આવા ટેકિલા ભાયાતોથી જ હું ઉજળો છું..!!

Standard

આવા #_ટેકિલા_ભાયાતોથી_જ_હું_ઉજળો_છુ

‘ઘડીક થંભો. હું મારા જીભનું ટેરવું કાપી લઉ. પછી ગળામાં કાણું પાડી દઉં. પછી મોજથી તમારા હાથની રત્નજડિત પ્યાલી હું મોઢામાં મૂકીશ.’

તેદી જામનગર માથે જામ વિભાજીનાં બેસણાં હતા. જોરાવર ભુજવબળે વિભો જામ હાલરા હાકેમ તરીકે પંકાયેલો હતો. દિલના ઓલદોલ આદમીની સુવાસ સૌરાષ્ટ્રના ચારેય છેડા ઉપર ફરી વળી હતી.

આવો વિભોજામ દરબાર ભરીને બેઠો છે. દરબારમાં વિજયાદશમીનો ઉત્સવ ઉજવાઇ રહ્યો છે. સુભટ્ટો, સામંતો, પશવતો અને નગરજનોથી ડાયરો હડકેઠઠ થઇ ગયો છે. સૌ આનંદના હિલોળામાં છે. કસૂંબો ઘૂંટાય છે અને સામ સામા ધ્રોબા દેવાયછે.

બરાબર આવા મોકે જામનગરના ભાયાત અને લોધીકાના ઠાકોર અભયસિંહજીએ દરબારમાં પગ દીધો.
‘આવો આવો ઠાકોર’ બોલીને ખુદ વિભા જામે આદર દીધો. ડાયરો વીધીને અભયસિંહે હાલારના હાકેમને ખભે હાથ મૂકી અદકેરાં માન દીધાં, પછી એકબીજાના ખબર અંતર પૂછ્યાં. અભયસિંહે ડાયરામાં બેઠક લીધી.
ડાયરામાંથી રાઘવ વજીરે ઉભા થઇને પિયાલી ઠાકોર અભયિસંહ સામે ધરી.

એ જોઇને ઠાકોર ખડખડ હસી પડયાં, પછી બોલ્યાં : ‘વજીરજી, હું કસંબો નથી પીતો.’ એ સાંભળીને આખો ડાયરો ઘડી પહેલાં ઠાકોર હસી પડયા હતા એમ ખડખડ હસી પડયો, એની વચ્ચે રાઘવ (વજીરે) પોતાનો આગ્રહ જારી રાખતાં કહ્યું :

‘અરે ઠાકોર, આજ વિજયાદશમી… તમે જામના દરબારમાં જામેલો ડાયરો હું જામનગરનો વજીર ઊઠીને આગ્રહ કરૃં છું.’ ‘ વજીરજી, હું બધી વાતું જાણું છું પણ…’ કહીને અભયસિંહજી અટકી ગયા. ‘અરે પણ ને પણ આજ તો ભલે થઇ જાય.’ ‘ઇ નઇ બને. લાખ વાતેય નઇ બને.’

અભયસિંહનો ચોખ્ખો નનૈયો સાંભળી રાઘવ વજીરને પગથી માથા સુધી લાગી ગઇ ભર્યા ડાયરામાં મારૃં અપમાન. પણ મુત્સદી વાતને ગળી ગયો. પિયાલી સહિત ખુદ વિભાજામ પાસે પહોંચ્યો અને કહ્યું.
‘બાપુ’ ‘બોલો વજીરજી’ ‘ઠાકોરની મેમાનગતી તમે ખુદ કરો’ ‘કાં’ ‘હું નાનો પડયો’ વિભાજામ સમજી ગયા કે રાઘવ ભલે વજીરપદે હોય પણ કદાચ ઠાકોર અભયસિંહને એના હાથે કસંબો પીવામાં નાનમ લાગતી હશે. હું જ પાઉ. ગમે એવડી ઠકરાત. પણ જામનગરના ભાયાત-એક પંડયનાં બે બાવડાં.

જામ વિભાજીએ પોતાની પાસે ખાલી પડેલી રત્નજડિત પ્યાલી ભરી હાથમાં લીધી. આખા ડાયરાની મીટ રત્નજડિત પિયાલીના ઝળહળતાં રત્નો ઉપર મંડાઇ ગઇ. છલોછલ ભરેલી પ્યાલી હાથમાં લઇને વિભો જામે ભાયાતની મહેમાનગતી કરવા ખુદ સિંહાસન ઉપરથી ઉભા થઇ હાકલ દીધી.

‘ઠાકોર..પધારો..’ ઠાકોર અભયસિંહ ઊઠીને જામ વિભાજી સામે આવીને ઊભા. ‘લ્યો ઠાકોર ! જામનગર તમારૃં સ્વાગત કરે છે’ ‘મારા માથા ઉપર.’ ‘એમ નઇ. લ્યો પીઓ.’ ‘ઇ નઇ બને.’ ‘કાંઇ વાંધો ?’ ‘ભાથું માટે માથું દેવા સાબદો છું, પણ કસંબો નઇ.’ ‘ઠાકોર કોણ છે જાણો છો.’ વચ્ચે રાઘવ વજીર બોલ્યા એટલે ઠાકોરે કહ્યું.

‘જાણું છું, વજીર મારા માથાના મુકટમણિ છે.’ ‘ઇ બધી વાતું તમે ”પછમ્ના પાદશાહ”નો હાથ પાછો ઠેલો છો.’
ઠાકોર અભયસિંહ રાઘવ વજીરની મકસદ સમજી ગયા કે પોતાને હાથે કસુંબો ન પીવાના અપમાનનો બરાબર બદલો લઇ રહ્યાં છે..! મુત્સદ્દી માણસની ગણતરીનો પાર અભયસિંહ પામી ગયો કે જો જામ વિભાજીનું માન રાખવા કસંબો કડવો કરીને પી જાઉ તો મારી પ્રતિજ્ઞાા તૂટે અને ન પીઉં તો જામનગર અને લોધીકા વચ્ચે અણ બનાવની આડ ઉભી થાય.

શું કરવું કુટુંબમાં કલેશનાં બી વાશે. ટેક તો છોડવી નથી. પળવારમાં વિચારી ઠાકોર અભયસિંહે ભેદમાં સુવર્ણ મૂઠે શોભતી અને મખમલના મિયાને મઢેલી કટારી કાઢી વિભા જામને કહ્યું :

‘બાપુ ! આ જીભે કસંબો ન અડાડવાનો મેં કોલ કીધો છે અને આપનો હાથ પાછો ઠેલવા માગતો નથી. હું રજપૂત છું. દીધેલું વચન મારાથી ઉથાપાય એમ નથી. તમે મારા મુકટમણિ છો. તમારૃં અપમાન ડાયરામાં થાય જ નહિં.’

‘ઘડીક થંભો. હું મારા જીભનું ટેરવું કાપી લઉ. પછી ગળામાં કાણું પાડી દઉં. પછી મોજથી તમારા હાથની રત્નજડિત પ્યાલી હું મોઢામાં મૂકીશ.’ બોલી ઠાકોરે મિયાનમાંથી કટારી કાઢી કે વિભા જામ ઠાકોરનો હાથ પકડી ભેટી પડયા. પિયાલીનો ઘા કરી દીધો.

‘રંજ રાજપૂત તારી ટેક, આવા ટેકીલા ભાયાતોથી જ હું ઊજળો છું.’
પોસ્ટ બાઇ – જયુભા ઝાલા
ધરતીનો ધબકાર – દોલત ભટ્ટ

Advertisements

….મેઘનાદ મરતા….

Standard

દુહો

ઊલટ્યો દધિ આઠમો, મરતા મેઘનાદ
છૂટા થયા સુરો સદા, શક્તિ કરતા સાદ

છંદ-ત્રિભંગી
રણ લંકા રણ માં દૈત દમનમા રાવણ રણ મા જોઇ રીએ
હટ હટ કર હાકા ધક બક ધાકા બહુ નર વાકા રીંછ બીએ
લડવા સબ લાગા ખોણીત ખાગા દુશ્મન દાગા પાવ દિએ
મેઘનાદ મરતા લઇ ખપરાતા પરધમ ચામુંડ રેર પીએ…૧
રાક્ષસ રડવતા દડદડ દડતા તબ તફડતા ભોમી તળે
હાહાકારી હટતા શિરવાણ ચડતા શત્રુ પડતા ભોમી સરે
ઊઠો અરિ આખા જોઇ કવિ ઝાંખા દશ મુખ દાખા દોટ દિએ..
મેઘનાદ મરતા…૨
રાવણ અકળાયો મેઘ મરાયો જાગે જાયો જોર કરી
બજવે ખૂબ બાજા જોર થી ઝાઝા નાથ લંકા નાદ કરી
ઉઠો બધું આજે લંકા લાજે આ યુધ્ધ સાજે હાથ લિએ
મેઘનાદ મરતા…૩
રીંછ લાગા લડવા પદ પ્રભુ પડવા હથ હડબડવા કોણ હલે
એ નાથ ઉગારો શ્યામ સંભારો પ્રભુ પધારો આવી પલે
એમ વાણી ઉચ્ચારી ચિત સંભારી ભય દુઃખ ભારી એમ ભયે
મેઘનાદ મરતા…૪
ગર્જો કુંભ ગાંડો જોર થી જાડો, ઉભો આડો પહાડ ખડે
ક્રોધે મંડાણો રગત રંગાણો ડુંગર પાણો પાવ પડે
રીંછ કૈક રડાયા ધડવડ ધાયા રણ સવાયા કોણ રિએ મેઘનાદ મરતા…૫
સુણી રામ ચિડાયો કૌશલ જાયો ધનુષ ઉઠાયો બાહુ વડે
ઉલટ્યો દધિ આખો પ્રખગ પાખો દુશ્મન લાખો શિશ દડે
તબ તીર માર્યો છાતી નિકાર્યો દૈત સંહાર્યો રાડ દિએ મેઘનાદ મરતા…૬
ભાગ્યા દૈતા ભારી આત્મ ઉગારી બચવા બારી એક ન મળે
સૌ મળી સાહેલી અંગ અલબેલી નાર નવેલી નીર ઢળે
હરિ મેલે હડસેલી કોણ હોય બેલી,લાર લવેલી કોણ લિયે
મેઘનાદ મરતા…૭
કરે પ્રેત કકળાટો વૈતલ વાટો શક્તિ સપાટો શ્રોણ પીએ
પાપી રાક્ષસ પૂરા આયુષ્ય અધુરા એમ અસુરા માર દીએ
‘નાજા’ નર નાથે બળિયા બાથે ભડ ભારથે ભાજ દીએ મેઘનાદ મરતા…૮

📌~કવિ શ્રી નાજાભાઇ બારોટ

ભીતર નો ભીંજાણા

Standard

કાળમીંઢ પત્થરા કેરા ભીતર નો ભીંજાણા,
મૂશળધાર માથે બારેય મેહુલા મંડાણા.
સંતના સમાગમથી જરા નવ સમજ્યા,
માયા મમતામાં જેના મનડાં મૂંઝાણા.
કાળી ઉન કેરાં કાપડ કોઇ રંગરેજથી,
લાખ ઉપાયે બીજા રંગે નો રંગાણા.ફુલડાંની સેજે એને નીંદરાયું નાવે,મછિયાંની ગંધે એના તનડાં ટેવાણાં.
પિંગલ કહે છે પ્યાલા દૂધ ભરી પાયું,

વિષધરનાં વર્તન જરિયે નવ બદલાણા.

📌કવિઃ પિંગળશીભાઇ ગઢવી.

માર્ગ્યુરાઈટ પેરી

Standard

માર્ગ્યુરાઈટ પેરી પોતાના નબળા આત્મવિશ્વાસને હરાવીને એક વૈજ્ઞાાનિક તરીકે વિખ્યાત થઈ હતી.

૧૯૦૯માં જન્મેલી માર્ગ્યુરાઈટ જન્મી ત્યારે બધું સમુંસુતરું હતું. પરિવાર ધનાઢય તો ન હતો, પણ કોઈ ગંભીર કહી શકાય એવી આર્થિક તંગી પણ ન હતી. એટલે માર્ગ્યુરાઈટનું બાળપણ સામાન્ય રીતે વીત્યું. ભણતર પણ શરૂઆતથી રાબેતા મુજબ ચાલ્યું. પેરિસની ટેકનિકલ સ્કૂલ ઓફ વિમેન્સ એજ્યુકેશનમાંથી માર્ગ્યુરાઈટે કેમિસ્ટ્રીના વિષયમાં ડિપ્લામાંની ડિગ્રી મેળવી. પણ ત્યાં સુધીમાં પરિવાર પણ સારી એવી આર્થિક ભીંસમાં આવી ગયો હતો.

સામાન્યતઃ આર્થિક મુશ્કેલીઓ વ્યક્તિના આત્મવિશ્વાસને પણ નબળો પાડી દેવામાં કારણભૂત હોય છે. આ જ માનસિક્તા માર્ગ્યુરાઈટ બાબતમાં પણ સાચી ઠરી હતી. એક તરફ પરિવારમાં પૈસાની તંગી. બીજી તરફ તાજેતાજી ડિપ્લોમા લઈને બહાર પડેલી ડગમગતો આત્મવિશ્વાસ ધરાવતી માર્ગ્યુરાઈટ પોતે.

માર્ગ્યુરાઈટનું પહેલું લક્ષ્ય એ હતું કે કોઈ ને કોઈ નોકરી તો શોધવી જ પડશે. જે લક્ષ્યના આવરણ હેઠળ મનમાં ધરબાયેલી આંતરિક મહેચ્છા એ હતી કે પોતાના રસના વિષય કેમિસ્ટ્રીમાં કારકિર્દી બનાવી શકે. મનમાં ચાલતી ગડમથલ પણ સમજાતી ન હતી કે એ તાત્કાલિક નોકરી શોધવાની હતી કે ગમતું કામ શોધવાની.

અનેક માનસિક મથામણ પછી માર્ગ્યુરાઈટે મેરી ક્યુરીની લેબોરેટરી ‘ધી રેડિયમ ઈન્સ્ટિટયૂટ’માં નોકરી માટે એપ્લિકેશન કરી. મનમાં ભારે વિમાસણ હતી કે મને નોકરી મળશે કે નહીં. જોકે એ વિમાસણ ભય મિશ્રિત અચંબામાં ત્યારે ફેરવાઈ ગઈ, જ્યારે મેરી ક્યુરી ખુદ માર્ગ્યુરાઈટનો ઈન્ટરવ્યૂ લેવા બેઠી.

વિશ્વના અત્યંત નામાંકિત વૈજ્ઞાાનિક તરીકે જેનું નામ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન જેટલું જ પ્રભાવશાળી હોય, એવા વ્યક્તિત્વનો સામનો કરવો જ હિંમતનું કામ છે. માર્ગ્યુરાઈટ માટે બેહદ ગભરામણ, હથેળીમાં તો શું, મનમાં આવતા વિચારોને પણ પરસેવો થઈ આવે એવી પરિસ્થિતિ હતી. એક તરફ વિશ્વ વિભૂતિ સામે પોતાની કાબેલિયત પુરવાર કરવા માટે માનસિક તૈયારી કરવાની મથામણ અને બીજી તરફ મનમાં ‘નોકરી મળશે કે નહીં’નો છૂપો ભય.

માર્ગ્યુરાઈટ ટેમ્પરરી ડિપ્રેશનની પરિસ્થિતિ હતી. વિચારો અને વર્તનનું સિન્ક્રોનાઈઝેશન નહોતું થઈ રહ્યું અને જે બનવાનું હતું એ જ બન્યું. મન પર હાવી થયેલ મેરી ક્યુરીના પ્રભાવની હાલતમાં ઈન્ટરવ્યૂ આપવા બેઠેલી માર્ગ્યુરાઈટનું પરફોર્મન્સ ઈન્ટરવ્યૂ દરમિયાન અતિશય નબળું રહ્યું.

ઈન્ટરવ્યૂ પછી બેહદ હતાશા ભરી હાલતમાં માર્ગ્યુરાઈટે ચાલતી પકડી. મનમાં કલ્પિત નિષ્ફળતાનો ભય માર્ગ્યુરાઈટને ધક્કો મારી મારીને લેબોરેટરીમાંથી બહાર ધકેલી રહ્યો હતો. પોતાની માનસિક્તા અનુસાર અત્યંત નબળો ગયેલ ઈન્ટરવ્યૂ નકારાત્મક પરિણામ જ લાવશે એવી ગ્રંથિ માર્ગ્યુરાઈટે મનમાં બાંધી લીધી હતી. મોટાભાગના લોકોમાં આવી હતાશા જોવા મળતી હોય છે. એક ઈન્ટરવ્યૂમાં નબળું પરફોર્મન્સ જાણે કરિયરની અંતિમ તક હાથમાંથી સરી ગયાની નકારાત્મક લાગણી ધરાવતા કરી મૂકે છે. જ્યારે સામે પક્ષે, ઈન્ટરવ્યૂ લેનાર વ્યક્તિ જ્યારે વિચક્ષણ હોય છે ત્યારે કેન્ડીડેટની ગભરામણની કાળમીંઢ દીવાલ પાછળ છુપાયેલ લોજીકલ ઈન્ટેલેકચ્યુઅલ ક્ષમતાને પિછાણી શક્તા હોય છે. અહીં તો મેરી ક્યુરી હતી….!

