળે. સલિમ અરિફ દિગ્દર્શિત ગુલઝાર લિખિત ‘અઠ્ઠનિયાં’નો બીજો જ શો હતો. અમે વહેલા વહેલા જઈને સૌથી પહેલા ઊભા રહી ગયા હતા. શોનો ટાઈમ નજીક આવતો ગયો એમ અમારી પાછળ એક-બે, એક-બે કરીને પ્રેક્ષકોની લાઈન વધતી જતી હતી. થોડી વાર રહીને જોયું તો પચ્ચીસ-ત્રીસમા નંબરે ખુદ ગુલઝારસા’બ આવીને ઊભા હતા. – નૉર્મલ પ્રેક્ષકની જેમ. ન તો એમણે કોઈ રૂઆબ દેખાડ્યો (જેનો એમને હક્ક હતો. પોતાના જ નહીં, કોઈના પણ નાટકમાં એમને એવો હક્ક હોય) કે હું લાઈનમાં નહીં ઊભો રહું અને એના કરતાં મોટી વાત એ કે પૃથ્વીના મેનેજમેન્ટ સહિત એ નાટકના દિગ્દર્શક કે બીજા કોઈએય ગુલઝારને લાઈન તોડીને પ્રવેશ કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું નહીં. ધિસ ઈઝ પૃથ્વી કલ્ચર. આવી સંસ્કારિતા, આવી તહઝીબ, આવી અદબ મુંબઈના કોઈ થિયેટરમાં તમને જોવા નહીં મળે.
‘પૃથ્વી થિયેટર’ની એ આગવી ઓળખાણ છે. એક એની કૅફે અને બીજી એની બુક શૉપ. કૅફેમાં થિયેટર-ફિલ્મના વેટરન્સથી માંડીને તરવરિયાઓ સહિતના અલગ અલગ પ્રતિભા ધરાવતા લોકો તમને જોવા મળે. તમારા જેવા સામાન્ય નાટ્યરસિકો તો હોય જ. પૃથ્વીની કૅફેની ફેમસ આયરિશ કૉફી કે સુલેમાની ચા ઉપરાંત હવે તો મેનુમાં ચિક્કાર નવી નવી વાનગીઓ ઉમેરાયેલી છે. નાનકડી બુક શૉપમાં થિયેટરને લગતાં દુર્લભ પુસ્તકો મળી જાય.
થોડાં વર્ષો પહેલાં ‘ધ પૃથ્વી થિયેટર યરબુક’ પ્રગટ થતી હતી. દર વર્ષે એક નાટ્ય કલાકાર વિશેનું ડાયરીનુમા પુસ્તક. કલેક્ટર્સ આયટમ રહેતી. મારી પાસે હબીબ તન્વીર અને સત્યદેવ દુબે પરની યરબુક્સ છે. બંનેય થિયેટર ક્ષેત્રના નેશનલ લેવલના મહારથીઓ. હબીબ તન્વીરને તો તમે કેટલીક ફિલ્મોમાં જોયા હશે. કેતન મહેતાવાળી ‘સરદાર’ ફિલ્મ એમનાથી ઓપન થાય છે. સત્યદેવ દુબે પણ ક્યારેક ફિલ્મોમાં દેખાતા. ૧૯૭૫માં ‘દીવાર’માં નવાસવા કૂલી તરીકે યંગ સત્યદેવ દુબે દેખાયેલા જે સામંતના માણસોને વીકલી બે રૂપિયાનો હપ્તો આપવાનો ઈન્કાર કરે છે (મૈં નહીં દૂંગા, મૈં ક્યૂં દૂંગા, બહન કી શાદી કરાની હૈ, દહેજ કે લિયે પૈસે જોડને હૈ) અને ટ્રક નીચે એને કુચલી નાખવામાં આવે છે. બીજા અઠવાડિયે એક ઔર કૂલી હપ્તો આપવાનો ઈન્કાર કરીને ડૉક પર (તેમ જ બૉક્સ ઓફિસ પર) ઈતિહાસ સર્જે છે!
‘પૃથ્વી થિયેટર’ને કારણે નસિરુદ્દીન શાહથી મકરંદ દેશપાંડે સુધીની સેંકડો પ્રતિભાઓને તમે રંગમંચ પર લાઈવ જોતા થયા. ગુજરાતીમાં છેક ૧૯૮૦-૮૧ના જમાનામાં મહેન્દ્ર જોશીએ ‘ખેલૈયા’ કર્યું જેમાં પરેશ રાવળનો લીડ રોલ હતો, એ લાઈવ ગાતા પણ હતા એ મ્યુઝિકલમાં! રજત ધોળકિયાનું મ્યુઝિક અને ચન્દ્રકાન્ત શાહનાં ગીત તથા સ્ક્રિપ્ટ. ત્યારથી મનોજ શાહ સુધીના ટેલન્ટેડ નાટ્યકારોને લીધે ‘પૃથ્વી’ની ગુજરાતી દિશાને પણ નક્કર વળાંક મળ્યો. શફી ઈનામદાર, દિનેશ ઠાકુર, ‘ઈપ્ટા’નાં નાટકો હોય કે પછી અંગ્રેજી-મરાઠીમાં ભજવાતાં નાટકો. લાઈવ પિયાનો રિસાયટલ હોય, શાસ્ત્રીય સંગીત હોય, બાળનાટકો હોય, નાની મોટી શિબિરો, સેમિનારો તમે પૃથ્વી કૅફેના એક સ્ટૅન્ડ પરથી ‘આ મહિનાનું ટાઈમટેબલ’નું પતકડું ઉપાડીને વાંચો તો ખ્યાલ આવે કે ‘પૃથ્વી થિયેટર’ છેલ્લા લગભગ ચાર દાયકાથી કેટકેટલી નાટ્યલક્ષી પ્રવૃત્તિઓમાં ગળાડૂબ છે.
‘પૃથ્વી થિયેટર’ બન્યું તે પહેલાં ગુજરાતી કમર્શ્યલ રંગભૂમિ જોરમાં ચાલતી-પૅરેલલ રંગભૂમિ હજુ પાપાપગલી ભરી રહી હતી. મરાઠી રંગભૂમિ ધમધોકાર ચાલતી. નવા પ્રયોગો પણ ખૂબ થતા. હિંદી અને અંગ્રેજી રંગભૂમિ પર રડીખડી પ્રવૃત્તિ થતી. ‘પૃથ્વી થિયેટર’ બંધાયા પછી આ ચારેય ભાષાઓમાં પૅરેલલ રંગભૂમિ ધમધમતી થઈ.
શશી કપૂર તથા એમના પરિવારે ગાંઠના પૈસે તેમ જ સમય-શક્તિ રેડીને પિતાની યાદમાં આ ભવ્ય સ્મારક સ્થાપ્યું. શશીજીને વ્હીલ ચેરમાં ક્યારેક તમે પૃથ્વી કૅફેમાં જુઓ છો. એમને ડિસ્ટર્બ કરતા નથી. એમની સાથે સેલ્ફી બેલ્ફી પડાવવાને બદલે એમને એમના જ સ્મરણોમાં ખોવાયેલા રહેવા દો એ જ તમારો એમના પ્રત્યેનો આદર વ્યકત કરવાની સૌથી શ્રેષ્ઠ રીત છે. દૂરથી તમે એમને જુઓ છો, મનોમન વંદન કરો છો અને એમનાં આવનારાં વર્ષો તંદુરસ્ત તથા શાંતિમય જાય એવી પ્રભુને પ્રાર્થના કરો છો. બહુ બહુ આપ્યું છે એમણે આપણને સૌને. અને એ આપવામાં બહુ બહુ સહન કર્યું છે એમણે.