માર્ગ્યુરાઈટની ધારણા વિરુદ્ધનું અને સુખદ આંચકો આવે એવું પરિણામ આવ્યું. એ મેરી ક્યુરીની લેબોરેટરીની નોકરી માટે પસંદ થઈ હતી.

માર્ગ્યુરાઈટની નોકરીના પાંચ જ વર્ષમાં મેરી ક્યુરીનું મૃત્યુ થયું. માર્ગ્યુરાઈટે મેરી ક્યુરીની અનુગામી તરીકે પોતાની વૈજ્ઞાાનિક શોધખોળ ચાલુ રાખી. માર્ગ્યુરાઈટની તેજસ્વી કારકિર્દીના ફળસ્વરૂપ તેણે કેમિકલ એલિમેન્ટ-ફ્રેન્સિયમની શોધ કરી, જે કુદરતી સ્ત્રોતમાંથી છૂટું પાડેલું અંતિમ એલિમેન્ટ હતું. ત્યારબાદ માર્ગ્યુરાઈટની શોધ લેબોરેટરીમાં કૃત્રિમ પ્રયોગો થકી આગળ વધ્યું.

આત્મવિશ્વાસના અભાવ સાથે પોતાની કારકિર્દી તરફડગલું ભરનાર માર્ગ્યુરાઈટનું આ સંદેશાત્મક કમબેક હતું.

વિવિધ જ્ઞાતિઓની ખાસિયતોની રસપ્રદ વાતો લોક સાહિત્ય

Standard

ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં અનેક વિશિષ્ટતાઓ અને વૈવિધ્ય ધરાવતા અસંખ્ય પંથકો આવેલા છે. સૌરાષ્ટ્રના આ પંથકોમાં અનેક ભ્રમણશીલ જાતિઓએ જળ અને સ્થળ માર્ગેથી આવીને વસવાટ કર્યો છે. આ બધી પ્રજાની જ્ઞાતિઓ, અટકો, ખાનપાન, રીતરિવાજ, દેવી-દેવતાઓ, ધાર્મિક માન્યતાઓ, ઉત્સવો, સંગીત, વાદ્યો અને નૃત્યોમાં કેટકેટલું વૈવિધ્ય સાંપડે છે?

‘સૌરાષ્ટ્ર : સત્યમ્ શિવમ્ સુંદરમ્’ પુસ્તકમાં આપણા લબ્ધપ્રતિષ્ઠ વિદ્વાન ચારણ કવિ પીંગળશીભાઈ મેઘાણંદ ગઢવીએ તો ગીતમાં આહિર, ઓડ, આરબ, કાઠી, કાયસ્થ, કોળી, કણબી, કઠિયારા, કુંભાર, કલાલ, ખત્રી, ખાંટ, ખારવા, ખોજા, ખસિયા, ઘાંચી, ઘંટિયા, નાગર, ચારણ, સોની, સતવારા, સુતાર, સલાટ, સીદી, તરગાળા, તંબૂરિયા, મેર, મુમના, મોચી, મારગી, મદારી, ખરક, ખલાસ વગેરે એકસો ને સીત્તેર કોમોની નામાવલી ૨૮ પંક્તિના એક ગીતમાં આપી છે. સાથે સાથે એમણે આ બધી જ્ઞાતિઓ-કોમોની ખાસિયતો અને એમનું શું વખણાય છે તેની માહિતી બીજા એક ગીતમાં આપી છે. આજે વાચકોને વિવિધ જ્ઞાતિઓ, નગરો અને ગામોની કઈ કઈ ચીજો લોકજીવનમાં વખણાય છે તેની રસપ્રદ માહિતી આપવાનો ઉપક્રમ છે. સૌ પ્રથમ સ્વ. શ્રી પીંગળશીભાઈ ગઢવીએ ગીતમાં આપેલ જ્ઞાતિઓની વિશિષ્ટતાઓ પર ઊડતી નજર કરીએ :

બ્રાહ્મણની રસોઈ, રાજપૂતની રીત

વાણિયાનો વેપાર, પારસીની પ્રીત

નાગરની મુત્સદી વ્યાસની ભવાઈ

લોહાણાની હુંસાતુંસી,ભાટિયાની ભલાઈ.

આયરની રખાવટ ચારણની ચતુરાઈ

મેમણની ખેરાતી સૈયદની સચ્ચાઈ

કણબીની ખેતી, સંધીની ઉઘરાણી

પઠાણનું વ્યાજ ઘાંચીની ઘાણી.

મેરનો રોટલો પૂજારીનો થાળ

કોળીની કરકસર ભક્તોની માળ

વહીવંચાની બિરદાવળી ઢાઢીનાં વખાણ

ભાટની કવિતા માણભટ્ટની માણ.

મણિયારાની ચૂડલી વાંઝાનો વણોટ

ખવાસની ચાકરી ખત્રીનો રંગાટ

સીદીનો મસીરો કાગદીની શાઈ

ખોજાના ડાળિયા કંદોઈની મિઠાઈ

ચુંવાળિયાનું પગેરું વાઘેરની કરડાઈ

આડોડિયાની ઝડઝપટ તરકની તોછડાઈ

અબોટીનાં કીર્તન બજાણિયાની ઠેક

સોમપુરાના મંદિરો ઘંટિયાની ખેપ

સરૈયાનો સુરમો સુતારનું ઘડતર

મોચીનાં પગરખાં કડિયાનું ચણતર

વોરાની નમ્રતા વાળંદનો જવાબ

પસાધતાનો ખુંખારો દરવાણીનો રૂવાબ

ખારવાનું વહાણવટું લોધીની જાળ

દરજીનો ટાંકો-ટેભો પ્રજાપતિનો ચોફાળ

નાડીઆનું ગાડાનારણ કાયસ્થની કલમ

વૈદ્યનું પડીકું ગંજેરીની ચલમ

રામાનંદીની આરતી મુલ્લાની બાંગ

ભોઈનું રાંધણું ભરવાડોની ડાંગ

સિપાઈનો સાફો ને નટડાનો દોર

કાશીના પંડિતો તીરથનો ગોર

વાળંદની હજામત ચામઠાની શાન

લુહારિયાની અટપટી ડફેરનું નિશાન

કબાડીની કુહાડી ભઈલનું તીર

શીખની ઉતાવળ ધૂળધોયાની ધીર

માધવિયાની કે’ણી ભોવાયાનો ભાગ

ઢાઢીની રામલીલા ધૂતારાનો લાગ

મતવાનું મૈયારું રાંકાની રાબ

ભીખારીની ઝોળી, ને માળીની છાબ

નાથનો રાવણહથ્થો ભાંડના ગાલ

ચોરટાની શિયાળી તસ્કરનો ખ્યાલ

મલ્લની કુસ્તિ ને બહુરૂપીનો વેશ

જાદૂગરની ચાલાકી માલધારીનો નેસ

ભોપાનો ભભકો રબારીની પુંજ

ભરથરીનું ખપ્પર શેતાનની સૂઝ

પ્રશ્નોરાનું વૈદું નાઘોરીનો નાતો

સાધુનું સદાવ્રત કસાઈનો કાતો

લંઘાના ત્રાસાં તૂરીનું રવાજ

કામળિયાના કાંસિયા ડબગરનું પખાજ

રખેહરનો ઢોલ મીરની શરણાઈ

મારગીનો તંબૂરો ધોબીની ધોલાઈ

જંગમનો ટોકરો રાવળનું ડાક

વાદીની મોરલી બહારવટિયાની ધાક

લંઘીના રાજિયા યોગીની મોજ

જત્તીનો ત્યાગ ફિરંગીની ફોજ

વાંસફોડાના વાંસ હીજડાની તાળી

ગોકળીનો ગોફણિયો રાજૈયાની થાળી

સલાટની ઘંટી પીંજારાની તળાઈ

સંઘાડિયાનો ઢોલિયો મજૂરની કમાઈ

સંન્યાસીનું મુંડન જોગીની ધૂણી

ફકીરની કહુવા શરાફીની મૂડી.

લુહારની ધમણ ગાંધર્વનું ગાણું

જૈનોના અપવાસ સુરતીનું ખાણું

મેઘવાળની મજૂરી ઘાંચીની ધાર

દાડીઆ દાતરડી ખાણીયાનો ડાર

માજોઠીનું ગધેડું ચુનારનો ભઠ્ઠો

જતની સાંઢડી વણઝારાની પોઠયો

ઘેડિયાની ટીપણી પઢોરાના રાસ

કલાલનો દારૂ કઠિયારાનો કાંસ

થોરોની ઈંઢોણી ચમારનો કુંડ

સ્વામિનારાયણનો ચાંદલો અતિતનું ત્રિપુંડ

મુંડાનો વાંદર્યો દેવીપૂજકની વઢવેડ

વેરીઆની કરબત હીજરતની હેલ્ય.

🕉 વિવિધ વ્યક્તિઓનું શું વખણાય?

લોકોક્તિઓમાં સત રાજા હરિશ્ચંદ્રનું, ટેક મહારાણા પ્રતાપની. અભિમાન રાજા રાવણનું. ભાઈબંધી કૃષ્ણ સુદામાની, વરદાન રાજા દશરથનું. સેવા શ્રવણની, બળ ભીમનું. બાણ વિદ્યા અર્જુનની, પરાક્રમ હનુમાનનું. દાન કર્ણનું. રાજ રાજા રામનું. વેપાર વાણિયાનો.

🕉 નગરોનું શું શું વખણાય?

બરફી, ચૂનો ને પાપડી સુરતના,

સુતરફેણી, હલવાસણ અને ખીચડી ખંભાતના.

ભજિયા આણંદના. ઘી ઘોઘા, બન્ની (કચ્છ) અને જામખંભાળિયાનું.

કંકુ કુંભાર ને સૂડી પાટણના.

દોરી. દહીં ને પેંડા મથુરાના.

ઘી કાંટા ને ગુંદરપાક સોજિત્રાના.

સૂંઠ જામફળ, ગોટા ને ધોતલી ધોળકાના.

છીંદરી છાલ ને છીપા ખેડાની.

છીંકણી, છાસ ને કહાલાં વિરમગામના.

ગાય, ગોવાળ ને માંકડાં ગોકુળના.

બહેડાં, બૈરાં ને બળદ વિસનગરના.

કપાસ કચેરી ને કામદાર ભરુચના.

હાથી સાથી ને લાકડાં મલબારના.

મેવો સેવો ને મિઠાઈ કાબુલના.

બરફ બાબુ ને કાળીમાતા કલકત્તાના.

મરણ મુરતી ને મોક્ષ કાશીના.

જમણ સૂરતનાં, મરણ કાશીના.

કાચ કારીગર ને કેળવણી ચીનના.

કણબી, કાઠી ને લાઠી કાઢિયાવાડના.

મૂળા મગદળ ને બ્રાહ્મણ સિદ્ધપુરના.

જૂઠ જોડા ને રંગ જયપુરના.

અમીન વસોના. કંજુસ મારવાડના.

કણબી કડીના. કુંભાર પાટણના.

ખારવા ખંભાતના. ગરો સિધ્ધપુરના.

ગુરખા નેપાળના. ગોલા ખંભાતના.

ઘાંચી ગોધરાના. ઘાટી ડુંગરપુરના.

ચોબા મથુરાના. છીપા અમદાવાદના.

ઠગ દિલ્હીના. તરગાળા વિસનગર અને કડીના.

નવાબ લખનૌના. પંડિત કાશીના.

બહારવટિયા કાઠિયાવાડના. માલધારી કચ્છના.

લહેરીલાલા સુરતના. લુહારિયા ચિત્તોડના.

પંડિતો કાશ્મીરના. શીખ પંજાબના,

શૂરવીર રાજપૂતો મેવાડ-રાજસ્થાનના. સાક્ષરો નડિયાદના.

પાવૈયા પેટલાદના ભંવડા અંબાજીના. કવિઓ બંગાળના.

પટોળા પાટણના. સોનુ લંકાનું.

ઠુંમરા ( કેસરી રંગના પારા) હીગળાજના. કાવડય કાશીની.

કડલાં કાઠિયાવાડના. ડાબલા ડભોઈના.

પટારા ને સાંગામાંચી સૌરાષ્ટ્રના. ખરાદીકામના કસબી સંખેડાના.

જરી અને હીરાકામ સુરતના.

બાંધણી સૂડી કંકુ અને કાતર જામનગરના.

મરચું શેરથાનું. બાંધણી કચ્છ અને જેતપુરની.

અશ્વો કાઠિયાવાડના અને મારવાડના.

રમકડાં ખરાદી અને લાખકામ ઈડરના.

ઘઉં ભાલના. તુવેરદાળ વાસદની.

ગાંઠિયા ભાવનગરના. દેવડા (મિઠાઈ) પાટણના.

તુવેર અને તમાકુ ચરોતરના.

ભેંસ મહેસાણા, જાફરાબાદ અને બન્ની (કચ્છ)ની. ગાય ગિરની અને

માણાવદરની મોજડી,
જામનગરનો જોડો,
બગસરાનું મોળિયું
અને ભાવનગરનો તોડો.

આ બધાના ગુણગાન કહેવતો ઉક્તિઓ અને જોડકણામાં આજેય જોવા મળે છે. આ બધી આપણી સંસ્કૃતિની વિરાસત છે. મોંઘેરી મિરાત છે.

લોકજીવનનાં મોતી – જોરાવરસિંહ જાદવ

શ્રી મોડપીર દાદાનો ઇતિહાસ

Standard

ધન વાડી, ધન વંગધ્રો, ધન ધન મોડ મૂછાર,
ધન કૂબો કોટેસરી, ધન કચ્છડે જો આધાર.

જામશ્રી હાલાજી ૧૩૦૧ માં ગાદીપતિ બન્યાં. બારાતેરાના તે પ્રજાપ્રિય અને નિતિવાના રાજા હતાં. હાલાજી જામના બે રાણી ઓ હતાં. જેમાં પ્રથમ રાણી પારીનગરના સોઢા જગતસિંહજીના પુત્રી મામબા જોડે થયેલાં તેમના પાટવી કુંવર શ્રી રાયધણજી અને બીજા રાણી સાજડીયાળીના ઝાલા. ચતુરસિહજીના પુત્રી સુરજકુંવરબા જોડે બીજા લગ્ન થયેલા. તેના પુત્ર દેશક હતા. જામશ્રી હાલાજીજ્યારે ગાદી ઉપર હતા ત્યારે સૌરાષ્ટ્રમાં ગોહિલવંશ સ્થાપક સેજકજી સેજકપુર વસાવ્યું તે સમારંભમાં હાલાજી પધારેલ.જામશ્રી હાલાજી ખુબ જ સમજુ અને દીર્ઘદૃષ્ટિવાળા રાજા હતાં. તેમના મનમાં એક નવી ઈચ્છા ઉપજેલી કે ભાવિ પ્રજા માટે કોઈ નવો પ્રદેશ કમાવો જોઈએ અને એટલે પોતાના રાજ્યના મંત્રીઓ પાસે રજુ કરી અને કહ્યું કે મારા મનમાં કોઈ નવો પ્રદેશ કમાવાની ઈચ્છા છે જો મા આશાપુરા સહાય કરે તો ઉપરોક્ત ઈચ્છા પુર્ણ થાય.

જામ હાલાજીના નાનાભાઈ જેહાજીને જખૌનું પરગણું ગરાશમાં આપેલું. તે જેહાજીના કુંવર અબડાજી મહાન પ્રભાવશાળી અને પ્રતાપી પૂરૂષ હતાં. પોતાને મળેલા ગરાશમાં પોતાની સતા જમાવી અને રહેતા હતા.