સરદાર વિરુદ્ધ નહેરુઃ એક અનંત સાઠમારીનો ઈતિહાસ

Standard

તડકભડકસૌરભ શાહ

( _સંદેશ_ : રવિવાર, 29 ઓક્ટોબર 2017)

સરદાર પટેલ વિશે ખૂબ લખાયું. દરેકે પોતપોતાની રીતે લખ્યું. પરંતુ હજુય એક વાત ખટકે છે કે સરદારને સ્વસ્થતાપૂર્વક મૂલવતું કોઈ જ સંપૂર્ણ પુસ્તક ઉપલબ્ધ નથી. સ્વ.યશવંત દોશી દ્વારા ગાંધીજીની પ્રકાશન સંસ્થા ‘નવજીવન’ માટે બે ભાગમાં લખાયેલી સરદારની જીવનકથાને ઓલમોસ્ટ સંપૂર્ણ કહી શકો.ઓલ મોસ્ટ.

ભારતના બંધારણના ઘડવૈયા તરીકે આપણે સૌ ડો.આંબેડકરને યાદ કરીએ છીએ. અરુણ શૌરીએ ‘વર્શિપિંગ ફોલ્સ ગોડ્સ’માં બંધારણ ઘડવામાં સૌથી વધુ ફાળો કોનો કોનો હતો તે વિશે રિસર્ચ કરીને ઘણી મિથ તોડી છે. યશવંત દોશીએ નોંધ્યું છેઃ ‘બંધારણ માટે એક મુસદ સમિતિ (ડ્રાફટિંગ કમિટી) રચવામાં આવી હતી. તેના સભ્યો ડો. ભીમરાવ રામજી આંબેડકર (પ્રમુખ), અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી ઐયર અને કનૈયાલાલ મુનશી હતા. આ કમિટી કલમોના મુસદ તૈયાર કરતી પણ કલમોમાં શું રાખવું અને શું ન રાખવું, તેનો અંતિમ રાજકીય નિર્ણય નહેરુ અને સરદારના હાથમાં હતો. એ બંનેની સંમતિ સિવાય મહત્ત્વનો કોઈ નિર્ણય થાય તેમ નહોતું. એટલે સમગ્ર બંધારણ ઉપર એ બંનેની વણલખી છાપ પડેલી છે.’