તે જેહાજીના કુંવર અબડાજી મહાન પ્રભાવશાળી અને પ્રતાપી પૂરૂષ હતાં.પોતાને મળેલા ગરાશમાં પોતાની સતા જમાવી અને રહેતા હતા ત્યારે કચ્છમાં દુષ્કાળ પડેલો એટલે પોતાની પ્રજાને નિભાવવા માટે સિંધ આવ્યા પછી હિંગળાજ માતાની યાત્રાની ઈચ્છા થઈ એટલે સંઘ કાઢી યાત્રાએ નીકળ્યા જે સંઘમાં દશોદી ખીરોજી ચારણ પણ સાથે હતો. સિંધથી હિંગળાજની યાત્રાએ જતા રસ્તામાં બારગાઉનું રણ આવે છે. તે રણની મુસાફરી કરવા માટે પાણીનો બંદોબસ્ત કરવો જરૂરી ગણાય એટલે પાણીનો પુરતો બંદોબસ્ત કરેલો તે યાત્રાની શરૂઆત કરી અને જ્યારે રણ પ્રદેશની મુસાફરી કરી તે વખતે રામનવમીનો દિવસ હતો અને એટલે સર્વે ભજન ગાતાં ગાતાં રણમાં મુસાફરી આગળ વધતા હતા તે સમયે રણમાં અર્ધક પહોંચ્યા હશે ત્યારે રાત પડી અને સાથોસાથ પાણી પણ ખુટી ગયેલું. એટલે રણમાં રાત્રી વિતાવવા જે જગ્યાએ વિશ્રાતિ કરી .

સંઘમાં યાત્રાળુઓએ કહ્યું બાપુ પાણી ખલાશ થઈ ગયું તો હવે શું કરશું? ત્યારે જવાબમાં કહ્યું કે આ રણ પ્રદેશ છે પાણીનો બંદોબસ્ત કરીને નીકળવું જોઈએ ને. ત્યારે સંઘના માણસોએ કહ્યું કે પાણીનો પુરતો બંદોબસ્ત કરેલો હતો પરંતુ કેમ ખલાશ થઈ ગયું તે સમજાતું નથી. ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે ઈશ્વરનું સ્મરણ કરો અને પાણીનો બંદોબસ્ત થાય તો ભલે. ત્યારે એવો એક ચમત્કાર થયો કે એક ફકીર જેણે માથા ઉપર લીલી કફની બાંધેલી હાથમાં ઝેરી નાળિયેરનું ખપ્પર અને તેમાં પાણી ભરેલું એ રણમાં નીકળ્યા અને જ્યાં સંઘ અને જામ અબડાજી સત્સંગ કરતા હતા ત્યાં આવી પહોચ્યા ત્યારે જામાં અબડાજીએ આ સાંઈની ખુબ જ આગતા સ્વાગતા કરી ગાંજાની ચલમ બનાવી પીવડાવી આમ જામશ્રી અબડાજીના આદર સ્વાગતથી સાંઈ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું કે તમારી જે ઈચ્છા હોય તે માંગો ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે અમારા સંઘમાં પાણીની ખુબ જ ખેંચ છે અને આપ જો કઈ પ્રબંધ કરો તો સારૂ .ત્યારે સાંઈએ કહ્યું કે અહી ખાડો ખોદો ત્યાં ખાડો ખોદવામાં આવ્યો એટલે તે ખાડામાં સાંઈએ પોતાના ખપ્પરમાંથી પાણી તેમાં રેડ્યું ખાડો ભરાઈ ગયો અને પાણી તેમાંથી ચાલવા લાગ્યું. આમ રણમાં વ્હેલ ચાલી નીકળ્યું અને સાંઈએ કહ્યું કે હવે આમાથી તમો પાણી ભરી લો ત્યારે સંઘના સર્વએ જે તે સાધનોથી પાણી ભરવા અને જોઈતુ સઘળું પાણી બધાએ પોતાના સાધનો ભરી લીધું અને ખુબ જ સંતુષ્ઠ રીતે પાણી પી લીધું છતાં પણ પાણી ખુટ્યું નહી. આવો ચમત્કાર સર્વે જોયો ત્યારે ખીરાજી ચારણે અબડાજીને કહ્યું કે આ સાંઈ કોઈ મહાન પુરૂષ છે અને જો તમે તેની પાસે દયા યાચો અને ઈશ્વર ઈચ્છા હશે અને તે પ્રસન્ન થશે તો તમારે જે સંતતિની ખોટ ન રહે અને તમોને સંતતિ થાય ત્યારે અબડાજીએ સાંઈના પગ પકડી લીધા અને અબડાજીએ વિનંતી કરીને કહ્યું કે આપ જેવા મહાન પુરૂષના ભેટા થાય અને મારૂ દુ:ખ દૂર ન થાય તો મારા કર્મનો દોષ. પારસ મણિનો સંગ થાય છતા દરીદ્રતા રહે તો ભાગ્યનો દોષ સાંઈએ અબડાજીને કહ્યું તમારી શી ઈચ્છા છે તે જણાવો ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું કે, મારેત્યાં સંતતિની ખોટ છે તમારા જેવા સાધુ મહાત્માની કૃપાથી અન્નધન ખુબ જ છે પરંતુ તેને ભોગવવાવાળો મારા પાછળ કોઈ નથી ત્યારે સાંઈએ કહ્યું કે હે અબડાજી તમારા ભાગ્યમાં અઢી પુત્રો લખેલ છે, ત્યારે અબડાજીએ કહ્યું મહાત્મા એક, બે, ત્રણ, ચાર એમ હોય પરંતુ અઢી પુત્ર એનો અર્થ શો? ત્યારે પ્રત્યુતરમાં સાંઈએ જણાવ્યું કે, બે પુત્રોની કીર્તિ તો જયાં સુધી આ પૃથ્વી ઉપર સુર્ય અને ચંદ્ર છે ત્યાં સુધી તેની કીર્તિ અમર રહેશે અને એક પુત્ર સાધારણ થશે એટલે કે યુધ્ધમાં કામ આવશે મેં અઢી પુત્રો કહ્યાં તે પ્રમાણે ઈશ્વર ઈચ્છાથી અબડાજીને ત્યાં ચાવડી રાણી સોહાગદેને સારા દિવસો દેખાવા લાગ્યાં.

સિંધ નગરસમેની રાજસત્તા હજુ સમાવંશના હાથમાંથી છૂટી ન હતી. નગરસમૈની ગાદી પર આ વખતે જામ ઘાહો લાખાણી હતો.

જામ જેહાજીનો પુત્ર અબડો પોતાના ભાઈઓ સાથે લાખિયાર વીયરામાં રહેતો હતો. કુટુંબ-કલેશથી કંટાળીને લાખિયાર વીયરાનો ત્યાગ કરી તે નગર આવ્યો. નગરસમેના ધણી જામ ધાણા લાખાણી પાસેથી તેણે પોતાનો ભાગ માગ્યો ઘાહા લાખાણીના બાપે નગરસમૈની ગાદી ઘાહા જાડાણી પાસેથી પચાવી પાડી હતી. પરંતુ હવે કોઈને કંઈ પણ હિસ્સો આપવાને તૈયાર ન હતો. આ ખેચતાણે ઝઘડાનું સ્વરૂપ પકડ્યું. આખરે એવો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો કે આ વાતનો નિકાલ લાવવા બંને હક્કદારોએ દિલ્હીના પાદશાહ પાસે જવું અને તે જે ચુકાદો આપે તે બહાલ રાખવો.છેવટે આ બંને જણ દિલ્હી પહોંચ્યા. આ વખતે ઇસ્લામનો પ્રચાર જોરશોરથી ચાલી રહ્યો હતો. પાદશાહે ફેંસલો આપ્યો કે બેમાંથી જે કોઈ ઇસ્લામી મઝહબનો અંગીકાર કરવા તૈયાર હોય તે નગરસમૈની ગાદી ભોગવે. પાદશાહના આ નિર્ણયથી અબડો નિરાશ થયો. તે પોતાના ધર્મને તિલાંજલિ આપવા તૈયાર ન હતો. ઘાહાએ પાદશાહની શરતનો સ્વીકાર કર્યો. અને નગરસમૈનો માલિક બની બેઠો.

અબડો જામપોતાના વિશાળ પશુ સમુદાય સાથે નગરસમેની હદમાં નિવાસ કરી રહ્યો હતો. તેના બદલામાં નગરસમેના ધણી લાખા ઘાહાણીને રોજ એક વચ્છ (પાડી) આપવાનો કરાર કરવામાં આવ્યો હતો.

અબડાની રાણી સોહાગદે ચાવડી આ વખતે ગર્ભવતી હતી. એક દિવસ એક વાણિયો બોરનો ખડિયો લઈને બોર વેચવા નીકળેલો. સોહાગદે ચાવડીને બોર ખાવાની ઇચ્છા થઈ. તેણે વાણિયાને વાંઢમાં આવવા હાકલ કરી.

હલી વાણિયું આવે, બેરેં ફાંટ ભરે,
ચાવડી સોહાગદે, તેં કે સડ કરે.
ભાવાર્થ : વાણિયો બોરની ફાંટ ભરીને આવ્યો તેને સોહાગદે ચાવડી સાદ કરી બોલાવવા લાગી.

વાણિયાના ખડિયામાંથી ચાવડી રાણીએ બેચાર બોર ચાખી જોયાં. એટલામાં કોઈ ભેદી અવાજ તેના કાન પર પડ્યો :

બાઈ બેર મ ખા, ફરે ફકીરે જીં,
અબડાણી અંદ વિઠે, કુંવર કઈ ના.
ભાવાર્થ : બાઈ, તું ભિખારીઓની માફક મફતનાં બોર ઉપાડીને ખા નહિ. અબડાના કુંવરે અંદર બેઠાં માતાને મનાઈ કરી.

બાઈ ખાજે બેર, ત બેરેં ડીજે મટ્ટ,
માણક મેલો ન થીએ, સોન ન ચડે કિટ્ટ.
ભાવાર્થ : બાઈ, જો બોર ખાવાં હોય તો બોરની કિંમત આપવી જોઈએ કારણ કે માણેક મેલું હોઈ શકે નહિ, સુવર્ણ પર કાટ સંભવી શકે નહિ.

ત્યારબાદ અબડાજીનો યાત્રાનો સંઘ પાછા આવ્યા બાદ સિંધમાં રોકાયા હતાં અને ત્યાં ત્રણ વર્ષ રોકાયા હતા અને ત્યાંજ મોડજીનો જન્મ થયો. જામ અબડાજીને ત્યાં મોડજીનો જન્મ સંવત ૧૩૦૩ શ્રાવણ વદ ૮ (જન્માષ્ટમી) ના રોજ થયો.આ મુજબ માતાના ઉદરમાં જ ઉપરોક્ત શબ્દ બોલ્યા એટલે જનમ્યા પછી મોડજી એવું નામ જગતમાં પ્રસિધ્ધ થયું જો કે રાશી પ્રમાણે તો તેનું નામ કુળધરજી છે પરંતુ જન્મ પહેલા માતાના ગર્ભમાંથી બોલેલા એટલે જગતમાં મોડજી તરીકે ખ્યાતિ પામ્યાં.

અબડાજીના બીજા રાણી સોઢી રૂપાદેને પણ સારા દિવસો રહ્યા તેમાં તે માતાના ઉદરમાં ગર્ભને પ્રસવ સાડા ત્રણ વર્ષ સુધીનો થયો ત્યારે અબડાજીના પહેલાં પુત્ર મોડજીએ સોઢી માતાના ઉદરમાં જે ભાઈ હતો તેને ઉદેશીને કહ્યું કે, “ હે ભાઈ તારા મનમાં મોટાઈ છે એટલે શું તુ જન્મ લેતો નથી પરંતુ હું તને મારી મોટાઈ આપું છું અને બદલામાં તમો મને વચન આપો કે ક્ષત્રિય ધર્મનું શરણાગત વત્સલ એટલે કે શરણે આવેલાને આશરો આપવો અને પિતાનું નામ છે તે જ તમારૂ નામ રાખવું માટે ભાઈ હવે માંને દુ:ખ ન આપો અને જન્મ લો. આવા શબ્દો મોડજીના સાંભળી માતાના ગર્ભમાં રહેલા બાળકો જન્મ થયો જેનું નામ અબડાજી ઉર્ફે જખરાજી રાખવામાં આવ્યું. અબડાજી ઉર્ફે જખરાજી પાછળથી અબડા અબડાણી તરીકે વર્તાણા તેનો જન્મ સવંત ૧૩૧૭ માં ફાગણ વદ ૧ (ધુળેટી)ના દિવસે થયેલો હતો.

અબડાજીના ત્રીજા કુંવર સોઢી રાણી રૂપાદેના ઉદરેથી થયેલો જેનું નામ સપડજી હતુ.

જામ ઘાહા લાખાણીને શરત મુજબ અબડા જામની વાંઢમાંથી રોજ એક એક વચ્છ આપવામાં આવતી હતી. એક દિવસ ગુમાઓ નામના સંઘારનો વચ્છ આપવાનો વારો આવ્યો. આ ગુનાઓ સંઘાર સૌ સંઘારોનો મુખી હતો. તે સાડને વાઈમાંગે* હતો. આ ગુમાઆ સંઘારની એક વચ્છ હતી. તેના પર તેની સાત ભેંસો દૂઝતી હતી. એ વચ્છ સાત ભેંસોને ધાવી ધાવીને અત્યંત પુષ્ટ બનેલી હતી, ધાહા જામના માણસોને આ વચ્છ પસંદ પડવાથી તેઓ તેને લઈ જવા લાગ્યા. ગુમાઓ સંઘારે તેમને બીજી વચ્છ લઈ જવા કેટલુંયે સમજાવ્યું, પરંતુ ઘાહાના માણસોએ તેની એક પણ વાત સાંભળી નહિ. તેઓ વચ્છને ઉપાડીને ચાલતા થયા. આ એક વચ્છ જતાં ગુમાઆ સંઘારની સાતે ભેંસો વસૂકી જવાનો સંભવ હતો. તે ઘાહી જામ પાસે ગયો. અને એ વચ્છને બદલે બીજી લેવા તે તેને નમ્રતાપૂર્વક વીનવવા લાગ્યો. ઘાહા જામે ગુમાઆ સંઘારની વાત પર લેશ પણ લક્ષ આપ્યું નહિ. ઊલટું તેણે એ પુષ્ટ થયેલી વરછને તુંરતજ કતલ કરી નાખવા પોતાના માણસોને ફરમાન કરી દીધું. જામ ઘાહાની આટલી તુંડમિજાજી જોઈને ગુમાઆ સંઘારનું હૃદય ઊકળી ઊઠયું, તે તરત જ પાછો વાંઢમાં આવ્યો, અને આ વાત અબડાના ભાઈ સાડ પાસે રજૂ કરી, ઘાહા જામનું આટલું ગુમાની જોઈને સાડને ગુસ્સો ચડ્યો.( એ વખતે જામ અને તેના ભાઈઓના તાબામાં જુદા જુદા લોકો રહેતા, અને તેઓ પોતપોતાના સરદારને વાઈયાંગો અર્થાતુ પોતાની પેદાશનો અમુક ભાગ આપતા) તેણે ઘાહા જામનો કાંટો કાઢી નાખવાનો પોતાના મન સાથે નિશ્ચય કરી લીધો. – ઘાહો જામ રોજ સાંજના સમયે નગરસમૈની બહાર આવેલા પોતાના બાગમાં કરવા જતો. સાડ તથા ગુમાઓ સંઘાર બંને તક સાધીને ત્યાં પહોંચી ગયા. ઘાડો જામ પોતાના બગીચામાં આનંદથી ફરી રહ્યો હતો. સાડ અને ગુમાંઓ સંઘાર ઓચિંતા તેના પર ધસી આવ્યો. સાડે તેને તે જ વખતે પોતાની તલવારના એક જ ઝાટકાથી પૂરો કરી નાખ્યો.

ઘાહેવચ્છ સે મારઈ, જેં તેં મૈયું મિડે સત,
તેં કે સાડ મારેઓ, સિસી ડઈ લત.
ભાવાર્થ : જેના પર સાત ભેંસો દૂઝતી હતી, તે પાડીને જામ ઘાહાએ મારી નાખી. તેથી સાડે જામ ઘાહાની ગરદન પર લાત દઈને તેને ઠાર કર્યો.

ઘાહા જામના પુત્રનું નામ સંજર હતું. જયારે તેને પિતાના ખૂનની ખબર પડી, ત્યારે તે તરત પોતાની ફોજ તૈયાર કરીને અબડા જામની વાંઢ પર ચડી ગયો.

આ તરફ જ્યારે જામ અબડાને તેના ભાઈ સાડના કૃત્યની જાણ થઈ, ત્યારે તેને પણ બહુ ખોટું લાગ્યું. પરંતુ હવે તો સંજરના લશ્કરનો સામનો કર્યા વગર ચાલે તેમ ન હતું. આ કારણથી તેણે પોતાની વાંઢના મુખ્ય પુરુષોને બોલાવીને હવે શું કરવું, તેની મસલત ચલવવા માંડી.

બ જેહા ઑઠો ચો, મૉડ ગાલાણી ચાર,
અબડો જામ સલા પુછે, કોઠે અલણ સોનાર.
ભાવાર્થ : બે જેહા, ત્રીજો ઓઠો નોતિયાર, ચોથો મોડ ગાલાણી સંઘાર અને પાંચમા અલણ સોનીને બોલાવીને જામ અબડાએ સલાહ કરવા માંડી.

સૌએ મળીને મરવું કે મારવું એવો નિશ્ચય કરી લીધો. ઊભય પક્ષના માણસો રણમેદાનમાં કૂદી પડ્યા. બહાદુર સંઘારો અને સમાવીરો મરણિયા ધી સંજરની ફોજ પર તૂટી પડ્યા. સંઘારો અને સમાઓએ ખૂબ પરાક્રમ બતાયા ભલડ નામના એક સંઘારે સંજર જામનાં નેજાંનિશાન અને નગારાં ઝૂંટવી લઇ જામ અબડા પાસે રજૂ કર્યા.

વચ્છ સંધે વૈર, સાડ ઘાહો મારે
ભલડ ખટી ભેર, ડિંને અબડે જામકે.
ભાવાર્થ : વચ્છના વેર પરથી સાડે જામ ઘાહાને માર્યો. અને તેથી લડાઈ થતાં ભલડ સંઘારે સંજરનાં નગારાં ઝૂંટવીને જામ અબડાને આપ્યાં,

સમા અને સંધાર વીરોએ સંજરના લશ્કરને જબરી છક્કડ આપેલી હોવાથી તે પોતાના બાકીના માણસોને લઈને પાછો ફરવા લાગ્યો. સંજરને પાછો ફરતો જોઈ સાડે તેને પડકાર કરીને સામે આવવા આહવાન કર્યું. ત્યારે તે બોલ્યો

ભગો મ ભાંઈજ, વિગતો સે વરણ કે,
સુમી મ કજ નિંધરૂં, વૅર મ વિસારીજ.
ભાવાર્થ : મને ભાગી જતો સમજતો નહિ. હું જાઉં છું તે પાછો વળવા માટે જ, માટે ગફલતમાં રહેતો નહિ, તેમ જ વેરને વિસારતો પણ નહિ. ‘ ‘સંજર ત્યાંથી સીધો પાદશાહ પાસે દિલ્હી પહોંચી ગયો, અને તેની પાસે ધાં દેતાં બોલ્યો :

ભગો મ ભાંઈજ, વિંઝતો સેં વરણ કે,
સુમી મ કજ નિંધરૂં, વૅર મ વિસારીજ.
ભાવાર્થ : મને ભાગી જતો સમજતો નહિ. હું જાઉં છું તે પાછો વળવા માટે જ, માટે ગફલતમાં રહેતો નહિ, તેમ જ વેરને વિસારતો પણ નહિ. ‘ ‘સંજર ત્યાંથી સીધો પાદશાહ પાસે દિલ્હી પહોંચી ગયો, અને તેની પાસે ધાં દેતાં બોલ્યો :

સુણ ફરિયાદી પાતશા, સાડ સમેજો કૅર,
વચ્છ સંધે વેર, ભડ લાખાણી મારે.
ભાવાર્થ : હે પાદશાહ, સાડ સમાએ કરેલા જુલ્મની ફરિયાદ સાંભળ. એણે વચ્છના વેરને કારણે ભડ જામ ઘાહા લાખાણીને ઠાર કર્યો છે.

જામ અબડા અને સાડનો જુલ્મ જોઈને પાદશાહને ક્રોધ ચડ્યો. તેણે તેમનો મદ ઉતારવા માટે સંજર સાથે એક મોટી ફોજ રવાના કરી. જ્યારે જામ અબડાએ જાણ્યું, કે સંજર વિશાળ પાદશાહી ફોજ સાથે ચડા આવે છે, ત્યારે તેણે પણ પોતાની તૈયારી કરી લીધી. એક કાયરની માફક નાસી જવા કરતાં તેમણે સામી છાતીએ લડી લેવાનો જ નિશ્ચય કરી લીધો.

પાદશાહી સૈન્ય આવી પહોંચતાં ઉભય પક્ષના સૈનિકો રણક્ષેત્રમાં ઊતરી પડ્યા. લડાઈ જોસભેર ચાલવા લાગી. સમા અને સંઘારો મરવું કે મારવું એવો દૃઢ નિશ્ચય કરીને જ રણમયદાનમાં કૂદી પડ્યા હતા. તેઓ અત્યંત બહાદુરીથી લડતા હોવા છતાં પાદશાહી વિશાળ સૈન્ય પર જીત મેળવવાનું કાર્ય તેમને માટે અશક્ય હતું. આ લડાઈમાં જામ અબડો, તેનો ભાઈ સાડ તથા અનેક બહાદુર સમા અને સંઘાર વીરો કામ આવી ગયા. આ વખતે અબડાના સૌથી નાના ભાઈ રાયધણને તેના કુટુંબનાં બાળબચ્ચાંઓની સલામતી જાળવવાની આવશ્યક્તા જણાતાં તેણે સિંધનો ત્યાગ કરી જવાનો વિચાર કરી લીધો. તે પોતાના બાકી રહેલા માણસો તથા તમામ કુટુંબ-કબીલા તેમ જ આથો સહિત ત્યાંથી પાછો ફરવા લાગ્યો. આ વખતે કચ્છમાં વહેણ જામ તથા રાયધણ જામ વચ્ચે તકરાર ચાલુ હોવાથી તેમ જ ત્યાં દુષ્કાળ પણ હોવાથી તેમણે કચ્છમાં જવાને બદલે સીધા ગીર પ્રદેશ તરફ ચાલવા માંડ્યું .

ગીરનાં જંગલોમાં દુષ્કાળના વરસાદમાં પણ ઘાસચારો પુષ્કળ હોય છે. આથો માટે એક સગવડવાળી જગ્યા પસંદ કરીને સૌ ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.મોડપીર બાલ્યાવસ્થાથી જ એક દૈવી અને નિસ્પૃહી જીવન ગાળતા હતા. તેમની નિસ્વાર્થ વૃત્તિ, અને એક ઉચ્ચ આત્માને છાજે તેવી નીતિરીતિ જોઈને સૌ તેમને માનની દૃષ્ટિએ નિહાળતા.

જામ અબડાના સ્વર્ગવાસ વખતે તેની રાણી સોહાગદે ચાવડી ગર્ભવતી હતી. તેને ત્યાં પુત્રનો જન્મ થયો. તેનું નામ અબડો અબડાણી રાખવામાં આવ્યું. જામની પાઘડી પણ એને જ આપવાનું સૌએ નક્કી કર્યું હતું.મોડપીરની ઉંમર નાની હોવા છતાં એમનું ડહાપણ અગાધ હતું. આથી સૌને તેમની વાતનો સ્વીકાર કર્યા વિના ચાલતું નહિ. તે પોતાની રાવટી પણ આખી છાવણીથી જુદી રાખતા અને ત્યાં બેસી એકાંતમાં પ્રભુસ્મરણ કરતા.

સમા લોકો સાથે અલણ નામનો એક સોની હતો. આ અલણ સોનીને ત્યાં સંતતિની ખોટ હતી. તેણે દેવ-દેવસ્થાન, તથા પીર-ફકીરોને પૂજવામાં મણા રાખી ન હતી, પરંતુ તેને કોઈ ઉપાયે સંતતિની પ્રાપ્તિ થઈ નહિ, એક વખત આ અલણ સોનીની સ્ત્રી અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે બેઠી હતી. ત્યાં તેના નિઃસંતાનપણાની વાત નીકળતાં રાયધણની સ્ત્રી તેને મશ્કરીમાં કહેવા લાગી, કે “એક મોટા પીર તો આપણા ઘરમાં જ છે, છતાં તું બહાર શા માટે ભટક્યા કરે છે ? આપણા મોડમાં ક્યાં પીરાઈ ઓછી છે ? માટે જો તેની પાસે જઈશ તો તને અવશ્ય પુત્ર-પ્રાપ્તિ થશે.”

આ વાત અલણ સોનીની સ્ત્રીએખરી માની લીધી. એક વખતે તે મોડપીરની રાવટીમાં જઈને પોતાને સંતાન-પ્રાપ્તિ થાય તે માટે આશીર્વાદ આપવા વીનવવા લાગી. બાઈની અત્યંત દુઃખદ સ્થિતિ જોઈને મોડપીરને તેના પર દયા આવી અને તેને ત્યાં પુત્ર પ્રાપ્તિ થશે એવા આશીર્વાદ આપ્યા.

મોડપીરના આશીર્વાદથી આનંદિત થતી અલણ સોનીની સ્ત્રી તરત ત્યાંથી વિદાય થઈ. કેટલાક સમય પછી તેને ત્યાં એક પુત્રનો જન્મ થયો. આ પતિપત્નીના આનંદનો હવે પાર રહ્યો નહિ. તેઓ મોડપીરને એક દૈવી વિભૂતિ માનવા લાગ્યા.

અલણ સોનીને ત્યાં જે પુત્રનો જન્મ થયો હતો, તેના ચહેરાનો અણસાર મોડપીરને મળતો આવતો હોવાથી કેટલાક લોકો મોડપીરના ચારિત્ર્ય સંબંધી શંકા ઉઠાવવા લાગ્યા. મોડપીર આ વખતે ભર યુવાનીમાં હતા. આથી તેમના કાકા રાયધણને પણ તેમના વર્તન વિષે કંઈક વહેમ પડ્યો. મોડપીરના ચારિત્ર્ય વિશેની વાત કર્ણોપકર્ણ આગળ વધવા લાગી, અને કોઈ કોઈ સ્થળે મશ્કરીઓ પણ થવા લાગી.

એક વખત રાયધણ અને એક ખિરોજી નામના ચારણ વચ્ચે આ વાત નીકળી. રાયધણે ખીયરા ચારણને મોડપીરના વર્તન વિષે દુહા કહેવા તૈયાર કર્યો. એ દુહા મોડપીરને પોતાને સંભળાવવા તેણે ખિયરા ચારણને તેમની પાસે મોક્લાવ્યો.

ખીયરો ચારણ મોડપીરના દુહા કહેવા માટે એમની રાવટીએ પહોંચી ગયો. મોડપીર આ વખતે દાતણ કરી રહ્યા હતા. ચારણ પ્રથમ તેમની સાથે કસોટી માટે વાતે વળગ્યો. થોડા જ સમય દરમિયાન ચારણના બધા વિચારોમાં પરિવર્તન થઈ ગયું. મોડપીરની સાદાઈ, નમ્રતા અને એમના આત્માની ઉચ્ચતા નિહાળીને એમના ભૂંડા દુહા કહેવા આવેલો ચારણ ગળી ગયો. તરત જ તે પોતાના વિચારો ફેરવીને બોલી ઊઠ્યો :

સૉડો કર સાગર સમું, મંધરો મૅર પ્રમાણ,
સુરજ જી ઝાંખો ડિકો, કાયર કૃશ્ન સમાન.
ભાવાર્થ : સાંકડો સાગર જેવો, ન્હાનામાં મેરુપર્વત સમાન, ઝાંખપમાં સૂરજ જેવો અને કાયરપણામાં કૃષ્ણ જેવો મોડપીર આજે જોયો.

સમંધર જીં છિકલે વિઠો, સોંઘો કર શ્રોવન,
બલ-ખંડત હનુમંત જી, કુદાતાર કરન.
ભાવાર્થ : સમુદ્ર સમાન ગાંભીર્યહીન, સુવર્ણ સમાન મૂલ્યહીન, હનુમાન જેવો બળ-ખંડિત અને કરણ જેવો કુદાતાર મોડપીર આજે જોયો.

ચારણના દુહાઓની આવી વિચિત્ર પ્રકારની રચના જોઈને, મોડપીરને નવાઈ લાગી. મોડપીરે તેને તેમ કરવાનું કારણ પૂછતાં ચારણે સઘળી સત્ય હકીકત તેમની સમક્ષ રજૂ કરી દીધી. ચારણની કળા જોઈને મોડપીર આનંદિત થયા. તેમણે પોતાની ભેંસોમાંથી એક સારામાં સારી ભેંસ ચારણને ભેટ આપીને વિદાય કર્યો.

નાકરકે નિવાજેઓ, ડિન મૉડ મુરાદ,
અચે જે ઑલાદ, તવેલો અચજ વંગધ્રો.
ભાવાર્થ : મોડપીર નાકર મિસ્ત્રી પર મહેરબાન થયા, અને તેની મુરાદ પૂર્ણ થશે એમ જણાવ્યું. અને તેને ત્યાં પુત્ર આવે, તો કચ્છમાં વંગધ્રો ગામે આવવા કહ્યું.

ગીર પ્રદેશમાંથી આ આખી મંડળી બારાડી તરફ ઊપડી. સૌથી પ્રથમ તેમણે ઓખા પર મીટ માંડી. તેમણે ઓખાના વાઢેરોને બહાર મેદાનમાં પડવા આહવાન કર્યું. મોડપીરની શક્તિ વાઢેરોના લક્ષ બહાર ન હોવાથી તેમણે સુલેહનું કહેણ મોકલાવ્યું અને પોતાની શુભ નિષ્ઠાની નિશાની દાખવી તેમણે પોતાની કુંવરી કુંતાદે મોડપીરને પરણાવી.

સોરઠજે સિર ચડી, જામ ઉખતી જાર,
ઝલે રાણા રાજીયા, મલે મૉડ મુછાર.

ભાદર નદીને કાંઠે એક જોગણી પોતાની નાનકડી મઢુલીમાં રહેતી હતી. મોડપીરની દિવ્ય શક્તિની વાત સાંભળી તે પણ પીરનાં દર્શન માટે. તેમની પાસે આવી. મોડપીરનું પવિત્ર હૃદય જોઈને તે પણ તેમની સાથી જ ચાલવા તૈયાર થઈ.

હવે કચ્છમાં દુષ્કાળનો સમય વ્યતીત થઈ ગયેલો હોવાથી મોડપીર પોતાના સઘળા લશ્કર સાથે કચ્છ તરફ કૂચ કરવા માંડી. જયારે તેઓ રણના કાંઠે આવ્યા ત્યારે મામૈદેવ જે સિંધથી ગિરનાર જતા હતા તેમનો ભેટો થયો. મોડપીરે મામૈદેવને પણ પોતાની સાથે જ ચાલવા વિનંતી કરી. મોડપીર એક દિવ્ય વિભૂતિ છે એમ મામૈદેવ પ્રથમથી જ જાણતા હતા. આથી મોડપીરની ઇચ્છાને માન આપીને મામૈદેવ પણ તેમની સાથે જ ચાલવા તૈયાર થયા. મામૈદેવ, મોડપીર અને જોગણીદેવી, આ સંત ત્રિપુટી સત્સંગનો પરમ આનંદ અનુભવતી કચ્છ પ્રત્યે પ્રયાણ કરવા લાગી.રણ ઓળંગીને સૌ કચ્છમાં દાખલ થયાં, અને ત્યાર પછી દરિયાને કાંઠે કાંઠે ચાલવા લાગ્યાં. આ સઘળો કાફલો જ્યારે હાલની જોગણીનાળ પાસે આવી પહોંચ્યો ત્યારે તે સ્થળ જોગણીદેવીને અત્યંત ચમત્કારી અને રમણીય જણાતાં તેણે પોતાનું નિવાસસ્થાન ત્યાં જ રાખ્યું.” અંજાર તાલુકામાં વીરા ગામથી દૂર દરિયાકિનારા પર આ જોગણીદેવીનું સ્થાનક આવેલું છે. ભાદરવા વદ ૦)) બીજના દિવસે તેનો મોટો મેળો ભરાય છે.