સરદાર જો ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન હોત તો – એ પ્રશ્નને લઈને ખૂબ ચર્ચાઓ ઓલરેડી થઈ ચૂકી છે. સરદારની આ બાયોગ્રાફીમાંથી એક ઓછો જાણીતો પણ ખૂબ અગત્યનો એવો મુદે જડે છે. લોર્ડ માઉન્ટબેટન ભારતના છેલ્લા વાઈસરોય (૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૭થી ૧૫ ઓગષ્ટ ૧૯૪૭) અને પહેલા ગવર્નર જનરલ (૧૫ ઓગષ્ટ ૧૯૪૭થી ૨૧ જૂન ૧૯૪૮) હતા. રાષ્ટ્રપતિનો હોદે ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના રોજ ભારત પ્રજાસત્તાક ઘોષિત થયું તે દિવસથી અમલમાં આવ્યો. માઉન્ટબેટનની નિવૃત્તિ નજીક આવતી હતી તે વેળાએ, મે ૧૯૪૮માં એમની જગ્યાએ ગવર્નર જનરલ તરીકે કોની નિમણૂક કરવી એ પ્રશ્ન ઊભો થયો. નહેરુની ઈચ્છા ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી (રાજાજી)ને એ સ્થાને બેસાડવાની હતી. એમણે રાજાજીને વાત કરી. રાજાજીએ તે માટે અનિચ્છા દર્શાવી પણ એવું સૂચવ્યું કે નહેરુ (જે ઓલરેડી વડાપ્રધાન હતા) પીએમશિપ ત્યજીને ગવર્નર-જનરલ બને અને સરદારને વડાપ્રધાન પદ સોંપવામાં આવે. રાજાજીએ નહેરુને સમજાવ્યા કે આવી ગોઠવણ આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિએ અતિ મૂલ્યવાન બનશે અને આંતરિક વ્યવસ્થાઓ માટે પણ અત્યંત કુશળ રહેશે. રાજાજીએ નહેરુ સમક્ષ એવો મત વ્યક્ત કર્યો કે હું જે માળખું સૂચવું છું તેમાં તમારી સત્તા વધુ હશે. પણ નહેરુએ એ સૂચન બાજુએ હડસેલી દઈ રાજાજી ગવર્નર જનરલનું પદ સ્વીકારે એવો આગ્રહ રાખ્યો. નહેરુને એ સમયે રાજાજી જેવા માણસની જરૂર હતી. રાજાજી બહુશ્રુત, વિદ્વાન હતા અને તેમની સાથેની વાતચીત પ્રેરક અને આનંદદાયક હતી તે તો ખરું જ. પણ ખરો મુદે કોમી પ્રશ્ન પરત્વે નહેરુ અને રાજાજીના સમાન દ્રષ્ટિબિંદુનો હતો. તેઓ બંને (એટલે કે નહેરુ અને રાજાજી બેઉ) લઘુમતીઓ સાથે નરમાશથી કામ પાડવાની જરૂર જોતા હતા. જ્યારે સરદાર લઘુમતીઓ સાથે કડક હાથે કામ લેવા ઈચ્છે છે એમ નહેરુ માનતા હતા. મોટા ભાગના કોંગ્રેસીઓ સરદાર જેવું જ વલણ ધરાવતા હતા. એટલે નહેરુને રાજાજી જેવા નેતાના ટેકાની આવશ્યક્તા હતી. નહેરુએ આગ્રહ રાખ્યો અને રાજાજીએ ગવર્નર જનરલનું પદ સ્વીકાર્યું. ૧૯૫૦ની સાલ નજીક આવતી હતી. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ કોણ થશે તેની ચર્ચા રાષ્ટ્રીય સ્તરે થવા માંડી. ૧૯૪૯ના મે મહિનામાં કેટલાક છાપાંઓએ એવી વાત વહેતી મૂકી કે રાજાજી અને રાજેન્દ્રપ્રસાદના અનુયાયીઓ પોતપોતાના નેતા માટે પ્રચાર કરી રહ્યા છે. રાજાજી તે વખતે ગવર્નર જનરલ હતા અને રાજેન્દ્રબાબુ બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ હતા. છાપાઓમાં એવું પણ લખાતું થયું કે નહેરુ રાજાજીને ટેકો આપે છે અને સરદાર રાજેન્દ્રબાબુને.