જોગણીદેવીને વિદાય આપીને બાકીનું મંડળ આગળ ચાલવા લાગ્યું. ચાલતાં ચાલતાં જ્યારે તેઓ હાલના ગુંદિયાળી ગામ અને માંડવીની વચ્ચે આવ્યા, ત્યારે તાપ સખ્ત હોવાથી સૌને અત્યંત તૃષા લાગી. આજુબાજુ ક્યાંયે પાણી હોવાનાં ચિહનો જણાતાં ન હોવાથી, સઘળાં અકળાવા લાગ્યાં. નાનાં મોટાં સૌના કંઠ સૂકાવા લાગ્યા. ચોતરફ પાણીની બૂમો પડવા લાગી. આ વખતે જામ રાયધણે પોતાના માણસોને એક ખુઅર (વીરડો) ખોદવાની આજ્ઞા કરી. જામ રાયધણની આવી કવખતની આજ્ઞા સાંભળીને તૃષાતુર બનેલા લોકો તરત જ પોતાની સિંધી ભાષામાં બોલી ઊઠ્યા, કે ‘પાણી નિકરંધો માસ કો’ (પાણી નીકળશે માંડ કાં !) આ કારણથી અહીં જ ગામ વસાવવામાં આવ્યું, તેનું નામ મસ્કો રાખવામાં આવ્યું
આ વખતે મસ્કાની બાજુમાં આવેલ ગુંદિયાળી ગામમાં વાઘેર લોકોની મોટી વસતિ હતી. વાધેરો બધા દરિયાકિનારે રહેતા હતા. એટલામાં ક્યાંયે મીઠું પાણી ન હોવાથી વાઘેરોને પાણીનું મોટું સંકટ હતું. આ સંકટ દૂર કરવા બધા વાઘેરો એકઠા થઈને મોડપીરને દરિયાકિનારે તેડી આવ્યા. મોડપીરે જમીનની પરીક્ષા કરીને એમને એક સ્થળે કુવો ખોદવા જણાવ્યું. અહીથી મીઠું સાકર જેવું પાણી નીકળ્યું. વાઘેરો પ્રેમપૂર્વક પીરનું પૂજન કરવા લાગ્યા.”
આજ પણ ગુંદિયાળની દક્ષિણે વાઘેરોના મોઢવા નામના સ્થળે મોડપીરનું સ્થાનક છે. અને વાઘેરો તેમને પીર માનીને પૂજે છે. હાલનું મોઢવા એ મોડ ઢુવાનું અપભ્રંશ જણાય છે.

ખારો સમધર પીર, મોડ મિઠો મેરાણ કે,
નિત ભરીન્યું નીર, પસૉ પાણી વારિયું.

વીંઝાણમાં આ વખતે મનાઈના વંશવાળો હોથી બાંહેરો અમલ ચલાવી રહ્યો હતો. આ હોથી આજાનબાહુ ( જેના હાથ ઢીંચણ સમાન લાંબા હોય તે )હોવાથી તેને સૌ હોથી બાંહેરાના નામથી ઓળખતા. હોથી બાંહેરો ઘણો પરાક્રમી હતો. તેણે પોતાની બહાદુરીથી વીંઝાણ તરફના મોટા ભાગ પર પોતાની સત્તા બેસાડી હતી.

બાંહેરો વીંઝાણમે, હોથી રાજ કરે,
મનાઈયાણી મલ્લકે, કાછો ઢલ ભરે.
ભાવાર્થ : વીંઝાણમાં હોથી બાંહેરો રાજય કરે છે. મનાઈના વંશના આ મલ્લ જેવા હોથીને કચ્છનો ઘણો ભાગ વાઈયાગો આપે છે.

વીંઝાણ અને કરોડિયા વચ્ચે આવેલા એક તળાવ પર આ બંને ગામોની આથો પાણી પીવા આવતી હતી. આ વખતે હાથી બાંહેરાના માણસો તેમના માલિકની સત્તાના અભિમાનથી જોડેજાઓની અવારનવાર કંઈ ને કંઈ છેડતી કર્યા વગર રહેતા નહિ. જાડેજાઓની આથો સીમમાં બેધડક ચરતી જોઈને હોથી બાંહેરો તેમનું કાસળ કાઢી નાખવા માગતો હતો. તે પોતાના માણસોને એમની વિરુદ્ધ ઉશ્કેરતો હતો. આથી તેઓ જાડેજાઓની આથોને અવારનવાર વિના કારણે સતાવી. રહ્યા હતા. દરરોજની આ નિરર્થક કોચવણ સહન કરવી આ લોકોને ભારે પડવા લાગી. આગળ જતાં આ કાંકરીચાળાએ મોટું સ્વરૂપ પકડ્યું. હોથી બાંહેરાએ જાડેજાઓને પોતાની સીમમાંથી હાંકી કાઢવાને કમરકસી. વંગા વલાસામાં સંજરી અને કારો નામે નોતિયાર હોથી બાંહેરાના મસિયાઈ ભાઈ હતા. હોથીએ આ લોકોને પોતાની મદદ માટે બોલાવવા માણસ મોકલ્યો. અને પોતે પોતાના મોટા સૈન્ય સાથે જાડેજાઓની છાવણી પર ધસી આવ્યો. મામૈદેવે તરત જ આત્મધ્યાન ધરીને કહ્યું :

નીરોણું નિંગાર-તડ ગુંત્રી ચિત્રાણું,
મિડે મૅડ મુછારજો, ડિસજે જામાણું.
ભાવાર્થ : નીરોણો, નિંગાર-તડ, ગંત્રી, ચિત્રાણું એમ સૌ સ્થળે મોડની જ જામ પદવી મને જોવામાં આવે છે.

મામદૈવના આ ભવિષ્ય-કથનથી રાયધણ જામ રાજી થયો. તેણે પોતાના માણસોને તરત તૈયારી કરી લેવાની આજ્ઞા આપી દીધી. બીજે દિવસે સવારથી જ લડાઈ ચાલુ કરવાનો ઉભય પક્ષે નિશ્ચય કરી દીધો. રણવીરોનાં હૃદય રણસંગ્રામના ઉલ્લાસથી નાચી ઊઠ્યાં.

એ જ રાત્રે હોથી બાંહોરાના માસિયાઈ ભાઈ નોતિયાર કારો અને સંજર જે હોથીની મદદ માટે વંગા વલાસેથી આવતા હતા, તેઓ આ જાડેજા સૈન્યને હોથીની ફોજ સમજીને અહીં ઊતરી પડ્યા. જામ રાયધણે જ્યારે તેમને રામરામ કરીને કસુંબો પાયો ત્યાર પછી જ તેમને ખબર પડી, કે આ લશ્કર તો હોથીના દુશ્મનોનું છે. હવે તેઓ વિચારમાં પડ્યા. જેમની સાથે કસૂંબો લીધેલો હોય, તેમની જ સામે લડવા કોણ તૈયાર થાય ? આથી તેમણે જાડેજાઓ સાથે રણસંગ્રામમાં ન ઊતરવાનો નિશ્ચય કરી લીધો. બંને ભાઈઓ ત્યાંથી હોથી બાંહેરા પાસે ગયા, અને રાયધણ જામ સાથે સમજૂતી કરવા તેને સમજાવવા લાગ્યા. હોથીને આ લોકોની આવી વર્તણૂકથી વહેમ પડ્યો. તેણે ક્રોધાવેશથી તેમને પણ જામ રાયધણ સાથે થઈ જવા ખુલ્લું આહ્વાન કર્યું. આ અપમાનથી એ બે ભાઈઓ તરત જ ત્યાંથી પાછા ફર્યા અને રાયધણ જામ પાસે આવી તેના સૈન્યમાં દાખલ થઈ ગયા.

બીજા દિવસે સવાર પડતાં જ ખૂનખાર લડાઈ ચાલુ થઈ તે છેક સાજ સુધી ચાલી.

સત સૉ કેવરે મરેં. નો સૉ જાડેજન,
જામ મામૈ પુઓ, કેવર કચ્છ ખટન.
ભાવાર્થ : સાતસો કહેર રાજપૂત અને નવસો જાડેજાઓના સૈનિકો માર્યા ગયા. જામ રાયધણે મામૈદેવને પૂછ્યું, કે કચ્છ કહેર લોકો જીતી જશે કે શું ?

મામૈદેવે જરા વિચાર કરીને જામ રાયધણને તરત ત્યાંથી કૂચ કરવાની સલાહ આપી. આવા કટોકટીના સમયે મામૈદેવની આ વિચિત્ર આજ્ઞાનું કારણ જામ રાયધણના સમજવામાં આવ્યું નહિ. છતાં તેણે મામૈદેવની આજ્ઞાનો અમલ કરવા કૂચનું નગારું કરવાનો હુકમ આપી દીધો.

આ વખતે જામ મૂળવોજી જે મામૈદેવનો પરમ ભક્ત હતો, તે પણ મામૈદેવનું નામ સાંભળીને પોતાના લશ્કર સહિત જામ રાયધણની મદદે આવી પહોંચ્યો. આમ અણધારી મદદ મળી જવાથી જાડેજા સૈન્ય એકદમ બળમાં આવી ગયું. આ સઘળા એક સામટા હોથી બાંહેરાની ફોજ પર તૂટી પડ્યા. જામ રાયધણનું સૈન્ય હવે ઉત્સાહમાં આવી ગયું હતું. તેઓ કહેર રાજપૂતોને ભાજી મૂળાની માફક કાપવા માંડી પડ્યા. આ વખતે હોથી બાંહેરો પોતાના માસિયાઈ ભાઈ સંજર અને કારાને તેમની બેવફાઈના બદલો આપવાને શોધી રહ્યો હતો. એટલામાં સંજર પર તેની દૃષ્ટિ પડી. હોથીએ તેને દ્રંદયુદ્ધ માટે પડકાર કર્યો. સજરે હોથીના પડકારને તરત ઝીલી લીધો બંને રણવીરો વચ્ચે તુમુલ યુદ્ધ ચાલું થયું. હોથીએ સંજર પર સઘળા બળથી સાંઘનો ઘા કર્યો. ચાલાક સંજર ચપળતાથી હોથીનો ઘા ચુકાવી ગયો. તરત જ તેણે તક જોઈને હોથીના બંને પગ પર તલવારનો એવો ઝાટકો માર્યો, કે તેના એક જ ઘાથી હોથીના બંને પગ ઢીંચણમાંથી કપાઈ પડ્યા. હોથી બાંહેરો હેઠો પડતાં, તેના તમામ લશ્કરના પગ છૂટી ગયા. કહેર રાજપૂતો પોતાના પ્રાણ બચાવવા મુઠ્ઠીઓ વાળીને નાસવા લાગ્યા. હોથીના અંગરક્ષકો તેને ઝોળીમાં લઈને પાછા ફર્યા.

જામ રાયધણના સૈન્ય સાથે એક આહીર હતો. તેના બાપને હોથી બાંહેરાએ મારી નાખેલ હોવાથી તે હોથી પાસેથી બાપનું વેર લેવાની તક શોધી રહ્યો હતો. જ્યારે તેણે સાંભળ્યું કે હોથીને તેના માણસો ઝોળીમાં નાખીને લઈ જાય છે, ત્યારે તે પણ તરત તેની પાછળ પડ્યો. બાપનું વૈર વાળવાની આવી સુંદર તક એળે જવા ન દેવી, એવો તેણે પોતાના મનથી નિશ્ચય કરી લીધો. પાંચટિયા ગામ પાસે તે હોથી બાંહેરાને પહોંચી આવ્યો. બંને હાથે પોતાનું માથું કુટતો તથા રુદન કરતો, હોથીનુ મ્હોં દેખાડવાની તે તેના માણસોને વિનંતિ કરવા લાગ્યો. આહીરને લાગણીવશ થયેલો જાણીને હોથીએ તેને પોતાની પાસે આવવા દેવાની પરવાનગી આપી. આહીર હોથી પાસે આવ્યો, કે તરત જ તેણે હોથી બાંહેરાના પ્રાણ લઈને આ આહીરે પોતાના બાપના વેરનો બદલો લીધો.

પાંચટીયે વટ સટ્ટ સૌ, આએર આપડે,
મારે હોથી બાંયરો કચ્છ માંડ ખટઓ.
ભાવાર્થ : એક જ ચોટમાં આહીર પાંચટિયા પાસે પહોંચી આવ્યો. તેણે હોથી બાંહેરાને મારી લીધો, અને કચ્છનો એ પ્રદેશ મોડપીરના હાથમાં આવ્યો.

આ તરફ જામ રાયધણે પણ ભાગતા કહેરોની પૂંઠ પકડી અને રાબડી નદી પાસે તેણે તેમને પકડી પાડ્યા. જામને આવી પહોંચેલો જોઈને કહેર રાજપૂતો પોતાનો જીવ બચાવવા તેને પગે પડ્યા, તેમ જ પોતાની સઘળી સત્તા છોડી દેવાને પણ તૈયાર થયા. શરણાગત પર ઘા ન કરવાના રાજપૂત ધર્મને અનુસરીને જામ રાયધણે તેમને વીંઝાણનો ત્યાગ કરી જવાની શરતે છોડી દીધા.

મોડપીરે પોતાના નાનાભાઈ અબડા અબડાણીનો પુત્ર વીંઝાણની રાજગાદી પર અભિષેક કર્યો. પરંતુ વીંઝાણ કરતાં વડસરની ભૂમિ તેમને વધારે યોગ્ય જણાવાથી પાછળથી તેમણે અબડા જામને વડસરમાં બીજી વાર ટીલે બેસાડ્યો. જામ અબડાના માર્ગમાંથી હવે સર્વ કંટકો ખસી જવાથી તે સર્વસત્તાધીશ થયો. તેમના તરફનો સઘળો પ્રદેશ તેના નામ પરથી ‘અબડાસા’ને નામે ઓળખાયો.

અબડા જામને વીંઝાણની રાજગાદી પર નિયુક્ત કરીને મોડ પીર ત્યાં ચાલતા થયા. વંગધ્રો પાસે મોડ કુઆ પર આવીને ત્યાં તેમણે પોતાનું સ્થાન. લીધું. એ તરફનો પ્રદેશ તેમણે પોતાને કબજે કર્યો. આથી તે વિભાગ મોડાસા નામથી પ્રખ્યાત થયો. મોડપીરનું રાજયતંત્ર સુખ અને શાંતિપૂર્વક ચાલવા લાગ્યું

વિઠો વસંધીઉં કરે, મોડ ઢુંએ તેં મૉડ,
અબડાણી અભંગ ભડ, કરે ગજાઉં ધોડ.
ભાવાર્થ : અબડાણી અભંગ વીર મોડપીર મોડ ટુઆ પર રાજય ચલાવતા ગર્જવા લાગ્યા.

મોડપીરની કળા અને કુનેહથી ચોતરફ શાન્તિનું સામ્રાજ્ય છવાઈ ગયું. સૌ નિશ્ચિતપણે રહેવા લાગ્યા. સંઘારોની સ્ત્રીઓ આનંદમંગળ ગાવા લાગી.

મિઠા પેરૂ માકજા, સુંગધી જારીં,
ઘેર ઘુમંધે તે કેઓ, સરલો સંગારી.
ભાવાર્થ : માકપટ્ટનાં મીઠાં પીલુનાં સુગંધી ઝાડો વચ્ચે સંઘારોની સ્ત્રીઓ રાસ રમવા લાગી.

ઝારો ને મૉડાસો વિઠે મઈયું ચાર,
ખીર ત વટકા હથમેં, પીયે નિઢડા બાર.
ભાવાર્થ : ઝારા અને મોડાસામાં લોકો નિશ્ચિતપણે ઢોર ચારવા લાગ્યા. અને નાનાં બાળકો દૂધના કટોરા આનંદે પીવા લાગ્યાં.

મોડપીરને કુબેર, હીંગોરો, અને ભોજદે નામના ત્રણ કુંવર થયા. તે પણ તેના જેવા જ પરાક્રમી હતા.

કુંબેર હીંગોરો ભોજડે, સમા ચાર સુગાર,
પુતર ત્રોય પીરજા, મલે મોડ મુછાર.
ભાવાર્થ : મોડપીરને કુબેર, હીંગોરો, ભોજદે નામના ત્રણ કુંવર થયા. અને મૂછાળા મોડપીરનાં યશોગાન ગવાવા લાગ્યાં,

જ્યારે મોડપીરને પોતાનું મૃત્યુ પાસે આવેલું જણાયું, ત્યારે તેમણે પોતાની રાજ્યસત્તા કુંવરોને સોંપી દીધી. તેમના અંતરની અભિલાષા ભાદર નદીને કાંઠે પ્રાણત્યાગ કરવાની હતી, તેમણે તે તરફ પ્રયાણ કરવા માંડ્યું. આ વખતે મામૈદેવ પણ તેમની સાથે ચાલવા લાગ્યા. ભાદર નદીને કિનારે આવેલા વાડાસાડા નામે ગામની પાસે એક રમણીય સ્થાન પીરે પસંદ કરી લીધું અને ત્યાં જ તેમણે પોતાના દેહનો ત્યાગ કર્યો.

દંતકથા એવી ચાલે છે કે પીરની નનામી વાડાસાડાથી ઊડીને બાડાબાએઠ થઈ આખરે વંગધ્રો આવી. અને ત્યાં તેની છેલ્લી ક્રિયા કરવામાં આવી. ઉપરોક્ત દરેક સ્થળે પીરનાં સ્થાનક છે. અને આજે પણ તેઓ પીર તરીકે પૂજાય છે. વંગધ્રોનો મોડપીરનો કૂબો અમદાવાદવાળા મિસ્ત્રી નાકરનો બંધાવેલ કહેવાય છે. મોડપીરજીની ઘોડેશ્વારી તરીકે ઘોડેશ્વારવાળુ પ્રતિક મોડપીરજીના વંશજોના દરેક ગામમાં છે અને તેને તે પૂજે છે. મોડકુંબામાં જે મંદીર બંધાવવામાં નાકર સલાટ નામના વંશજોએ જહેમત કરી અને તેને આર્થિક સહાય મોડપીરજીના પૌત્ર ગંગાજળજીએ આપેલ હતો.

મોડપીરજીના ચાર પુત્રો હતા. જે પૈકી મોટા પુત્ર કુબેરજી હતા કુબેરજીના પુત્ર ગંગાજળજી હતા. ગંગાજળજીના હરધોળજી. હરધોળજીના હરળાજજી. હરળાજજીના જાલુજી. જાલુજીના ભીમજી. ભીમજીના દેપાળજી. દેપાળજીના વંશના નામો મોટા મોડા, માછેડા, ખાટલી, ટીંબડી, ખાટલો પરવડુ, ચાવંડી, ભગેડી કોઠાવાળી, બેખીજડીયા, ખરેડીથી, ઉગમણા, આંબરડી, કાલાવડ તાલુકાની ઉપરના ગામ દેપાળજી ભીમજીના વંશજોના છે.

ગંગાજળજીના ભીમજીના વંશજોના ગામ ચરેલ, ગંગાજળા, માછેડામાં, પાટી હતા.

ભીમજી જાલુજીના પતાજી જાલુજીના જેના ગામ કચ્છમાં કોકલીયા તથા સાભરાઈ છે. સુમરાજી જાલુજીના સાયણગામ (કચ્છમાં) જાલુજી હરળાજીના જશાજી હરળાજજીના જેના ગામો કચ્છમાં કાઠડા, હરળાજજી હરધોળજીના હરળાજજી હરધોળજીના કચ્છમાં બાભડાઈ અને હાલારમાં જગા. વિરભદ્રજી હરધોળજી જેના નિર્વશ ગયો છે.

હરધોળજી ગંગાજળજીના વકીયાજી ગંગાજળજીના જેના કચ્છમાં ગામ લઠેડી સાડજી . ગંગાજળજીના કચ્છમાં ગામ વીંઢ સુમરાજી. ગંગાજળજીના કચ્છમાં દેઢિયા, ચાગડાઈ, બભડાઈ, અજાપર, ગજણસર અને હાલારમાં બેરાજા.

ગંગાજળજી કુબેરજીના બારાજી કુબેરજી જેના ગામ હાલારમાં બાડા અને ચાવડા અને કચ્છમાં બાયઠ.

મોડપીરજીના બીજા પુત્ર ભોજરાજજી. જેમના ત્રણ પુત્રો હતા. તેમાં મોટા પુનરાજી જેના ગામ મોડકુબા, સાઈરા, ભોજાય અને મોડકુળામાં મુંજાવરવારો વાસ. ભોજરાજજીના બીજા પુત્ર રાણાજી તેનું હામ હાલારમાં પસાયા અને ત્રીજા પુત્ર લખિયારજી તેનો નિર્વશ છે.

મોડપીરજીના ત્રીજા પુત્ર હિંગોળજી જેનું ગામ બુઆ અને ભખરીયા. મોડપીરજીના ચોથા પુત્ર અલીયાજી, અલીયાજીએ અલીયા વસાવેલું છે પરંતુ પાછળથી તેમનો નિર્વશ ગયો છે.

હાલારમાં આવેલ મોડ જાડેજાના ગરાસના ગામો
બાડા,અલૈયા,મોડા,ગંગાજળા,ચાવડા,જગા,પસાયા,બેરાજા,માછેડા,ચરેલ,ખાટલી,ઉજડ માટલી (ખાલસા થયેલ છે).

કચ્છમાં આવેલ મોડ જાડેજાના ગરાસમા ગામો
મોડકુબા,બાંભડાઇ,કોકલીયા,વિઢ,લઠેડી,સાંયરા (કોઠારા વારા),દેઢિયા,બાયઠ,ભાખરીયા(બોઆ),સાભરાઇ,ભોજાય,ચાંગડાઇ (અજાપર).

મોડપીરની પ્રશસ્તિના અનેક દુહાઓ આજ પણ કચ્છના લોકસાહિત્યમાં મોજૂદ છે.

ધન વાડી ધન વંગધ્રો, ધનધન મૉડ મુછાર,
ધન કુબો કોટેસરી, ધન કચ્છડે આધાર.

ધન ધામ ને ધન ધરા, ધન કચ્છડેજા નૂર,
પાણીડેજા પૂર, વૉવટ તેં વોંધા કેઆ.

ઝંડા ફરકે જિંત, મેવાસી મૉરડેજા,
દાડધર ઓડી ન થીએ, પાપ ન પૂણે તિત.

વડા પરતા પીરજા, જંજા અંત ન પાર,
અબડાણી આધાર, કરમી જાગ્યો કચ્છમે.

📌 માહિતી-સાભાર
મનુભાઇ બૈચરભાઇ રાજબારટ-જામનગર
જલુભાજી સોઢા- મોડ કુબા કચ્છ

📌 સંદર્ભ-પુસ્તકઃ
કચ્છ કલાધર
જાડેજા વંશ અને વસુંધરા

મુચકુંદ ગુફા

Standard

જૂનાગઢ માં આવેલી રહસ્યમય મુચકુંદ ગુફા જયાં છુપાયેલો છે ભગવાન રણછોડ શ્રી કૃષ્ણ, મહારાજા મુચકુંદ અને અજેય કાલયવન રાક્ષસ ના વધનો ભેદ …

સંતો અને શૂરા ની ભૂમિ એટલે રૂડું સોરઠ. એ સોરઠ નું અતી પૌરાણીક નગર એવું જુનાણું એટલે જૂનાગઢ અને જૂનાગઢ ને યાદ કરતા જ યાદ આવે, માં અંબા અને ભગવાન ગુરૂદત્ત જેના શિખરો શોભાવી રહ્યા છે એવો ગરવો ગઢ ગિરનાર. તેની સામે ગૂગળ માં લોબાન ભળી રહ્યો હોય તેવી પ્રતિતિ કરાવતો ગરવો દાતાર જેના શિખર પર બિરાજે છે જમિયલશા પીર દાતાર.

હિંદુ ધર્મની શૈવ, શાક્ત અને વૈશ્ર્ણવ પરંપરા તેમજ ઇસ્લામ અને જૈન ધર્મ ના સંગમ સમી આ સોરઠી ધરા પોતાના માં કંઇક રહસ્યો સમાવીને બેઠી છે. જેમાંની એક કથા છે આ મુચકુંદ ગુફાની કે જ્યાં યાદવેન્દ્ર ભગવાન શ્રી ક્રૃષ્ણએ પોતાના અજોડ બુધ્ધિ-ચાતુર્ય થી અજેય કાલયવન રાક્ષસ ને અપાવ્યું હતું નિર્વાણ અને મહારાજા મુચકુંદ ને આપ્યું હતું ભક્તિ નુ વરદાન.

કથા આ પ્રમાણે છે. ઋષિ શેશિરાયણ ત્રિગત રાજ્ય ના કુલગુરૂ હતા અને તેઓ એક અનુષ્ઠાન કરી રહ્યા હતા જેથી તેમને 12 વર્ષ બ્રહ્મચર્ય નું પાલન કરવાનું હતું. કોઇ એ તેમને નપુંષક છો એવુ કેહતા તેમને લાગી આવ્યુ અને તેમણે ભગવાન મહાદેવ ની તપસ્યા કરી અને મહાદેવ પ્રસન્ન થતા તેમણે મહાદેવ પાસે એક એવા પુત્ર નું વરદાન માંગ્યું કે જે અજેય હોય, કોઇ તેને હરાવી ના શકે અને બધા શસ્ત્રો તેની સામે નિસ્તેજ થઇ જાય જેથી કોઇ તેનો સામનો ના કરી શકે. ભગવાન મહાદેવ એ તથાસ્તુ કહ્યું અને અપ્સરા રંભા થી ઋષિ શેશિરાયણ ને એક બાળક નો જન્મ થયો.

યવન રાજ્ય ના મહારાજ કાલજંગ ને કોઇ સંતાન ન હોવાથી તેમણે ઋષિ શેશિરાયણ પાસે આ બાળક ની માંગણી કરી અને ઋષિ શેશિરાયણ એ આ બાળક તેમને આપી દિધું અને ત્યાર થી આ બાળક નું નામ પડ્યું કાલયવન અને તે યવન રાજ્ય નો રાજા બન્યો.

મહાદેવ ના વરદાન થી સુરક્ષિત અજેય કાલયવન ને કોઇ હરાવી નહોતું શક્તું જેથી તેની અનિષ્ટતા અને દુરાચાર વધતો જતો હતો. એક વાર કાલયવને નારદજી ને પુછ્યું કે તે કોની સાથે યુદ્ધ કરે જે પોતાના સમાન વીર હોય. ત્યારે નારદજી એ કાલયવન ને યદુકુળમણિ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ સાથે યુદ્ધ કરવાનું કહી તેનું મૃત્યુ નિશ્ર્ચિત કરી દિધું અને નારદ્જી એ ભગવાન મધુસુદન નો પરિચય પણ કાલયવન ને આપ્યો કે ભગવાન કેવા લાગતા હશે.

મથુરા પર ચડાઇ કરતી વખતે શૈલ્ય એ જરાસંધ ને કાલયવન ને પણ યુદ્ધમાં શામેલ કરવા કહ્યું અને કાલયવન માની ગયો અને જરાસંધ ની સાથે તેણે પણ મથુરા પર ચડાઈ કરી અને મથુરા ને ઘેરી લીધી. કાલયવન એ મથુરા નરેશ પર સંદેશ મોકલાવ્યો અને એક દિવસ ની મુદત આપી. ભગવાન કૃષ્ણ એ પણ તેમનો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો પણ એક શરત રાખી કે યુદ્ધ કાલયવન અને પોતાની વચ્ચે જ થવું જોઇએ આટલી મોટી સેનાઓ ને શું કામ લડાવવી. આ સાંભળી કાલયવન હસવા લાગ્યો પરંતું તેને એ ખબર નહોતી કે હવે તેનુ મૃત્યુ નજીક છે. કાલયવને કોઇ દિવસ ભગવાન કૃષ્ણ ને જોયેલા નહી પણ તેને નારદજી આપેલો પરિચય યાદ હતો.

જેવું યુધ્ધ શરૂ થયું અને કૃષ્ણજી મથુરામાંથી બહાર આવ્યા કે તરત જ કાલયવન એ જોયું કે જેવું નારદજી એ કહ્યું હતું એ પ્રમાણે વર્ણ શ્યામ પણ સુંદર હતો, મસ્તક પર મોરપિંછ લહેરાતું હતું, તેજોમય લલાટ પર શોભી રહેલું ચંદ્રવંશી તિલક અને તાજાં તાજાં ખિલેલા કમળ સમાન નેત્રો, તેમના મુખારવિંદ પર રમી રહેલું એ ત્રિભુવનવિમોહીત સ્મિત સૌને દંગ કરી રહ્યું હતું.

સિંહ સમાન છાતી પર કૌસ્તુભમણી અને સ્ફટિક માળા લહેરાય રહી હતી અને વક્ષઃસ્થળ પર શ્રી વત્સ ચિહ્ન શોભાય રહ્યું હતું. એ કસાયેલા ખભા ઉપર પિતાંબર ચળકી રહ્યું હતું અને સાવજ સમા ડગલાં માંડતા ભગવાન ને જોઇ ને કાલયવન ઓળખી ગયો કે આજ વાસુદેવ છે. તેમના હાથ માં કોઇ શસ્ત્ર ન હોવાથી કાલયવન એ પણ નિર્ણય કર્યો કે પોતે પણ તેની સાથે શસ્ત્ર વગર જ યુદ્ધ કરશે. જેવો કાલયવન શ્રી કૃષ્ણ સામે યુદ્ધ કરવા માટે દોડ્યો કે ભગવાન પોતાની પીઠ દેખાડી ને ભાગવા લાગ્યા. બધા અચરજ પામી ગયા કે શ્રી કૃષ્ણ આવી રીતે પીઠ દેખાડી ને ભાગે અને આથી જ તેમનુ નામ “રણછોડ” પડ્યું.

ભગવાન રણછોડ આગળ ભાગી રહ્યા છે અને કાલયવન પાછળ પાછળ છે તેને એવુ લાગી રહ્યુ છે કે હમણાં પકડ્યો હમણાં પકડ્યો પણ જે સમસ્ત બ્રહ્માંડ માં વ્યાપ્ત છે એ તુચ્છ કાલયવન ના હાથ માં કેમ આવે! કાલયવન પોતાના પાછલા જન્મ મા કરેલા પુણ્યો ના કારણે ભગવાન થી બચી રહ્યો હતો આથી ભગવાન તેમની પીઠ દેખાડી ભગવાન ની પીઠ ના દર્શન કરવાથી કાલયવન ના પુણ્યો સમાપ્ત થવા લાગ્યા.

ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ભાગતા ભાગતા રેવતાચલ પર્વત ની એક ગુફા માં પ્રવેશ્યા. તેમની પાછળ પાછળ કાલયવન પણ એ ગુફા મા પ્રવેશ્યો. ભગવાન કૃષ્ણ ગુફા માં છુપાઇ ગયા એટલે કાલયવન ને કોઇ દેખાયુ નહી પણ કોઇ પિતાંબર ઓઢી ને ત્યાં સુતું હતું એ નજરે પડ્યું. તેને કૃષ્ણ સમજીએ વિચારમાં પડી ગયો કે મને આટલો દોડવીને આ કૃષ્ણ અહિયાં આરામ કરે છે. તેણે એ સુતેલા પુરૂષ ને લાત મારી અને વર્ષો થી નિંદ્રાધીન એ વ્યક્તિએ જ્યાં ઉઠી ને કાલયવન ની

સામે જોયું ત્યાં જ તેના શરીર માં પ્રચંડ આગ સળગી ઉઠી. થોડી જ ક્ષણોમાં કાલયવન બળી ને ભસ્મ થઇ ગયો. ભગવાન કૃષ્ણ આ દ્રશ્ય ગુફામાં છુપાઇને જોઇ રહ્યા હતા. વર્ષો થી આ ગુફામાં નિંદ્રા કરી રહ્યા હતા મહારાજા મુચકુંદ અને તેમની દ્રષ્ટિ માત્ર થી અજેય કાલયવન રાક્ષસ ના ભસ્મ થઇ જવા પાછળ નું કારણ હતું દેવરાજ ઇંદ્ર તરફ થી તેમને મળેલુ વરદાન. આવો જાણીએ મહારાજા મુચકુંદ ની કથા.

મહારાજ મુચકુંદ ઇક્ષ્વાકુવંશી મહારાજ માંધાતા ના પુત્ર હતા અને ભગવાન રામચન્દ્ર ના તેઓ પુર્વજ હતા. દેવતાઓ પણ રાક્ષસો સામે યુદ્ધ કરવા માટે મહાપરાક્રમી અને સંગ્રામવિજયી મહારાજ મુચકુંદની સહાય લેતા. એક વાર રાક્ષસોથી ભયભીત થઇ ને દેવતાઓ એ મહારાજ મુચકુંદ ને રાક્ષસો સામે યુદ્ધ માં સહાય કરવા પ્રાર્થના કરી.

મહારાજ મુચકુંદ દેવતાઓ સાથે રાક્ષસો સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. આ યુદ્ધ સદી ઓ સુધી ચાલ્યું, ત્યારબાદ કાર્તિકેયના રૂપ માં એક સમર્થ સેનાપતી મળવાથી દેવતાઓ એ મહારાજ મુચકુંદ ને અરજ કરી કે હે! મહારાજ આપ સદીઓથી અહીં યુદ્ધમાં સહાય કરી રહ્યા છો આપ નું કુટુંબ પણ કાળના પ્રભાવ માં નષ્ટ થઇ ચુક્યુ હશે આપ હવે વિદાય લો. દેવરાજ ઇંદ્રએ મહારાજ મુચકુંદ ને કહ્યુ કે માંગો મહારાજ આપ ને શું ઇચ્છા છે? બસ એક મોક્ષ નહી માંગતા કેમકે એ તો માત્ર ભક્તવત્સલ ભગવાન વિષ્ણુ જ આપી શકે. મહારાજ મુચકુંદ આ યુદ્ધ દરમિયાન એક ક્ષણ પણ ઉંઘ્યા ન હતા, તેથી તેમણે દેવરાજ ઇંદ્ર પાસે માંગ્યું કે હું હવે આરામ કરવા માંગુ છુ આપ મને નિંદ્રાનું વરદાન આપો. ઇંદ્રદેવ એ તથાસ્તુ કહ્યુ અને એ પણ કહ્યુ કે જે કોઇ મૂર્ખ આપને આપની નિંદ્રામાંથી જગાડશે તેના પર આપની દ્રષ્ટિ પડતા જ એ બળી ને ભસ્મ થઇ જશે. ત્યારબાદ મહારાજ મુચકુંદ એક ગુફામાં આવી અને નિંદ્રાધીન થયા.