આવી ઉગ્ર જાહેરચર્ચા ચાલતી હતી ત્યારે, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૯ના રોજ નહેરુએ રાજેન્દ્રબાબુને એક પત્રમાં લખ્યું:

‘આ બાબત અંગે મેં વલ્લભભાઈ સાથે ચર્ચા કરી છે અને અનેક દ્રષ્ટિએ જોતાં હાલની વ્યવસ્થા જેમ છે તેમ ચાલુ રાખવી એ જ ઉત્તમ માર્ગ છે એમ અમને લાગ્યું છે. એટલે કે રાજાજી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચાલુ રહે. આથી ઓછામાં ઓછા ફેરફાર થશે અને રાજ્યનું તંત્ર પૂર્વવત્ ચાલતું રહેશે. અલબત્ત રાષ્ટ્રપતિ તરીકે તમારી વરણી થાય તે ખૂબ જ આવકાર્ય બને પણ તેમ કરવા જતાં ઘણા ફેરફાર કરવા પડે અને પરિણામે ઘણી ફેરવ્યવસ્થા કરવી પડે. વળી, આ તબક્કે રાજાજીને દૂર કરવા એ તેમના કાર્યની નિંદા કરવા જેવું મનાશે. જો આમ થાય તો ઘણી કમનસીબ ઘટના કહેવાય. આ કારણે વલ્લભભાઈને તથા મને લાગતું હતું કે સર્વાનુમતે ચૂંટણી થાય તે માટે રાજાજીનું નામ રજૂ કરવું જોઈએ. તમે આ સાથે સહમત થશો એવી આશા રાખું છું. અલબત્ત આ બાબતમાં બીજું કોઈ આવું સૂચન કરે તે કરતાં તમે જ આવું સૂચન કરો તે વધુ યોગ્ય લાગશે.’

આ પત્રથી રાજેન્દ્રબાબુને ઘણું માઠું લાગ્યું. ઓક્ટોબરમાં બંધારણવાળાના કોંગ્રેસ પક્ષના સભ્યોની સભામાં નહેરુએ દરખાસ્ત રજૂ કરી કે પ્રજાસત્તાક ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટવા માટે કોંગ્રેસ પક્ષ તરફથી રાજાજીને ઉમેદવાર તરીકે ઊભા રાખવામાં આવે. નહેરુ આ સૂચન અંગેનું ભાષણ કરતા હતા ત્યારે જ સભ્યોએ વિરોધના અવાજો ઉઠાવ્યા. એ ભાષણ પૂરું કરીને બેસી ગયા. ત્યારબાદ એક પછી એક સભ્યો ઊઠતા ગયા અને દરખાસ્તનો વિરોધ કરતા ગયા. સભાનો મિજાજ કડક હતો અને વિરોધ પ્રબળ હતો. અંતે સરદાર વચ્ચે પડયા. વડાપ્રધાન સાથે આવી રીતે વર્તવા માટે એમણે સભ્યોને ઠપકો આપ્યો. યશવંત દોશીએ લખેલી સરદારની જીવનકથામાં નોંધાયું છેઃ ‘નહેરુના ચરિત્રલેખક સર્વપલ્લી ગોપાલ એમ માને છે કે આ વ્યાપક વિરોધ વ્યક્ત થાય એવું સરદારે જ ગોઠવ્યું હતું.’

સાચું ખોટું ભગવાન જાણે. આપણે તો એટલું જાણીએ કે રાષ્ટ્રપતિપદ નહેરુની પસંદગીના રાજાજીને નહીં પણ સરદારની પસંદગીના રાજેન્દ્રપ્રસાદને સોપાયેલું!

પાન બનાર્સવાલા

વલ્લભાઈ મને ન મળ્યા હોત, તો જે કામ થયું છે તે ન જ થાત. એટલો બધો શુભ અનુભવ મને એ ભાઈથી થયો છે.

– ગાંધીજી
——————————–
WhatsApp  Group : _ગુડ મૉર્નિંગ_ – સૌરભ શાહ 9004099112

http://www.facebook.com/saurabh.a.shah

hisaurabhshah@gmail.com

http://www.saurabh-shah.com

સૌરભ શાહનાં પુસ્તકો  ઘેરબેઠાં મેળવવા માટે : http://www.bookpratha.com/authors/Saurabh-Shah-Author/60316
અથવા
http://www.dhoomkharidi.com/authors/saurabh-shah

© Saurabh  Shah