આ વરદાન વિશે શ્રી કૃષ્ણ જાણતા હતા તેથી જ તેઓ યુદ્ધમાંથી ભાગ્યા અને જે ગુફા માં મહારાજ મુચકુંદ સુતા હતા એ ગુફામાં જઇ મુચકુંદ ને પોતાનું પિતાંબર ઓઢાડી દિધુ જેથી કાલયવન મહારાજ મુચકુંદ ને જગાડે અને તેમની દ્રષ્ટિ પડતા કાલયવન બળી ને ભસ્મ થઇ જાય. મહારાજ મુચકુંદ એ જગી ને જોયું તો કાલયવન ભસ્મ થઇ ગયો હતો અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ના તેજ થી આખી ગુફા જળહળી રહી હતી. તેઓ થોડા સમય સુધી ભગવાન ને ઓળખી ના શક્યા પણ પછી જાણ થતાં જ તેઓ ભાવવિભોર થઇ ભગવાન ને વંદન કરવા લાગ્યા.

જ્યારે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ એ તેમને ઇચ્છિત વરદાન માંગવા કહ્યું ત્યારે તે પરમ બુદ્ધિમાન મહારાજ મુચકુંદે ભગવાન ની શરણ માંગી. ત્યારે યદુકુળશિરોમણી ભગવાન કૃષ્ણ બોલ્યા કે હે! રાજન આપ આપના મનોભાવો અને મન ને મને સમર્પિત કરી દો. આપે જે પાપ કર્યા તેને મારા નામ સ્મરણ થી નાશ કરો અને આપ આવતા જન્મમાં એક બ્રાહ્મણ થઇ ને જન્મ લેશો ત્યારે આપને ભક્તિ થી ફરી વાર મારા દર્શન પ્રાપ્ત થશે. એમ કહેવાય છે બીજા જન્મ માં મહારાજ મુચકુંદ નરસિંહ મહેતા થઇ ને જન્મ્યા અને આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે નરસિંહ મહેતાના કાર્યો કરવા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ જુનાગઢ આવ્યા હતા.

આ રેવાતાચલ પર્વત એટલે ગિરનારની ગુફા જ્યાં મહારાજ મુચકુંદ સુતા હતા એ ગુફા આજે પણ વર્તમાન છે. જુનાગઢ શહેર થી ભવનાથ તરફ જતા જ્યાં દામોદર કુંડ આવેલો છે ત્યાં દામોદર ભગવાન માધવરાય ના મંદીર થી જમણી બાજુ તરફ સાવ નજીક ના અંતરે આ રહસ્યમય તેમજ રસમય ગુફા આવેલી છે. આ ઐતિહાસીક અને પૌરાણિક ગુફા ના દર્શન કરવા એક લ્હાવો છે.

સોરઠ ની ધરા માટે એમ કહી શકાય કે દરેક પથ્થર ઉંચકાવીએ તો એક કથા આપણ ને મળી આવે. આપણા આ અમુલ્ય ધાર્મિક સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન કરવું એ આપણી ફરજ તો છે. આ વારસા ને જાણી ને આપણે ગર્વ અનુભવવો જ રહ્યો. આ કથા ઓ માત્ર આપણા સૌરાષ્ટ્ર માં આપણા ગુજરાત માં કે આપણા ભારત માં જ સંભવી શકે એમા કોઇ બે મત નથી…….

“વિશ્વ નાં ઈતિહાસ નાં મહાનતમ વિજેતાઓ”

Standard

હરિસિંહ નલવા માટે આ એક ખુબજ મોટી સિદ્ધી છે. ભારત વર્ષ માં આપણે તેમને એક મહાન સરસેનાપતિ તરીકે કોઈ પણ ક્રમાંકે સ્થાન ન આપ્યું. પરંતુ વૈશ્વિક ઈતિહાસકારો એ તેમને પ્રથમ સ્થાને બિરાજમાન કરી તેમની નોંધ લીધી છે… આગળ વાંચો……..

માનવજાતી નાં ઈતિહાસ નાં શિલ્પ ને, મહાયુદ્ધો નાં પરિણામો એ કંડાર્યું છે. પુર્વાપરના સમયથી વર્તમાન સમય સુધી સેનાધીપતિઓ નાં વેધક આદેશો અને સૈનિકોની તલવારો ની ધારો થી સંસ્કૃતિઓ ની દિશા અને દશા નક્કી થઇ છે.
આવો અમારી સાથે જોડાઓ વિશ્વ નાં ઈતિહાસ ને શોભાવનાર મહાનતમ લશ્કરી સેનાધીપતિઓ ની યાદી નાં કાઉન્ટડાઉન મા અહીં અમે દર્શાવીશું ટોપ 10 વિશ્વ વિજેતાઓ ને.

10. તૈમુરલંગ
મહાનતમ વિજેતા ઓ ની યાદી માં 10 માં સ્થાને છે તૈમુર 14 મી સદી નો તુર્ક શાસક જે તૈમુરલંગ તરીકે પણ ઓખાય છે. તૈમુરે ચંઘેઝ ખાન નાં મોંગોલ સામ્રાજ્ય ને પુનઃ સ્થાપિત કરવા માં અગત્ય ની ભૂમિકા નિભાવી. તૈમુર એક દુર્દૈવ લશ્કરી વડો હતો. તેણે પશ્ચિમ, દક્ષીણ અને મધ્ય એશિયા નાં મોટા ભાગ પર પોતાની વિજય પતાકા લહેરાવી અને પોતાને મુસ્લિમ વિશ્વ નાં સૌથી શક્તિશાળી શાસક તરીકે સ્થાપિત કર્યો. તૈમૂરીદ રાજવંશ નાં સ્થાપક ની સેના એ સમગ્ર એશિયા ખંડમાં કાળો કેર મચાવ્યો હતો ઇતિહાસકારો નો અંદાજ છે કે આ બર્બર શાસક ની લશ્કરી ઝુંબેશ દરમિયાન 17૦ લાખ લોકો ને તેના લશ્કરે રહેંસી નાખ્યા.

9. હેન્નીબાલ બાર્કા
તેમને આપણે હેન્નીબાલ તરીકે પણ ઓળખીએ છીએ., રોમનો સામે તેમના ઐતિહાસિક યુદ્ધ વિજયો થકી આ યાદી માં તેમણે નંબર નવ નું સ્થાન મેળવ્યું છે. હકીકત માં હેન્નીબાલ ને રોમન સામ્રાજ્ય નાં મહાનતમ શત્રુ માનવામાં આવે છે. તેમણે બીજા પ્યુનિક યુદ્ધ માં રોમનો સામે કાર્થેજિનિયન દળો ની આગેવાની લીધેલી.
ઇસુ ખ્રિસ્ત નાં જન્મ નાં 200 વર્ષ પહેલા જન્મેલા હેન્નીબાલ ને આજે પણ આલ્પ્સ ની પર્વતમાળાઓ ની આર પાર હાથી ઓ ની તેણે કરાવેલી કૂચ માટે યાદ કરવામાં આવે છે. લશ્કરી વિદ્યાલયો નાં ઈતિહાસ માં તેમની ગણના, યુદ્ધ દાવપેચ માં માહેર કુશળ સેનાનાયક તરીકે કરવામાં આવે છે. પ્રમાણ માં ઘણી નાની અને અસજ્જ સેના સાથે તેઓ રોમનો સામે લડાઈઓ લડ્યા અને સતત જીતતા રહ્યા.

8. નેપોલિયન બોનાપાર્ટ
સમય નાં ચક્ર ને 2000 વર્ષ આગળ ધપાવતા આપણી રૂબરૂ થઇ રહ્યા છે. વિશ્વ ઈતિહાસ નાં મહાનતમ વિજેતાઓ ની યાદી માં

8 માં સ્થાને નિર્વિવાદ પણે બિરાજતા નેપોલિયન બોનાપાર્ટ. માત્ર સાડા પાંચ ફૂટ ની ઊંચાઈ નાં નેપોલિયન કદ્દાવર શરીર નહોતા ધરાવતા પરંતુ તેઓ અદ્વૈત યુદ્ધ-કૌશલ્યનાં સ્વામી કહેવાયા છે.
પોતાનાં જીવનકાળ 1769 થી 1821 દરમિયાન નેપોલિયન યુરોપીય યુદ્ધો માં એક બળવત્તર સેનાનાયક તરીકે ઉભરી આવ્યા. સર્વપ્રથમ સરસેનાપતિ બાદમાં ફ્રાંસ નાં સમ્રાટ અને ઇટાલી નાં શાસક, નેપોલિયને બે દશક સુધી પોતાના સૈન્ય નું યુરોપીય ખંડ ની ચોતરફ યુદ્ધો માં નેતૃત્વ કર્યું, અગણિત યુદ્ધો માં વિખ્યાત વિજયો મેળવ્યા. એક સમયે આ અદનો વ્યક્તિ 700 લાખ કરતાં પણ વધુ લોકો પર શાસન કરતો હતો.

7. ફ્રાન્સિસ્કો પીઝાર્રો (1471-1541)
આ યાદીમાં સાતમુ નામ છે, ફ્રાન્સિસ્કો પીઝાર્રો, એક સ્પેનિશ વિજેતા. દક્ષીણ અમેરિકા ની મોટા ભાગની ધરતી પર સ્પેઇન નું શાસન પ્રસર્યું તેને માટે ઈતિહાસ નાં પુસ્તકો માં હેરમાન કોર્ટેસ વિષે ઘણું લખાયું છે. પરંતુ હકીકત માં પીઝાર્રો નું યોગદાન વધુ નોંધપાત્ર રહ્યું છે.
એટલાન્ટીક ની આર-પાર તેણે ત્રણ અભિયાનો નું નેતૃત્વ કર્યું ત્રીજી વખત તો તેણે માત્ર 160 ઘોડેસવારો સાથે મોટા ભાગનાં ઇન્કેન સામ્રાજ્ય પર પોતાનો કબજો જમાવ્યો. આધુનિક તકનીક નો ફાયદો અને વિરોધી શાસકો ની નિર્મમ કત્લેઆમ કરતાં પીઝાર્રો એ આજના પેરુ પર કબજો જમાવી અને ઈતિહાસ ની દીશાજ બદલી નાખી.

6. સાયરસ – ધ ગ્રેટ
કાઉન્ટડાઊન માં 6ઠ્ઠા સ્થાને છે સાયરસ ધ ગ્રેટ. આ ખાસમખાસ લોકો ની યાદી માં આ નામ કદાચ એટલું જાણીતું નથી પરંતુ સાયરસ ની લશ્કરી તાકાત ને અવગણી શકાય તેમ નથી.
સાયરસે મેડિયન સામ્રાજ્ય અને લીડીઆ પર વિજય મળવ્યો અને 546 BC સુધીમાં તે પર્સિયન સમ્રાટ બન્યો. સાયરસે બેબીલોનીઅનો ને હરાવ્યા અને યહૂદીઓ ને મુક્ત કર્યા. 530 BC માં તેના મૃત્યુ સુધીમાં તે વિશ્વ નાં સહુથી મોટા સામ્રાજ્ય નો શાસક હતો. તે યુદ્ધમાં તો અપરાજેય હતો જ સાથે સાથે તેનું રાજકીય નેતૃત્વ પણ સાક્ષી છે કે તેણે પૃથ્વી નાં ત્રણ ખંડો પર પોતાનું સામ્રાજ્ય ફેલાવ્યું જે લાંબા સમય સુધી અખંડિત રહ્યું.

5. જુલિયસ સીઝર
બહુ મુશ્કેલ છે, મહાન લશ્કરી વિજેતાઓ વિશે વાત કરવી અને એવા વ્યક્તિ નું નામ ન લેવું જે આપણી યાદી માં પાંચમું સ્થાન ધરાવે છે. જે માણસ વિશે વાત નથી મુશ્કેલ છે. ઇતિહાસ સૌથી પ્રખ્યાત સામ્રાજ્યના સૌથી પ્રસિદ્ધ શાસક તરીકે, જુલિયસ સીઝરે રોમન ગણતંત્રના લશ્કર ને આફ્રિકા અને યુરોપમાં જીત તરફ દોર્યું.
શેક્સપીયર નાં નાટક નાં પાત્ર, આદરપાત્ર લશ્કરી અને રાજકીય નેતા ની હત્યા તેના જ મિત્ર બ્રુટસ એ 44 AD માં કરી. પણ તે પહેલાના વર્ષો માં સીઝરએ પોતાની લશ્કરી શક્તિ નાં ઉપયોગ થી રોમન સામ્રાજ્ય નો ફેલાવો સુદૂર પ્રદેશો સુધી કરી દીધો હતો.

4. અટ્ટીલા – હુણ
વિશ્વ ઈતિહાસ માં બહુ થોડાજ એવા નામો છે કે જેનું નામ માત્ર ભય નો ઓથાર વર્તાવે છે. બર્બરિક હુણો નો નાયક, આ યાદી નો ચોથો મહાનતમ વિજેતા કે જેણે પોતાના માર્ગ માં ફક્ત લૂંટ અને વિનાશ વેર્યો.
અટ્ટીલા પંચમી સદી માં થઇ ગયો. તેનું સામ્રાજ્ય મધ્ય એશિયા થી લઇ ને આધુનિક જર્મની સુધી ફેલાયેલું હતું. તે પશ્ચિમ અને પૂર્વ રોમન સામ્રાજ્ય નાં સૌથી મોટા દુશ્મનો માં નો એક હતો. અટ્ટીલા ની ક્રુરતા અને દુશ્મન ની સહેજ પણ દયા ન ખાવા ની નીતિ તેને ઈતિહાસ માં વિલન રૂપે ચીતરે છે પણ તેની લશ્કરી નાયક તરીકે ની કુશળતા નિર્વિવાદ છે.

3. સિકંદર મહાન (એલેકઝાન્ડર ધી ગ્રેટ)
એલેક્ઝાન્ડર ધી ગ્રેટ એ એક વાર કહ્યું હતું: ” સિંહો નાં લશ્કર ની આગેવાની એક ઘેટું કરે તો હું તેના થી ડરતો નથી.; પરંતુ એક સિંહ જયારે ઘેટાંઓ નાં લશ્કર ની આગેવાની લે તેનાથી ભયભીત છું.”મિત્રો મહાન વિજેતાઓ નાં આપણા કાઉન્ટડાઉન માં નંબર ત્રણ પર વિરાજમાન, વ્યક્તિ ચોક્કસપણે એક સિંહ જેવા નાયક હતા.
30 વર્ષ ની ઉંમરે પહોંચતા સુધી માં તો એલેકઝાન્ડર એ પોતાની સૈન્ય શક્તિથી મોટા ભાગની દુનિયા પર કબજો જમાવી લીધેલો. તેણે શક્તિશાળી પર્સિયન સામ્રાજ્ય ને હરાવ્યું અને તેનું શાસન જીબ્રાલ્ટર થી લઇ ને પંજાબ સુધી ફેલાયેલું હતું. તેના સમય માં ગ્રીક ને તેણે મુખ્ય ભાષા તરીકે અગ્રતા આપી. ફલાન્ક્સ સૈન્ય રચના નો વ્યૂહ અપનાવી પ્રાચીન સમય માં આ શાસકે યુદ્ધકલા માં આમૂલ ક્રાંતિ આણી માટે તેઓ આ વિશિષ્ટ યાદી માં શિખર ની નજીક નાં સ્થાન ને યોગ્ય છે.

2. ચંગીઝ ખાન 1162-1227 AD
ઇતિહાસનાં મહાન વિજેતાઓ યાદી માં બીજા સ્થાનનો કબજો જે વ્યક્તિ પાસે છે તે ચંગીઝ ખાન, મોંગોલ સામ્રાજ્યનો સ્થાપક – ઈતિહાસ નું સૌથી મોટું સંલગ્ન સામ્રાજ્ય. તેણે ઇશાન એશિયામાં અસંખ્ય વિચરતી જાતિઓ અને સંઘો વચ્ચે એકતા સાધી સહસંબંધ દ્વારા આવા વિશાળ સામ્રાજ્ય ની સ્થાપના કરી સાથેજ તેણે હાથમાં તલવાર સાથે પોતાનું પ્રભુત્વ પણ દર્શાવ્યું.
અટ્ટીલા હૂણ જેમ ચંગીઝ ખાન નું નામ પણ ભયાનક અને ક્રૂર યુદ્ધો નો પર્યાય બની ગયો છે. આ મોંગોલ યોદ્ધા એ સમગ્ર આધુનિક એશિયા માં ગામો અને નગરો ને ઉજ્જડ બનાવ્યા તેની સત્તા અને શક્તિ માટે ની એક ક્રૂર ભૂખ દર્શાવે છે. સંગ્રામો માં આગેવાની લઇ ને તે એક ઉદાહરણ પૂરું પાડતો. તેના જીવનકાળ દરમિયાન તેણે ઇતિહાસમાં અન્ય કોઇ પણ શાસક કરતાં વધુ – 48,60,000 ચોરસ માઇલ જમીન પર કબજો જમાવેલો.

1. હરી સિંહ નલવા
માનવ ઈતિહાસ નાં મહાનતમ વિજેતાઓ ની યાદી માં પ્રથમ ક્રમાંકિત યોદ્ધા છે હરી સિંહ નલવા.
હરિસિંહ નલવા એ સમયાંતરે અનેક પડકારો નો સામનો કરી પોતાને એક સુપ્રસિદ્ધ લશ્કરી નાયક તરીકે પોતાની પ્રતિષ્ઠા સ્થાપિત કરી.
આ યાદી માં ટોચ નું સ્થાન હરિસિંહ નલવાએ મેળવ્યું છે તેની પાછળ અસંખ્ય કારણો છે અને તેમાં નું એક છે કે તેમણે નહીવત સાધનો સાથે આટલી સફળતાઓ મેળવી. જયારે ઉપર્યુક્ત વિજેતાઓ ની પાસે બહોળા સંશાધનો હતાં, જ્યારે હરિ સિંહે વિશાળ સેનાઓ ને હરાવવા બુદ્ધિશાળી રણનીતિ અને અપ્રતિમ હિંમત પર આધાર રાખેલો.
તેમનો સમય 1791 થી 1837 નો હતો અને શીખ સામ્રાજ્ય ની સેના નાં તેઓ સર-સેનાપતિ હતાં.
આંગળી નાં વેઢે ગણી શકાય તેટલા શીખ યોદ્ધાઓ ની સેના વડે, તેમણે સમગ્ર ભારત માં શીખો નાં શાસન ને પુનઃસ્થાપિત કર્યું. અફઘાનિસ્તાન માં તેમણે લશ્કરી અભિયાનો ચલાવી અને ભારત માં પ્રવેશતા હુમલાખોરો નાં પ્રવાહ ને અટકાવ્યો. તોફાની વિસ્તારો માં કડકાઈ દાખવી અને બળવાઓ કચડી દીધા.
હરી સિંહ વિખ્યાત છે ઈતિહાસ નાં એક માત્ર વ્યક્તિ તરીકે કે જેમણે ખૈબર પાસ પર વિજય મેળવ્યો હતો – ખૈબર
પાસ એક દુર્ગમ પહાડી રસ્તો છે જે અફઘાનિસ્તાન અને વર્તમાન નાં પાકિસ્તાન ને જોડે છે. આ અવિશ્વસનીય વિજય તેમની યુદ્ધ ની વ્યૂહરચના નાં કૌશલ્ય નું પુરજોર થી પ્રદર્શન કરે છે.
1804 માં શિકાર પર ગયેલા હરી સિંહ પર એક વાઘે અચાનક હુમલો કરી દીધો, બીજા સાથી શિકારી ઓ ની મદદ વગર હરિસિંહ એ વાઘ નો હાથો હાથ મુકાબલો કર્યો અને તેનું જડબું તોડી નાખ્યું, અને ત્યાંજ વાઘ ને મારી નાખ્યો અહી તેમને વાઘ-માર નું બિરુદ મળ્યું.
સમગ્ર વિશ્વ માં એવો કોઈ લશ્કરી આગેવાન નહિ હોય જેણે હરી સિંહ નલવા નાં પરાક્રમો વિષે ન સાંભળ્યું હોય. આજે પણ તેઓ, મોટા સામ્રાજ્ય ની મદદ વિના પોતાના દુશ્મનો ને સમયાંતરે હાર નો સામનો કરાવનાર એક આદરણીય સૈન્ય નાયક તરીકે જાણીતા છે.
આજે તમને માનવા માં નહિ આવતું હોય કે હરી સિંહ નાં નેતૃત્વ માં આટલી નાની સૈન્ય ટુકડી ઓ એ વિશાલ મહાનતમ સેના ઓ ને કેમ કરી ને હરાવી હશે? તો અમે તમને આમન્ત્રીએ છીએ આ પુરુષો ની અપ્રતિમ શારીરિક
તાકાત અને માનસિક સજ્જતા વિષે થોડા વધારે માહિતગાર થવા માટે. કેટલીક યુદ્ધકળાઓ- માર્શલ આર્ટ ને હરિસિંહ એ ખુબ લોકપ્રિય બનાવી જેની મદદ વડે આ સૈનિકો કુશળ યોદ્ધા બન્યા. શિસ્ત અને શારીરિક બળ નાં પ્રયોગ વડે તેઓ માનસિક રીતે ઈચ્છા મુજબ નું લક્ષ્‍ય પાર પાડવા સજ્જ બન્યા. આ યુદ્ધકળા શીખો ને પેઢી દર પેઢી આજે પણ હસ્તગત છે.
હરી સિંહ અને તેમના સાથીઓ મધ્ય રાત્રી એ 12 વાગ્યે અણધાર્યો હુમલો કરી મોગલો નાં કબ્જા માંથી હિંદુ સ્ત્રીઓ ને છોડાવી લાવવા માટે પ્રખ્યાત હતાં, માટે તેમના ગેરીલ્લા હુમલાઓ થી થર થર કાંપતા મોગલો કહેતા 12 વાગવાના છે, હમણાં સરદારો હુમલો કરશે. આજે શરમ ની વાત છે આપણી માં બહેનો અસ્મત નાં રક્ષકો ની આપણે આજે મજાક બનાવી દીધી છે!!!

🇮🇳 જય હિન્દ 🇮🇳

બુઝારું

Standard

(લઘુકથા)

દાદાજીનાં ઠસકાં અને પૃથ્વીશ ની રમતમાં આવતાં શબ્દો સિવાય વાતાવરણ ભારેખમ હતું.

કપિલાબેન, તેમનાં વૃધ્ધ સસરા, વિધવા મોટી વહુ ધરતી, પાંચ વર્ષનો પૌત્ર પૃથ્વીશ અને કપિલાબેનનો નાનો દિકરો આકાશ..બધાં જ ડ્રોઈંગરૂમમાં હતાં.

મોટાં દિકરા વ્યોમનાં આકસ્મિક મૃત્યુને બે વર્ષ થવાં આવ્યા.. આકાશનાં છૂટાંછેડાનો કેસ જે ત્રણ વર્ષથી ચાલુ હતો તે આજે કોર્ટે મંજુર કરી દિધાં.

વ્યોમનાં અવસાન બાદ ધરતી અને પૃથ્વીશનું શું ?? એ યક્ષપ્રશ્ન તો હતો જ, એમાં વળી છેતરપિંડીથી પધરાવાયેલી માનસિક રોગી નાની વહુથી છૂટકારો થયો એથી ખુશ થવું કે અંતે તો આકાશનું ઘર ભાંગ્યું એથી દુ:ખી થવું એ સમજાતું નહોતું.

આ બધાથી અજાણ નાનો પૃથ્વીશ ડાઈનીંગ સ્પેસમાં એની મસ્તીમાં રમતો હતો.ધરતીએ એને બે-ત્રણ વાર ટોક્યો, બેટા ગ્લાસ માટલા સાથે ના ટકરાવ ! માટલું ફૂટી જશે ! પૃથ્વીશ ડાઈનીંગ ચેરને ધક્કો મારી પાણીયારાં પાસે લઈ ગયો. ઉપર ચડીને માટલું ખોલી નાખ્યું.

હવે ધરતીએ ગુસ્સે થઈને બુમ પાડી- ઉભો રે’જે ! મમ્મીનો બદલાયેલો રણકો ઓળખતો પૃથ્વીશ દોડીને કમ્પાઉન્ડમાં રમવા જતો રહ્યો.

રૂમમાં પાછી શાંતિ પથરાઈ.

કૈંક નિર્ણય પર પહોંચ્યા હોય એમ કપિલાબેન ઉભા થયાં. પાણીયારે જઈ પૃથ્વીશે નીચે મુકેલું બુઝારું પાછું ગોળા પર ઢાંકતાં મક્કમ પણ મુલાયમ અવાજે બોલ્યાં !
ધરતી ! બેટા મારી એક વાત માનીશ ? બીજી વાર મારી વહુ બનીશ ?

આકાશ અને ધરતીની નજરો ટકરાઈ ! ધરતીનાં ચહેરા પર આશ્ચર્ય પ્રગટ્યું ! ધીમે ધીમે એ આશ્ચર્ય અહોભાવ અને આદરમાં પલટાયું. કપિલાબેન સાથે મેળવવા ઉઠાવેલી નજર લાગણી અને સ્ત્રીસહજ લજ્જા બન્નેનાં ભારથી પાછી ઝૂકી ગઈ.

ખુણાંની સેટી પર સુતેલાં સસરાની આંખોમાં એક અવર્ણનિય ચમક આવી અને બે વૃધ્ધ આંખો ભીની થઈને સંતોષપૂર્વક ખુલ્લાં પડેલાં ખોરડાં પર ઢાંકણ ઢંકાતું જોઈ રહી.

~ ડૉ.મનોજ જોશી ‘મન’
( જામનગર )

બુઝારું = ગોળા/માટલાનું ઢાંકણ

વિસનગર નામ વીસલદેવ રાજાના નામ પરથી પડયું છે.

Standard

.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
ll વીસનગર મહેસાણા જિલ્લાનો મહત્વનો તાલુકો છે. વીસનગર આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. વિસનગર નામ વીસલદેવ રાજાના નામ પરથી પડયું છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણની શરુઆત એમ.એન. કૉલેજથી થઈ. તેથી તેને “રણની રાણી” કહેવામાં આવે છે. જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કારથી સન્માનીત કવિશ્રી વી. કે. ગોકાક આ કોલેજના પ્રાચાર્ય રહી ચૂકયા છે. રંગભૂમિના નટ સમ્રાટ જયશંકર “સુંદરી” આ સંસ્કાર નગરીનું સંતાન. સહકારી કાર્યકર સાંકળચંદ પટેલની આ કર્મભૂમિ છે. શિક્ષણ ઊપરાંત વિસનગર ધંધાનું મોટું ધામ છે. તાંબા-પીત્તળનાં ઘાટનાં વાસણો માટે તે ખ્યાત છે. આનર્તપુર, આનર્તનગર, વૃન્દનગર કે કેવળ નગર તરીકે ઓળખાયું. વડનગરની બિલકુલ પાસે વીસનગર હોવાથી વડનગરની ઐતિહાસિકતા વીસનગરને ગળી ગઈ. આને કારણે વીસનગર પ્રાચીન હોવા છતાં તેની સ્થાપના છેક વાઘેલા કાળમાં થઈ એવી માન્યતાને પ્રબળ સમર્થન મળ્યું એટલું જ નહિ ફાર્બસ જેવા વિધ્વાનો તો સત્ય તરીકે તેનો સ્વીકાર કર્યો. આનું કારણ વીસનગરની પ્રાચીનતા સિધ્ધ કરવા માટે મળતા આધારોનું દારિદ્રય છે.

વીસનગર સંબંધિત સાહિત્‍િયક આધારો તો પાછળના કાળમાં ઉપલબ્ધ થયા પરંતુ વીસનગરની આસપાસના વિસ્તારોમાં પેઢામલી, આગલોડ, હડાદ, રામપુર જેવાં ગામોમાંથી પુરાવિદ રોબર્ટ બ્રુશફૂટે ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં આદ્યપાષાણ યુગના અવશેષો શોધી કાઢતાં પ્રસ્થાપિત માન્યતામાં પરિવર્તન કરવું જરૂરી બન્યું. ત્યારબાદ આઝાદી પછી ભારતીય તજજ્ઞોએ પણ વાલમ, તરભ, ખંડોસણ અને વલાસણામાંથી આવી વસાહતો શોધી કાઢી. અત્યારના વીસનગરનું ઉપનગર કાંસા પણ કાંસ્ય યુગની આવી વસાહતનું સૂચન કરે છે. વીસનગરનું પ્રાચીન કાળમાં અસ્‍િતત્વ હતું એવા અવશેષીય આધારો વીસનગરમાંથી જ ઉપલબ્ધ થાય છે. જેમાં મહાકાળેશ્વર મંદિરના પ્રસ્તરો, મૂળમંદિરનાં કીર્તિમુખ અને કીચકો, મંદિરના પરિસરમાંનું અર્ધપર્યુકાસન શિલ્પ, દેળિયા તળાવની પાળનો છેદ, પિંડારિયા તળાવનાં ગળનાળાંના કેટલાક થરો અને તેની આસપાસ વેરાયેલાં ઠીકરાં નોંધપાત્ર ગણાય.

અંગ્રેજોની છત્રછાયા નીચે યાગકવાડનો શાંતિપૂર્ણ રાજય અમલ શરૂ થયો અને વિસનગરની સર્વાંગી પ્રગતિનાં મંડાણ થયાં. ઈ.સ. ૧૮૭૪ માં ગુજરાતી શાળા, ૧૮૮રમાં એ.વી. સ્કૂલ, ૧૮૮૬માં ઉદ્ર શાળા અને ૧૮૮૭માં કન્યા શાળા તેમજ અંત્યંજ શાળા સ્થપાઈ. આ બધી શૈક્ષાણિક સંસ્થાઓનો મૂળભૂત ઉદેશ અંગ્રેજ વહીવટી તંત્રને કારકુનો પૂરા પાડવાનો હતો તેથી આ યુગમાં વિસનગરાઓ મુખ્યત્વે રેલવે અને પોસ્ટખાતામાં દેખાય છે. એ જ રીતે ૧૮૮૭માં વિસનગર વિસ્તારના સ્વાતંત્રપ્રિય ઠાકોરોના અંતરિયાળ પ્રદેશમાં તારંગા સુધી જતી રેલવે સ્થાપવાનો મુખ્ય ઉદેશ તો ૧૮પ૭ વખતે ત્યાં થયેલ સભાઓ ઉગ્ર બને તો થોડીક્ષણોમાં લશ્કરને ઠાલવવાનો હતો. આમ છતાં કેટલીક સ્તુત્ય પ્રવૃતિઓ થઈ. ઈ.સ.૧૮૭પમાં સુધરાઈ, ૧૮૮૩માં દવાખાનું અને ૧૮૮૪માં જનરલ લાયબ્રેરીની સ્થાપનાએ પ્રજામાં ઘણાં ક્ષેત્રોમાં ઉપકાર કર્યો હતો.

ઈ.સ. ૧૯૦૬માં ગાયકવાડે કરેલ ફરજિયાત કેળવણીની જોગવાઈએ વિસનગરની પ્રજાને સાક્ષાર તો કરી પરંતુ તેમનામાં રાષ્ટ્રીય સભાનતા જાગ્રત કરી. સને ૧૯૧પમાં હાઈસ્કૂલની તથા આઝાદીની પૂર્વ સંધ્યાએ વિનયન અને વિજ્ઞાન કોલેજ સ્થપાઈ. આ શૈક્ષાણિક સંસ્થાઓએ વૈચારિક ક્રાંતિની ભૂમિકા બાંધી પરિણામે ઈ.સ. ૧૯ર૩માં વિસનગર તાલુકા પ્રજામંડળની સ્થાપના થઈ. વડોદરા રાજયના પ્રજામંડળનું ૧૪મું અધિવેશન ૧૯૩૭માં વિસનગરમાં યોજાયું જેને લોખંડી પુરુષ સરદાર પટેલનો સંપૂર્ણ સહયોગ સાંપડયો. ૧૯૪રની ”હિન્દ છોડો” ચળવળમાં વિસનગરે પોતાના પનોતા પુત્ર ગોવિંદરાવ ઉત્રાણકરને શહીદ બનાવી અખિલ ભારતીય સ્વાતંત્ર સંગ્રામના ઈતિહાસમાં ગૌરવ પૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું. પ્રજામંડળના વિસનગરીય પ્રયાસોને કારણે ગાયકવાડના શાસનમાં સ્વાયત્તતા મેળવી શકાઈ અને આજ પ્રજામંડળે ૧૯૪૯માં ભારતીય સંઘમાં વડોદરા રાજયને જોડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો. ll
*વાચેલી નોંધ.

-વોટ્સએપ